Gương mặt thế giới hiện đại - 3

Ăõnh ăïì nađy cho rùìng ngön ngûô tûơ nhiïn khöng phaêi lađ cöng cuơ giao tiïịp duy nhíịt cuêa con ngûúđi: möơt mön hoơc múâi coâ nhiïơm vuơ miïu taê bùìng caâch göơp laơi vađ ăöìng nhíị

PHÊÌN V NGÖN NGÛÄ

ƒ Giao tiïịp

Theo caâch ắnh nghôa cöí ăiïín thò giao tiïịp lađ sûơ chuýín

thöng ăiïơp giûôa ngûúđi cho tin vađ ngûúđi nhíơn tin Nhûng cuông

phaêi biïịt thïm rùìng nhûông ngûúđi nađy coâ thïí lađ caâ nhín hoùơc

tíơp thïí, lađ thïí xaâc hoùơc tím höìn Phíìn lúân caâc thöng ăiïơp

ặúơc truýìn ăi bùìng nhiïìu hïơ thöịng kyâ hiïơu (vñ duơ: cûê chó,

ăiïơu böơ vađ hoađn caênh ăi keđm giao tiïịp) Kïnh truýìn tin cuông

ríịt quan troơng, ngûúđi ta coâ thïí noâi rùìng: “thöng ăiïơp, ăoâ lađ

chíịt pha mađu” (Maclucham)

Ăùơc tñnh xaô höơi cuêa giao tiïịp thïí hiïơn úê chöî tíịt caê bûâc

thöng ăiïơp ăïìu tham gia vađo hoaơt ăöơng xaô höơi (vñ duơ: vùn hoơc,

phaâp lyâ, quaêng caâo) vađ möîi höơi thoaơi ặúơc chia thađnh tûđng

loaơi (vñ duơ: sín khíịu, ca nhaơc, thú, xaô luíơn) Nùưm bùưt ặúơc

tònh huơöịng vađ caâch thûâc giao tiïịp ríịt cíìn thiïịt ăïí phín tñch

toađn böơ thöng ăiïơp

Sûơ ra ăúđi vađ phaât triïín cuêa caâc phûúng tiïơn thöng tin múâi

ăaô keđm theo nhûông chuýín biïịn cuêa ăúđi söịng xaô höơi

Tíịt caê caâc biïơn phaâp tu tûđ cuô hay múâi ăïìu ặúơc sûê duơng ăïí

hoaơt ăöơng giao tiïịp trúê nïn híịp díîn vađ thuýịt phuơc Caâc daơng

giao tiïịp múâi nađy ăaô phaên aânh vađ taơo nïn tíìm quan troơng cuêa

caâc hònh thûâc giao tiïịp vađ hùỉn nhiïn ăaô bùưt chuâng phaêi chiïìu

theo nhûông trođ ùn thua kinh tïị vađ chñnh trõ Lônh vûơc giao tiïịp

trong kinh tïị phaât triïín nhanh vađ trúê thađnh möơt trong nhûông

sín chúi chñnh cuêa cuöơc caơnh tranh quöịc tïị

ƒ Giao tiïịp bùìng ngön ngûô

Giao tiïịp bùìng ngön ngûô lađ möơt hiïơn tûúơng ríịt phûâc taơp

ặúơc quy ắnh búêi caâc chuíín mûơc khaâc nhau thíơm chñ lađ theo

tíơp tuơc Tñnh phûâc taơp trong ngön ngûô giao tiïịp xuíịt hiïơn ríịt

nhiïìu trong daơng giao tiïịp mađ ngûúđi ta tûúêng lađ ăún giaên

nhíịt: giao tiïịp bùìng lúđi noâi

Möơt mùơt, giao tiïịp noâi luön keđm theo nhûông ýịu töị ngoađi

ngön ngûô: tûđ ngûô thay ăöíi keđm theo nhûông díịu hiïơu vïì ngûô

ăiïơu vađ víìn luíơt, mùơt khaâc, lúđi noâi luön kïịt húơp vúâi caâc díịu

hiïơu coâ thïí nhòn thíịy ặúơc nhû: ăiïơu böơ, cûê chó vađ tû thïị,

khoaêng caâch giûôa nhûông ngûúđi ăöịi thoaơi ăaânh díịu nhûông sùưc

thaâi tön troơng, suöìng saô hoùơc thín míơt

Lúđi ăöịi thoaơi bõ nghi thûâc hoaâ Caâc thïí thûâc tû saên vađ caâc

thïí thûâc khaâc ăaânh díịu sûơ bùưt ăíìu hay kïịt thuâc cuöơc trao ăöíi,

thûúđng phuơ thuöơc vađo quan hïơ thûâ bíơc vađ quan hïơ con ngûúđi

giûôa nhûông ngûúđi tham gia ăöịi thoaơi Viïơc lùơp ăi lùơp laơi lađ ăïí

duy trò sûơ tiïịp xuâc (chûâc nùng thûơc hađnh cuêa giao tiïịp) Caâc

lûúơt lúđi noâi cuông ặúơc quy ắnh bùìng caâc chuíín mûơc nhû ăöơ

dađi vađ chuê ăïì cuêa caâc bađi tham luíơn Xaô höơi hoơc vi mö ăaô tñch

luyô nhûông quan saât chi tiïịt cho lônh vûơc nghiïn cûâu nađy

Nïịu ngûúđi ta biïịt roô tònh huöịng giao tiïịp vađ nguöìn göịc höơi

thoaơi cuêa nhûông ngûúđi phaât ngön, ngûúđi ta coâ yâ ắnh miïu taê

hađnh vi ngön ngûô Vò víơy cíìn phaêi thiïịt líơp möơt lyâ thuýịt vïì

tñnh cöị yâ Ăoâ chñnh lađ caâi mađ ngûô duơng hoơc (mön hoơc nghiïn

cûâu ngön ngûô trong sûơ taâc ăöơng qua laơi vúâi böịi caênh giao tiïịp)

ăang cöị gùưng vûún túâi

Vïì giao tiïịp bùìng chûô viïịt, noâ cuông sûê duơng nhiïìu phûúng

phaâp khaâc nhau trong khi thïí hiïơn (chûô viïịt hoa, chûô mađu

sùưc, tranh, aênh) taơo nïn möơt thöng ăiïơp ăùơc biïơt phûâc taơp

ƒ Cíu ăöơng tûđ vađ cíu khöng ăöơng tûđ

Trong thöng tin quaêng caâo, sûơ taâc ăöơng qua laơi cuêa daơng

cíu “ăöơng tûđ” vađ “khöng ăöơng tûđ” ríịt tinh tïị

Quaêng caâo lađ möơt daơng truýìn thöng ăaơi chuâng nhùìm muơc

ăñch thuýịt phuơc Bùìng caâch sûê duơng caâc phûúng tiïơn thöng tin

ăaơi chuâng, thöng tin quaêng caâo tòm hònh aênh túâi ăöịi tûúơng lađ

tíơp thïí (toađn böơ xaô höơi hoùơc möơt böơ phíơn nhoê) Muơc tiïu cuêa

quaêng caâo lađ khïu ngúơi (kñch ăöơng) hoùơc chñ ñt cuông chuíín bõ

möơt sûơ phaên höìi úê phña ăöịi tûúơng mađ noâ nhùìm túâi (phiïịu mua

hoùơc phiïịu bíìu, thay ăöíi caâch ăöịi xûê hoùơc ăún giaên hún lađ thay

ăöíi thaâi ăöơ)

Ngûúđi quaêng caâo, khöng coâ bíịt cûâ quýìn gò ăöịi vúâi ăöịi

tûúơng quaêng caâo, sûê duơng nhiïìu caâch khoa trûúng thuýịt phuơc

dûúâi nhiïìu hònh thûâc khaâc nhau Víơy thò, ngûúđi quaêng caâo coâ

thïí tòm caâch thuýịt phuơc ăöịi tûúơng quaêng caâo (bùìng möơt bađi

diïîn vùn húơp lyâ) hoùơc lađm cho ăöịi tûúơng xuâc ăöơng (bùìng möơt

bađi diïîn vùn húơp tònh)

Lađ möơt bađi diïîn vùn coâ sûâc thuýịt phuơc, quaêng caâo cuông

lađ möơt bađi noâi mang tñnh tû tûúêng: quaêng caâo tòm caâch thuýịt

phuơc ăöịi tûúơng vïì giaâ trõ (chûâc nùng hoùơc biïíu tûúơng) cuêa víơt

cíìn quaêng caâo Quaêng caâo cuông cöị taơo thïm hïơ thöịng giaâ trõ

cuêa cöng ty cíìn quaêng caâo vađ cuông goâp phíìn giuâp phaât triïín

Viïơc lûơa choơn kïnh quaêng caâo coâ nhûông kïịt quaê quan troơng

vïì viïơc töí chûâc thöng tin Vïì phûúng diïơn nađy thò aâp phñch

quaêng caâo cuông ríịt thuâ võ Thiïịt líơp thöng tin quaêng caâo úê

ặúđng phöị khoâ hún lađ vađo phim aênh: trûúâc tiïn aâp phñch phaêi

thu huât sûơ chuâ yâ cuêa caâc ăöịi tûúơng, tuy nhiïn nïịu noâ ăaơt ặúơc

ăiïìu ăoâ thò seô khöng phaêi chó trong möơt giíy Quaêng caâo khöng

phaêi lađ ngön ngûô dađnh riïng cho noâi: noâ ặúơc sûê duơng ăïí thïí

hiïơn sûơ kïịt húơp giûôa caâc caâch noâi cuêa ăöơng tûđ hay khöng ăöơng

tûđ mađ noâ khöng taơo ra Trong suöịt lõch sûê cuêa quaêng caâo, caâc

bađi quaêng caâo taơo nïn quy tùưc vađo lúđi díîn riïng Ngoađi chûâc

nùng thuýịt phuơc, quaêng caâo trúê thađnh möơt sûơ thïí hiïơn ăñch

thûơc cuêa nïìn vùn hoaâ quíìn chuâng

Biïn giúâi cuêa thöng tin quaêng caâo khöng thïí thiïịt líơp möơt

caâch chùưc chùưn Ăïí aênh hûúêng ăïịn ăöịi tûúơng, möơt vađi daơng

giao tiïịp sûê duơng ặúđng vođng hún quaêng caâo theo nghôa heơp

Do víơy, caâc hoaơt ăöơng nhùìm trûơc tiïịp vúâi ăöịi tûúơng lúân hûúâng

túâi nhûông ngûúđi cíìm ăíìu quan ăiïím: möơt mùơt hađng ặúơc biïịt

ăïịn nhúđ hoaơt ăöơng cuêa möịi quan hïơ cöơng ăöìng seô coâ thïí ca

ngúơi giaâ trõ cuêa saên phíím bùìng caâch so saânh vađ ăaâng tin hún

lađ bađi nađy laơi ặúơc phaât biïíu tûđ möơt bađi quaêng caâo cöng minh

Quaêng caâo chó lađ möơt trong nhûông ýịu töị cuêa chiïịn lûúơc baân

noâi chung vađ ăùơc biïơt lađ maketing bao göìm viïơc xaâc ắnh ăöịi

tûúơng, giaâ caê vađ núi baân hađng

ƒ Möơt vađi hïơ thöịng tñn hiïơu hoơc

Ăöịi vúâi ngađnh tñn hiïơu hoơc, nhûông tûúng taâc giûôa caâc hïơ

thöịng tñn hiïơu lađ möơt lônh vûơc nghiïn cûâu ăang trong thúđi kyđ

phaât triïín maơnh Quaê víơy, giao tiïịp ăaơi chuâng giúđ ăíy lađ giao

tiïịp qua caâc phûúng tiïơn thöng tin ăaơi chuâng

Theo F de Saussure thiïn hûúâng cuêa tñn hiïơu hoơc lađ

“nghiïn cûâu ăúđi söịng tñn hiïơu nùìm trong ăúđi söịng xaô höơi”

Ăõnh ăïì nađy cho rùìng ngön ngûô tûơ nhiïn khöng phaêi lađ cöng

cuơ giao tiïịp duy nhíịt cuêa con ngûúđi: möơt mön hoơc múâi coâ

nhiïơm vuơ miïu taê bùìng caâch göơp laơi vađ ăöìng nhíịt caâc caâch noâi

khaâc nhau coâ ăöơng tûđ hoùơc khöng ăöơng tûđ, nhûông caâch noâi nađy

ríơp khuön theo hònh aênh thïí hiïơn (sûơ miïu taê), aâp ăùơt vađ kñch

thñch tû duy vïì nhûông lônh vûơc múâi coâ thïí quan saât ặúơc mađ

chuâng ta phaêi biïịt Ngađy nay, coâ thïí möơt phíìn quan tím cuêa

caâc nhađ nghiïn cûâu vïì tñn hiïơu hoơc gùưn vúâi võ trñ to lúân cuêa

“khöng gian ngûô nghôa” thöng qua caâc caâch noâi, caâc caâch noâi

nađy ăïì cíơp ăïịn ngön ngûô úê tíịt caê moơi mùơt: truýìn hònh, ăiïơn

aênh, truýơn tranh, kiïịn truâc, ím nhaơc

Trong thúđi kyđ ăíìu, dûúâi sûơ thuâc ăííy phûúng phaâp hoơc cuêa

thuýịt cíịu truâc ngön ngûô, tñn hiïơu chíu Íu chuâ tím biïơt líơp

caâc ýịu töị khaâc nhau töịi thiïíu, cíịu thađnh nïn yâ nghôa mađ töí

húơp cuêa noâ phaêi cho pheâp miïu taê möơt caâch khoa hoơc caâc tíơp

húơp röơng lúân ăíìy yâ nghôa (nhû caâc vùn baên) Phûúng phaâp nađy

ặúơc aâp duơng riïng biïơt vađo caâc caâch noâi khaâc nhau ặa ra

khaâi niïơm vïì tñn hiïơu hoơc “lađ khoa hoơc nghiïn cûâu caâc hïơ

thöịng tñn hiïơu” Nhûng cöng trònh vïì kyâ hiïơu hoơc cuêa nhađ triïịt

hoơc Myô Charle Sanders Peirece cuông gíìn ăuâng vúâi yâ ăöì nađy

Dûơa trïn nhûông quy tùưc ngoađi ngön ngûô, tñn hiïơu hoơc ăaô

xaâc ắnh ăöịi tûúơng riïng cuêa mònh möơt caâch nghiïm khùưc vađ

ăaô núâi loêng caâc quy tùưc miïu taê Ăïí nùưm ặúơc yâ nghôa cuêa caâc

tñn hiïơu, kyâ hiïơu hoơc ăaô phuơc tuđng theo sûâc maơnh cuêa kïịt cíịu

lyâ thuýịt Nhiïơm vuơ cuêa kyâ hiïơu hoơc lađ vaơch roô caâc cíịu truâc yâ

nghôa khuön míîu hoaâ lúđi noâi xaô höơi vađ lúđi noâi tûđng con ngûúđi

duđ caâc caâch noâi biïíu hiïơn thïị nađo Ăi tûđ nguýn tùưc yâ nghôa

(coâ thïí thiïịt líơp laơi tûđ caâc cíu ăíìu) bõ tónh lûúơc röơng raôi, caâc

nhađ tñn hiïơu hoơc ăaô tiïịn hađnh phíìn quýịt ắnh taơo nïn tûđ caâc

tíìng nghi thûâc; nhûông cíịu truâc quan hïơ tûđ sûơ khaâc nhau vađ

sûơ phuơ thuöơc taơo nïn trung tím phaât sinh yâ nghôa vađ xaâc ắnh

caâc sú ăöì ăoơc Sûơ nùng ăöơng cuêa caâc cíịu truâc nađy ặúơc ghi

trong caâc khuön míîu tûơ sûơ hònh thađnh ắnh hûúâng vađ kïịt thuâc

caâc bađi noâi (bađi diïîn vùn) thöng qua viïơc tòm kiïịm, thoaê thuíơn

vađ chöịng ăöịi cuêa caâc taâc giaê Caâch nhíơn traâch nhiïơm búêi caâc

ngûúđi trònh bađy chuê ăïì (lađ caâc ngûúđi saên xuíịt vađ ngûúđi phiïn

dõch) cuđng möơt luâc noâi ra sú ăöì cuêa viïơc thïí hiïơn (nghïơ thuíơt

taơo hònh, ngûô ăiïơu, nhõp ăiïơu) vađ cuêa nöơi dung (coâ nghôa boâng

hay khöng) xaâc ắnh caâc hònh thûâc giûôa hai ăöịi tûúơng vúâi nhau

cho dïî ăoơc, dïî nhòn vađ dïî nghe Quan ăiïím nađy ặúơc trònh bađy

möơt caâch ăùơc biïơt úê phaâp búêi caâc cöng trònh cuêa A.J Greimas

Ngûúđi ta khöng thïí tin tûúêng vađo hiïơu quaê xaô höơi cuêa caâc

bađi diïîn vùn trong lônh vûơc ngûô hoơc hoùơc lađ nghïơ thuíơt mađ

khöng cín nhùưc ăún võ töíng húơp cuêa caâc caâch noâi khaâc nhau

thöng qua ăoâ thûơc hiïơn ặúơc truýìn thöịng ăöìng nhíịt bùìng

nhiïìu phûúng tiïơn

ƒ Nhûông ngön ngûô trïn thïị giúâi

Coâ ríịt ñt quöịc gia thûơc sûơ thuíìn ngûô: chùỉng haơn nhû 2

nûúâc Triïìu Tiïn, Böì Ăađo Nha hay Ailen Noâi chung, nhiïìu tiïịng

noâi cuđng töìn taơi trong möơt möơt nûúâc: tiïịng Anh trong 80 nûúâc

(trong ăoâ 45 nûúâc sûê duơng lađ ngön ngûô chñnh) Tiïịng Phaâp trong

50 nûúâc (trong ăoâ 32 nûúâc lađ nûúâc chñnh) hoùơc cođn coâ tiïịng

Xuahïli ặúơc sûê duơng khoaêng trong 10 nûúâc

Thûơc ra, 5 thûâ tiïịng ặúơc sûê duơng nhiïìu nhíịt ăaô chiïịm

gíìn nûêa dín söị thïị giúâi, duđ cho coâ ăïịn 6000 ngön ngûô hay

phûúng ngûô (nhûng chó coâ 185 tiïịng úê Chíu Íu) Böơ Kinh tín

ûúâc vađ Kinh cûơu ûúâc (hoùơc möơt vađi trñch ăoaơn) ặúơc dõch sang

hún 1000 thûâ tiïịng vađ ríịt phong phuâ

Tíịt caê caâc dûô liïơu thöịng kï liïn quan ăïịn nhûông ngûúđi sûê

duơng ngön ngûô thò gíìn giöịng nhau búêi ríịt nhiïìu lyâ do: viïơc ghi

cheâp khoâ khùn, caâc cíu hoêi khoâ hiïíu, nhûông quan ngaơi vïì mùơt

chñnh trõ vïì viïơc giaêm thiïíu ngön ngûô caâc dín töơc thiïíu söị, quy

chïị khöng chñnh xaâc vïì viïơc biïịt möơt ngön ngûô thûâ 2, caâc tònh

traơng sûê duơng song ngûô hay ăa ngûô khöng öín ắnh, sûơ coâ mùơt

cuêa caâc ngön ngûô pha taơp hay caâc ngön ngûô lađm phûúng tiïơn

Hai mûúi ngön ngûô ặúơc sûê duơng nhiïìu nhíịt nhû nhûông

tiïịng meơ ăeê vađ möơt vađi thûâ tiïịng khaâc trong ăoâ vai trođ ngön

ngûô phûúng tiïơn (tiïịng Anh, Phaâp, Nidi-Urdu, Malaixia-

Indonïxia) ặúơc chia ra: tiïịng Trung Quöịc möơt thïị giúâi ngûúđi;

tiïịng Anh 450 triïơu, tiïịng hindi - urdue 350 triïơu, Tíy Ban

Nha, Nga (caê phûúng ngûô) tûđ 250-300 triïơu, tiïịng A Ríơp, Böì

Ăađo Nha, Phaâp, Bungari tûđ 150 - 200 triïơu, tiïịng Maô lai- Inăö,

Nhíơt, Ăûâc 80 - 120 triïơu Möơt trùm thûâ tiïịng ặúơc sûê duơng

nhiïìu hún chiïịm 95% dín söị thïị giúâi vađ gíìn 200 thûâ tiïịng ặúơc

ñt nhíịt lađ 1 triïơu ngûúđi sûê duơng

ƒ Hïơ thöịng phín loaơi ngön ngûô

Viïơc phín loaơi hađng nghòn ngön ngûô trïn thïị giúâi coâ thïí

phuơ thuöơc vađo lõch sûê (mùơt di truýìn), vađo hoaơt ăöơng cuêa tñn

hiïơu hoơc (mùơt loaơi hònh hoơc) hoùơc lađ vađo khöng gian (mùơt khu

vûơc)

Ngön ngûô hoơc phaât sinh coâ yâ nghôa khöi phuơc laơi lõch sûê

ngön ngûô bùìng caâch tiïịn hađnh so saânh söị 2 cho biïịt sûơ giöịng

nhau trong nhûông ngön ngûô íịn-Íu: 2-söị hai (tiïịng Viïơt), deux

(tiïịng Phaâp), two (tiïịng Anh) zwei (tiïịng Ăûâc), dovon (tiïịng

Britagne), dio (tiïịng Hi Laơp hiïơn ăaơi), dva (tiïịng Nga), doi

(tiïịng Bengali) ăöịi vúâi caâc kaksi (tiïịng Nhíơt) vađ roa (tiïịng

Manga) Nhûông luíơt tûúng ûâng ặúơc thiïịt líơp cho pheâp suy ra

tñnh cín ăöịi trong sûơ phaât triïín: pater- father-pedar;

mater-mother- madar, frater- brother-baradar (tiïịng Latinh- tiïịng

Anh- tiïịng Ba Tû) Trïn cú súê míịt díìn theo thúđi gian sûơ giöịng

nhau vïì tûđ ngûô giûôa caâc ngön ngûô, ngûúđi ta cuông ăaô coâ yâ ắnh

íịn ắnh ngađy cho thúđi kyđ phín chia Vò víơy, giûôa tiïịp Phaâp vađ

tiïịng Tíy Ban Nha coâ sûơ giöịng nhau giûôa “main” vađ “mano”, “

doigt” vađ dedo, nhûng khöng phaêi lađ “tïte” vađ “cabeza”,

“ïpaule” vađ “homo” duđ rùìng caâc tûđ göịc coâ möơt nghôa khaâc nhau

(tiïịng Tíy Ban Nha “testa”, lađ möơt cöng viïơc cao quyâ, tiïịp

Phaâp “chef”)

Mûâc ăöơ hiïíu biïịt vađ miïu taê ngön ngûô ríịt khaâc nhau

Tiïịng íịn-íu sûê duơng kiïíu míîu líịy tûđ sûơ phong phuâ cuêa tû

liïơu trong khöng gian vađ thúđi gian Trong caâc tònh traơng ñt

thuíơn lúơi, caâc giaê thiïịt ặúơc trònh bađy nhû viïơc nhoâm tiïịng

Basque vađ ngön ngûô vuđng Caâpca hay tiïịng Nhíơt Baên vúâi tiïịng

vuđng Altai Möơt lônh vûơc lúân vïì nghiïn cûâu (ặúơc múê ra) ăang

boê ngoê

Ngön ngûô hoơc loaơi hònh phaêi kïí ăïịn tíơp tñnh caâc ýịu töị

ngön ngûô Mùơc duđ möîi ngön ngûô coâ thïí sûê duơng caâc tiïìn töị khaâc

nhau, nhûng ngûúđi ta phín loaơi ngön ngûô theo ăùơc trûng cuêa

vađi ngön ngûô Caâc viïơc vïì ngûô ím, víìn luíơt, cuâ phaâp tûđ vûơng

ăaâng phaêi nhúâ nhûng nhûông vñ duơ nïu ra ăíy chó noâi vïì hònh

thaâi kïịt húơp ăïí minh hoaơ caâc kiïíu lúân

- Biïịn töị bïn ngoađi; mu- nta= “homme”, ba-ntu “homme”; le

bois, les bois

- Biïịn töị bïn trong: trinken- trank-getrunken

(boire-but-bu” (tiïịng Ăûâc); katuba- bitab-kutub-kaôtib “il ecrivit-

livre-livres-ecrivain” (tiïịng A ríơp)

Sûơ chùưp dñnh: evlerimden (maison söị nhiïìu súê hûôu

-cuêa) “de mes mousons” (tiïịng Thöí Nhô Kyđ);

retro-pro-puls-euv-s”

- Sûơ höîn nhíơp: Haupt-bahn-hof ( ăíìu - ặúđng - sín) = “

gare centrale” (ga trung tím) ( tiïịng Ăûâc); reân-koôu

(homme-bouche) = “population” (dín söị) (tiïịng Trung Quöịc)

- Phín tñch: je lis trúê thađnh je n,ai pas encore pu finir de la

lire

Tiïu chuíín cöí ăiïín cuêa viïơc phín loaơi lađ tríơt tûơ cuêa caâc ýịu

töị “chuê ngûô (S) - ăöơng tûđ (V) - böí ngûô (O) Saâu viïơc kïịp húơp

ặúơc cöng nhíơn nhûng S-V-O vađ S-O-V lađ caâc chuíín mûơc cuêa

1/3 caâc ngön ngûô, V-S-O lađ 1/6 ăiïìu ăoâ ăaânh díịu xu hûúâng ăùơt

ngûô lïn trûúâc böí ngûô úê ăoâ cođn phaêi noâi ăïịn sûơ aâp ăaêo búêi vò

theo caâc ăiïìu kiïơn vïì cuâ phaâp hay ngûô nghôa, tríơt tûơ nađy coâ thïí

thay ăöíi trong cuđng möơt tiïịng

Ngön ngûô hoơc phín vuđng nghiïn cûâu sûơ múê röơng möơt hiïơn

tûúơng trong khöng gian ăöơc líơp vúâi caâc biïn giúâi vïì phaât sinh

hay vïì hònh thaâi Vò víơy, ngûúđi ta quan saât sûơ töìn taơi cuêa caâc

nguýn ím trûúâc trođn möi “u” hoùơc “eu” (tiïịn Phaâp: mur, peu,

peur) trong vïị tiïịp tuơc ăïịn tûđ phûúng ngûô vuđng Basque úê

Nancy vađ úê phíìn Lan thöng qua tiïịng Phaâp, tiïịng Ăûâc vađ ngön

ngûô vuđng Scandi-navi Möơt maơo tûđ xaâc ắnh ặúơc ăùơt trûúâc

danh tûđ xuíịt hiïơn úê tiïịng Anbani, tiïịng Roumani, tiïịng

Bungari vađ tiïịng Mac-xï-do-nia Hiïơn tûúơng nađy ăöi khi ặúơc lyâ

giaêi búêi caâc tíìng nïìn (lađ caâc ngön ngûô cöí ặúơc sûê duơng úê ắa

phûúng) vađ thûúđng lađ búêi nhûông tiïịp xuâc ngön ngûô, ăiïìu ăoâ tíịt

phaêi coâ nhûông pha tröơn vïì dín cû trïn thúđi gian dađi vađ trong

ăiïìu kiïơn thuíơn lúơi vúâi ngûúđi sûê duơng song ngûô

ƒ Chûô viïịt

Cíìn phaêi phín biïơt giûôa kiïíu chûô viïịt vađ hïơ thöịng chûô

viïịt Tiïịng Phaâp, Nga hay tiïịng Hilaơp ăïìu coâ cuđng kiïíu sùưp thûâ

tûơ chûô caâi (nguýn ím vađ phuơ ím) nhûng coâ ba kiïíu caâch viïịt

khaâc nhau duđ lađ gíìn giöịng nhau (m, M,)

Tiïịng A Ríơp phín biïơt phuơ ím, baân phuơ ím vúâi caâc

nguýn ím ngùưn thûúđng lađ khöng ặúơc cheâp thađnh chûô vađ

ặúơc ngûúđi ăoơc taâi taơo laơi,vñ duơ: caâch viïịt tùưt M.lle úê tiïịng

Phaâp ăoơc lađ “ Mademoiselle” vađ bldg trong tiïịng Anh ặúơc ăoơc

lađ “building” Tiïịng “hindi” ặúơc viïịt theo tûđng ím tiïịt vñ duơ

nhû: i-ma-gi-neâ Tiïịng Trung Quöịc thò ặúơc viïịt möơt caâch töíng

thïí úê mûâc ăöơ lađ möơt tûđ ăöơc líơp, hay lađ “hònh võ”, bùìng möơt

chûô” ghi trong ö vuöng

Khi chuýín möơt ngön ngûô noâi sang daơng viïịt ngûúđi ta coâ

thïí ûu tiïn cho möơt trong 2 cíịu thađnh cuêa kyâ hiïơu ngön ngûô:

biïíu hiïơn ím thanh (caâi biïíu ăaơt) hay thöng tin vïì ngûô nghôa

(caâi ặúơc biïíu ăaơt) Caâc hïơ thöịng ngûô nghôa coâ thïí biïíu thõ möơt

giai ăoaơn hay möơt thöng ăiïơp hoađn haêo hoùơc möơt ýịu öị tûđ vûơng

(tûđ hoùơc hònh võ) nhû úê tiïịng Trung Quöịc Tûđ ặúđng neât ta cuông

hiïíu ặúơc chuât ñt vïì nghôa vađ caâch phaât ím cuêa ắa phûúng:

“nuâi” tiïịng Trung Quöịc lađ “shaôn”, tiïịng Nhíơt “yama”; 3 “***”

Tiïịng Phaâp lađ (trois) tiïịng Phíìn Lan lađ “kolme” Ngûúơc laơi,

nhûông hïơ thöịng ngûô ím chó díîn ngay (líơp tûâc) vïì sûơ phaât ím

“crichtorite” nhûng liïơu hoơ coâ biïịt ăoâ lađ möơt loaơi khaâc nhau tuyđ

theo tíơp quaân tûđng ắa phûúng: case lađ /kaz/ trong tiïịng Phaâp

(“nhađ”) lađ /keiz/ trong tiïịng Anh (“trûúđng húơp”) vađ lađ /kase/

trong tiïịng Tíy Ban Nha coâ nghôa “ăaâm cûúâi” ặúơc chia úê

Subjontif (giaê ắnh caâch) Baêng chûô caâi ặúơc thađnh líơp dûơa trïn

ýịu töị nhoê nhíịt mang nghôa: fou, pou, mou, sous, loup, vò víơy

saâch hoơc víìn trònh bađy laơi lúâp ngûô ím nhoê nhíịt hoùơc lađ theo

caâch töíng thïí hoùơc lađ theo caâch phín tñch (tiïịng Hađn Quöịc)

Ăöơng cú lõch sûê cuêa caâc “caâi biïíu ăaơt” coâ thïí coâ thûơc vađ tûơ

nhiïn Ngûúđi ta coâ thïí ăi theo sûơ tiïịn triïín ăang coâ xu hûúâng

xoaâ múđ ăöơng cú nađy qua nhûông kyâ hiïơu ghi yâ Trung Quöịc hoùơc

caâc chûô trong baêng chûô caâi cuêa caâc chûô tûúơng hònh

Möịi quan hïơ “ím/chûô viïịt” noâi chung lađ khöng hoađn haêo

Ngûúđi ta gùơp hiïơn tûúơng ăöìng ím (möơt caâch phaât ím nhûng

nhiïìu caâch viïịt) trong tiïịng Phaâp /set/ (sept, cette, seđte) vađ

hiïơn tûúơng cuđng chûô (möơt caâch viïịt nhiïìu caâch phaât ím) trong

chûô “fils” (lađ /fils/ hoùơc/fist/)

Nùm hïơ thöịng chûô viïịt lúân hiïơn nay ặúơc sûê duơng: chûô viïịt

latinh (2tyê ngûúđi duđng), chûô Trung Quöịc (1tyê ngûúđi) chûô Phaơn

(chûô Nagari) chûô kiri vađ chûô A Ríơp (hađng trùm triïơu ngûúđi)

Nhûông chûô viïịt nađy tûđ chûô Trung Quöịc ăïìu coâ cuđng nguöìn göịc

síu sa Caâc chûô viïịt khaâc hoùơc pha tröơn tûđ chûô nađy sang chûô

khaâc (vñ duơ chûô “kana” cuêa Nhíơt) hoùơc biïịn thïí hoùơc lađ liïn

quan ăïịn söị dín ăang giaêm díìn

ƒ Caâc kiïíu chûô viïịt

Caâc chûô viïịt coâ xu hûúâng thñch ûâng vúâi nhûông ăùơc ăiïím

riïng cuêa ngön ngûô mađ chuâng thïí hiïơn Chûô viïịt phaât triïín

chíơm hún noâi

Giûôa kiïíu chûô viïịt vađ cíịu truâc ngön ngûô sûê duơng kiïíu chûô

viïịt íịy thûúđng coâ möơt möịi liïn hïơ tûơ nhiïn mùơc cho nhûông ăaêo

löơn cuêa lõch sûê Chûô caâi Trung Quöịc lađ möơt khöịi thöịng nhíịt vïì

ngûô nghôa vađ ngûô ím, giaêi thñch roô tûđ võ cuêa ngön ngûô Viïơc

kïịt húơp giûôa caâc chûô caâi taơo nïn sûơ phong phuâ cuêa ngön ngûô,

tûđ ăoâ xuíịt hiïơn caâc nhoâm tûđ hai thađnh töị (chùỉng haơn: miïơng +

tai = sûơ noâi xíịu) Trong tiïịng Xïmñt - thûâ tiïịng coâ göịc phuơ ím

tûđ vûơng vađ coâ caâc daơng thûâc nguýn ím theo chûâc nùng ngûô

phaâp, chûô viïịt viïịt theo sûơ phín biïơt nađy ûu tiïn hún cho caâc

phuơ ím Nhûông chûô viïịt coâ ngûô phaâp phong phuâ thò khoâ viïịt

hún, vúâi möơt baêng chûô caâi hay möơt cuöịn saâch hoơc víìn nhû

tiïịng Nga, tiïịng Thöí Nhô Kyđ, tiïịng Xuahïli, tiïịng Eskimo vađ

tiïịng Kana Nhíơt Baên Nghôa cuêa chûô viïịt ăi tûđ traâi sang phaêi

trûđ chûô viïịt cuêa ngûúđi Do Thaâi A Ríơp vađ tûđ cao xuöịng thíịp

ăöịi vúâi tiïịng Trung Quöịc, Möng Cöí, Nhíơt Baên

Chûô viïịt La tinh ặúơc sùưp xïịp theo hûúâng chûô caâi trong

quy tùưc riïng cuêa noâ, nhûng sûơ tûúng ûâng giûôa chûô caâi vađ ím

thanh thò khöng öín ắnh Ngûúđi ta thíịy möơt chûô coâ nhiïìu caâch

phaât ím (notom, notions) vađ möơt ím coâ nhiïìu caâch viïịt (eau,

haut, au, os) Vò coâ ríịt nhiïìu ngön ngûô sûê duơng chûô caâi Latinh

nïn ngûúđi ta phaêi thïm vađo caâc ýịu töị phuơ ăïí taơo ra neât chñnh

taê riïng cho ngön ngûô cuêa mònh, chùỉng haơn: díịu “^”, “‘” “/”

trong tiïịng Phaâp, díịu “ ” trong tiïịng Ăûâc hay tiïịng Thuyơ

Ăiïín, díịu “~” trong tiïịng Tíy Ban Nha

Baêng chûô caâi tiïịng Kirin phaât sinh tûđ tiïịng Hilaơp, ăíìu

tiïn ặúơc sûê duơng cho caâc dín töơc chñnh thöịng Tiïịp ăoâ ặúơc

sûê duơng trong toađn böơ caâc ngön ngûô khöng thuöơc vuđng íịn -Íu

(ngön ngûô vuđng Caâpca, vuđng Phíìn lan- Hungari, vuđng nuâi

Antai, vúâi ríịt nhiïìu sûêa ăöíi vađ thïm thùưt vađo chûô viïịt

Chûô A ríơp göìm 28 phuơ ím vađ caâc kyâ hiïơu thïm vađo cho

pheâp ghi cheâp nhûông nguýn ím ruât goơn vađ sûơ lùơp phuơ ím ăöịi

vúâi kinh vùn vađ vúâi caâc cuöịn saâch dađnh cho viïơc hoơc ắa lyâ

Trong caâc trûúđng húơp khaâc nhau ngûúđi ăoơc phaêi biïịt ăíìy ăuê

ngön ngûô ăïí coâ thïí ăoơc ăuâng ngön ngûô ăoâ Baêng chûô caâi A Ríơp

ặúơc sûê duơng, nhíịt lađ trong khu vûơc höìi giaâo ăïí ghi cheâp caâc

ngön ngûô Thöí Nhô Kyđ, Iran (tiïịng Batû, Cuadixtan) vađ caâc

ngön ngûô Chíu Phi ( tiïịng Xuahïli, yoruba, pún, haousa )

Chûô viïịt ÍỊn Ăöơ phaât sinh tûđ tiïịng “brahmi” coâ daâng uöịn

nùưn úê phña bùưc (chûô phaơn) vađ neât trođn hún úê phña nam bao

göìm caê chûô Ăravida Mùơc duđ coâ veê cuđng ngûô hïơ nhûng roô rađng

chuâng ríịt khaâc nhau vađ bùưt nguöìn tûđ caâc chûô viïịt phûúng

Ăöng khaâc (tiïịng Tíy Taơng, tiïịng Thaâi, tiïịng mön Khme)

Chûô viïịt Trung Quöịc hònh thađnh trïn nhûông kyâ tûơ riïng,

trong ăoâ cíịu thađnh cuêa noâ coâ thïí lađ möơt ýịu töị ắnh roô vïì ngûô

nghôa (chûô tûúơng hònh /// = “söng”), lađ nhín töị phín loaơi ngûô

nghôa, hay lađ saâch chó díîn ngûô ím Sûơ taơo thađnh coâ thïí töíng

thïí (mùơt trúđi “rò” + mùơt trùng “yuđe”= aânh saâng “ming” hoùơc chi

tiïịt (lûêa “huôo” theo caâch viïịt hay lađ caâch phaât ím ăïìu nùìm

trong chûô “diïm” Saâch chó díîn ngûô ím hûúâng vïì viïơc phaât ím

caâc chûô: chûô “möì höi” bao hađm ýịu töị “nûúâc” vađ chûô “baêo vïơ”,

(ặúơc phaât ím lađ “gaôn”) chûô nađy ím thõ viïơc phaât ím chûô

“haôn” trong töíng thïí Nguýn töị urani ặúơc phaât ím trong

tiïịng Anh búêi chûô ăíìu lađ /you/ cuông ăaô ặúơc dung naơp vađo

tiïịng Trung Quöịc Chûô nađy ặúơc taơo ra bùìng caâch kïịt húơp

giûôa ýịu töị ngûô nghôa “juôa” kim loaơi vađ thađnh phíìn ngûô ím

“you”

Chûô Nhíơt Baên thïí hiïơn möịi liïn quan chùơt cheô giûôa loaơi

hònh ngön ngûô vađ viïơc thïí hiïơn bùìng chûô viïịt Tûđ vûơng tiïịng

Nhíơt chuê ýịu ặúơc vay mûúơn tûđ tiïịng Trung Quöịc, nhûng vïì

ngûô phaâp, noâ sûê duơng hïơ thöịng phaât ím cuêa chûô “kana” Sûơ

chïnh lïơch giûôa noâi vađ viïịt coâ thïí biïịn ăöíi ăaâng kïí tûđ vûơng

vay mûúơn tiïịng Anh “ought” (öt) hay tûđ tiïịng Phaâp “haie” (ï)

sang tiïịng Tíy Ban Nha “estupulbas” tíịt caê ăïìu ặúơc phaât

ím Ríịt nhiïìu sûơ caêi caâch muöịn lađm giaêm nhûông khoaêng caâch

nađy (trong tiïịng Anh “through” ặúơc viïịt “thru”)

ƒ Chûô viïịt vađ xaô höơi

Chûô viïịt ăoâng vai trođ vùn hoaâ, xaô höơi hoùơc ríịt quan troơng

trong caâc nïìn vùn minh theo thúđi gian

ÚÊ chíu Phi, nhûông yâ tûúêng ghi laơi lúđi noâi bùìng chûô viïịt ăaô

coâ trûúâc thúđi kyđ thuöơc ắa (chuê ýịu líịy chûô A ríơp) Unesco goâp

phíìn vađo viïơc thöịng nhíịt caâc chûô viïịt Latinh, möîi nûúâc sûơ

duơng chuâng vúâi nhûông ăùơc ăiïím ngön ngûô riïng Trong caâc

trûúđng húơp khaâc, möơt chûô viïịt ặúơc taơo ra hoùơc tûđ nhûông

khuön míîu taơo ra hoùơc nhûông khuön mííu töìn taơi trong thïị

giúâi cuô (tiïịng Acmïni, tiïịng Giïooâcgi) hoùơc tûđ nhûông nguýn

tùưc phín tñch sûơ cíịu ím: baêng chûô caâi Hanguôl cuêa Triïơu Tiïn

ặúơc taơo ra úê thïị kyê XV thuöơc daơng hònh chûô viïịt toaât lïn

phûúng diïơn cuêa sûơ cíịu ím

Ngûúđi ta coâ thïí thiïịt líơp nïn sûơ tûúng quan cín ăöịi giûôa

hïơ thöịng chûô viïịt vađ phíìn phuơ thuöơc phaât sinh cuêa ngön ngûô

Chûô Trung Quöịc khöng ặúơc sûê duơng úê tiïịng Tíy Taơng, cuđng

hoơ nhûng tiïịng Nhíơt vay mûúơn coâ nguöìn göịc hoađn toađn khaâc

nhau Chûô Kirin khöng phaêi lađ chûô Phíìn Lan hay Seâc mađ noâ

ặúơc aâp duơng vađo ngön ngûô khöng thuöơc nhoâm Slavú úê Liïn Xö

vađ caâc núi khaâc Trong trûúđng húơp cuêa tiïịng Serbi-Croatias vađ

ngûúđi Serbi chñnh thöịng viïịt bùìng chûô Kinvin cođn ngûúđi

Croatia theo Ăaơo Thiïn chuâa thò viïịt bùìng tiïịng Latinh

Sûơ ûúâc ao noâi chuýơn vïì tön giaâo ăoâng vai trođ chñnh trong

viïơc truýìn baân chûô viïịt (chûô viïịt A ríơp trong caâc ăíịt nûúâc

Höìi giaâo) Ngađy nay, nhûông ngûúđi noâi tiïịng ÍỊn Ăöơ úê chíu Myô

La tinh ăang thûơc hiïơn quaâ trònh La maô hoâa hoađn tođan Vađo

thïị kyê XIX, ăaô coâ nhûông cöị gùưng vïì viïơc sao cheâp nguýn baên,

vñ duơ nhû nhûông cuöịn saâch hoơc víìn cuêa ngûúđi Evan ăöịi vúâi sûơ

saâng taơo cuêa Canada vađ cuêa ngûúđi ÍỊn Ăöơ Sequoya ăöịi vúâi

tiïịng “cherokee”

Cuđng möơt ngön ngûô coâ thïí ặúơc viïịt bùìng nhiïìu hïơ thöịng

chûô viïịt vò lñ do chñnh trõ lõch sûê Vñ duơ tiïịng “hindi” vađ “undu”

hay tiïịng Cuadixtan ặúơc viïịt bùìng chûô aêríơp, La tinh hay Kini

lađ tuyđ theo tûđng vuđng úê Thöí nhô Kyđ, quaâ trònh tiïịn triïín ngön

ngûô cuêa vuđng Kamal Ataturk mang laơi kïịt quaê thay thïị chûô

viïịt A ríơp bùìng hïơ thöịng chûô La tinh vađo nùm 1982 úê Trung

Quöịc, bïn caơnh viïơc sûê duơng chûô viïịt coâ nguöìn göịc Trung Quöịc,

tiïịng Zhuang (lađ tiïịng Thaâi) sûê duơng chûô viïịt Latinh vađo nùm

1957 vađ mûúơn möơt söị kyâ hiïơu Kiûn ăïí ghi cheâp gioơng ăiïơu Tûđ

1958, tiïịng Quan Thoaơi (tiïịng phöí thöng Trung Quöịc ăaô La maô

hoaâ, phiïn chûô Haân sang chûô latinh böí trúơ cho viïơc sao cheâp ăöịi

vúâi nhûông ngûúđi khöng duđng chûô Trung Quöịc vađ lađ trung gian

coâ lúơi cho viïơc xûê lyâ caâc vùn baên

ƒ Caâc trođ chúi bùìng chûô viïịt

Caâc chûô viïịt tay trong thúđi gian qua, cho pheâp thûơc hiïơn

caâc kiïơt taâc vïì saâch viïịt Kyô thuíơt hiïơn ăaơi khöng thïí lam qún

ặúơc sûơ quyâ giaâ nađy

Nïịu chûô viïịt lađ phûúng tiïơn cöị ắnh lúđi noâi thò chûô viïịt

cuông coâ thïí lađ dõp lađm vui mùưt Vò víơy caâc baên chûô viïịt töịt xuíịt

hiïơn cuông coâ möơt võ trñ quan troơng trong nïìn vùn minh

Chûô viïịt A ríơp theo kiïíu viïịt thaêo ăaô trúê thađnh taâc phíím

nghïơ thuíơt vađ ặúơc daơy trong caâc trûúđng daơy caâc ngûúđi viïịt chûô

ăeơp úê caâc nûúâc khaâc nhau trong vuđng Cíơn Ăöng

Chûô Trung Quöịc cho ta möơt caâch nhòn khaâc Möîi chûô trúê

thađnh möơt bûâc tranh dûúâi ngođi buât cuêa ngûúđi nghïơ sô Henri

Michaux caêm nhíơn thíơt hoađn haêo sûơ tïị nhõ cuêa nghïơ thuíơt

nađy: “Thíơt nhû thiïn taơo, ngön ngûô úê Trung Quöịc khúi gúơi thõ

giaâc nhûng khöng quýịt ắnh thõ giaâc Cuâ phaâp töịi giaên múê

ặúđng cho sûơ phoêng ăoaân vađ thú ca yâ tûúêng ruât ra tûđ nhiïìu

mùơt Chûô viïịt múê ra trïn nhiïìu phûúng diïơn”

Cuöịi cuđng, chûô kyâ xuíịt hiïơn nhû möơt tiïịng vang vïì chûô

viïịt cuêa con ngûúđi khöng coâ möịi liïn hïơ cíìn thiïịt vúâi tïn

cuêa chñnh noâ

ƒ Tiïịng Anh

Tûđ hađng thïị kyê nay, tiïịng Anh traêi qua 3 thúđi kyđ: tiïịng

Anh cöí thúđi kyđ chinh phuơc Normandie, tiïịng Anh bònh thûúđng

úê thúđi phuơc hûng vađ thúđi kyđ caêi töí röìi ăïịn tiïịng Anh hiïơn ăaơi

Thím nhíơp vađo Anh quöịc vađo thïị kyê V búêi quín xím lûúơc

ăaânh ăuöíi quín Celtes, tiïịng Anh - ngön ngûô íịn - Íu thuöơc

dođng Germani - phaêi chõu aênh hûúêng cuêa tiïịng Phaâp dûúâi thúđi

vua Nomandis Viïơc saâng taơo ra nghïì in ăaô mang laơi cho tiïịng

Anh thïị maơnh riïng

Lađ ngön ngûô ăíìy sûâc söịng, tiïịng Anh khöng bao giúđ phuơc

tuđng möơt viïơn hađn lím nađo mùơc duđ coâ möơt vađi dûơ aân vađo thúđi

kyđ taâi thiïịt chíu Íu Sûơ ăöơc líơp nađy cho thíịy vöịn tûđ vûơng

tiïịng Anh ríịt giađu, khoaêng 500.000 muơc tûđ so vúâi 150.000 muơc

tûđ tiïịng Phaâp hiïơn ăaơi Tiïịng Anh tûơ do hoađn toađn vïì caâch sûê

duơng Noâ lađ sûơ kïịt húơp giûôa tiïịng Ăûâc vađ tiïịng Latinh, vñ duơ:

freedom, liberty, thónh thoaêng vúâi möơt sùưc thaâi nhû ox (con bođ

trïn ăöìng coê) vađ beef (thõt bođ trïn bađn) Tiïịng Anh coâ nhûông

chûâc nùng ríịt linh hoaơt cho pheâp taơo ra nhûông cíịu truâc khaâc

nhau, vñ duơ: to read a book (ăoơc möơt cuöịn saâch) vađ to book a

room (ăùơt phođng); cuâ phaâp vađ chia ăöơng tûđ ríịt ăún giaên

Nhûông ăùơc trûng nađy lađm cho tiïịng Anh trúê thađnh ngön

ngûô thöng duơng Tiïịng Anh mûúơn caâc ngön ngûô “laâng giïìng”

nhûông gò mađ noâ khöng coâ nhû wurst vađ elite chùỉng haơn, thñch

sûơ trònh bađy ngùưn ngoơn cuêa tûđ gheâp: vñ duơ: horse- race (ngûơa

ăua), vađ race-horse (ăua ngûơa) vađ duđng ăïịn nhûông ăöơng tûđ

gheâp mađ híơu tûđ cuêa noâ quýịt ắnh nghôa: vñ duơ: to walk up (ăi

lïn) to walk down (ăi xuöịng), tñnh tûđ vađ ăöơng danh tûđ cuơ thïí

hoaâ ngön ngûô nađy búêi sûơ ăöịi líơp ăöịi vúâi tiïịng Phaâp

ƒ Khöng gian Anh ngûô

Trong 5 thïị kyê, tûđ möơt vađi triïơu ngûúđi ăïịn 300 triïơu ngûúđi

vúâi tiïịng Anh, hoơ sûê duơng tiïịng anh nhû ngön ngûô baên xûâ trïn

tíịt caê caâc ăaơi luơc vúâi nhûông quy ắnh khaâc nhau

Ăùơc tñnh cuêa tiïịng Anh chûâng minh sûơ thađnh cöng cuêa

nûúâc Anh trïn con ặúđng múê röơng thuöơc ắa Nïịu vađo nhûông

ăíịt nûúâc mađ tiïịng Anh ặúơc duđng chñnh thûâc thò söị ngûúđi noâi

thûâ tiïịng nađy phaêi xíịp xó hađng tyê

Tûơ khùỉng ắnh mònh úê ăíịt meơ, tiïịng Anh lađ cöng cuơ chñnh

cho pheâp keê thöịng trõ cai trõ laônh thöí coâ ngön ngûô riïng cuêa hoơ

vađ hoađn thađnh nhiïơm vuơ tûúơng trûng búêi: “gaânh nùơng cuêa

ngûúđi da trùưng” cuêa Kipling Noâ trúê thađnh ngön ngûô ặúơc sûê

duơng nhiïìu nhíịt trïn thïị giúâi vađ con söị thöịng kï ríịt íịn tûúơng

Khaâc vúâi tiïịng Trung Quöịc, tiïịng Anh ríịt ăöơc ăaâo lađ ặúơc sûê

duơng khùưp núi Tñnh mïìm deêo vađ sûơ phoâng khoaâng trong “caâch

phaât ím chíịp nhíơn ặúơc” taơo ăiïìu kiïơn dïî dađng cho sûơ phaât

triïín cuêa tiïịng Anh cú súê Dûúâi daơng caâc phûúng ngûô, ngön

ngûô thín míơt, quíìn chuâng vađ thíơm chñ lađ noâi loâng, bïn caơnh

ngön ngûô chuíín mûơc, tiïịng Anh lađ ngön ngûô giao tiïịp úê ÍỊn Ăöơ

vađ úê möơt phíìn cuêa chíu Phi Vò ngûúđi ta ñt ăođi hoêi vïì chíịt

lûúơng cuêa ngön ngûô noâi, tiïịng Anh khöng cođn ăoâng vai trođ

phín biïơt xaô höơi nhû úê thúđi trûúâc nùm 1939 nûôa: aênh hûúêng tûđ

Myô khöng coâ gò xa laơ, noâ truýìn baâ caâc daơng thûâc tûúêng tûúơng

nhanh hiïíu nhû U-Drive (thú ötö khöng coâ tađi xïị: U- you, “tûơ

baơn” vađ No- U- Turn (nûêa vođng cíịm)

ƒ Sûơ ăa daơng cuêa tiïịng Anh

Tñnh chíịt cuêa tiïịng Anh gùưn liïìn vúâi sûơ röơng lúân cuêa laônh

thöí, ăaô taơo ăiïìu kiïơn cho noâ biïịn thïí maơnh meô, ăöịi tûúơng

nghiïn cûâu lađ “sûơ daơng cuêa tiïịng Anh trïn toađn thïị giúâi”

Ăi tûđ Luín Ăön ăïịn eâdimbourg, ngûúđi ta nhíơn thíịy

nhûông biïịn ăöíi vïì sûơ ruât ngùưn ím thanh vađ sûơ ýịu ăi cuêa caâc

nguýn ím ăöi; rúđi “kake District”, ngûúđi lûô hađnh laơi thíịy

vuđng höì úê Ïcöịt Duđ khaâc nhau vïì tûđ vûơng vađ phaât ím nhûng

ngûúđi Anh, ngûúđi Ïcöt, ngûúđi Galoa vađ ngûúđi Ailen víîn ríịt

hiïíu nhau

ÚÊ Myô, ngön ngûô nađy lađm tùng xu hûúâng ly tím Coâ 3 giai

ăoaơn: kyê nguýn thuöơc ắa, víîn cođn tiïịng Anh, röìi ăïịn giai

ăoaơn tùng trûúêng vúâi sûơ nhíơp cû cuêa ngûúđi Ailen vađ ngûúđi Ăûâc

vađ sau chiïịn tranh li khai lađ giai ăoaơn hiïơn ăaơi, ặúơc ăaânh

díịu bùìng lađn soâng nhíơp cû cuêa ngûúđi khöng thuöơc cöơng ăöìng

Anh ngûô Bïn caơnh nhûông sûơ kiïơn lõch sûê nađy lađ tíìm cúô cuêa

luơc ắa, ngûúđi ta biïịt sûơ phaât ím khaâc nhau giûôa Booklyn

“New England” vađ “Deep South” núi mađ caâch noâi keâo dađi taơo

nïn ăiïơu chíơm raôi bïn caơnh ngön ngûô cuêa ngûúđi da ăen Tiïịng

Myô míịt ăi troơng ím cuêa ngön ngûô göịc Hollywood ăaô taơo nïn

gioơng ăiïơu riïng Ím thanh trúê nïn ngùưn laơi vađ nguýn ím ăöi

thò ýịu ăi trong ím muôi, viïơc phaât ím phuơ ím “t” trúê thađnh

cím biïịn thađnh “d” trong khi ím “r” laơi taơo nïn ăùơc ăiïím riïng

cuêa tiïịng Myô Vöịn tûđ vûơng giađu lïn nhúđ caâc lúâp tûđ ngoaơi lai:

tiïịng ÍỊn Ăöơ (powwou- cuöơc bađn caôi vö ñch), tiïịng Phaâp

(portage), tiïịng Hađ Lan (cookie) Ngađy nay, nhûông ngûúđi noâi

tiïịng Anh cođn phaêi chõu sûơ xím nhíơp cuêa tiïịng Tíy Ban Nha

Vò khöng gò coâ thïí chó ra ặúơc quy chïị chñnh cuêa tiïịng Anh

nïn 17 nûúâc ăaô ban böị caâc ăaơo luíơt ăïí sûêa ăöịi dûúâi sûơ xím

nhíơp cuêa phong trađo “ Anh Myô” Viïơc noâi 2 thûâ tiïịng bùưt ăíìu

tûđ böơ luíơt nùm 1968 lađm cho 17 % dín söị phaêi chõu ặơng vađ

ăïịn nùm 1970 hoơ ăaô ặa ýu saâch ăođi hoêi ặúơc sûê duơng möơt

ngön ngûô khaâc vúâi tiïịng Anh Trûúâc sûơ rïơu raô cuêa

“meltingpot” — “núi dung húơp caâc chuêng töơc”, nhûông ngûúđi

“Nativist” súơ rùìng giûôa caâc dín töơc thiïíu söị khöng hiïíu nhau

Vïì lônh vûơc chñnh trõ thò sûơ ăöịi khaâng nađy cođn nguy hiïím hún

nhûông bíịt ăöìng giûôa tiïịng Myô vađ tiïịng Anh: chùỉng haơn cuđng

coâ nghôa lađ “xùng” nhûng trong tiïịng Myô lađ petrol, tiïịng Anh

lađ gasoline, sûơ khaâc nhau giûôa lift vađ elevator (cíìu thang maây)

hay lađ traveller,s cheque vađ traveler,s check; thónh thoaêng

ăiïìu ăoâ díîn ăïịn nhûông tònh huöịng ríịt buöìn cûúđi nhû “second

storey” (tíìng 2) trong tiïịng Myô lađ tíìng möơt trong tiïịng Anh,

vađ ngûúđi ta thñch cíu noâi hađi hûúâc cuêa B.Shaw: “Anh vađ Myô lađ

hai nûúâc ặúơc phín biïơt búêi cuđng möơt thûâ ngön ngûô” Ăiïìu hađi

hûúâc ăoâ ăaô trúê thađnh töìi tïơ trong chiïịn tranh thïị giúâi II khi

khöng quín cûâu höơ trïn biïín (Air Sea Rescue) cuêa Anh ăi tòm

möơt con tađu (ship) thò cuđng luâc ăoâ böơ chó huy Myô phaât tñn hiïơu

möơt maây bay bõ bùưn haơ

Caâc nûúâc tûơ trõ cuô göịc Anh (Canada, Australia, New -

zeland) cuông duy trò möịi quan hïơ vúâi nûúâc Anh Vïì mùơt ắa lyâ

cuông nhû vïì phaât ím thò Canada lađ ăoaơn giûôa giûôa Anh vađ

Myô: noâ thónh thoaêng cođn phaêi chõu aênh hûúêng cuêa tiïịng Phaâp

vúâi ăaơo luíơt 101 cuêa Queâbec quy ắnh tiïịng Phaâp lađ ngön ngûô

chñnh thûâc cuêa thađnh phöị nađy (1974)

Cođn vïì caâc nûúâc chíu Phi noâi tiïịng Anh, tiïịng Anh ặúơc

coi lađ ngön ngûô thûâ hai bïn caơnh tiïịng baên xûâ Tiïịng Anh lađ

ngön ngûô phûúng tiïơn giûôa caâc dín töơc nhû lađ tiïịng Phaâp

trong vuđng Phaâp ngûô Ngûúđi ta phaêi giûô laơi möơt khoaêng úê

Nam Phi núi mađ bïn caơnh nhûông ngûúđi da ăen, ngûúđi da trùưng

ặúơc taơo thađnh tûđ nhûông ngûúđi chíu Phi coâ nguöìn göịc Hađ Lan

vađ tûđ ngûúò Anh chñnh göịc luön theo doôi vïì víịn ăïì “caâch phaât

ím phaât sinh”

Tiïịng Anh xuíịt hiïơn úê vuđng Caribï tûđ nùm 1623, ngûúđi

Caribï thûúđng xuýn ăöíi chuê cho nïn ngön ngûô thûúđng phaêi

chõu nhûông taâc ăöơng cuêa noâ vađ nhûông taâc ăöơng íịy trúê nïn phûâc

taơp khi coâ thïm ngûúđi nö lïơ ăïịn vađ aênh hûúêng cuêa Myô

ƒ Tiïịng Anh - ngön ngûô quöịc tïị

Tñnh quöịc tïị cuêa tiïịng Anh phaên aânh sûâc maơnh kinh

tïị-chñnh trõ cuêa Anh vađ Myô

ÚÊ phíìn lúân caâc nûúâc trïn thïị giúâi, treê em hoơc tiïịng Anh

noi theo 83% thanh thiïịu niïn Phaâp khi bûúâc vađo trûúđng

trung hoơc Thûâ ngön ngûô nađy ăöịi vúâi hoơ dûúđng nhû möơt con aât

chuê bađi cho tûúng lai nghïì nghiïơp cuêa hoơ Tûúng lai nghïì

nghiïơp íịy theo xu hûúâng hiïơn nay seô gùưn vúâi nhûông quan hïơ

vúâi nûúâc ngoađi

Tiïịng Anh ặúơc sûê duơng trong tíịt caê caâc thïí chïị quöịc tïị

nhû Liïn Húơp Quöịc, Unesco, Cöơng ăöìng kinh tïị chíu Íu

(E.E.C), töí chûâc húơp taâc vađ phaât triïín kinh tïị chíu Íu, Hiïơp

ûúâc chung vïì thúị quan vađ míơu dõch (GATT) Möơt söị thûâ

tiïịng khaâc cuông ặúơc chíịp nhíơn tuyâ tûđng cú quan vúâi nhûông

ûu ăaôi tûúng tûơ Cöơng ăöìng kinh tïị chíu Íu, theo nhûông ngûúđi

deđm pha, coâ nguy cú trúê nïn höîn loaơn khi tiïịp nhíơn 9 thûâ

tiïịng vò sûơ bònh ăùỉng Tiïịng Anh víîn lađ thûâ tiïịng nöíi tröơi

nhûng chó ặúơc duđng trong nhûông chûô caâi ăíìu viïịt tùưt cho caâc

chûúng trònh cuêa Cöơng ăöìng nhû: ERASMUS (European action

scheme for Mobility of University Students — chûúng trònh

hađnh ăöơng chíu Íu trúơ giuâp sinh viïn ăaơi hoơc), hay COMETT

(Community action progamme for Education and Training for

Technology)

Sûơ thöịng trõ vïì kyô thuíơt cuêa Myô trong nhûông nùm chiïịn

tranh ăaô ặúơc cuêng cöị khi hoađ bònh líơp laơi Duy nhíịt vúâi

nhûông maây bay ăang víơn hađnh ặúơc chïị taơo tûđ Myô, ngûúđi ta

ăaô quen chó sûê duơng kyô thuíơt Anh vađ thuê tuơc hađng khöng

trïn phûúng diïơn quöịc tïị cuông ặúơc thûơc hiïơn bùìng tiïịng

Anh Tûúng tûơ nhû víơy vúâi nhûông höơi nghõ khoa hoơc, ngûúđi ta

cuông sûê duơng tiïịng Anh vađ chó nhûúđng cho möơt söị thûâ tiïịng

khaâc vò pheâp lõch sûơ

Trong lônh vûơc baâo chñ, truýìn thanh truýìn hònh, ăiïơn

aênh vúâi hiïơu quaê nghïơ thuíơt vađ trong thïí thao tiïịng Anh coâ

mùơt vađ múê röơng ra khùưp moơi núi Theo tûđng trûúđng húơp, noâ kïịt

húơp vúâi nhûông tûđ ngûô baâc hoơc coâ nguöìn göịc tûđ tiïịng Hi laơp

hoùơc tiïịng Latinh cíìn thiïịt cho khoa hoơc vađ cho y hoơc Coâ möơt

giúâi khaân thñnh röơng lúân, tiïịng Anh mang chûúng trònh quaêng

caâo ăi khùưp hađnh tinh vađ trúơ giuâp caâc ngön ngûô chuýn ngađnh

ƒ AÊnh hûúêng cuêa tiïịng Anh

Tiïịng Anh chíịp nhíơn sûơ vay mûúơn nhûng noâ cuông thím

nhíơp vađo caâc ngön ngûô khaâc Sûơ ghi nhíơn nađy gúơi laơi lúđi caênh

baâo cuêa giaâo sû eâtiemble vađo nùm 1964 xung quanh víịn ăïì “tûđ

ngûô anh trong tiïịng Phaâp”

Ngay nay khöng ngûúđi nađo hoêi vïì caâch sûê duơng tûđ OK, hit

parade hay lađ tûđ roc music Phođng nhín sûơ cuêa haông hađng

khöng dín duơng noâi vïì “no show” hay “surbooking” khöng cíìn

phaêi ăùưn ăo Möơt vađi tûđ chuýín tûđ tiïịng nađy sang tiïịng khaâc

phaêi chõu sûơ thay ăöíi möơt caâch tûơ nhiïn vñ duơ nhû “fuel” vađ

“gasoil” trúê thađnh “fioul” vađ “gazole” trong tiïịng Phaâp Tuy

nhiïn víịn ăïì nghiïm troơng hún chöî thay ăöíi vïì chñnh taê lađ

viïơc chíịp nhíơn möơt ngûô ăiïơu múâi Ngön ngûô lađ sûơ phaên aânh

ăöìng nhíịt síu sùưc ăöịi vúâi möơt dín töơc vađ aâp ăùơt ngön ngûô nađy

vađo caâc ngön ngûô khaâc coâ nguy cú hònh thađnh loaơi chûô nghôa

ăa quöịc gia vïì vùn hoaâ mađ ngađy nay caâc dín töơc thiïíu söị úê Myô

ăïìu súơ: vö hònh chung ngûúđi ta coâ thïí chuýín tûđ quan niïơm noâ

lađ cöng cuơ hoađ nhíơp thađnh quan niïơm lađ cöng cuơ phuơc tuđng

Lađm nhû thïị, tiïịng Anh thiïịt líơp lïn nhûông thuê tuơc hoùơc

nhûông chuíín mûơc mađ cuöịi cuđng lađ aâp ăùơt cho ngûúđi tham gia

giao tiïịp nhûông thûâ ngön ngûô khaâc

Caâc cú quan chñnh cuêa tiïịng Anh (Anh cuông nhû

Anh-Myô) nhû “British Council”, “United States Information

Agency”, Uyê ban Fulbright, Höơi thaêo Salzbourg cuêa Myô, hoađn

thađnh nhiïơm vuơ bùìng caâch lađm cho viïơc tiïịp cíơn ngön ngûô trúê

nïn dïî dađng D.A.A.D hay “Deutscher Akademischer

Austauschdienst” cuông nhû Alliance francaise (Trung tím ngön

ngûô vađ vùn minh Phaâp) ăoâng vai trođ tûúng tûơ nhau ăöịi vúâi

tiïịng Ăûâc hay vúâi tiïịng Phaâp

Thûơc ra viïơc quay trúê laơi duđng tiïịng Anh víîn khöng thïí

lađm lu múđ caâc ngön ngûô khaâc trong caâc möịi quan hïơ quöịc tïị

Nhûông ngûúđi noâi tiïịng Anh dûúđng nhû ăïìu yâ thûâc ặúơc ăiïìu ăoâ

Vò víơy, khoaêng 2/3 caâc cöng ty Anh giaêi quýịt caâc cöng viïơc vúâi

nûúâc ngoađi ăïìu bùìng tiïịng Anh seô cho xuíịt baên nhûông cuöịn

saâch úê ngön ngûô cuêa ăöịi taâc liïn quan

Tíịt caê nhûông dûơ baâo vïì tûúng lai cuêa tiïịng Anh seô bõ

chuýín hûúâng khöng cíìn cöng nhíơn hiïơu lûơc cuêa sûơ phaât triïín

hiïơn taơi cuêa tiïịng Anh Tiïịng Anh coâ thïí seô bõ möơt möịi nguy

hiïím trong chiïịn dõch “Plain English” hay “Nuclear English” ăe

doaơ Nhûông chiïịn dõch nađy nhùìm ăöìng hoaâ tiïịng Anh Tûúng

lai cuêa tiïịng Anh khöng nùìm trong ngön ngûô “Liïn húơp quöịc” ñt

nhiïìu coâ pha tröơn duđ cho aênh hûúêng cuêa noâ tûđ trong lođng ngíìn

íịy caâc cú quan, nhûng trong ăñch thûơc, sûơ phaên aânh xaô höơi ăaô

nuöi dûúông noâ vađ giao tiïịp qua vïơ tinh coâ khaê nùng giuâp chuâng

ta xñch laơi gíìn nhau

ƒ Tiïịng Tíy Ban Nha

Sûơ phaât triïín cuêa tiïịng Tíy Ban Nha trïn thïị giúâi ặúơc

quýịt ắnh búêi caâc sûơ kiïơn lõch sûê vô ăaơi, tûđ thúđi khaâm phaâ ra

chíu Myô (1492) cho ăïịn thúđi bađnh trûúâng cuêa cöơng ăöìng ngûúđi

noâi tiïịng Tíy Ban Nha taơi Myô (tûđ thïị kyê XIX-XX)

Cuöơc khuêng hoaêng vïì tû tûúêng ngađy nay coâ thïí coâ xu

hûúâng ýịu ăi ăùơc biïơt trong böịi caênh múâi cuêa cöơng ăöìng chíu

Íu, núi tiïịng Tíy Ban Nha coâ thïí chiïịm ặúơc võ trñ lûơa choơn

nhúđ vađo chñnh saâch múê cûêa mađ noâ aâp duơng ăöịi vúâi caâc nûúâc

chíu Myô, tûđ Hoa Kyđ ăïịn vuđng Ăíịt lûêa (Terre de Feu) Thûơc ra

caâc nûúâc thuöơc cöơng ăöìng ngûúđi noâi tiïịng Tíy Ban Nha phaêi

ăíịu tranh ríịt khoâ khùn chöịng laơi tiïịng Anh vò vai trođ tiïìm íín

cuêa mònh trong caâc lônh vûơc khoa hoơc kyô thuíơt vađ hoơ phaêi dõch

nhiïìu sang tûđ tiïịng Anh sang thûâ tiïịng cuêa hoơ

Nhûng sûơ phong phuâ ăa daơng cuêa nïìn vùn minh caâc nûúâc

noâi tiïịng Tíy Ban Nha, bao göìm caê ngûúđi ÍỊn Ăöơ, ngûúđi lai vađ

caê ngûúđi dín nhíơp cû khiïịn cho tiïịng Tíy Ban Nha coâ ặúơc

möơt võ trñ cao trong caâc lônh vûơc vùn hoơc vađ nghïơ thuíơt (tiïíu

thuýịt vađ thú ca Tíy Ban Nha vađ chíu Myô La tinh)

ƒ Tònh traơng ngön ngûô úê Tíy Ban Nha

Tiïịng Castillan, keê chiïịn thùưng trïn phûúng diïơn chñnh

trõ trong nhûông cuöơc chiïịn thúđi Trung ăaơi, chûâng kiïịn sûơ taâi

sinh tñnh ăöịi ắch vúâi nhûông thûâ tiïịng laâng giïìng trong böịi

caênh caâc cöơng ăöìng tûơ trõ ra ăúđi tûđ hiïịn phaâp nùm 1978

Baân ăaêo Tíy Ban Nha — Böì Ăađo Nha ặúơc chia lađm 3 vuđng

ngön ngûô tûúng ûâng vúâi sûơ tiïịn triïín theo hûúâng Bùưc - Nam

trong cöng cuöơc taâi chinh phuơc laônh thöí tûđ ngûúđi A ríơp búêi caâc

vûúng quöịc theo ăaơo Cú ăöịc vađo thúđi Trung cöí: úê giûôa lađ tiïịng

Castillan, phña Ăöng lađ tiïịng “aragon” (víîn cođn möơt söị díịu vïịt

úê thung luông Pyreâneâe) vađ phña tíy lađ tiïịng Lïon (phûúng ngûô

víîn cođn ăang ặúơc sûê duơng), úê trung tím thađnh phöị Madrid,

núi höơi tuơ cuêa caâc dín töơc khaâc nhau vađ úê miïìn nam xûâ

Andalouse, khu vûơc röơng lúân ăùơc trûng búêi caâc caâch phaât ím

khaâc nhau vađ tûđ vûơng thò khaâc vúâi tûđ cuêa vuđng cođn laơi úê Tíy

Ban Nha Do nhûông lyâ do vïì lõch sûê, úê khùưp chíu Phi, nhûông

hođn ăaêo Canari ăïìu mang möơt vađi ăùơc trûng khu vûơc

Andalousie

Mùơc duđ coâ sûơ khaâc nhau trong khu vûơc, tiïịng Castillan

víîn lađ ngön ngûô thöịng nhíịt Viïơn hađn lím ngön ngûô hoađng

gia ăoâng vai trođ chñnh trong viïơc ăiïìu tiïịt nhúđ viïơc xuíịt baên

caâc cuöịn saâch ngûô phaâp khaâc nhau vađ nhúđ caâc cuöịn tûđ ăiïín

ngön ngûô Cuöịn tûđ ăiïín nađy luön ặúơc sûê duơng vađ trong

nhûông nùm gíìn ăíy cođn du nhíơp vađo nhiïìu tûđ ngûô ăùơc Myô,

ăiïìu mađ nhiïìu ngûúđi Tíy Ban Nha coâ thïí gùơp khi ăoơc saâch baâo

hoùơc qua caâc phûúng tiïơn truýìn thöng theo sûơ ýu cíìu cuêa

caâc viïơn hađn lím cuêa nhûông nûúâc noâi tiïịng Tíy Ban Nha - Myô

khaâc nhau Cuông nhû phíìn lúân caâc ngön ngûô khaâc tiïịng

Castillan chõu aênh hûúêng cuêa tiïịng Anh trong caâc lônh vûơc vïì

khoa hoơc hay thûúng maơi (liter, estandar, vúâi sûơ cöị gùưng baêo

töìn nhûông neât ngûô ím cuêa vuđng) vađ noâ cuông chõu aênh hûúêng

cuêa tiïịng Phaâp búêi lõch sûê vađ ắa lyâ (Champinon, Bulevar,

Etiqueta)

Trong caâc töí chûâc quöịc tïị (Liïn Húơp Quöịc, UNESCO) tiïịng

Tíy Ban Nha cuông lađ möơt trong caâc ngön ngûô chñnh thûâc Vïì

lônh vûơc khoa hoơc, viïơc phaât hađnh caâc cuöịn saâch göịc bùìng tiïịng

Tíy Ban Nha lađ ríịt ñt, nhûng vïì khoa hoơc myô thuíơt thò laơi lađ

nhûông thïị maơnh cuêa tiïịng Tíy Ban Nha Söị saâch dõch tûđ tiïịng

nûúâc ngoađi ríịt lúân

Viïơc lûơa choơn tïn goơi cuêa ngön ngûô chñnh cuêa ăíịt nûúâc

Tíy Ban Nha lađ ăïì tađi cho nhiïìu cuöơc tranh caôi gay gùưt trûúâc

Quöịc höơi nùm 1978 Tûđ “castillan” phuđ húơp vúâi hònh thaâi

chñnh trõ cuêa ăíịt nûúâc úê thïị kyê XV vađ tûđ “espagnol” lađ theo

caâi nhòn thöịng nhíịt töíng thïí sau nađy Möơt lúđi giaêi thñch khaâ

vuơng vïì khi noâi rùìng “castillan” lađ tiïịng Tíy Ban Nha chñnh

thûâc cuêa quöịc gia

Tíịt caê caâc ngön ngûô ắa phûúng cuêa Tíy Ban Nha ăaô ặúơc

kiïím duýơt chùơt cheô trong thúđi kyđ “Franquise” (chïị ăöơ Francö)

nhûng thïí chïị 1978 ăaô cöng nhíơn chûô viïịt chñnh thûâc cuêa hoơ

trong cöơng ăöìng tûơ trõ sûê duơng thûâ tiïịng nađy

ƒ Tiïịng Catalan

Nùm 1982, úê Catalogne nöíi lïn chiïịn dõch vïì “chuíín mûơc”

thöng qua baâo chñ, phaât thanh, ăiïơn aênh vúâi triïín voơng lađ

tiïịng Catalogne cuđng töìn taơi vúâi tiïịng Tíy Ban Nha

(Espagnol) Caâc thûơc ăún úê nhađ hađng ăaô phaêi duđng 4 thûâ tiïịng

(Trung Quöịc, Anh, Castillan, vađ Catalan) Böơ luíơt vïì chuíín

hoâa ngön ngûô nùm 1983 nghiïng vïì truýìn thöịng líu ăúđi cuêa

tiïịng Catalan trong suöịt nhûông thïị kyê qua La “Geâneralitat”

ăaô tiïịn hađnh cuêng cöị ngön ngûô nađy trong viïơc giaêng daơy bùìng

caâch coi noâ lađ ngön ngûô bùưt buöơc Ngay caê úê caâc trûúđng ăaơi

hoơc, seô khoâ khùn nïịu nhû sinh viïn khöng phaêi lađ ngûúđi noâi

tiïịng Catalan Nhûông con söị thöịng kï chõu aênh hûúêng cuêa

niïìm ăam mï yâ thûâc hïơ ngön ngûô nađy Ngûúđi ta coâ thïí noâi

rùìng tûđ 6-7 triïơu ngûúđi noâi hoùơc hiïíu ặúơc tiïịng Catalan dûúâi

caâc daơng sau: tiïịng Catalan miïìn ăöng (trong ăoâ coâ

Barcelona): 3,2 triïơu; Catalan miïìn tíy coâ tiïịng vuđng Andore

vađ vuđng Valencia: 2,2 triïơu; catalan úê vuđng baân ăaêo: 0,5 triïơu,

tiïịng vuđng Roussillon: 16.000, tiïịng Catalan cuêa vuđng

Alghero: 2000 Xûâ súê cuêa Valencia coâ xu hûúâng khùỉng ắnh

tñnh ăùơc thuđ trong löịi noâi cuêa hoơ so vúâi löịi noâi cuêa Barcelona

Trong khùưp vuđng Catalan, möơt kïnh truýìn hònh phaât chûúng

trònh ăíìy ăuê bùìng tiïịng nađy khöng tñnh ăïịn ăađi phaât thanh,

baâo chñ vađ ríịt nhiïìu taâc phíím vùn hoơc, vùn hoâa vađ khoa hoơc

khaâc

ƒ Tiïịng “Galicien” (vuđng Galice)

Lađ thûâ tiïịng La maô, theo lõch sûê thò tiïịng Galicien bùưt

nguöìn tûđ tiïịng Böì Ăađo Nha, khi coâ luíơt vïì viïơc chuíín hoaâ

ngön ngûô nùm 1983, tiïịng Galice bònh ăùỉng vúâi tiïịng

“castillan” trong vuđng Viïơc cuđng nhau töìn taơi cuêa 2 thûâ tiïịng

nađy cuông ặúơc aâp duơng vađo lônh vûơc hađnh chñnh vađ phaâp lyâ

cuông nhû trong löìng tiïịng phim Viïơn Hađn Lím Galice seô

quýịt ắnh vïì caâc chuíín mûơc cuêa ngön ngûô búêi vò vuđng nađy sûê

duơng tiïịng ăiaơ phûúng ríịt nhiïìu vađ truýìn thöng khöng quaâ

cuô ăïí ăöịi vúâi nhu cíìu khöíng löì ăöịi vúâi viïơc taơo ra tûđ vûơng cho

möơt thïị giúâi hiïơn ăaơi Tiïịng “galicien” ặúơc dín nöng thön sûê

duơng nhiïìu hún thanh niïn Trong nhûông thíơp kyê gíìn ăíy,

ngûúđi Galice di cû ríịt ăöng, vađ úê nhiïìu nûúâc chíu Íu ngay caê

úê Achentina, Uruguay, Venezuela hay Cuba, caâc trung tím

vùn hoaâ xuíịt hiïơn Ngûúđi ta ûúâc tñnh coâ khoaêng 2 triïơu ngûúđi

noâi tiïịng nađy Möơt kïnh truýìn hònh phaât soâng bùìng tiïịng

“galicien” Lađ ngön ngûô hiïơn ăaơi coâ nïìn taêng lađ tiïịng Böì Ăađo

Nha nhûng laơi aênh hûúêng lúân úê tiïịng “casitillan”

ƒ Tiïịng “basque”

Tiïịng “basque” taơo nïn möơt ngön ngûô riïng biïơt cuêa hai

bïn sûúđn daôy nuâi Pyreânees, vuđng ăíịt nađy trûúâc ăíy ríịt röơng

(nhû ắa danh Gascogne) Luíơt chuíín hoaâ viïơc sûê duơng tiïịng

euskara ûúâc ắnh tûđ 1982 Luíơt nađy quy ắnh ngön ngûô nađy

ặúơc sûê duơng chñnh thûâc úê ba tónh xûâ Basque Mön ắa danh

hoơc ặúơc sûê duơng song ngûô (San Sebastian vađ Donostia) Viïơc

giaêng daơy tiïịng basque lađ bùưt buöơc Trïn vö tuýịn, kïnh E.T.B

phaât toađn böơ chûúng trònh bùìng tiïịng basque Luíơt nađy quan

tím ăïịn viïơc gòn giûô caâc phûúng ngûô khaâc nhau nhûng cuông

phaêi thíơt cöị gùưng ăïí ặa ra möơt chuíín mûơc chûô viïịt chung

khöng thïí thoaê maôn ặúơc yâ thûâc ngön ngûô cuêa tíịt caê cöơng

ăöìng ngûúđi noâi tiïịng basque Nùm 1986 möơt sùưc lïơnh nhùìm

xaâc ắnh nhûông ăođi hoêi vïì mùơt ngön ngûô mađ nhûông cöng viïơc

ýu cíìu vađ tyê lïơ ngûúđi noâi tiïịng basque trong vuđng Vùn baên

nađy cuông xaâc ắnh 3 tónh: aâlava: tûđ 0-20% (khoaêng 2000 ngûúđi)

Vizcaya (Biscaye): 20-40% (200.000 ngûúđi) Gruipuzcoa: tûđ

40-60% (30.000 ngûúđi) vađ cođn coâ 5000 ngûúđi úê vuđng Navare va

gíìn 100000 ngûúđi úê xûâ súê Basque cuêa Phaâp Vò víơy, nùm 1980

chó 5% giaâo viïn biïịt tiïịng Basque ăïịn nùm 1986 thò coâ ăïịn

30% Ngađy nay ngûúđi ta ríịt cöị gùưng trong viïơc phö trûúng

tiïịng Basque (xoaâ muô chûô, bađi haât, caâc höơi thaêo khoa hoơc bùìng

nhiïìu thûâ tiïịng)

ƒ Tiïịng “Asturien”

Nhûông thûâ tiïịng ắa phûúng cuông mong muöịn ặúơc cöng

nhíơn ăùơc biïơt lađ tiïịng “asturien” (úê vuđng Oviedo) Caâc quan

chûâc ắa phûúng khùỉng ắnh coâ 8,5 % dín söị viïịt tiïịng

“asturien”, 2,6 % noâi vađ 50% hiïíu ặúơc tiïịng nađy Caâc tíìng lúâp

trñ thûâc ăaô taân ăöìng cú höơi phaât triïín cuêa ngön ngûô nađy nhûng

ngûúđi ta ăaô líơp nïn möơt viïơn hađn lím ngön ngûô asturien vađ

chuýơn kïí, thú ca cuông bùưt ăíìu ặúơc viïịt bùìng tiïịng asturien

ƒ Tiïịng Tíy Ban Nha úê chíu Myô

Sûơ lai cùng dín töơc vađ vùn hoâa Myô ăaô ăïí laơi díịu vïịt trong

tiïịng Tíy Ban Nha

9/10 dín söị noâi tiïịng Tíy Ban Nha söịng úê chíu Myô vúâi

khoaêng 260 triïơu ngûúđi Sûâc söịng cuêa caâc ngön ngûô Anh ăiïng

ríịt lúân, noâ taơo díịu íịn trong dín cû vïì phûúng diïơn ngön ngûô

vađ vùn hoaâ; tiïịng “quechua” (keât-soa) lađ ngön ngûô chñnh cuêa

Pïru tûđ 1975 töìn taơi bïn caơnh tiïịng Tíy Ban Nha 8 triïơu

ngûúđi (trong 5 nûúâc) sûê duơng ngön ngûô nađy, vađ caâc thûâ tiïịng

Maya, Guarani, Nahuatl, Aymaru vađ Otonu, möîi tiïịng coâ

khoaêng tûđ 1-2 triïơu ngûúđi sûê duơng

Ăûúơc sûê duơng trïn möơt vuđng röơng lúân keâo dađi tûđ Texas

ăïịn muôi Horn, tiïịng Tíy Ban Nha khöng ăöìng nhíịt trïn toađn

böơ chíu luơc Myô búêi ríịt nhiïìu lyâ do: Nhûông vuđng thuöơc ắa

röơng ra theo khöng gian vađ thúđi gian (ăaêo Canari lađ traơm tiïịp

sûâc) tònh hònh dín cû ÍỊn Ăöơ cuông khaâc nhau ăaâng kïí, möịi

quan hïơ ăöịi vúâi caâc chñnh quöịc qua caâc caêng lúân nhiïìu hún lađ

qua caâc tónh leê; nhûông dođng nhíơp cû ăaô lađm cho möơt vađi vuđng

quaâ taêi (nhû Rio de la Plata) Ăiïìu ăoâ díîn ăïịn möơt nïìn vùn

hoaâ chùưp vaâ Trïn baên ăöì, ngûúđi ta phín biïơt 4 vuđng lúân, möịi

vuđng coâ thïí chia ra dïî dađng tuyđ theo nhûông tiïu chuíín cho

trûúâc

Nïìn taêng Anh ăiïng ñt taâc ăöơng ăïịn ngön ngûô ngoađi tûđ

vûơng gùưn vúâi thûơc tïị ắa phûúng vađ söị tûđ vay mûúơn nađy ặúơc

caâc ngön ngûô chíu Íu giûô laơi: vñ duơ: tomate, cacao, cachuete,

chocolat (caâc tûđ bùưt nguöìn tûđ “nahuatl” vigogne, alpaga, cordor,

coca (bùưt nguöìn tûđ tiïịng quechua) canot, cacique, savane,

hamac (tûđ tiïịng arawak) pirogue colibri, caiman (tûđ tiïịng

Caribï) Ăöi khi caâc tûđ bùưt nguöìn tûđ caâc baân ăaêo cuông ặúơc giûô

laơi úê chíu Myô nhûng coâ thay ăöíi vïì nghôa: saco ăïí chó aâo veston

(nhû úê Canaries) vereda “ặúđng” ăïí chó vóa heđ Nhûông ngûúđi

nhíơp cû nhíịt cûâ nhíịt tûđ Rio de la Plata (1,5 triïơu ngûúđi trong 1

thïị kyê) ăaô lađm nöíi bíơt ngön ngûô bùìng troơng ím vađ lađm giađu tûđ

ngûô bònh dín Vò víơy, möîi vuđng coâ nhûông hiïơn tûúơng ăùơc thuđ

riïng, nhû sûơ aênh hûúêng cuêa tiïịng Anh úê Mïhico ngûúđi ta noâi

“rentar un cano” tûđ “rent a car” cođn úê Tíy Ban Nha ngûúđi ta noâi

lađ: alguilar un coche

Ngoađi tûđ ngûô, ngûúđi ta chuâ yâ ngûô ím, nhiïìu caâch phaât ím

khöng giöịng vúâi tiïịng Tíy Ban Nha úê phña ăöng baân ăaêo (“ll”

ặúơc phaât ím lađ “y”, khöng coâ phuơ ím cím khe rùng nhû úê

tiïịng Anh “thin”), bùìng ăöơng tûđ ngöi thûâ 2 söị nhiïìu ăöịi vúâi caâch

ăöịi xûê thín thiïơn úê söị ñt (vos antas xuíịt phaât tûđ cantais) hay lađ

sûơ phaât triïín khöng thïí dûơ kiïịn cuêa nhûông tûđ giaêm nheơ ngay

caê ăöịi vúâi möơt phoâ tûđ nhû allaâ (úê “kia” thađnh allacito)

Tònh traơng sûê duơng song ngûô xaêy ra thûúđng xuýn trong

vuđng nuâi Andore (duđng tiïịng Queclua vađ Aymara) vađ úê trung

Myô (duđng caâc ngön ngûô Maya, Chibcha, Azteâque, Otomi) caâc

trung tím vùn hoaâ nhû Mexico hay Bogota vađ vúâi nhûông núi

nhiïìu khoâ khùn nhû Buenos aires hay Caracas ăaêm nhiïơm viïơc

phaât hađnh caâc taâc phíím vùn hoơc vađ nghïơ thuíơt Chíu Myô sûê

duơng tiïịng Tíy Ban Nha ặúơc biïịt ăïịn nhúđ caâc nhađ thú vađ caâc

nhađ tiïíu thuýịt: ngön ngûô cuêa hoơ cuông lađ thûâ ngön ngûô íịy, vađ

chó khi taâc giaê bùưt nhín víơt noâi hay lađ tuín theo nhûông thûơc tïị

cuêa ắa phûúng thò tûđ ngûô, ngûô phaâp vađ ngûô ím kiïíu nađy múâi

xuíịt hiïơn Sûơ trao ăöíi giûôa thïị giúâi cuô vađ múâi tùng cûúđng thò sûơ

chia reô ngön ngûô núâi thïm

ƒ Tiïịng Tíy Ban Nha trong phíìn cođn laơi cuêa thïị giúâi

Chñnh úê Myô sûơ thuâc ăííy viïơc noâi tiïịng Tíy Ban Nha lađ

maơnh nhíịt, noâ lađm chuýín biïịn díìn böơ mùơt ngön ngûô cuêa

ăíịt nûúâc

Tiïịng Tíy Ban Nha coâ möơt vuđng phaât triïín maơnh úê Myô, söị

dín noâi tiïịng Tíy Ban Nha ặúơc ûúâc tñnh khoaêng 20 triïơu

ngûúđi, chuê ýịu úê Califonia (Los Angeles, San Francisco), trong

caâc bang úê gíìn Mïxicö (Texas, Nouveau- Mexique), úê Florida, úê

caê Chicago vađ New York, möơt söị ñt úê Pennsy Ivanie vađ dađi theo

biïín Ăöng Trong 10 nùm, caâc phûúng tiïơn truýìn thöng bùìng

tiïịng Tíy Ban Nha tùng gíịp 2 Caâc kïnh truýìn hònh nghiïn

cûâu khaê nùng dõch ăuöíi bùìng tiïịng Tíy Ban Nha tûđ nhiïìu

chûúng trònh khaâc Söị kïnh soâng phaât thanh bùìng tiïịng Tíy

Ban Nha tùng tûđ 100 ăïịn 211 tûđ nùm 1978 ăïịn nùm 1988 Tyê lïơ

quaêng caâo bùìng tiïịng Tíy Ban Nha cuông tùng ăaâng kïí vađ ăíy

lađ ngön ngûô ặúơc ýu cíìu nhiïìu nhíịt trong giaêng daơy cuêa caê

nûúâc (trûđ tiïịng Phaâp úê Louisinane vađ tiïịng Nhíơt úê Hawai)

ÚÊ Philippine, tiïịng Tíy Ban Nha khöng cođn lađ ngön ngûô

chñnh thûâc kïí tûđ Hiïịn phaâp nùm 1986, khöng bùưt buöơc trong

giaêng daơy Chó caâc sinh viïn luíơt phaêi biïịt noâ ăïí coâ thïí nghiïn

cûâu lõch sûê caâc thïí chïị Ngađy nay chó 2% dín söị cođn biïịt ăïịn

ngön ngûô nađy vađ baâo chñ bùìng tiïịng Tíy Ban Nha ăaô biïịn míịt

Tiïịng Tíy Ban Nha lađ ngön ngûô chñnh thûâc cuêa vuđng

Ghinï xñch ăaơo

ÚÊ chíu Íu, sûơ di cû cuêa nhûông ngûúđi Tíy Ban Nha ăïịn

caâc nûúâc chíu Íu khaâc lađ ríịt chíơm, nhûng con söị ăoâ úê Phaâp

víîn cođn cao (khoaêng 400.000 ngûúđi) vađ thïị hïơ thûâ 2 thò duđng

song ngûô

ƒ Tiïịng Nga

Laônh thöí Liïn Xö cuô chiïịm 1/6 diïơn tñch ăíịt liïìn: hún 20

triïơu km2 göìm caê Ăöng Íu cuô, Trung vađ Bùưc aâ

Tiïịng Nga lađ ngön ngûô thöng duơng cuêa Cöơng ăöìng caâc

quöịc gia ăöơc líơp SNG Caâc quöịc gia nađy ăaô ặúơc thûđa hûúêng

hoađn caênh lõch sûê mađ trûúâc caâch maơng 1917 ăaô khùỉng ắnh

toađn quýìn cuêa nûúâc Nga vïì caâc dín töơc thuöơc ắa cuêa ăïị chïị

Trong lõch sûê vùn hoaâ Nga, ngön ngûô nađy lađ thuöơc ngûô khöng

thïí taâch rúđi ăíịt nûúâc, luön luön lađ ăöịi tûúơng mađ caâc nhađ trñ

thûâc tön thúđ vò ngön ngûô nađy luön tiïịp xuâc vúâi vùn hoaâ Tíy

Íu, ặúơc nghiïn cûâu úê nûúâc ngoađi vađ nhíịt lađ úê Ăûâc, vađ úê Nga

cuông sûê duơng 3 ngön ngûô bíơc thíìy ăoâ lađ tiïịng Phaâp, tiïịng Ăûâc

vađ tiïịng Anh

Ăöịi vúâi ngûúđi Nga, bûúâc chuýín tûđ ngön ngûô dín töơc sang

giai ăoaơn ngön ngûô xuýn quöịc gia nhû möơt phûúng tiïơn giao

tiïịp phöí thöng ăaô diïîn ra trong bûúâc ăöơt phaâ cuêa lõch sûê

Nhûng giai ăoaơn tiïịp ăoâ, tûâc lađ giai ăoaơn ăïí tiïịng Nga trúê

thađnh möơt ngön ngûô quöịc tïị, khöng hoađn toađn ăaơt ặúơc Cíìn

phaêi phaât triïín viïơc giaêng daơy tiïịng Nga trïn toađn thïị giúâi

Ăiïìu ăoâ chó coâ thïí coâ kïịt quaê tûđ sûơ thuâc ăííy viïơc trao ăöíi vúâi

Cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc líơp

ƒ Khöng gian ngön ngûô cuêa tiïịng Nga

Coâ khoaêng 130 triïơu ngûúđi noâi tiïịng Nga söịng trïn laônh

thöí ngoađi vuđng ngön ngûô göịc úê caâc giai ăoaơn khaâc nhau,

nhiïìu lađn soâng ngûúđi di cû ăaô ra khoêi ăíịt nûúâc, nhûng chuâng

cuông chó taơo nïn möơt phíìn nhoê cho cöơng ăöìng ngön ngûô Nga

Tiïịng Nga lađ ngön ngûô ặúơc ngûúđi Slavú grand-ussiens sûê

duơng Laônh thöí göịc cuêa Nga nùìm trong khu vûơc mađ bíy giúđ

goơi lađ Liïn bang Nga Quöịc gia nađy, thađnh líơp nùm 1991 nùìm

trong Cöơng hoađ xaô höơi liïn bang Nga cuô, ăaô baêo vïơ ặúơc biïn

giúâi bïn ngoađi do ăoâ coâ diïơn tñch nhiïìu hún so vúâi diïơn tñch caâc

quöịc gia khöng phaêi lađ thađnh viïn cuêa Liïn Xö cuô búêi vò noâ bao

göìm caê vuđng Sibïri röơng lúân mađ nûúâc nađy chiïịm ặúơc úê thïị kyê

15 Trïn phûúng diïơn nađy, tñnh liïn tuơc cuêa lõch sûê ăaô ặúơc

baêo ăaêm vađ liïn bang Nga ặúng nhiïn lađ ngûúđi thûđa kïị cuêa

ăíịt nûúâc vađ kïí tûđ ăoâ ăïị chïị Nga röơng lúân ặúơc hònh thađnh

Lõch sûê cuêa ăïị chïị Nga vađ Liïn Xö ăaô ghi nhíơn, trong

nhûông giai ăoơan khaâc nhau, nhûông lađn soâng di cû kïí trïn búêi

caâc sûơ quíịy röịi mađ naơn nhín trûúâc caâch maơng 1917 lađ caâc beđ

phaâi tön giaâo vađ sau caâch maơng lađ nhûông díịu vïịt hiïín hiïơn

Ăïí gúơi laơi caâc cöơng ăöìng duy trò viïơc sûê duơng tiïịng Nga mùơc

duđ trong tònh traơng biïịn chíịt lúân, chuâng ta cuông kïí ra 2

trûúđng húơp! úê Canada, trong vuđng Prairie (caânh ăöìng coê) víîn

töìn taơi caâc lađng maơc líơp nïn búêi ngûúđi “Doukhobors” hoùơc lađ

caâc chiïịn binh hoâm hónh thuöơc giaâo phaâi dõ giaâo di cû khoaêng

nùm 1898 vúâi sûơ giuâp ăúô cuaê caâc tñn ăöì giaâo phaâi hûôu, bùìng

caâch vûât boê caâc giaâo ăiïìu

Hoơ khûúâc tûđ phíìn lúân nhûông xaô höơi boâ heơp mađ úê ăoâ viïơc

gia nhíơp quín ăöơi lađ bùưt buöơc úê Rumani víîn cođn töìn taơi caâc

“öí” Lipovene mađ töí tiïn cuêa hoơ lađ caâc cûơu tñn ăöì lađ ngûúđi ly

giaâo vađo thïị kyê VII liïn kïịt vúâi ngûúđi Cödùưc trong suöịt caâc

thïị kyê sau

Caâc lađn soâng di cû múâi vïì phña caâc nûúâc phûúng Tíy ăaô

khöng thađnh cöng trong viïơc taơo nïn caâc cöơng ăöìng ngön ngûô

thûơc sûơ Tuy nhiïn, úê Myô chùỉng haơn, caâc cöng dín úê caâc thađnh

phöị lúân tuýn böị coi tiïịng Anh lađ tiïịng meơ ăeê (khoaêng 3 triïơu

ngûúđi)

ƒ Tiïịng Nga trong ngön ngûô Slavú

Tiïịng Nga lađ möơt ngön ngûô Slavú úê phña ăöng, lađ thûâ

tiïịng cöí nhíịt ặúơc ngûúđi Slavú coi lađ thûâ tiïịng Slavú cöí (hay

lađ tiïịng Bulgne cöí) Tiïịng Nga hiïơn ăaơi ặúơc taơo nïn trïn cú

súê phûúng ngûô Maâtxcúva, ăaô trúê thađnh ngön ngûô quöịc gia vađo

thïị kyê XVII

Tiïịng Nga (ăaơi Nga) ặúơc coi lađ tiïịng Ăöng Slavú bïn

caơnh tiïịng Ukraina (tiïíu Nga) vađ tiïịng Bïlaruât Ba thûâ tiïịng

nađy ặúơc phín biïơt úê thïị kyê XIV Ngûúđi ta cho rùìng úê thïị kyê

XVI vađ XVII caâc nhaânh ngön ngûô khaâc nhau giûôa Ăöng vađ Tíy

Slavú Bïn kia sûơ khaâc nhau nađy möơt ngön ngûô viïịt mađ tíịt caê

moơi ngûúđi Slavú ăïìu hiïíu ăoâ lađ Slavú cöí hay “Bungari cöí” Chûô

nađy ặúơc cöng nhíơn trong nhûông cöng trònh kiïịn truâc úê thïị kyê

X, XI, phuơc vuơ cho cöng viïơc dõch thuíơt nhûông vùn baên tön

giaâo Hy laơp ặúơc tiïịn hađnh búêi Constantille (Cyrille),

Meâthode, vađ nhûông kyê luíơt cuêa hoơ khi nhûông ngûúđi Slavú

nhíơn lïî Baptïm cuêa Byzance Hai baêng chûô caâi, chûô Gia-gön

vađ chûô Kirin, ăang ặúơc sûê duơng Sau nhiïìu cuöơc caêi caâch, chûô

nađy cuông luön ặúơc ngûúđi Slavú chñnh thöịng sûê duơng trong ăoâ

coâ ngûúđi Nga

Tiïịng Nga hiïơn ăaơi lađ kïịt quaê quy tuơ tûđ 2 ngön ngûô: möơt

lađ ngön ngûô baâc hoơc “slavon russe” kïị thûđa tiïịng Slavú cöí, vađ

ngön ngûô kia lađ ngön ngûô quíìn chuâng ăoâ lađ “tiïịng Nga cöí”

ặúơc tíịt caê ngûúđi Ăöng Slavú sûê duơng Vúâi tû caâch lađ ngön

ngûô quöịc tïị, tiïịng Nga phaât triïín úê thïị kyê XVII trïn cú súê

“tiïịng ắa phûúng” ặúơc sûê duơng úê Matx-cú-va, trung tím cuêa

nûúâc Nga sau nađy ặúơc töí chûâc xung quanh Matx-cú-va ngay

tûđ thïị kyê XIV

Tiïịng Nga chó trúê thađnh ngön ngûô quöịc tïị bùìng caâch thoaât

khoêi sûơ biïịn ăöíi vïì hònh thûâc, ăùơc trûng cho sûơ phong phuâ cuêa

tiïịng ắa phûúng Tuy nhiïn, ngađy nay, thûơc tïị cuêa caâc

phûúng ngûô ăaô roô rađng: phûúng ngûô hoơc hiïơn ăaơi lađ möơt phíìn

quan troơng cuêa caâc hoaơt ăöơng ngön ngûô Vò khöng thïí xaâc ắnh

ặúơc giúâi haơn giûôa caâc phûúng ngûô nïn caâc nhađ phûúng ngûô

hoơc líơp luíơn theo haơt nhín vađ ngoaơi vi cuêa caâc ặúđng ăöìng

ngûô bùìng caâch nhoâm toađn böơ caâc phûúng ngûô thađnh 3 khu vûơc:

Bùưc, Nam vađ Trung

Tiïịng Nga, ngön ngûô giao dõch cuêa Cöơng ăöìng caâc quöịc gia

ăöơc líơp

Ăïí trúê thađnh ngön ngûô tham chiïịu, ngön ngûô míîu hònh

ặúơc ặa vađo giaêng daơy trong trûúđng hoơc vađ trong trao ăöíi phöí

thöng, tiïịng Nga ăaô phaêi vûúơt lïn nöíi tröơi so vúâi thöí ngûô tiïu

biïíu vïì mùơt xaô höơi hay nghïì nghiïơp

ÚÊ Liïn Xö- nhađ nûúâc xaô höơi chuê nghôa ăa quöịc gia, phaêi

ăöìng thúđi khùỉng ắnh rùìng phaêi coâ möơt ngön ngûô coâ ûu thïị

thöịng trõ múâi baêo ăaêm ặúơc sûơ giao tiïịp giûôa tíịt caê caâc dín

töơc vađ moơi ngön ngûô dín töơc ăïìu coâ chuê quýìn Trong söị caâc

ngön ngûô bònh ăùỉng vïì phûúng diïơn di truýìn hoơc (phûúng

diïơn lõch sûê) ăöìng thúđi tiïịn triïín theo sûơ phaât triïín vùn hoaâ

cuêa nhûông dín töơc noâi thûâ tiïịng íịy, tiïịng Nga ặúơc xem nhû

thûâ tiïịng thñch ûâng nhíịt vúâi nhiïơm vuơ cuêa ngön ngûô xuýn

quöịc gia Búêi vò “nhûông chûâc nùng xaô höơi” cuêa noâ nhiïìu hún

cuêa caâc ngön ngûô khaâc Coâ thïí toâm tùưt quan niïơm ăoâ nhû sau:

caâc kyâ hiïơu taơo nïn ngön ngûô phaêi dïî hiïíu nhû caâi thay thïị sûơ

víơt, ngön ngûô, chuê ýịu lađ tûđ vûơng, coâ liïn hïơ trûơc tiïịp vúâi hiïơn

thûơc Nhû víơy, ăöịi tûúơng tham gia giao tiïịp phaêi coâ kiïịn thûâc

ngoađi ngön ngûô Chñnh vò thïị noâ ăođi hoêi nhûông ngûúđi thöng

túơ nhíịt trong söị hoơ — caâc nhađ ngön ngûô hoơc vađ caâc nhađ vùn,

coâ nghôa lađ nhûông ngûúđi ăaô lađm chuê ặúơc ngön ngûô, phaêi can

thiïơp vađo sûơ phaât triïín ngön ngûô ăïí ăaơt ặúơc möơt sûơ thñch ûâng

toađn diïơn giûôa ngön ngûô vúâi thûơc tïị khaâch quan

ƒ Cú chïị ăa ngön ngûô, di saên cuêa Liïn Xö cuô

Chó 1/4 dín söị khöng noâi tiïịng Slavú vađ baêng chûô caâi

Cyrillique phiïn ím cho phíìn lúân caâc thöí ngûô

Cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc líơp sûê duơng hún 150 ngön ngûô

Gíìn 130 triïơu ngûúđi noâi tiïịng Nga, 35 triïơu noâi tiïịng Veraina

vađ 7,3 triïơu noâi tiïịng Bïlaruât Söị dín cođn laơi chia thađnh caâc

nhoâm göìm nhiïìu dín töơc vúâi caâc ngön ngûô khaâc nhau,

Caâp-ca-dú lađ vuđng phûâc taơp nhíịt 17 dín töơc chó coâ tûđ 1 ăïịn 10 triïơu

ngûúđi, caâc dín töơc khaâc giaêm xuöịng cođn tûđ vađi trùm nghòn túâi

vađi nghòn Sûơ phín böị ngön ngûô vađ dín töơc ríịt ăa daơng: möơt

söị ngûúđi mang quöịc tõch Liïn Xö cuô tuýn böị tiïịng Nga lađ

tiïịng meơ ăeê ngoađi ngön ngûô cuêa hoơ Dín cû víîn pha taơp kïí caê

khi nhûông biïịn ăöơng chñnh trõ hiïơn nay keâo theo sûơ ra ăi cuêa

ngûúđi Nga thuöơc caâc quöịc gia múâi thađnh líơp (caâc nûúâc thuöơc

cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc líơp)

Phíìn lúân caâc thöí ngûô ăïìu thuöơc ngûô hïơ íịn - Íu Ngoađi caâc

ngön ngûô Slavú úê phña ăöng, cođn coâ tiïịng Balte (khöng thuöơc

cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc líơp) vađ tiïịng Iran (tiïịng

Tadjikixtan, tiïịng “Ossete”, tiïịng Kuadixtan” tiïịng “tate”) bïn

caơnh ăoâ lađ caâc thûâ tiïịng khöng coâ chûô viïịt: tiïịng Moldavi

tiïịng aâc-mï-ni-a ặúơc sûê duơng úê aâc-mï-ni-a, Nga, Azecbaizan,

vađ úê Giï-ooâcgi, tiïịng Yddish vađ tiïịng tsigan (Digan) úê caâc cöơng

ăöìng bõ tan raô Caâc thûâ tiïịng khaâc lađ caâc ngön ngûô

turco-turtar, ngön ngûô Möng Cöí (bouriate, kalmouk,) ngön ngûô

Fou-gu-zi- Maôn Chíu, ngön ngûô Caâp-ca-dú, (Giïooâcgi, Abkhaz,

Adyguâe, Chet-ni-a) ngön ngûô Phíìn Lan - Hungari (Estonien,

Komi hay Zyriane, Oudmourte) ngön ngûô Samoyeđdes vađ caâc

tiïịng noâi chíu aâ cöí Möơt vađi thöí ngûô trong söị caâc thöí ngûô nađy

khöng phaêi lađ ngön ngûô vùn hoơc Trong nhûông nùm 30-thúđi kyđ

aâp ăùơt quaâ trònh Slavú hoaâ, 40 thöí ngûô úê trung aâ vađ úê

Caâp-ca-dú cuông coâ hoađn caênh tûúng tûơ, sûê duơng baêng chûô caâi A ríơp vađ

tiïịng Cyrillique (ngön ngûô Slavú) Chñnh viïơc lûơa choơn baêng

chûô caâi ăaô phín biïơt tiïịng Moldavi (tiïịng Cyrillique) vúâi tiïịng

Lamaô (tiïịng Latinh)

Tiïịng Nga bùưt buöơc phaêi sûê duơng ăöịi vúâi tíịt caê moơi ngûúđi

duđ trong caâc trûúđng ăaơi hoơc ăođi hoêi giaêng bùìng caâc ngön ngûô

quöịc gia vađ duđ tiïịng Nga chó coâ trong caâc chûúng trònh sau

tiïíu hoơc Ăiïìu ăoâ muöịn noâi rùìng tiïịng Nga khöng ặúơc phöí

biïịn úê moơi núi: nùm 1970, 58 triïơu ngûúđi Liïn Xö cho biïịt hoơ

khöng thöng hiïíu tiïịng Nga möơt caâch tröi chaêy (nhíịt lađ úê

trung aâ, úê aâcmïnia, úê caâc nûúâc xûâ Balte vađ úê Moldavi)

ƒ Sûơ truýìn baâ vađ toaê saâng cuêa tiïịng Nga

Tiïịng Nga lađ ngön ngûô vùn hoaâ chñnh trõ, noâ ñt ặúơc ặa

vađo chûúng trònh giaêng daơy trïn thïị giúâi

Tiïịng Nga ăaô ặúơc daơy úê nûúâc ngoađi, úê Phaâp nùm 1870, úê

trûúđng ăaơi hoơc Harvard cuêa Myô vađo nùm 1896 Theo söị liïơu

thöịng kï cuêa Nga, vađo nhûông nùm 70 khoaêng 20 nghòn ngûúđi

hoơc tiïịng Nga vađ khoaêng 90 nûúâc ặa tiïịng Nga vađo chûúng

trònh giaêng daơy, huy ăöơng hún 120 nghòn giaâo viïn (Myô, Nhíơt,

Anh, Phaâp, Bó, Canada, yâ, Cöơng hoađ liïn bang Ăûâc), cíìn trûđ ra

caâc nûúâc “phña Ăöng” úê ăoâ ăöi khi tiïịng Nga thûúđng bõ bùưt

buöơc hoơc trong chûúng trònh tiïíu hoơc hoùơc lađ ngön ngûô ăíìu

tiïn töịt nhíịt ăöịi vúâi caâc cíịp ăöơ giaêng daơy khaâc Tiïịng Nga ñt

ặúơc daơy phöí biïịn trïn thïị giúâi Ngûúơc laơi, tiïịng Nga lađ ngön

ngûô phaât triïín maơnh vïì khoa hoơc ặúơc truýìn baâ röơng raôi trïn

thïị giúâi, nhûng noâ toaê saâng giaân tiïịp nhúđ coâ nïìn vùn hoơc

phong phuâ Ăoâ lađ caâc taâc phíím tiïíu thuýịt cöí ăiïín ăaô ặúơc

nhiïìu nûúâc trïn thïị giúâi biïịt ăïịn, bïn caơnh ăoâ cođn coâ thïí loơaơi

kõch chùỉng haơn nhû kõch cuêa Ostrovski, taâc phíím quan troơng

nhíịt, ñt ăïịn ặúơc vúâi ai khöng biïịt lõch sûê, nhûông thöng lïơ cuêa

xaô höơi ặúng ăaơi, thú ca ríịt khoâ dõch “Tím höìn chïịt” cuêa

Gogol, “Chiïịn tranh vađ hoađ bònh”, “Anna Karenine” vađ caâc tiïíu

thuýịt khaâc cuêa L.Tolstoi, “Töơi aâc vađ trûđng phaơt” “anh em

Karamazov” cuêa Dostoievki “Oblomov” cuêa Gontchorou, “böị vađ

con” cuêa Tourgueniev Ăíy lađ taâc phíím ặúơc nhiïìu ngûúđi hím

möơ Thûúđng thò hoơ ăoơc qua baên dõch

Tiïịng Böì Ăađo Nha

Tiïịng Böì Ăađo Nha thuöơc ngön ngûô La maô, tûúng tûơ nhû

tiïịng Tíy Ban Nha, yâ, Rumani Noâ gíìn giöịng vúâi tiïịng Tíy

Ban Nha vïì hònh thaâi hoơc, cuâ phaâp vađ tûđ vûơng nhûng laơi ríịt

khaâc nhau vïì caâch phaât ím Tiïịng noâi úê tíy bùưc Tíy Ban Nha

ặúơc cíịu thađnh tûđ thúđi cöí ăaơi, möơt ngön ngûô chung vúâi

ngön ngûô Böì Ăađo Nha Ngađy nay noâ taơo thađnh nïn möơt tiïịng

noâi tûơ do

Cuông nhû tiïịng Tíy Ban Nha, Anh vađ Phaâp vađ Hađ Lan,

tiïịng Böì Ăađo Nha ặúơc phöí biïịn ra nûúâc ngoađi nhúđ sûơ bađnh

trûúâng cuêa chíu Íu Noâ cuông chiïịm lônh möơt phíìn chíu aâ,

möơt phíìn chíu Phi vađ chíu Myô: Braxin

Vađo thúđi kyđ giaêi phoâng thuöơc ắa, tiïịng Böì Ăađo Nha töìn

taơi möơt caâch khoâ khùn úê möơt vađi núi thuöơc chíu aâ, noâ duy trò

nhû ngön ngûô chñnh thûâc trong nùm quöịc gia múâi chíu Phi vađ

phaât taân ngoaơn muơc úê Braxin Vò thïị ăaô hònh thađnh “khöng

gian ngön ngûô Böì Ăađo Nha”

Trong quaâ trònh lan truýìn ra thïị giúâi, tiïịng Böì Ăađo Nha

ặúng nhiïn bõ ăe doaơ búêi sûâc maơnh hoađ tan ăang khöng

ngûđng taâc ăöơng túâi nhûông thûâ ngön ngûô chung Tiïịng Böì Ăađo

Nha ăaô cho ra ăúđi úê nhiïìu vuđng thuöơc ắa chíu Phi vađ möơt söị

núi chíu aâ nhiïìu thûâ tiïịng pha taơp lađ nhûông ngön ngûô múâi

ặúơc sinh ra trong böịi caênh thuöơc ắa vađ nö lïơ Nhûng chñnh

sûơ lúân maơnh cuêa Braxin vađo cuöịi thï kyê XX ăaô ăùơt ra cho

tiïịng Böì Ăađo Nha víịn ăïì chñnh: tiïịng Böì Ăađo Nha ặúơc nhiïìu

ngûúđi sûê duơng úê Braxin, úê ăaơi böơ phíơn baân cíìu nam hún lađ

trong baân ăaêo Iberique (Tíy Ban Nha vađ Böì Ăađo Nha)

ƒ Khöng gian ngön ngûô Böì Ăađo Nha

Tiïịng Böì Ăađo Nha ăaô ặúơc sûê duơng úê tíịt caê caâc thuöơc ắa,

noâ chiïịm möơt võ thïị thay ăöíi theo nhûông ăiïìu kiïơn lõch sûê

thím nhíơp cuêa mònh Cođn ngađy nay sûơ di cû cuêa ngûúđi Böì Ăađo

Nha lađ möơt nhín töị truýìn baâ thûâ ngön ngûô nađy

ÚÊ Böì Ăađo Nha (ăíịt nûúâc ặúơc taơo thađnh tûđ laônh thöí chíu

Íu, quíìn ăaêo Madeđre vađ daôy nuâi Acores), tiïịng Böì Ăađo Nha lađ

tiïịng noâi quöịc gia Biïn giúâi chñnh trõ cuêa Böì Ăađo Nha phuđ

húơp hoađn toađn vúâi biïn giúâi ặúơc phín chia tûđ Tíy Ban Nha

Giûôa Böì Ăađo Nha vađ Tíy Ban Nha khöng coâ víịn ăïì naêy sinh

tûđ sûơ töìn taơi cuêa ngön ngûô dín töơc thiïíu söị

ÚÊ Braxin, nûúâc thuöơc ắa Böì Ăađo Nha tûđ nùm 1500 vađ

ặúơc ăöơc líơp nùm 1822, ngön ngûô nađy cuông lađ ngön ngûô quöịc

gia Tiïịng noâi cuêa thöí dín da ăoê úê chíu Myô ngađy nay chó quan

tím ăïịn nhûông cöơng ăöìng ríịt nhoê Con chaâu cuêa nhûông ngûúđi

di cû ăaô ăïịn ăíy tûđ thïị kyê XIX ăùơc biïơt lađ ngûúđi ( vađ ngûúđi

Ăûâc ăaô chíịp nhíơn tiïịng Böì Ăađo Nha Möịi quan hïơ vađ thïị lûơc

taâc ăöơng líîn nhau, giûôa Braxin vađ caâc nûúâc noâi tiïịng Tíy Ban

Nha, noâ chó coâ nghôa vúâi vuđng cûơc nam (biïn giúâi vúâi Uruguay

vađ Achentina) Vúâi 147 triïơu dín cöơng vúâi tñnh nùng ăöơng vađ

tñnh hiïơn ăaơi cuêa noâ, Braxin ăaô biïịn Böì Ăađo Nha thađnh ngön

ngûô quöịc tïị

ÚÊ chíu Phi, tiïịng Böì Ăađo Nha lađ ngön ngûô chñnh trong

nùm nûúâc cöơng hoađ ăöơc líơp tûđ 1974-1975: Cap-vert,

Ghinï-Bitxö, Saôo Tomeâ et Principe, Angola, Mozambique Ngön ngûô

noâi ắa phûúng hoùơc lađ ngön ngûô Pha taơp (sinh ra tûđ tiïịng Böì

Ăađo Nha nhûng ngađy nay ríịt ăa daơng) hoùơc lađ ngön ngûô chíu

Phi Nhûông “ngön ngûô quöịc gia nađy” ặúc sûê duơng úê Capvert,

möơt tiïịng noâi pha taơp: úê Ghinï Bitxö tiïịng pha taơp cuêa 3 thöí

ngûô, úê Angola, ngön ngûô chíu Phi, úê Mö-zùm-bñch, ngön ngûô

chíu Phi Tiïịng Böì Ăađo Nha nhû lađ ngön ngûô chñnh giaêng daơy,

hađnh chñnh, baâo chñ vađ caâc phûúng tiïơn thöng tin ăaơi chuâng, vađ

caâc möịi liïn hïơ quöịc tïị Nhûông ngûúđi noâi tiïịng Böì Ăađo Nha ríịt

ñt (trûđ vuđng Cap-vert vađ caâc thađnh phöị) vađ thûúđng noâi 2 thûâ

tiïịng Tiïịng Böì Ăađo Nha lađ ngön ngûô chñnh cuêa song ngûô

ÚÊ chíu aâ, cođn töìn taơi vađi quíìn ăaêo noâi tiïịng Böì Ăađo Nha

hoùơc tiïịng pha taơp, ăoâ lađ úê ÍỊn Ăöơ nhíịt lađ Goa, úê Srilanka,

Melaka, Java vađ Macao

Cuöịi cuđng, dín cû úê nûúâc ngoađi (nhíịt lađ úê Ăöng Íu vađ Myô)

taơo thađnh cöơng ăöìng noâi tiïịng Böì Ăađo Nha

ƒ Sûơ ăa daơng cuêa tiïịng Böì Ăađo Nha

Ngađy nay, töìn taơi 2 chuíín mûơc cuêa tiïịng Böì Ăađo Nha ăoâ

lađ chuíín mûơc cuêa tiïịng Böì Ăađo Nha cöí vađ chuíín mûơc Braxin

Viïơc húơp phaâp hoaâ chuíín mûơc Braxin díìn díìn bõ aâp ăùơt

vađ noâ trúê thađnh ăiïìu ặúng nhiïn vúâi chuê nghôa hiïơn ăaơi bùưt

ăíìu tûđ nùm 1922 tûđ tuíìn lïî nghïơ thuíơt hiïơn ăaơi úê Saôo Paulo

Chíu Phi noâi tiïịng Böì Ăađo Nha vađ caâc cöơng ăöìng chíu aâ tuín

theo chuíín mûơc tiïịng Böì Ăađo Nha cöí Nhûng sûơ khaâc nhau

nađy khöng ngùn ặúơc sûơ thöịng nhíịt vùn baên: ăöịi vúâi nhûông

ngûúđi phaât ngön, coâ hai sûơ khaâc nhau trong cuđng möơt ngön

ngûô

Vïì quan ăiïím ngûô ím, sûơ khaâc nhau quan troơng nhíịt liïn

quan ăïịn caâc nguýn ím khöng coâ troơng ím: úê võ trñ cuöịi cuđng,

“e” khöng mang troơng ím (úê Böì Ăađo Nha) lađ möơt nguýn ím

giûôa ặúơc ăoơc lûúât vađ khoâ nghe trong khi úê Braxin lađ (i) vñ duơ:

tûđ nome (“nom”= tïn) phaât ím (nöm) úê Böì Ăađo Nha vađ phaât

ím (nömi) úê Braxin Trûúâc díịu troơng ím, caâc nguýn ím a, e,

vađ o ặúơc ăoơc lûúât úê Böì Ăađo Nha nhûng laơi ặúơc ăoơc ăíìy ăuê úê

Braxin úê ăoâ, tiïịng Braxin gíìn giöịng tiïịng Tíy Ban Nha

Nhûng cuông chñnh hònh thaâi hoơc, tûđ vûơng hoơc vađ cuâ phaâp

hoơc thay ăöíi giûôa 2 nûúâc: vñ duơ ngûúđi ta noâi “cantamos” vúâi “a

ăoâng” úê Braxin Ăïí noâi “coâ”, tiïịng Braxin coâ daơng “tem” mađ

tiïịng Böì Ăađo Nha “lusitanien” khöng coâ nghôa nađy Möơt vađi sûơ

ăöịi líơp vïì tûđ vûơng úê thín tûđ: vñ duơ: tađu hoaê”: comboio (Böì Ăađo

Nha), tem ( Braxin); “xe khaâch”: autocarro (Böì Ăađo Nha),

önibus (B), “com lï”: fato (B), terno (B) “tiïịng Braxin” mûúơn

möơt söị lûúơng lúân caâc tûđ tiïịng Tupi - guarani, tiïịng thöí dín da

ăoê, vñ duơ: “capim” (baôi coê) mingau (böơt nhaôo) vađ ríịt nhiïìu

thuíơt ngûô chó cíy cöịi vađ con víơt úê myô nhû “abaccaxi” (dûâa) hay

“tatu” (con tatu) Noâ cuông mûúơn tûđ caâc ngön ngûô chíu phi vñ

duơ: moleque (gaô) cacula (con uât) cafuneâ (hađnh ăöơng gaôi ăíìu

khi buöìn nguê), orixaâ

Cuöịi cuđng, chñnh taê cuông khöng hoađn toađn thöịng nhíịt

Viïơc caêi caâch chñnh taê úê Böì Ăađo Nha nùm 1911 khöng ặúơc

Braxin chíịp nhíơn hoađn toađn, vò víơy, ngûúđi ta viïịt “derector”

“coâmico” úê Böì Ăađo Nha vađ “diretor” vađ “cömico” úê Braxin

Nhûông cöị gùưng ặúơc thûơc hiïơn ăïí xoaâ boê nhûông khaâc nhau

nađy

ƒ Sûơ ăa daơng cuêa tiïịng Böì Ăađo Nha cöí

Vađo thúđi Trung cöí, úê Galice vađ Böì Ăađo Nha ngûúđi ta noâi

cuđng möơt thûâ tiïịng Trûúâc ăíy söng Minhö nùìm úê trung tím

ngön ngûô chung Galice- Böì Ăađo Nha Ăûúơc dõch chuýín túâi phña

nam ăíịt nûúâc nhúđ cöng cuöơc giađnh laơi ăíịt nûúâc, tiïịng noâi chung

nađy biïịn ăöíi trong vuđng trung Nam (truơc lađ Lisbonne-

Coimbra) vađ trúê thađnh tiïịng Böì Ăađo Nha Bíy giúđ söng Minhö

lađ biïn giúâi phín chia hai thûâ tiïịng khaâc nhau

Trong thûơc tïị, úê Böì Ăađo Nha khöng töìn taơi caâc phûúng

ngûô thûơc sûơ, coâ nghôa lađ caâc tiïịng noâi caâ biïơt hoaâ chiïịm nhûông

vuđng ắa lyâ nhíịt ắnh (chó coâ) nhûông sûơ khaâc nhau giûôa tûđng

vuđng ặúơc phín biïơt nhíịt lađ bùìng nhûông caâch phaât ím riïng

Theo chiïìu hûúâng tûđ nam ra bùưc, nhûông ăùơc ăiïím riïng nađy

cađng nhiïìu hún vò víơy, cuông nhû tiïịng Phaâp hay tiïịng yâ,

tiïịng Böì Ăađo Nha chuíín cuông chia thađnh 2 ím võ /b/( phuơ ím

hûôu thanh möi-möi) vađ /v/ (phuơ ím xaât -möi- rùng) vñ duơ: trong

tûđ “carbo” (“ăíìu nuât”, “muôi tađu thuýìn”) vađ tûđ “caro” (röîng,

höíng) Ăoâ lađ caâch phaât ím cuêa caê vuđng Trung Nam Nhûng úê

miïìn bùưc, trong möơt vuđng tûúng ặúng vúâi hún 1/3 ăíịt nûúâc,

sûơ ăöịi líơp giûôa hai ăún võ nađy lađ khöng coâ, nhû úê Tíy Ban Nha

chó coâ duy nhíịt phuơ ím xaât-möi-möi: trong phaât ím khöng coâ

gò coâ thïí cho pheâp phín biïơt giûôa “cabo” vađ “cavo” Giúñ haơn

giûôa hai vuđng nađy lađ möơt ặúđng quanh co ăi tûđ búđ Ăaơi Tíy

Dûúng ăïịn miïìn tíy vuđng Coimbra thađnh hònh chûô S vađ nöịi

vúâi biïn giúâi Tíy Ban Nha úê vuđng Trasos - Montes Coâ nhiïìu

sûơ khaâc nhau vïì ngûô ím, vñ duơ trong caâc tiïịng noâi cuêa vuđng

nöng thön cuêa möơt vuđng khaâc úê miïìn bùưc, giûôa sûơ phaât ím

theo kiïíu chíu Phi (+ch) cho chûô viïịt lađ “ch” vò víơy “chave”

(chòa khoaâ) ặúơc phaât ím lađ (+chav) thay vò lađ (chav)

Ngay caê khi nghiïn cûâu hònh thaâi hoơc hay tûđ vûơng hoơc,

ngûúđi ta cuông khöng xaâc ắnh ặúơc caâc phûúng ngûô thûơc sûơ

ƒ Sûơ ăa daơng cuêa tiïịng Böì Ăađo Nha úê Braxin

ÚÊ Braxin, cuông töìn taơi möơt vađi khaâc nhau theo tûđng vuđng

úê vuđng ăöng bùưc, caâc nguýn ím trûúâc troơng ím ăïìu múê: vñ duơ:

“merecer” ặúơc phaât ím lađ (merecer) úê Rio de Janeiro, nhûông

phuơ ím “s” kheâp ặúơc ăoơc thađnh ím xuyât nhû úê Böì Ăađo Nha,

vñ duơ: ascostas (vai) ặúơc phaât ím (achcochtach) trong khi noâ

phaêi ặúơc phaât lađ (ass cosstass) úê vuđng Rio Grande de Sul caâc

tûđ ngûô ăùơc Tíy Ban Nha ặúơc sûê duơng thûúđng xuýn

Nhûông sûơ khaâc nhau theo chiïìu ngang cođn ñt hún vïì “bïì

doơc” tûúng ûâng vúâi nhûông trònh ăöơ vùn hoaâ xaô höơi khaâc nhau

Caâc caân böơ Braxin noâi möơt thûâ tiïịng thò ăuâng vúâi chuíín mûơc

hún lađ nhûông ngûúđi úê caâc tíìng lúâp khoâ khùn hún hoơ nhíịt lađ vúâi

nhûông caâi liïn quan ăïịn hònh thaâi hoơc vađ cuâ phaâp hoơc Vò víơy,

úê tiïịng Braxin thöng duơng, cuvielle (ăaô thíịy noâ) thay thïị

eu-vi-o vađ ngay caê (sûơ chïnh lïơch ặúơc xem lađ nöíi bíơt hún so vúâi

caâi coâ trûúâc) “s” úê daơng söị nhiïìu ặúơc gaơch boê tûđ caâc tûđ xaâc

ắnh vñ duơ “aca sa” (ngöi nhađ) vađ söị nhiïìu lađ “as casa”

ƒ Sûơ ăa daơng cuêa tiïịng Böì Ăađo Nha úê chíu Phi

ÚÊ ăíy cuông coâ nhûông sûơ khaâc nhau theo vuđng Tíìng nïìn

lađ caâc thöí ngûô hoùơc ngön ngûô chíu Phi Vò víơy tûđ “papier”

(noâi) vađ “musseque” (khu dín ngheđo) lađ nhûông tûđ ăùơc chíu

Phi, möơt tûđ bùưt nguöìn tûđ ngön ngûô höîn taơp Cap - verdien vađ

tûđ kia lađ tiïịng Kimbundu úê Angöla

ƒ Tiïịng Böì Ăađo Nha, ngön ngûô cuêa nïìn vùn hoaâ

Sûơ coâ mùơt theo ắa lyâ cuêa ngûúđi Böì Ăađo Nha trïn nhiïìu

luơc ắa vađ söị ngûúđi sûê duơng tiïịng Böì cho thíịy rùìng ngađy nay

ngön ngûô nađy lađ möơt ngön ngûô vùn hoâa quöịc tïị quan troơng

Trong 2 ăíịt nûúâc mađ tiïịng Böì Ăađo Nha lađ ngön ngûô vùn

hoâa quöịc gia - Böì Ăađo Nha vađ Braxin- tíìm quan troơng vïì mùơt

vùn hoâa cuêa tiïịng Böì Ăađo Nha coâ thïí ặúơc ăaânh giaâ theo sûơ

phaât triïín cuêa giaâo duơc vađ caâc phûúng tiïơn truýìn thöng Caâc

con söị dûúâi ăíy liïn quan ăïịn nhûông nùm 1984-1987: trûúđng

tiïíu hoơc: úê Böì Ăađo Nha coâ 12.741 trûúđng vúâi 1.238.000 hoơc

sinh, úê Braxin coâ 176.886 trûúđng hoơc vúâi 647.000 hoơc sinh úê

Braxin coâ 9260 trûúđng trung hoơc cú súê: úê Böì Ăađo Nha coâ 1509

trûúđng vúâi 647.000 hoơc sinh úê Braxin coâ 9260 trûúđng vúâi

3.016000 hoơc sinh cođn úê caâc trûúđng ăaơi hoơc Böì Ăađo Nha coâ 143

trûúđng vúâi 92000 vúâi ăùng kyâ vađ Braxin coâ 859 trûúđng vúâi

430.000 ngûúđi ăùng kyâ vađo hoơc Coâ 1138 baâo ra ắnh kyđ úê Böì

Ăađo Nha vađ 1640 úê Braxin, nhûng phíìn lúân nhûông túđ baâo nađy

xuíịt baên vúâi möơt con söị ríịt haơn heơp (chó khoaêng 3200000 túđ)

Ngûúơc laơi, phaât thanh vađ truýìn hònh Braxin phaât triïín ăaâng

kïí 1488 tíìn söị ăađi so vúâi 206 úê Böì Ăađo Nha: ríịt nhiïìu maơng

truýìn hònh mađ maơng chñnh lađ Globo (46 kïnh) vađ

Bandeirantes (28 kïnh) phaât soâng 769.000 giúđ möîi nùm

Truýìn hònh Braxin xuíịt khííu caâc chûúng trònh cuêa mònh

Vò víơy noâ cuông goâp phíìn vađo sûơ toaê saâng cuêa ngön ngûô

Quy chïị cuêa tiïịng Böì Ăađo Nha cuông nhû cuêa caâc ngön ngûô vùn

hoaâ quöịc tïị ặúơc truýìn ăaơt bùìng nhiïìu caâch Tiïịng Böì Ăađo

Nha ặúơc giaêng daơy trong ríịt nhiïìu trûúđng ăaơi hoơc úê nûúâc

ngoađi, ăùơc biïơt úê Phaâp, úê yâ, úê Cöơng hoađ liïn bang Ăûâc, úê Anh

vađ úê Myô Vađ noâ cuông ặúơc giaêng daơy trong caâc trûúđng trung

hoơc cú súê úê nhiïìu nûúâc Cuöịi cuđng, tiïịng Böì Ăađo Nha cuông

xuíịt hiïơn trong caâc töí chûâc quöịc tïị: nùm 1985, noâ ặúơc coi lađ

ngön ngûô chñnh trong höơi nghõ cuêa Unesco, cuđng nùm ăoâ, Höơi

ăöìng kinh tïị vađ xaô höơi ăaô ýu cíìu cöng nhíơn ngön ngûô nađy

nhû lađ ngön ngûô cöng viïơc cuêa Uyê ban kinh tïị chíu Phi

ƒ Tiïịng Ăûâc

Tiïịng Ăûâc lađ ngön ngûô viïịt tûúng ăöịi chuíín cho khoaêng

100 triïơu ngûúđi trïn 7 nûúâc chíu Íu, vađ bïn caơnh ăoâ cođn cho

caâc dín töơc thiïíu söị söịng nhiïìu núi trïn chíu Íu vađ nhûông núi

khaâc Nhûng nhûông biïịn thïí cuêa ngön ngûô noâi thò ríịt khaâc

nhau: caâc phûúng ngûô ríịt linh hoaơt trong toađn böơ caâc lônh vûơc

vađ khöng chó úê nöng thön: möơt söị lúân ngûúđi noâi tiïịng Ăûâc noâi 2

thûâ tiïịng thíơm chñ 3 thûâ tiïịng vađ chó ăïí hiïíu chuâng coâ thïí

chuâng ta xaâc ắnh nguöìn göịc cuêa noâ

Viïơc sûê duơng hađng ngađy nhûông ngön tûđ suöìng saô, thín

thiïơn hay phöí thöng cuông khaâc nhau Tûđ ngûô ăöíi múâi möơt caâch

nhanh choâng ăùơc biïơt lađ dûúâi aênh hûúêng cuêa caâc thanh niïn úê

möîi thïị hïơ Ngûô phaâp bõ taâch ra khoêi chuíín mûơc ặúơc taơo nïn

tûđ thïị kyê XIX vađ ngađy nay víîn cođn ặúơc coi troơng trong saâch

vúê vađ baâo chñ Khöng thïí ặa ra sûơ miïu taê thöịng nhíịt vïì

tiïịng Ăûâc Ngûô phaâp sûê duơng gíìn ăuê, nhûông ngûúđi noâi tiïịng

Ăûâc khöng coâ yâ ắnh mang laơi cho ngön ngûô cuêa hoơ nhûông lúơi

ñch nhû lađ nhûông ngûúđi noâi tiïịng Phaâp

Chiïịn tranh thïị giúâi thûâ hai ăaô díîn ăïịn nhûông cuöơc di

dín khöíng löì vađ lađm cho kinh tïị xaô höơi röịi ren, ăiïìu ăoâ giaêi

thñch möơt phíìn cho sûơ khöng öín ắnh hiïơn nay cuêa ngön ngûô

Sûơ ăöí vúô chñnh trõ úê caâc khu vûơc vađ sûơ giaêm suât uy tñn ăaô lađm

cho tiïịng Ăûâc míịt ăi möơt phíìn quan troơng trïn thïị giúâi Ngay

trûúâc sûơ thöịng nhíịt cuêa nûúâc Ăûâc, viïơc níng cao sûâc maơnh

cuêa Cöơng hoađ Liïn bang Ăûâc vađ Cöơng hoađ dín chuê Ăûâc cuô ăaô

khöng thay ăöíi tònh traơng nađy

ƒ Nhûông dín töơc thiïíu söị noâi tiïịng Ăûâc

Trong nhiïìu nûúâc víîn cođn töìn taơi nhûông cöơng ăöìng ngûúđi

noâi tiïịng Ăûâc luön noâi tiïịng ắa phûúng Tiïịng Ăûâc cuông coâ

möơt võ thïị nhûng nhòn chung lađ ýịu

ÚÊ Alsace, dín nöng thön víîn cođn noâi tiïịng ắa phûúng duđ

thïị hïơ treê nhíịt hiïơn nay dûúđng nhû sûê duơng tiïịng Phaâp nhiïìu

hún úê thađnh phöị, tiïịng Phaâp víîn chiïịm ûu thïị nhíịt vò möơt söị

lúân dín cû ăïịn tûđ “nöơi ắa” khöng biïịt tiïịng Ăûâc vađ biïịt ñt

phûúng ngûô Baâo chñ víîn cođn xuíịt baên möơt vađi muơc bùìng tiïịng

Ăûâc, truýìn hònh Outre- rhim coâ möơt chûúng trònh bùìng tiïịng

Ăûâc Tiïịng Ăûâc thónh thoaêng cuông ặúơc daơy úê trûúđng tiïíu hoơc

Tuy nhiïn con söị nađy cuông khöng quaâ con söị möơt triïơu úê

Lorraine trong tónh Moselle, phûúng ngûô khöng chó lađ möơt thöí

ngûô suy thoaâi cuđng luâc nûôa

ÚÊ Tíy Íu, phíìn lúân caâc vuđng vađ caâc hođn ăaêo noâi tiïịng

Ăûâc cuô ăaô biïịn míịt, cuông nhû úê Balan (núi mađ nhûông ngûúđi

noâi tiïịng Ăûâc söịng riïng biïơt hoùơc thađnh tûđng nhoâm nhoê khaâ

nhiïìu), úê Tiïơp Khùưc (Boheme) vađ úê Nam Tû úê Hungari coâ

200.000 ngûúđi noâi tiïịng ắa phûúng vađ ñt nhiïìu hoơ cuông biïịt

ăïịn tiïịng chuíín nhûng phíìn lúân lađ nhûông ngûúđi lúân tuöíi úê

Rumani, nhiïìu ngûúđi Soucebles úê vuđng Banat vađ nhûông ngûúđi

Saxons úê vuđng Transylvanie coâ ăïịn hađng trùm nghòn Vïì

nguýn tùưc baâo chñ vùn hoơc giaêng daơy bùìng tiïịng Ăûâc, nhûông

trûúđng cuêa chïị ăöơ Ceausescu ăaô lađm tùng thïm trađo lûu di

dín vïì phña nûúâc Ăûâc úê nûúâc Tíy Phöí cuô vađ nhûông vuđng biïín

Ban-tñch thò tiïịng Ăûâc bõ xoaâ boê (cuöơc di dín 1944 röìi ăïịn

viïơc bõ Nga hoâa)

Nhûông núi khaâc trïn thïị giúâi, caâc nhoâm ngûúđi noâi tiïịng

Ăûâc khöng nhiïìu úê Namibi - thuöơc ắa cuô cuêa Ăûâc vađ úê tíy

Nam chíu Phi coâ khoaêng 20.000 ngûúđi gùưn boâ vúâi ngön ngûô vađ

vùn hoaâ cuêa töí tiïn úê Bùưc Myô coâ hađng trùm ngađn ngûúđi noâi

tiïịng Ăûâc úê tónh Ortario cuêa Canaăa vađ úê trung tím cuêa Myô vađ

Texas Tûúng lai tiïịng Ăûâc trïn luơc ắa bùưc Myô khaâ muđ mõt

ÚÊ chíu Myô Latinh, caâc cöơng ăöìng noâi tiïịng Ăûâc, noâi chung

lađ noâi tiïịng ắa phûúng hay noâi ăuâng hún lađ noâi tiïịng chuíín,

ăoâng vai trođ quan troơng úê Paragauy, Achentina, úê Braxin nhíịt

lađ ngoađi caâc phöị lúân, úê ăoâ sûơ ăöìng hoaâv úâi Tíy Ban Nha vađ Böì

Ăađo Nha ngađy cađng nhanh

Khùưp núi, möơt söị ñt nhûông ngûúđi di cû, sûơ phín taân, sûơ

khaâc nhau vïì nguöìn göịc vađ xaô höơi díîn ăïịn sûơ míịt ăi cuêa tiïịng

Ăûâc nhû lađ úê Chilï hay úê Austríylia úê ăoâ ngûúđi Ăûâc di cû ăïịn

khöng ăaâng kïí, ngađy nay viïơc di cû ñt hún vađ khöng taơo ra caâc

cöơng ăöìng noâi tiïịng Ăûâc Ngûúđi ta nhíơn thíịy rùìng tiïịng Ăûâc

thu heơp laơi úê chíu Íu giûôa söng Rhin vađ söng Oder

ƒ Sûơ ăa daơng cuêa tiïịng ắa phûúng vađ tiïịng cuêa tûđng vuđng

Khöng coâ giúâi haơn roô rađng giûôa thöí ngûô Ăûâc vađ tiïịng Hađ

Lan Lõch sûê chó lađm xuíịt hiïơn 2 ngön ngûô

Ngûúđi ta coâ thïí nhíơn thíịy rùìng möơt nûêa cöơng ăöìng Ăûâc

noâi tiïịng thöí dín vađ möơt phíìn lúân hiïíu biïịt thuơ ăöơng vïì tiïịng

thöí dín Tiïịng ắa phûúng lađ kïịt quaê phaât triïín tûơ nhiïn cuêa

nûúâc Ăûâc cuô vađ sûơ duy trò cuêa tiïịng chuíín Tiïịng chuíín nađy

thûúđng sinh ra tûđ trûúâc vađ tûđ viïơc lađm coâ yâ thûâc cuêa caâc nhađ

vùn vađ caâc nhađ nghiïn cûâu ngûô phaâp

Ngûúđi ta xaâc ắnh caâc vuđng phûúng ngûô dûơa trïn caâc tiïu

chñ vïì ngûô ím nhûng nhûông sûơ khaâc nhau vïì hònh thaâi hoơc, tûđ

vûơng, thíơm chñ vïì ngûô nghôa cuông ríịt quan troơng Ngön ngûô úê

miïìn Bùưc Ăöng Ăûâc khaâc xa vúâi tiïịng chuíín Thûâ tiïịng nađy coâ

aênh hûơúêng lađm biïịn míịt tiïịng chuíín, trûúâc hïịt tûđ caâc thađnh

phöị, ûu tiïn cho caâc ngön ngûô viïịt vađ caâc phûúng tiïơn truýìn

thöng Nhûng trong sûơ töìn taơi cuêa laônh thöí, nhíịt lađ úê miïìn

nam, tiïịng ắa phûúng töìn taơi ríịt röơng raôi, ngay caê khi noâ

khöng ặúơc trûơc tiïịp sûê duơng

Tiïịng Ăûâc chuíín ăöìng nhíịt trong tíịt caê caâc lônh vûơc, tuy

nhiïn sau ăoâ ăaô xuíịt hiïơn möơt vađi thay ăöíi, chùỉng haơn úê

Austríylia tûđ “marille” hoùơc tûđ “sprenne” ặúơc thay búêi tûđ

“aprikose”- (quaê mú) hoùơc tûđ “schliessen” (ăoâng) úê Thuyơ Sô,

tiïịng chuíín khöng tham gia vađo trađo lûu Ăûâc hoâa vađo cuöịi

thïị kyê XX (tûđ “penon” ặúơc thay ăöíi tûđ “Gleil” (sín ga),

nhûng caâc tûđ nađy traânh vùn noâi, ngay caê trong phíìn lúân caâc

tònh huöịng chñnh

Tûđ 1949-1990, sûơ phín chia nûúâc Ăûâc thađnh 2 nhađ nûúâc

khöng keâo theo nhiïìu sûơ bíịt ăöìng ngön ngûô roô rađng (tûđ “cûêa

hađng lúân” úê miïìn Tíy lađ “Kaulraen” cođn úê miïìn Ăöng lađ

“warrenhaus”) Trûđ nhûông tûđ liïn quan túâi hïơ thöịng chñnh trõ

vađ xaô höơi hoùơc hïơ tû tûúêng thöng qua möơt vađi caâch choơn tûđ

vûơng (vñ duơ tûđ göìm nhiïìu ýịu töị “Bund”= liïn minh)

ƒ Sûơ thay ăöíi vïì xaô höơi

Nïịu tiïịng chuíín thûơc sûơ bõ caơnh tranh búêi tiïịng ắa

phûúng trïn phûúng diïơn ắa lyâ, möơt sûơ phín tíìng quan troơng

vïì phong tuơc, tûơ nhiïn xaô höơi, ngûúđi lûơa choơn tiïịng noâi theo

khaê nùng riïng cuêa hoơ vađ theo sûơ hiïíu biïịt cuêa ngûúđi ăöịi thoaơi

(ắa võ xaô höơi, chûâc vuơ, hoađn caênh gia ằnh) hoùơc theo daơng

ngön ngûô Thöí ngûô ñt nhiïìu ặúơc biïíu löơ, ngön ngûô ắa

phûúng, ngön ngûô chuíín ñt nhiïìu ặúơc trau chuöịt, tûđ múâi ñt

nhiïìu ặúơc nghiïn cûâu Chñnh tiïịng chuíín laơi coâ nhûông thay

ăöíi khaâ quan troơng nhíịt lađ trong lônh vûơc tûđ vûơng, thöng

thûúđng nhûông thay ăöíi ăoâ phaât triïín ríịt röơng raôi

ƒ Tiïịng Ăûâc trïn thïị giúâi

Khuynh hûúâng chíu Íu, hún nûôa lađ khuynh hûúâng quöịc tïị

cuêa caâc nûúâc trong cöơng ăöìng Ăûâc ngûô chûâng minh vai trođ coâ

haơn cuêa Ăûâc bíịt chíịp ýịu töị kinh tïị maơnh

Tiïịng Ăûâc chuíín lađ möơt ngön ngûô coâ nhiïìu thađnh töị cíịu

taơo: 4 caâch, 2 söị, 3loaơi 2 thúđi vađ 2 thïí, tíịt caê ăïìu ặúơc chó ra tûđ

caâc caâch ríịt khaâc nhau (Vñ duơ: noâ coâ hún 10 daơng söị nhiïìu cho

caâc danh tûđ vađ möơt söị lûúơng ríịt lúân caâc ăöơng tûđ bíịt quy tùưc) cuâ

phaâp phaêi tuín theo quy tùưc ngûô nghôa: võ trñ cuêa ăöơng tûđ ặúơc

chia úê daơng phuê ắnh cuêa nhûông thađnh phíìn mïơnh ăïì khaâc

nhau luön phuđ húp vúâi nghôa Noâi möơt caâch chung nhíịt ắnh võ

hoùơc böí ngûô ăi trûúâc ýịu töị trïn ăoâ noâ mang nghôa

Ríịt nhiïìu tûđ múâi vađ phaât triïín khöng ngûđng, ngûúđi ta dïî

dađng taơo ra nhûông tûđ ặúơc phaât sinh búêi nhûông tûđ khaâc nhau

hoùơc búêi caâc húơp chíịt múâi Ngûúđi ta sùĩn sađng mûúơn nhûông ngön

ngûô khaâc Nïịu tiïịng Phaâp ăaô coâ tûđ líu ăúđi, nguöìn göịc chñnh

cuêa nhûông tûđ vay mûúơn thûúđng khöng baêo töìn ặúơc nguöìn göịc

ngûô ím Chñnh tiïịng Anh- Myô lađ ngön ngûô ngađy nay Ăûâc sûê

duơng Khöng coâ ngön ngûô nađo lađ khöng coâ tûđ vay mûúơn

Caâc quy tùưc chñnh taê khaâ ăún giaên Tñnh voô ăoaân chó quan

troơng cho viïơc ghi laơi ăöơ dađi cuêa caâc nguýn ím, ngađy nay ngûúđi

ta muöịn ăún giaên chuâng ăi, muöịn boê chûô in hoa ăùơc trûng cho

caâc thïí tûđ vađ lađm giaêm búât caâc quy tùưc sûê duơng díịu phííy

Nhûng coâ möơt sûơ caêi caâch vïì löịi viïịt chñnh taê, nïịu noâ muöịn baêo