Ta coâ thïí xïịp riïng vuđng ăíìu muât phña ăöng Nam trong ăoâ coâ caê Khabarovsk vađ Vladivostok lađ caâc thađnh phöị chñnh ăöịi diïơn vúâi Nhíơt Baênvađ Ăöng Bùưc Trung Quöịc vuđng Maô
Trang 1biïơt coâ nhiïìu nhađ maây luýơn gang theâp vađ luýơn kim (Maguitogorsk,
Tcheliabinsk), thûúđng gíy ö nhiïîm, xûa kia kïịt húơp vúâi vuđng
Kouzbass, caâch ăoâ gíìn 2000 km, taơo ra möơt töí húơp gùưn liïìn Ngađy
nay, nïìn kinh tïị cuêa Oural víơn hađnh ăöơc líơp hún Viïơc chïị biïịn caâc
kim loaơi khöng chûâa sùưt úê ăíy cung cíịp caâc saên phíím cú baên vađ caâc
baân thađnh phíím Ba khu dín cû vúâi hún möơt triïơu ngûúđi tíơp trung
phíìn lúân caâc hoaơt ăöơng cöng nghiïơp; khu Perm úê phña Bùưc,
Iekaterinbourg úê miïìn trung vađ Tcheliabinsk úê phña Nam
Mat-xcú-va vađ Saint-Peâterbourg
Lađ hai thađnh phöị chñnh cuêa nûúâc Nga phíìn chíu Íu, Mat-xcú-va
vađ Saint-Peâterbourg nùìm lïơch trung tím so vúâi toađn böơ liïn bang
Nga, nhûng noâ laơi che múđ caâc thađnh phöị khaâc búêi lõch sûê vađ ăöơ lúân
cuêa caâc khu dín cû
Nhûông chuýín biïịn kinh tïị cuêa Liïn Xö tûđ nùm 1920 ăaô keâo theo
sûơ di dín hađng loaơt vïì caâc thađnh phöị, lađm thay ăöíi síu sùưc möịi tûúng
quan giûôa dín thađnh thõ vađ nöng thön Nùm 1940, dín thađnh thõ
chiïịm dûúâi 1/3 töíng dín söị Xö Viïịt, möơt nûôa thïị kó sau - nùm 1990 -
khoaêng 70%
Mat-xcú-va vađ Saint-Peâterbourg chiïịm võ trñ nöíi bíơt nhíịt trong
lođng nûúâc Nga phíìn chíu Íu Caâc thađnh phöị nađy ặâng hađng ăíìu vïì
caâc cuơm dín cû: Mat-xcú-va coâ trïn 10 triïơu ngûúđi, cođn
Saint-Peâterbourg coâ trïn 5 triïơu ngûúđi, trong khi ăoâ nhûông thađnh phöị xïịp
sau chó coâ gíìn 1,5 triïơu ngûúđi (Nijni Novgorod, Novossibirsk,
Iekaterinbourg) Mat-xcú-va - thuê ăö cuêa Nga, trûúâc hïịt lađ möơt ăöìng
bùìng trung tím lúân cuêa Nga, lađ möơt tuơ ăiïím giao thöng hònh sao núi
giao ăiïím cuêa caâc ặúđng söng, ặúđng sùưt vađ ặúđng böơ, bùng qua caâc
caânh rûđng thöng Taiga, nöịi vúâi Balan, Ukraina, caâc nûúâc Baltñc vađ
vuđng Vönga Trung tím thađnh phöị ặúơc xíy dûơng tûđng bûúâc xung
quanh ăiïím khúêi ăíìu lađ ăiïơn Kremli, ặúơc xíy dûơng trïn mö ăíịt nöíi
cao trïn möơt nhaânh phuơ cuêa söng Vönga - söng Moskova, ăöịi diïơn vúâi
hođn ăaêo lađm löịi vađo Mat-xcú-va luön lađ möơt thađnh phöị lûu thöng,
ặúđng kñnh thađnh phöị ặúơc múê röơng ăaâng kïí, trûúâc ăíy chó 5 km, giúđ
ăíy lađ 30km Ngoađi trung tím thađnh phöị ra — núi giađnh cho caâc tinh
hoa, caâc nhađ thúđ vađ baêo tađng, vuđng phuơ cíơn Tíy Bùưc lïơ thuöơc vađo caâc
cuơm nhađ úê tíơp thïí lúân, chíịt lûúơng ríịt keâm, Mat-xú-va xen líîn vúâi caâc
khu nhađ úê húơp thađnh nhûông cuơm lúân, caâc gia ằnh cöng nhín, caâc toađ
nhađ cöng cöơng, khuön viïn xanh luön chõu aênh hûúêng cuêa cöng
nghiïơp (lùưp raâp ăiïơn, chïị taơo ötö vađ cöng nghiïơp nöng lûúng) Ăûúđng
Trang 2cao töịc vađnh ăai tûđ nhûông nùm 1960 vaơch ra giúâi haơn hađnh chñnh cuêa
Mat-xcú-va ngađy nay ăaô ặúơc ăö thõ hoaâ öì aơt Söng Moskova,nhûông
khuâc ngoùơt vađ vuđng chíu thöí phín chia thuê ăö: caâc bïịn tađu trong
thađnh phöị, caâc cíy cíìu ặúơc bùưc trûúâc thïị chiïịn thûâ 2 nöịi vúâi söng
Volga, caâc kïnh ăađo, khiïịn Mat-xcú-va trúê thađnh möơt caêng quan
troơng (caêng Tíy vađ Nam) ăöìng thúđi nöịi vúâi biïín Ăen vađ võnh Phíìn
Lan
Caâch thuê ăö möơt khoaêng khöng xa ăaô phaât triïín möơt vađnh ăai
cöng nghiïơp, bao göìm khoaêng hai chuơc thađnh phöị coâ trïn 100.000
dín úê phña Bùưc, xung quanh thađnh phöị Iaroslavl coâ ngađnh cöng
nghiïơp dïơt, trong khi ăoâ úê phña Nam vađ xung quanh vuđng chíu thöí coâ
chûâa moê than ăaâ Toula lađ caâc ngađnh cöng nghiïơp nùơng, hoaâ chíịt vađ
luýơn kim Nhûông ngađnh cöng nghiïơp muôi nhoơn phín böị trong nhiïìu
ăiïím nhoê gíìn Nijni Novgorod, núi diïîn ra cao trađo tû nhín hoaâ, nùìm
trong thung luông söng Vönga Nhû moơi thuê ăö khaâc, Mat-xcú-va coâ
vai trođ biïíu tûúơng - möơt vai trođ ríịt quan troơng trong böịi caênh hiïơn
nay- vai trođ thöịng nhíịt ăíịt nûúâc vađ thöịng nhíịt dín töơc Nga
Saint-Peâterbourg lađ thađnh phöị lúân thûâ 2 cuêa Nga Thađnh phöị nađy
khöng thuíơn lúơi lùưm vò úê ăíy ặúđng ra biïín khoâ khùn úê ắa ăíìu võnh
Phíìn Lan, hađng nùm bïịn caêng bõ bùng phuê trong 3 thaâng Tuy víơy,
noâ víîn ăaêm baêo viïơc víơn chuýín hađng haêi dïî dađng hún so vúâi caêng
Arkhangelsk Lađ thuê ăö nöíi tiïịng tûđ nhûông nùm 1712 — 1918,
Saint-Peâterbourg cođn lađ thađnh phöị biïíu tûúơng theo nguýơn voơng cuêa Pierre
ăaơi ăïị, gùưn boâ nûúâc Nga vúâi chíu Íu Thađnh phöị nađy coâ tïn lađ
Petrograd nùm 1914 — 1924, röìi líịy tïn Leningrad cho túâi nùm 1991,
sau ăoâ líịy tïn Saint- Peâterbourg vò hađo quang vùn hoaâ vađ kinh tïị cuêa
noâ Thađnh phöị nađy ăaô trúê thađnh möơt ắa chó ûu tiïn ăöịi vúâi khaâch du
lõch chíu Íu vađ Mô
Si-bï-ri
Caâi tïn nađy gúơi lïn möơt núi bao la coâ khñ híơu bùng giaâ vađ gíìn nhû
hoang sú, hiïịm coâ phûúng tiïơn ăi laơi, ăíịt ăai lađ baôi chùn thaê cho
ngûúđi chùn nuöi, núi lûu ăađy cuêa nhûông keê thuơ aân, nhûng ăoâ cuông lađ
võ trñ chiïịn lûúơc hađng ăíìu
Röơng lúân vađ xa caâch, ăíịt ăai bõ ăoâng bùng vađo muđa ăöng, muđa heđ
nhiïìu muöîi, caâc dođng söng khoâ quy hoaơch, tíịt caê ăua nhau lađm cho
Sibïri trúê thađnh möơt vuđng nghiïơt ngaô Tuy nhiïn, khöng gian röơng
lúân, tađi saên moê vađ nùng lûúơng döìi dađo laơi khiïịn núi ăíy trúê thađnh
Trang 3möơt võ trñ chiïịn lûúơc hađng ăíìu: Sibïri lađ vuđng röơng nhíịt liïn bang
Nga, röơng gíịp 25 líìn nûúâc Phaâp (khoaêng 12,5 triïơu km2) Noâ bao
truđm miïìn bùưc chíu AÂ vađ traêi röơng tûđ daôy Oural túâi Thaâi Bònh
Dûúng, giûôa Bùưc Bùng Dûúng úê phña Bùưc, Kazakhtan vađ caâc ặúđng
biïn giúâi vúâi Möng Cöí vađ Trung Quöịc úê phña Nam Tûđ Tíy sang Ăöng,
coâ 3 con söng lúân — söng Ob, söng Ienissei vađ söng Lena tiïu nûúâc cho
Sibïri vïì biïín Bùưc Ăõa hònh giuâp ta phín biïơt 3 miïìn theo kinh
tuýịn: ăöìng bùìng, cao nguýn miïìn trung Sibïri vađ caâc daôy nuâi Ăöng
Sibïri Trong khi ăoâ möi trûúđng tûơ nhiïn cho pheâp ta phín biïơt 3
vuđng theo vô tuýịn Trïn búđ biïín Bùưc, tûđ baân ăaêo Kola cho túâi ăaơi
nöng trûúđng quöịc doanh Kamfchatka, khñ híơu khùưc nghiïơt, ăùơc trûng
búêi biïn ăöơ nhiïơt lúân vađ muđa ăöng dađi (túâi 9 thaâng) hiïịm coâ muđa mûa
(hoùơc tuýịt) Ăíịt sònh líìy thûúđng bõ ăöng cûâng síu vađ thûơc víơt chó
cung cíịp cho ăađn tuíìn löơc möơt baôi chùn thaê cùìn cöîi Nghiïng hún vïì
phña Nam, caâc vuđng ăíịt coâ silñc ặúơc bao phuê búêi rûđng thöng Taiga —
rûđng thöng nhûơa vađng chiïịm 3/4 trûô lûúơng göî cuêa caê nûúâc Phña Ăöng
Nam Siberi, khñ híơu ön hoađ hún, thuöơc vïì caâc thaêo nguýn trûúâc hïịt
ặúơc tröìng rûđng, sau ăoâ lađ ăíịt ăen thuíơn lúơi cho nöng nghiïơp Nhûông
thïị maơnh nađy khiïịn vuđng nađy trúê thađnh núi ăöng dín cû nhíịt Siberi
Ta coâ thïí xïịp riïng vuđng ăíìu muât phña ăöng Nam (trong ăoâ coâ caê
Khabarovsk vađ Vladivostok lađ caâc thađnh phöị chñnh) ăöịi diïơn vúâi
Nhíơt Baênvađ Ăöng Bùưc Trung Quöịc (vuđng Maôn Chíu cuô)
Tađi nguýn khoaâng saên vađ nùng lûúơng ríịt lúân Caâc nguöìn tađi
nguýn nađy cođn líu múâi coâ thïí khai thaâc hïịt Siberi “hûôu ñch”ặúơc
giúâi haơn úê möơt ặúđng viïìn heơp (coâ ặúđng xuýn Siberi chaơy qua vađ
tuýịn ặúđng B.A.M úê phña Nam rûđng Taiga), coâ míơt ăöơ dín söị tùng
díìn tûđ Tíy sang Ăöng Sau thïị chiïịn thûâ 2, caâc ngađnh cöng nghiïơp
chiïịn lûúơc tiïịp tuơc phaât triïín úê ăíy Ngoađi truơc phaât triïín phña Nam
nađy ra, chó cođn caâc trung tím nùìm raêi raâc trong vuđng Sibïri bao la
Caâc nûúâc Caâp - ca - dú
Daôy Caâp-ca-dú traêi dađi giûôa biïín Ăen vađ biïín Caspienne, lađ giúâi
haơn líu ăúđi giûôa chíu AÂ vađ chíu Íu, ặúơc bao quanh búêi caâc ẳnh nuâi
phuê tuýịt cao trïn 5000 m (ẳnh Elbrous cao túâi 5642m)
Caâi rađo chùưn huđng vô nađy ríịt kñn ăaâo, trûđ möơt ặúđng thöng coâ thïí
ăi laơi ặúơc, nöịi liïìn hai miïìn Bùưc - Nam Osseâti Nuâi non ăaô coâ taâc
duơng haơn chïị sûơ ăang daơng vïì dín töơc, taơo nïn möơt “ăiïím gùưn kïịt
dín töơc” thûơc sûơ coâ ranh giúâi lađ ăaơo Kitö (phña Ăöng) vađ ăaơo Höìi Bùưc
Caâpcadú (Ciscaucase) lađ möơt loaơt caâc nûúâc cöơng hoađ nhoê beâ
Trang 4(Karatchais-Tcherkesses, Kabardino— Balkarie, bùưc Osseâti,
Ingouchie, Cheât-nia, Ăa-get-xtan) - tíịt caê ăïìu thuöơc vïì liïn bang
Nga úê Nam Caâpcadú (Transcaucase) coâ 3 nûúâc ăöơc líơp thuöơc Liïn Xö
cuô: Georgie, A-deâc-baidan vađ Ac-mï-nia Ba nûúâc nađy coâ biïn giúâi
phña Nam giaâp vúâi Thöí Nhô Kyđ vađ Iran, thûúđng ặúơc tíơp húơp dûúâi tïn
goơi “Caâc nûúâc Caâpcadú”
Ba quöịc gia nađy bao truđm trïn diïơn tñch dûúâi 200.000 km2, coâ dín
söị 16,3 triïơu ngûúđi Nhû víơy, ăíy lađ caâc nûúâc nhoê so vúâi caâc nûúâc lúân
bao quanh noâ, nhûng laơi lađ ăiïím ắa chñnh trõ quan troơng (coâ moê
díìu), nùìm ngoađi tíìm aênh hûúêng cuêa Nga vađ sûơ caơnh tranh giûôa Höìi
giaâo thïị tuơc úê Thöî Nhô Kyđ vađ Höìi giaâo chñnh thöịng úê Iran Hún nûôa,
nïịu Ac-me-nia ăöìng nhíịt vïì dín töơc thò Azeâcbaidan vađ nhíịt lađ
Georgie laơi coâ nhiïìu dín töơc thiïíu söị Caâc dín töơc thûúđng taân dûúng
lođng ýu nûúâc nhúđ nhûông ngûúđi thiïíu söị cuêa nûúâc laâng giïìng söịng
lûu vong trïn ăíịt hoơ, buöơc töơi nhûông ngûúđi nađy lađ boê tröịn Khöng
nûúâc nađo úê Caâpcadú hiïơn nay traânh ặúơc böịi caênh nađy Sûơ ăöịi nghõch
síu sùưc coâ tñnh lõch sûê, thûúđng ặúơc nhín ăöi búêi sûơ ăöịi ăíìu dín töơc
vađ tön giaâo, luön diïîn ra qua caâc cuöơc xung ăöơt hún lađ qua ngoaơi giao
Trûúâc ăíy, vuđng nađy ăaô lađ sín khíịu cuêa caâc cuöơc baơo lûơc, ăùơc
biïơt lađ nhûông “cuöơc tađn saât” ngûúđi Acmïnia úê Adeâcbaizan Tûđ nùm
1991, tònh hònh cođn töìi tïơ hún: phe li khai úê Osseâti vađ “nïìn ăöơc líơp
Abkhazú” úê Georgie, nïìn ăöơc líơp tûơ tuýn böị cuêa Haut — Karabach
úê A-zeâc-bai-dan vađ cuöơc xung ăöơt trađn lan giûôa ngûúđi Acmïnia vađ
ngûúđi A- zeâc-bai-dan
Nhûông nhađ trung gian hoađ giaêi coâ nhiïìu truđ liïơu khaâc nhau (Uyê
ban giaâm saât Liïn Húơp Quöịc úê Georgie, nhoâm Minks cuêa höơi nghõ an
ninh vađ húơp taâc chíu Íu úê Hant-Karabakh, cuöơc gùơp gúô taơi Phíìn Lan
giûôa ngûúđi Acmïnia vađ ngûúđi Azeris dûúâi sûơ baêo höơ cuêa Nga), song
tíịt caê ăïìu chùỉng lađm ặúơc ăiïìu gò
Möơt böịi caênh nhû thïị trong caâc nûúâc Caâpcadú khöng hïì ặúơc
cûúđng quöịc laâng giïìng phña Bùưc khoan nhûúơng, vađ kïịt cuơc roô rađng
nhíịt lađ sûơ trúê laơi cuêa Nga trûúâc sín khíịu Caâpcadú tûđ ăíìu nùm 1994
Georgie
Riïng Georgie lađ nûúâc töíng húơp nhûông khoâ khùn mađ nhiïìu nûúâc
cöơng hoađ thuöơc Liïn Xö cuô phaêi ặúng ăíìu vúâi víịn ăïì dín töơc thiïíu
söị
Trang 5Georgie lađ maênh ăíịt lyâ tûúêng cho möơt nïìn nöng nghiïơp thõnh
vûúơng nhúđ thïị maơnh tûđ ăiïìu kiïơn khñ híơu thuíơn lúơi (cam, cheđ, thuöịc
laâ, nho), chiïịm hún 30% dín lao ăöơng vađ ngađnh du lõch ven biïín híịp
díîn búêi “dođng söng” men theo biïín Ăen Cöng nghiïơp víîn chó giúâi
haơn úê caâc thõ tríịn úê Tbilissi (thuê phuê cuêa Georgie) vađ khai thaâc
quùơng mùng gan
Dín söị túâi 70% lađ ngûúđi Georgie, nhûng ăíịt nûúâc ặúơc chia lađm ba
vuđng tûđ ăíìu coâ quýìn tûơ trõ Miïìn nam Osseâti bõ löi keâo saât nhíơp vađo
Bùưc Osseâti, Abkhazie hûúâng vïì phña Nga, cođn Adjarie nghiïng vïì
phña Thöí Nhô Kyđ Mùơc duđ diïơn tñch nhoê heơp, nhûng Georgie laơi lađ
töíng hoađ cuêa nhûông khoâ khùn phaêi ăöịi mùơt vúâi víịn ăïì caâc dín töơc
thiïíu söị mađ nhûông nûúâc cöơng hoađ thuöơc Liïn Xö cuô gùơp phaêi Lõch sûê
ặúơc thuâc ăííy tûđ nùm 1991: giađnh ăöơc líơp vađ chíịm dûât viïơc múê cûêa
vïì Nga Cuöơc nöơi chiïịn líơp tûâc nöí ra giûôa nhûông toaân quín phiïịn
loaơn ăöịi ăíìu nhau Edouard Chevardnadze lïn nùưm chñnh quýìn
thaâng 3 nùm 1992 vađ coâ quýìn húơp phaâp qua cuöơc bíìu cûê thùưng lúơi,
ặâng ăíìu nhađ nûúâc (thaâng 10 nùm 1992) Sûơ kiïơn nađy víîn khöng giaêi
quýịt ặúơc víịn ăïì ăùơt ra vúâi dín töơc thiïíu söị Abkhazier — dín töơc ăođi
ăöơc líơp bùìng vuô khñ Nûúâc Nga ăaô cûâu giuâp Georgie cuöịi nùm 1993
vađ Georgie gia nhíơp cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc líơp Nhûông “cuöơc
trao ăöíi” ặúơc cín bùìng, ñt ra lađ cuông vađo thúđi ăiïím hiïơn nay
AÂc-mï-nia
Acmïnia ăöìng nhíịt vïì dín töơc, coâ túâi 90% dín söị lađ dín göịc
Acmïnia, song dín töơc nađy phaêi chõu ặơng hađng loaơt nhûông thaâch
thûâc hiïịm thíịy trong lõch sûê gíìn ăíy
Vúâi diïơn tñch gíìn 300.000 km2 vađ dín söị 3,6 triïơu dín, Acmïnia lađ
nûúâc cöơng hoađ nhoê nhíịt thuöơc Liïn Xö cuô, nhûng laơi coâ míơt ăöơ dín söị
dađy nhíịt (120 ngûúđi/km2) sau Mön-ăa-vi Lađ nûúâc saên xuíịt cam,
ặúơc cöng nghiïơp hoaâ tûúng ăöịi, ặúơc hûúêng nhûông tinh hoa ûu tuâ vađ
sûơ tinh thöng nghïì nghiïơp cuđng vúâi sûơ uêng höơ tñch cûơc cuêa nûúâc
ngoađi, song Acmïnia víîn cođn nhiïìu bíịt cíơp Bõ bao boơc vađ coâ nhiïìu
nuâi (ăöơ cao trung bònh trïn 1000 m), nûúâc nađy thiïịu nùng lûúơng (mùơc
duđ múâi ăíy cho khúêi ăöơng trúê laơi nhađ maây nguýn tûê) vađ mùơc cho sûơ
cûâu trúơ nhín ăaơo trïn diïơn röơng mađ nûúâc nađy ặúơc hûúêng, nhûng víîn
chûa vûúơt qua ặúơc híơu quaê cuêa tríơn ăöơng ăíịt nghiïm troơng ăaô tađn
phaâ möơt phíìn ăíịt nûúâc nùm 1988
Trong thúđi kò gíìn ăíy, dín töơc nađy phaêi traêi qua hađng loaơt nhûông
Trang 6thûê thaâch ăùơc biïơt Nùm 1915 dín töơc nađy lađ naơn nhín cuêa möơt vuơ
diïơt chuêng thûơc sûơ do Thöí Nhô Kyđ gíy ra Thaêm kõch nađy phíìn nađo
lađ nguýn nhín díîn túâi sûơ di taân dín Acmïnia (túâi Mô, Canaăa,
Phaâp, aâc-hen-ti-na)
Nùm 1988, sau nhûông “cuöơc baơo ăöơng” cuêa ngûúđi Acmïnia úê
Bakou vađ úê Azeâcbaidan, chuê nghôa dín töơc hoaơt ăöơng cöng khai ăođi
saât nhíơp vuđng ăíịt Hant - Karabakh cuêa Azeâcbaidan vađo Acmïnia
(vuđng coâ quýìn tûơ trõ vađ 75% dín söị lađ ngûúđi Acmïnia) Nùm 1991,
Acmïnia ăöơc líơp Vađi thaâng sau, vuđng Haut- Karabakh tuýn böị chuê
quýìn Mùơc díìu chuê quýìn nađy khöng ặúơc quöịc gia nađo cöng nhíơn,
song tònh huöịng íịy ăaô díîn túâi cuöơc xung ăöơt khöng thïí traânh khoêi
vúâi Azeâcbaidan, nûúâc nađy xoaâ boê quýìn tûơ trõ úê Haut- Karabakh vađ
ăùơt vuđng nađy dûúâi quýìn quaên lyâ trûơc tiïịp Acmïnia cöng khai uêng
höơ vuđng “caâc dín töơc anh em” úê Haut- Karabakh; chiïịm 20% laônh thöí
Azeâcbaidan vađo ăíìu nùm 1994, ăöìng thúđi caênh giaâc khöng lađm
phûúng haơi túâi quan hïơ vúâi caâc cûúđng quöịc laâng giïìng (Nga, Thöî Nhô
Kyđ, Iran)
Azeâcbaidan
Möơt phíìn laônh thöí thoaât ra khoêi sûơ giaâm saât cuêa nhûông nhađ cíìm
quýìn Azeâcbaidan nùm 1994, song viïơc thùm dođ vađ khai thaâc díìu khñ
ngoađi khúi phaêi tiïịn hađnh laơi dûúâi sûơ thuâc eâp cuêa caâc tíơp ăoađn nûúâc
ngoađi
Coâ hún 7 triïơu dín trïn diïơn tñch 87000 km2 (nûúâc ăöng dín vađ
lúân nhíịt úê Caâpcadú), coâ möơt mùơt giaâp vúâi biïín Capienne, nùìm giûôa
Nga vađ Iran, thûơc tïị Azeâcbaidan ặúơc cíịu thađnh tûđ hai phíìn riïng
biïơt Phíìn thûâ nhíịt lađ phíìn coâ dín söị vađ diïơn tñch lúân nhíịt Phíìn
nađy coâ vuđng Bakou, thuê ăö cuêa Azeâcbaidan vúâi gíìn 2 triïơu dín, vađ
caâc nguöìn tađi nguýn chñnh cuêa ăíịt nûúâc (trong ăoâ coâ díìu moê vađ caâc
ngađnh cöng nghiïơp phaât sinh) trïn búđ biïín Caspienne, cođn nöíi tiïịng
vïì trûâng caâ muöịi Phíìn nađy bao göìm caê khu tûơ trõ Haut- Karabakh
Phíìn thûâ hai nhoê hún lađ vuđng nuâi nùìm loơt trong ăíịt nûúâc coâ diïơn
tñch 5500 km2 vađ dín söị 300.000 ngûúđi - vuđng Nakhitchevan, ặúơc
taâch khoêi phíìn thûâ nhíịt búêi Acmïnia Azeâcbaidan coâ 80% dín lađ
ngûúđi Azesris (hiïơn nađy cođn nhiïìu hún do sûơ di chuýín cheâo cuêa
ngûúđi Acmïnia tröịn khoêi Azeâcbaidan vađ ngûúđi Azesris tröịn khoêi
Acmïnia)
Nùm 1991 Azeâcbaidan tuýn böị chuê quýìn Vađi thaâng sau vuđng tûơ
Trang 7trõ Haut- Karabakh trong Azeâcbaidan, chuê ýịu lađ ngûúđi Acmïnia
sinh söịng, cuông tuýn böị nïìn cöơng hoađ ăöơc líơp, keâo theo möơt cuöơc
xung ăöơt giûôa Azeâcbaidan vađ Acmïnia Ăíìu nùm 1994, ngûúđi
Acmïnia úê Haut - Karabakh, thoaât khoêi sûâc eâp cuêa ngûúđi Azeâris,
kiïím soaât toađn böơ laônh thöí vađ chiïịm hađnh lang Latchine (vúâi sûơ ýím
trúơ ngíìm cuêa Acmïnia) - hađnh lang nađy phín chia vuđng nùìm loơt
trong nûúâc Acmïnia vađ möơt phíìn cuêa phña Nam Azeâcbaidan - keâo
theo hađng chuơc ngađn ngûúđi tõ nan Azïris trïn ặúđng lûu ăíìy vïì
Bakou Mùơc cho aâp lûơc cuêa Thöí Nhô Kyđ, Iran, Nga vađ Liïn Húơp Quöịc
ăöịi vúâi ngûúđi Acmïnia, tònh traơng chiïịn tranh víîn keâo dađi khiïịn
kinh tïị khöng cođn chöî ăïí phaât triïín
Tuy nhiïn Azeâcbaidan cođn nöíi tiïịng vïì hydrocaâcbua, khai thaâc úê
búđ biïín Caspienne tûđ cuöịi thïị kyê XIX vađ lađ nïìn taêng cho sûơ phaât
triïín cú súê haơ tíìng cöng nghiïơp Thûơc víơy, trong lônh vûơc díìu moê,
Azeâcbaidan ăaô ăoâng vai trođ ngûúđi tiïn phong trûúâc chiïịn tranh thïị
giúâi thûâ nhíịt, vöịn cuêa chíu Íu ăaô ăíìu tû vađo khai thaâc caâc moê díìu úê
Bakou Nhûng nûúâc nađy cuông chó ặúơc xem nhû nûúâc khai thaâc moê
trong khuön khöí Liïn Xö (11 triïơu tíịn nùm 1991), chó cuông cíịp ặúơc
2% lûúơng díìu cuêa Xö Viïịt Tuy víơy, ăöịi vúâi möơt nûúâc 7 triïơu dín,
nguöìn tađi nguýn nađy cuông ríịt lúân Nïịu nhû ăiïìu kiïơn chñnh trõ cho
pheâp thò viïơc khai thaâc vađ khai thaâc ngoađi khúi seô ặúơc khöi phuơc
dûúâi sûâc eâp cuêa caâc tíơp ăoađn díìu khñ nûúâc ngoađi Azeâcbaidan laơi thu
huât caâc cöng ty díìu khñ quöịc tïị
Böịi caênh thïị giúâi múâi Nhûông triïín voơng múâi cuêa cöơng ăöìng caâc
quöịc gia ăöơc líơp (S.N.G)
Khöng gian Xö viïịt cuô ặúơc taâi töí chûâc thöng qua viïơc níng cao võ
thïị cuêa nûúâc Nga
Seô coâ 2 ýịu töị thuíơn lúơi cho pheâp nûúâc Nga cín bùìng laơi nïìn chñnh
trõ cuêa mònh Yïịu töị thûâ nhíịt lađ sûơ gia tùng caâc cuöơc xung ăöơt bïn
trong hoùơc giûôa caâc nûúâc thađnh viïn múâi vò caâc quöịc gia nađy phaêi tòm
ăïịn viïơn trúơ quín sûơ cuêa Nga Yïịu töị thûâ hai lađ thûơc traơng nïìn kinh
tïị Nga ăaô ặúơc nhíơn thûâc roô
Yïịu töị thûâ nhíịt ăaô gíy aênh hûúêng roô rïơt úê vuđng Caâp - ca - dú Do
coâ xung ăöơt, xung ăöơt trong caâc quöịc gia (nhû úê Georgie) hoùơc caâc
cuöơc xung ăöơt giûôa caâc quöịc gia thuöơc khu vûơc nađy, khöng cođn caâch
lûơa choơn nađo khaâc lađ xin gia nhíơp vađo cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc
líơp, caâc quöịc gia nađy chíịp nhíơn möơt hònh thûâc chuê quaên cuêa Nga Do
Trang 8phaêi ăöịi ăíìu vúâi phong trađo dín töơc chuê nghôa Abkhazi cuông nhû vúâi
sûơ röịi ren nöơi böơ ngađy cađng tùng, thaâng 10 nùm 1993, Georigie ăaô gia
nhíơp vađo cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc líơp vađ kïu goơi sûơ can thiïơp cuêa
quín ăöơi Nga sau ăoâ quín ăöơi Nga ăaô triïín khai taơi Tadjikistan Súơ
phong trađo Höìi giaâo lan röơng, caâc nhađ laônh ăaơo cuêa nhiïìu nûúâc cöơng
hoađ úê trung AÂ ăaô chíịp nhíơn hiïơp ắnh Nga - U-dú-bï-ki-xtan ặúơc kyâ
kïịt vađo thaâng 11 nùm 1992 vađ cho quín ăöơi Nga can thiïơp vađo ăïí
chöịng laơi lûơc lûúơng uêng höơ Höìi giaâo vađ ặa caâc nhađ cûơu laônh ăaơo cuêa
Ăaêng cöơng saên lïn cíìm quýìn Kïịt quaê lađ quín ăöơi Nga ngađy cađng kyâ
nhiïìu cam kïịt ăaêm baêo duy trò tríơt tûơ trong khu vûơc
Yïịu töị thûâ hai cuông cho thíịy nhûông thuíơn lúơi ríịt roô vađ thïí hiïơn
qua sûơ chuýín hûúâng phaât triïín cuêa Ukraina nùm 1993 Ngay tûđ
cuöịi nùm 1992, caâc nhađ laônh ăaơo caâc doanh nghiïơp trong S.N.G ăaô
taơo aâp lûơc lúân ăïí coâ thïí taâi líơp laơi khöng gian kinh tïị Xö viïịt Taơi
Nga, liïn minh caâc nhađ doanh nghiïơp vađ doanh nhín Nga ặâng ăíìu
lađ arkadi Volski ăi ăíìu trong phong trađo ýu cíìu tùng cûúđng húơp taâc
kinh tïị trïn qui mö toađn khu vûơc
Vađo thaâng 4 nùm 1993 S.N.G ăaô tùng thïm sûâc maơnh sau khi
thađnh líơp möơt cú quan hađnh phaâp thûúđng trûơc Thaâng 9 nùm íịy, coâ
9 trong söị 11 quöịc gia thađnh viïn (armeânia, azerkeridjan, Bïlarut,
Kazakhstan, Kirzighistan, Uzúbïkistan, Modarrie, Nga vađ
Tadjikistan) ăaô cam kïịt vïì nguýn tùưc cuêa möơt liïn minh kinh tïị vađ
tiïìn tïơ vađ Ukraina cuông thïí hiïơn yâ chñ muöịn gia nhíơp töí chûâc nađy
Thaâng 9 nùm 1994, 11/12 quöịc gia thađnh viïn ăaô thöng qua viïơc
thađnh líơp möơt uyê ban kinh tïị liïn chñnh phuê (M.E.K) trong ăoâ Nga
nùưm 1/2 söị phiïịu
Ngoađi nhiïơm vuơ ặúơc xaâc ắnh ăíìu nùm 1992 cuêa SNG, ngûúđi ta
cođn tham gia vađo viïơc taâi thiïịt khöng gian Liïn Xö cuô xung quanh
viïơc taâi thiïịt nûúâc Nga
Sûâc löi cuöịn cuêa Phûúng Tíy
Caâc nûúâc trong khu vûơc coâ tham voơng gia nhíơp caâc töí chûâc cuêa caâc
nûúâc phûúng Tíy toê ra khöng dûât khoaât
Sau khi ăaô tónh ngöơ vïì khaê nùng hoađn thađnh nhiïơm vuơ an ninh
cuêa uyê ban an ninh chíu Íu, caâc nûúâc ăöng vađ trung Íu bùưt ăíìu
chuýín hûúâng sang phûúng Tíy Ngay tûđ nùm 1990 ăaô diïîn ra möơt
cuöơc chaơy ăua höơi nhíơp vađo cú cíịu chñnh trõ vađ an ninh phûúng Tíy
Trang 9vađ coi ăoâ lađ ăiïìu kiïơn ăaêm baêo öín ắnh khu vûơc vađ an ninh ngoađi khu
vûơc
Ăöi khi caâc nûúâc nađy sùưp laơi gíìn vúâi cöơng ăöìng chíu Íu vïì phûúng
diïơn kinh tïị chñnh trõ Ba lan, Cöơng hoađ Seâc, Slovakia, Hungari,
Rumali vađ Bulgari ăaô coâ nhiïìu hiïơp ûúâc chung vúâi 12 nûúâc cuêa cöơng
ăöìng chíu Íu trong ăoâ coâ muơc tiïu tiïịn túâi taơo ăiïìu kiïơn cho phaât
triïín trao ăöíi thûúng maơi giûôa hai cûơc cuêa chíu Íu Ăûúơc xem nhû
thuíơn lúơi cho caâc nûúâc thađnh viïn, nhûông hiïơp ắnh ăaô kyâ kïịt nađy
chûâa ặơng khöng ñt nhûông quy ắnh chùơt cheô vïì nhíơp khííu möơt söị
saên phíím ặúơc coi lađ nhaơy caêm ăöịi vúâi cöơng ăöìng chíu Íu (E.C)
(gang theâp, nöng saên vađ hađng dïơt) Nhûng ăuâng ra mađ noâi thò ăíy lađ
nhûông saên phíím mađ caâc nûúâc Ăöng vađ Trung Íu coâ lúơi thïị caơnh
tranh Mùơt khaâc, vađo thaâng 10/1992, möơt tiïịn trònh mang tñnh hònh
thûâc húơp taâc chñnh trõ ăaô ặúơc triïín khai giûôa 12 nûúâc thađnh viïn
E.E.C vađ nhoâm nađy (Hungarie vađ Balan) ăaô bađy toê muöịn trúê thađnh
ûâng viïn cuêa Liïn minh Chíu Íu (E.U) Nhûng sau khi khöng ăi ăïịn
thöịng nhíịt múê röơng liïn minh ra 15 nûúâc thađnh viïn, E.U ăaô tûđ chöịi
ăún gia nhíơp cuêa hai nûúâc nađy
Tùng cûúđng tiïịp xuâc vúâi NATO ặúơc Ăûâc tñch cûơc uêng höơ tûđ ăíìu
nùm 1990 ăïí ăïịn ngađy 20/12/1991 ăaô ăi ăïịn thađnh líơp höơi ăöìng húơp
taâc Bùưc Ăaơi Tíy Dûúng Höơi ăöìng nađy bao göìm 16 nûúâc thađnh viïn
NATO vađ 22 quöịc gia ăöng vađ trung Íu Höơi ăöìng húơp taâc Bùưc ăaơi tíy
dûúng lađ möơt diïîn ăađn tû phíìn vađ húơp taâc an ninh vađ nhûông víịn ăïì
liïn quan (nhû vïì líơp kïị hoaơch phođng thuê, caâc giaêi phaâp haơn chïị vuô
khñ, chuýín ăöíi laơi ngađnh cöng nghiïơp phuơc vuơ quín sûơ) Giöịng nhû
giai ăoaơn ăíìu gia nhíơp NATO, nïịu caâc nûúâc trong khu vûơc muöịn gia
nhíơp höơi ăöìng húơp taâc Bùưc Ăaơi Tíy Dûúng, trûúâc mùưt töí chûâc nađy tûđ
chöịi cam kïịt ăaêm baêo toađn böơ nïìn an ninh trûơc tiïịp
Trûúđng húơp úê Nam Tû cho thíịy: sûơ do dûơ cuêa caâc nûúâc phûúng
Tíy trong viïơc ăaêm nhíơn traâch nhiïơm an ninh vađ ăöng Íu lađ do
nhiïìu nguýn nhín: E.U vađ NATO súơ phaêi múê röơng vuđng phođng thuê
ăïịn khu vûơc coâ nhiïìu nguy cú xung ăöơt tiïìm íín; Nga toê ra phaên ăöịi
sûơ múê röơng phaơm vi cuêa NATO Cuöịi cuđng phaât triïín múê röơng hai töí
chûâc trïn coâ thïí seô lađm nùơng nïì thïm nhûông víịn ăïì phûâc taơp vöịn
ăaô töìn taơi trong thúđi kyđ sau chiïịn tranh laơnh Ăöìng thúđi ríịt khoâ coâ
thïí chùơn ặâng ặúơc quaâ trònh gia nhíơp cuêa caâc nûúâc trung vađ ăöng
Íu vađo cú cíịu an ninh phûúng Tíy Vò víơy, xoay quanh yâ ăöì chia reô
nûúâc Nga vađ caâc nûúâc cuêa SNG, nùm 1994 NATO ăaô ăïì ra chñnh
Trang 10saâch ăöịi taâc cho nïìn hoađ bònh cuêa tíịt caê caâc nûúâc thađnh viïn cuô
trong hiïơp ắnh Varsano, toê ra mïìm deêo hún cho pheâp caâc nûúâc nađy
tham gia vađo liïn kïịt vúâi hoơ mađ khöng cíìn thiïịt phaêi phuơ thuöơc
hoađn toađn vađo hoơ nhíịt lađ vïì quín sûơ Chñnh saâch mïìm deêo cuêa noâ
cođn thïí hiïơn qua caâc hiïơp ắnh húơp taâc giöịng nhû töí chûâc E.U ăaô kyâ
nùm 1994 vúâi caâc nûúâc thađnh viïn cuêa liïn minh
Chiïịn tranh vuđng Võnh vađ híơu quaê cuêa noâ
Nùm 1989, sau khi chíịm dûât 10 nùm chiïịn tranh iran-iraq, caâc
nhađ quan saât ăaô thöịng nhíịt möơt quan ăiïím: khu vûơc vuđng võnh Peâc-
xñch ăaô ăi vađo thúđi kyđ öín ắnh nhíịt Nhûng sûơ kïịt húơp vúâi möơt ăíịt
nûúâc vö cuđng khoâ khùn vađ nùơng núơ vúâi möơt chñnh phuê coâ nhûông tham
voơng vö haơn trong khu vûơc seô ăííy khu vûơc nađy vađo möơt cún khuêng
hoaêng lúân
Ngađy 2/8/1990 quín ăöơi irùưc nöí suâng ăaânh vađo Köweât, sau möơt
thúđi gian gia haơn traê núơ, irùưc ăún phûúng cöng böị hađnh ăöơng thön
tñnh cuêa mònh Höơi ăöìng baêo an Liïn Húơp Quöịc lïn aân hađnh ăöơng
xím lûúơc nađy vađ thöịng nhíịt ýu cíìu irùưc ruât quín vö ăiïìu kiïơn Höơi
ăöìng liïn minh caâc vûúng quöịc A Ríơp thöịng nhíịt cuông ýu cíìu
Bagdad phaêi ruât quín sau ăoâ cođn quýịt ắnh ặa lûơc lûúơng quín ăöơi
cuêa liïn minh A Ríơp vađo phođng thuê vûúng quöịc A Ríơp xï uât Dûúâi sûơ
baêo trúơ cuêa Liïn Húơp Quöịc, möơt liïn minh göìm 28 nûúâc phûúng Tíy
vađ möơt söị nûúâc A Ríơp (Ai Cíơp, Syrie, Maroc) ặâng ăíìu lađ Myô, thúđi
gian ăíìu, vađo phođng thuê caâc nûúâc úê vuđng Võnh (taâc chiïịn baêo vïơ vuđng
võnh, Desert Shield) Sau khi thíịt baơi trong caâc cuöơc ăađm phaân ýu
cíìu irùưc ruât quín, hoaơt ăöơng quín sûơ laơi bùưt ăíìu triïín khai (chiïịn
dõch Baôo sa maơc - Desert Storm, tûđ 17/11/1990 ăïịn 28/2/1991) chiïịm
ăoâng Köweât vađ tiïu diïơt möơt phíìn lúân quín ăöơi irùưc Tûđ ăoâ, ăíịt nûúâc
Irùưc dûúâi quýìn laônh ăaơo cuêa Saddam Hussen nùìm dûúâi sûơ kiïím soaât
cuêa Liïn Húơp Quöịc vađ hoađn toađn bõ cíịm víơn ăïịn nùm 1995 Tuy
nhiïn, nùm 1991 irùưc ăaô ăíơp tan yâ ăöì tûơ trõ cuêa xûâ Kurde
Vïì chiïịn lûúơc, cuöơc chiïịn tranh nađy cuông goâp phíìn kiïịn taơo nïn
võnh Pecxñc nhûng ăöìng thúđi noâ cuông taơo lïn sûơ bíịt ăöìng lúân giûôa dû
luíơn vađ chñnh phuê A Ríơp vađ coâ thïí ăíy cođn lađ dõp ăïí tuýn truýìn
naơn khuêng böị Cuöịi cuđng, möơt trong nhûông díịu hiïơu giaân tiïịp xoa
dõu tònh hònh ăoâ lađ viïơc giaêi toaê ặúơc quy chïị hoađ giaêi giûôa A Ríơp vađ
israel
Trang 11 Khoaêng saâng tûđ bíìu trúđi Cíơn Ăöng
Hiïơp ắnh cöng nhíơn líîn nhau giûôa israel vađ töí chûâc giaêi phoâng
Palestine (O.L.P) ăaânh díịu möơt giai ăoaơn quan troơng trong tiïịn trònh
hoađ bònh cuêa khu vûơc
Trong chiïịn tranh vuđng Võnh, caâc cuöơc tíịn cöng tïn lûêa SCUS cuêa
Irùưc lađm cho ngûúđi Israel hiïíu ra rùìng: duy trò möơt khu vûơc trung
gian (úê Palestine) giûôa hoơ vúâi caâc nûúâc biïn giúâi A Ríơp khöng ăuê ăïí
ăaêm baêo nïìn an ninh cuêa hoơ nûôa Hún nûôa, nhađ nûúâc Hïbrú khöng
thïí ngùn chùơn coâ hiïơu quaê bùìng vuô khñ cuêa cuöơc nöíi díơy cuêa nhín
dín Intifada vađo nùm 1987 Cuöịi cuđng, trong caâc vuđng laônh thöí bõ
chiïịm ăoâng, viïơc tùng cûúđng lûơc lûúơng cuêa töí chûâc giaêi phoâng
Palestine (O.L.P) ýịu ăi vađ trúê thađnh möơt ăöịi thoaơi dïî chíịp nhíơn
hún trûúâc ăoâ ríịt nhiïìu
Thaâng 10 nùm 1991, chiïịn tranh vuđng Võnh kïịt thuâc ăaô nhanh
choâng múê ra caâc cuöơc thûúng lûúơng trong khuön khöí caâc höơi nghõ
quöịc tïị, trong ăoâ ăùơc biïơt coâ sûơ tham dûơ cuêa tíịt caê caâc bïn coâ liïn
quan trong khu vûơc kïí caê ngûúđi Palestine Nhûông höơi nghõ nađy cođn
coâ möơt neât ăùơc biïơt nûôa lađ quaâ trònh ăađm phaân ăïì cíơp ăïịn moơi víịn
ăïì liïn quan túâi khu vûơc cíơn ăöng: kinh tïị, nûúâc Moơi víịn ăïì ăïìu
chöìng cheâo lïn nhûông víịn ăïì chñnh trõ thuíìn tuyâ
Öng yitzhak Rabin - ăaêng viïn ăaêng lao ăöơng - lïn lađm thuê tûúâng
cuđng vúâi öng Shimon Peres lïn lađm böơ trûúêng böơ ngoaơi giao thaâng 7
nùm 1992 cho pheâp hi voơng caâc cuöơc thûúng lûúơng coâ biïịn chuýín laơc
quan hún Suöịt nùm 1993, caâc sûơ kiïơn ăïìu trúê nïn khíín cíịp khi nöơi
dung caâc cuöơc ăađm phaân song phûúng cuêa caâc nhađ laônh ăaơo chuê chöịt
nađy nhanh choâng ăi ăïịn kïịt quaê cöng nhíơn líîn nhau vađ cíịp ngay
möơt quy chïị tûơ trõ cho daêi laônh thöí Gaza vađ khu vûơc Jericho Hiïơp
ắnh ặúơc kyâ taơi Washington ngađy 13/9 lađ biïíu tûúơng cho caâi nùưm tay
cuêa yasir arafat vađ yitzhak Rabin
Tíịt nhiïn ăíy chó lađ möơt giai ăoaơn ngùưn trong tiïịn trònh dađi vađ
khoâ khùn Coâ nhiïìu víịn ăïì ăang phaêi taơm hoaôn trong ăoâ coâ víịn ăïì
vïì baên chíịt cuêa nhađ nûúâc Paslestine (nhađ nûúâc coâ chuê quýìn húơp
bang vúâi Jordanie) vađ quy chïị cuêa Jerusalem Ngoađi ra hiïơp ắnh nađy
cođn ăaơt ăïịn möơt quy chïị chung vïì hoađ bònh, vúâi hiïơp ắnh nađy
Libùng (vúâi víịn ăïì ngûúđi tõ naơn Palestine vađ viïơc ngûúđi Israel ruât
khoêi miïìn Nam nûúâc nađy) vađ Syrie (vúâi víịn ăïì chuýín nhûúơng laơi
vuđng cao nguýn Gölan vađ sûơ cöng nhíơn qui chïị quýìn lûơc trong khu
Trang 12vûơc ngang bùìng vúâi Israel) ăïìu lađ nhûông nûúâc coâ liïn quan Dûúâi sûơ
aênh hûúêng cuêa Syrie, Liban ặúơc töí chûâc laơi vúâi tû caâch lađ möơt nhađ
nûúâc vađ sau ăoâ ặúơc taâi thiïịt líơp laơi
Bùưc Phi vađ möịi ăe doaơ cuêa chuê trûúng baêo toađn
Tíịt caê caâc nûúâc trong khu vûơc tûđ Ai Cíơp ăïịn Maröịc ăïìu phaêi ăöịi
ăíìu vúâi chuê trûúng giûô nguýn veơn ñt nhiïìu ngađy cađng maơnh meô
Ăûúơc iran trúơ lûơc, A Ríơp xï uât tađi trúơ vađ trúơ giuâp cuêa caâc nûúâc
chíu Phi cuông nhû Soudan, caâc phong trađo Höìi giaâo ăaô trúê thađnh möịi
ăe doaơ chñnh ăöịi vúâi sûơ öín ắnh cuêa caâc nûúâc Bùưc Phi vađ vúâi quaâ trònh
cíìm quýìn líu dađi cuêa caâc chñnh phuê
Ai Cíơp lađ nûúâc coâ nïìn kinh tïị, chñnh trõ ýịu keâm laơi luön phaêi ăöịi
phoâ vúâi nhûông ngûúđi ăaơo Höìi Theo nhíơn xeât cuêa ăaơi tûúâng Kadhafi,
Liby ăang bõ aênh hûúêng cuêa chuê trûúng giûô nguýn veơn Tuy-ni-zi ăaô
ngùn chùơn hiïơn tûúơng nađy bùìng caâch tríịn aâp nghiïm ngùơt vađ kiïím
soaât chùơt cheô cuêa caênh saât An-giï-ri ăaô rúi vađo nguy cú möơt cuöơc ăaêo
chñnh “húơp phaâp” vò ăaô cíịm nhûông ngûúđi theo chñnh saâch giûô nguýn
veơn cuêa mùơt tríơn cûâu tinh Höìi giaâo (FIS) tham gia vađo chñnh quýìn
khi hoơ giađnh ặúơc quýìn thùưng lúơi vađo thaâng 12 nùm 1991 Nûúâc nađy
cuông tiïịn hađnh chiïịn tranh quín sûơ chöịng laơi caâc nhoâm Höìi giaâo
ăang thûơc hiïơn chiïịn lûúơc khuêng böị ăïí aâm saât hïơ thöịng chñnh trõ
Sau khi aâm saât töíng thöịng Boudiaf ngûúđi ặúơc triïơu laơi cíìm quýìn úê
cao uyê nhađ nûúâc thađnh líơp thaâng 1/1992 sau sûơ kiïơn giaêi taân quöịc
höơi nhín dín, trong 2 nùm Algerie ăaô coâ 2 chñnh phuê chûâng toê
An-giï-ri ríịt khoâ coâ thïí ăöịi ăíìu vúâi tònh hònh khuêng hoaêng kinh tïị vađ
chñnh trõ ăang diïîn ra Vúâi chñnh saâch cuêa quöịc vûúng húơp phaâp caê
chñnh trõ vađ tön giaâo, dûúđng nhû chó coâ Maröịc coâ thïí chíịn an ặúơc
hiïơn tûúơng nađy Nhûng viïơc kiïím soaât xaô höơi vađ giaâm saât ăíịt nûúâc
cuêa caênh saât vúâi hoơ cuông lađ víịn ăïì ăaâng coi troơng Tûđ nùm 1992, sûơ
cûâng rùưn trong cuöơc ăíịu tranh cuêa ăaêng ăöịi líơp Höìi giaâo ăaô trúê
thađnh nhiïơm vuơ tuýơt ăöịi cíìn thiïịt ăöịi vúâi moơi chïị ăöơ Maghreb
Sûâc löi cuöịn cuêa chuê trûúng giûô nguýn veơn cađng lúân khi tònh
traơng kinh tïị bõ boâp ngheơt Tuy nhiïn, chñnh phuê ăang cíìm quýìn tin
tûúêng vađo nïìn kinh tïị höìi phuơc coâ thïí phaêi ăúơi trong thúđi gian dađi
aâp lûơc lúân vïì dín söị trong caâc nûúâc nađy lađm cho hi voơng tùng trûúêng
trúê laơi hoađn toađn lađ haôo huýìn Nhû víơy, lûu vûơc Ăõa Trung Haêi súâm
hay muöơn cuông phaêi ăöịi ăíìu vúâi nhûông cùng thùỉng lúân Nhiïìu
chuýn gia A Ríơp lo súơ rùìng nïịu ăïịn nùm 2050 tyê lïơ thíịt nghiïơp ăaơt
Trang 1350%, tònh hònh xaô höơi vađ chñnh trõ seô trúê nïn cùng thùỉng Ăoâ lađ thûê
thaâch lúân nhíịt mađ trong tûúng lai caâc nûúâc chíu Íu phaêi ăöịi ăíìu
Bûúâc tiïịn nhanh cuêa Nhíơt Baên
Liïơu siïu cûúđng kinh tïị Nhíơt Baêncoâ phaêi ăoâng möơt vai trođ chñnh
trõ to lúân hún trong caâc vuơ viïơc cuêa thïị giúâi vađ tham gia tñch cûơc vađo
duy trò an ninh khu vûơc hay khöng? Sau möơt cuöơc luíơn chiïịn keâo dađi
trïn quíìn ăaêo vađ mùơc kïơ thaâi ăöơ khöng dûât khoaât cuêa caâc nûúâc chíu
AÂ khaâc, nùm 1993, Nhíơt Baênăaô goâp 196 triïơu ăö la vađo caâc hoaơt ăöơng
duy trò hoađ bònh cuêa töí chûâc Liïn húơp quöịc vađ ăíy cuông lađ líìn ăíìu
tiïn tûđ sau chiïịn tranh thïị giúâi thûâ 2 Nhíơt ăaô phaâi quín ăöơi (khöng
tham chiïịn) vúâi söị lûúơng 2000 ngûúđi ăïịn Campuchia theo nhiïơm vuơ
cuêa Liïn Húơp Quöịc Ăoâng goâp vađo töí chûâc nađy chiïịm 12,45% (tyê lïơ
lúân nhíịt sau Myô), Nhíơt Baênchñnh thûâc trúê thađnh ûâng cûê viïn ghïị
thûúđng trûơc cuêa Höơi Ăöìng Baêo An nùm 1994 Nhû víơy Nhíơt ăaô buöơc
phaêi ăaêm nhiïơm nhûông troơng traâch múâi
Lađ naơn nhín duy nhíịt cuêa bom nguýn tûê sau ăaơi chiïịn thûâ 2, tûđ
líu, Nhíơt Baênluön luön ăíịu tranh ăođi huyê boê vuô khñ haơt nhín Tuy
nhiïn, möơt söị ngûúđi trong Ăaêng dín chuê tûơ do khöng muöịn cíịm nhađ
nûúâc sûê duơng loaơi vuô khñ nađy trong trûúđng húơp cíìn thiïịt
Nhûông lúơi ñch traâi ngûúơc nhau khiïịn caâc bïn ăöịi thoaơi phaêi hađnh
ăöơng, lađm cho cöng viïơc cuêa nhûông ngûúđi coâ nhiïơm vuơ ăađm phaâm vađ
giûô gòn hoađ bònh trúê nïn phûâc taơp hún
Viïơc giaêi quýịt caâc cuöơc xung ăöơt coâ quy mö nhoê ngađy nay cađng
trúê lïn khoâ khùn hún ăöịi vúâi cöơng ăöìng quöịc tïị, nhû trûúđng húơp cuêa
nûúâc sö-ma-li ăang chûâng toê ăiïìu ăoâ Phín chia quýìn lûơc chñnh trõ
giûôa caâc phe phaâi hay caâc nhoâm chñnh trõ ăöịi líơp cuông lađm cho caâc
bïn ăađm phaân khoâ khùn hún trong viïơc gùơp gúô caâc bïn ăöịi thoaơi ăaơi
diïơn Hún nûôa trong böịi caênh phín chia laônh thöí vuđng ăöơc chiïịm thò
caâc bïn phaêi ăaơt ặúơc thoaê thuíơn vïì chia taâch caâc vuđng aênh hûúêng
vađ caâc vuđng an toađn
Möơt khi caâc bïn chñnh thûâc ăaơt ặúơc thoêa thuíơn thò seô chíịm dûât
caâc cuöơc chiïịn tranh vađ thiïịt líơp möơt nïìn hoađ bònh vûông chùưc
Lûơc lûúơng chiïịn ăíịu ặúơc kiïím soaât chùơt cheô thò chùưc chùưn möịi
thuđ híơn seô khiïịn cho hoơ phaêi ra tay vađ viïơc caêi töí laơi möơt xaô höơi gùơp
nhiïìu khoâ khùn seô díîn túâi chiïịn tranh
Trang 14Do luön ặúơc hûúêng nhûông lúơi ñch víơt chíịt tûđ tònh traơng bíịt öín
ắnh an ninh chñnh trõ nïn möơt söị ăaêng phaâi luön sùĩn sađng lađm ăuê
moơi caâch ăïí keâo dađi xung ăöơt
Möơt trong nhûông víịn ăïì chñnh ăùơt ra cho Liïn Húơp Quöịc hiïơn nay
lađ phaêi lađm öín ắnh caâc khu vûơc ăang coâ nguy cú xung ăöơt nhoê
Viïơc triïín khai aâp duơng caâc giaêi phaâp coâ nhiïìu tham voơng nhû
quaên lyâ hay baêo vïơ caâc khu vûơc nađy coâ thïí seô gíy nhiïìu töịn keâm vađ
gùơp ríịt nhiïìu khoâ khùn Tùng baơo lûơc vuô trang ăang gíy trúê ngaơi cho
cöng viïơc cuêa lûơc lûúơng lñnh muô nöìi xanh, do coâ nhiïơm vuơ gòn giûô hoađ
bònh nïn bùìng bíịt cûâ giaâ nađo hoơ cuông phaêi hoađn thađnh nhiïơm vuơ cuêa
lûơc lûúơng giûô gòn an ninh
Caâc giaêi phaâp vïì viïơn trúơ nhín ăaơo cho caâc vuđng bõ xung ăöơt cuông
ăang ặúơc tñnh ăïịn nhûng noâ cuông ăang bõ chó trñch maơnh meô
Nhûng thûơc chíịt nguöìn viïơn trúơ nhín ăaơo ặúơc phín phaât trong
caâc traơi tõ naơn hoùơc ặúơc chúê ăïịn cung cíịp cho nhín dín coâ thïí seô taơo
ăiïìu kiïơn cho caâc hoaơt ăöơng khuêng böị vađ keâo dađi chiïịn tranh
Sûâc maơnh vađ dín söị
Tûđ líu, ngûúđi ta ăaô cho rùìng sûâc maơnh thuöơc vïì caâc nûúâc coâ khaê
nùng ặa nhûông tiïíu ăoađn lúân maơnh ra tiïìn tuýịn vađ quan niïơm nađy
töìn taơi ăïịn tíơn giûôa thïị kyê 19 Caâc cuöơc chinh phuơc laônh thöí thúđi
caâch maơng vađ ăïị chïị möơt phíìn lađ do Phaâp - möơt quöịc gia ăöng dín
nhíịt úê Tíy Íu tiïịn hađnh Nùm 1800, thûơc chíịt Phaâp coâ hún 26 triïơu
dín, ăöng hún ríịt nhiïìu so vúâi nûúâc Anh (10 triïơu dín) Nùm 1870,
sûơ laơc quan húi ngúđ nghïơch cuêa caâc nhađ laônh ăaơo Ăïị chïị thûâ II chuê
ýịu lađ do khöng hiïíu biïịt vïì cú cíịu phín böị dín cû Phaâp vađ Ăûâc
Nhûng Ăûâc vûđa múâi bùưt ăíìu thúđi kyđ chuýín ăöíi dín söị cuêa mònh cođn
Phaâp thò ăaô bùưt ăíìu ngay cuöịi thïị kyê 18, do ăoâ söị ngûúđi ăïịn tuöíi
nhíơp nguô cuông ñt hún Sau ăoâ viïơc quaên lyâ tyê lïơ sinh ăaô aênh hûúêng
ăïịn tíịt caê caâc nûúâc úê Tíy Íu
Cuđng thúđi gian, vuô khñ cuông trúê lïn hiïơn ăaơi hún vađ coâ tñnh nùng
chiïịn ăíịu cao hún Nhûng thíơt chúâ trïu thay ăoâ laơi lađ thúđi kyđ mađ
ngađnh cöng nghiïơp ặúơc ăem ra phuơc vuơ quín ăöơi ăïí coâ möơt khaê
nùng chiïịn ăíịu phi thûúđng vađ con ngûúđi cuông keâo ăïịn caâc chiïịn
trûúđng ăöng hún bao giúđ hïịt, cuöịi cuđng ăaô díîn túâi caâc cuöơc ăöịi ăíìu
ăíîm maâu cuêa 2 cuöơc ăaơi chiïịn thïị giúâi Cođn ngađy nay thò ngûúđi ta
thûúđng thíịy sûâc maơnh cuêa möơt ăíịt nûúâc hay möơt khu vûơc ặúơc kïịt
Trang 15húơp vúâi tíìm quan troơng cuêa dín söị, nhûng möịi quan hïơ nađy khoâ coâ
thïí trúê nïn chùơt cheô ặúơc
Danh saâch cuêa 10 nûúâc ăöng dín nhíịt vađ cuêa 10 nûúâc coâ töíng thu
nhíơp quöịc nöơi cao nhíịt thïị giúâi chó bùìng 4 nûúâc: Trung Quöịc, Myô,
Nga vađ Nhíơt Baên
Tuy nhiïn, cuöơc chinh phuơc chíu Myô cuêa möơt nhoâm ngûúđi úê thïị kyê
16, viïơc neâm bom nguýn tûê xuöịng Nhíơt Baên(nùm 1945) hay gíìn ăíy
lađ chiïịn thùưng cuêa Israel cho thíịy söị lûúơng cuông ăoâng möơt vai trođ
tûúng ăöịi quan troơng so vúâi caâc kyô thuíơt cöng nghïơ hiïơn ăaơi Tuy
nhiïn, ngûúđi ta cuông nhíơn thíịy nöîi súơ haôi tiïìm íín ăang xuíịt hiïơn
trong xaô höơi phûúng Tíy do hoơ phaêi ăöịi phoâ vúâi viïơc gia tùng dín söị
cuêa nhûông nûúâc thuöơc thïị giúâi thûâ 3 vađ sûơ giađ ăi cuêa dín söị cuêa
chñnh khu vûơc nađy
Nguy cú quaâ taêi dín söị
Hiïơn nay nïịu tyê lïơ tùng trûúêng dín söị trong nhûông nûúâc thuöơc
thïị giúâi thûâ 3 khöng giaêm thò coâ khaê nùng seô díîn túâi tùng dín söị quaâ
nhanh trïn hađnh tinh cuêa chuâng ta trong möơt tûúng lai gíìn
Nhûông nghiïn cûâu vïì dín söị cho pheâp ặa ra nhûông dûơ kiïịn vïì
tùng trûúêng dín söị trong tûúng lai Nhûông dûơ kiïịn nađy ặúơc ặa ra
dûơa trïn cú súê cuêa nhûông giaê thiïịt liïn quan ăïịn xu hûúâng biïịn ăöíi
sùưp túâi cuêa caâc hiïơn tûúơng dín söị (mûâc sinh vađ mûâc chïịt)
Viïơc ặa ra nhûông dûơ kiïơn nađy khöng chó coâ muơc ăñch tiïn ăoaân
mađ noâ cođn nhùìm giaêi quýịt nhûông híơu quaê cuêa hiïơn tûúơng tùng dín
söị nađy hay hiïơn tûúơng tùng dín söị khaâc vò tûúng lai cuêa möơt ăíịt
nûúâc hay möơt khu vûơc, tûđ ăoâ lađm xuíịt hiïơn caâc nguy cú giaêm dín söị
hoùơc tùng dín söị quaâ nhanh Chùỉng haơn nguy cú giaêm dín söị nhû
víơy ăaô xaêy ra úê Phaâp trûúâc chiïịn tranh thïị giúâi thûâ hai
Tûđ nùm 1945 trúê laơi ăíy, nhúđ vađo nhûông tiïịn böơ cuêa ngađnh y mađ
tyê lïơ chïịt úê treê em ăaô giaêm ăaâng kïí, díîn ăïịn tùng dín söị: tyê lïơ sinh
ăaô vûúơt quaâ tyê lïơ chïịt, tûđ ăoâ díîn ăïịn viïơc gia tùng nhanh dín söị
trong nhûông nûúâc ăang phaât triïín Nùm 1990, dín söị chíu AÂ chiïịm
58,8% dín söị thïị giúâi, dín söị chíu Phi chiïịm 12,2%, dín söị chíu Myô
la tinh chiïịm 8,5% trong khi ăoâ dín söị chíu Íu chó chiïịm 9,4%, dín
söị Liïn Xö cuô lađ 5,4% vađ dín söị Bùưc Myô chiïịm 5,2%
Nhûông dûơ kiïịn ặa ra ặúơc dûơa trïn xu hûúâng biïịn ăöíi cuêa hiïơn
Trang 16tûúơng sinh ra vađ chïịt ăi cho thíịy trong 30 nùm nûôa sûơ bíịt cíìn bùìng
giûôa nhûông nûúâc giađu vađ nûúâc ngheđo seô tùng ăaâng kïí Coâ thïí dín söị
chíu AÂ seô chiïịm 55% dín söị thïị giúâi, dín söị chíu Phi seô chiïịm 19%,
chíu Myô la tinh chiïịm 11% trong khi ăoâ dín söị chíu Íu coâ thïí seô
giaêm xuöịng chó cođn bùìng 6% dín söị thïị giúâi, dín söị Bùưc Myô lađ 4% vađ
dín söị Liïn Xö cuô lađ 4% Ngûúđi ta cuông nhíơn thíịy nhûông ngûúđi Chíu
Íu noâi chung vađ nhûông ngûúđi Ăöng Íu noâi riïng ăang lo súơ vïì hiïơn
tûơúng giaêm dín söị nađy
Tuy nhiïn nhûông dûơ kiïịn vïì dín söị nađy cuông khoâ mađ tin ặúơc úê
thïị kyê 19 Öng Belge Pierre Verbulst — möơt nhađ dín söị hoơc
(1804-1849) cho rùìng dín söị thïị giúâi coâ thïí seô ăaơt tûđ 3,4 ăïịn 4,8 tyê ngûúđi
vađo cuöịi thïị kyê 20
Cuđng thúđi gian ăoâ, theo nhûông nguöìn nghiïn cûâu khaâc, dín söị
thïị giúâi coâ thïí seô ăaơt gíìn 2,4 tyê ngûúđi vađo nùm 1992 Thïị nhûng
dín söị thïị giúâi nùm 1990 ăaô ăaơt khoaêng 5,2 tyê ngûúđi Nhûông caâch
dûơ tñnh vïì dín söị ặúơc caâc nhađ dín söị hoơc hiïơn nay aâp duơng khöng
cođn sai lïơch nhû trûúâc nûôa Víîn chûa coâ phûúng phaâp nađo dûơ tñnh
ặúơc tyê lïơ sinh seô ặúơc phuơc höìi trong caâc nûúâc giađu sau Ăaơi chiïịn
thïị giúâi thûâ 2 Ríịt ñt coâ khaê nùng möơt hiïơn tûúơng nhû víơy laơi diïîn
ra trong möơt thúđi gian ngùưn, nhûng tyê lïơ chïịt khöng thay ăöíi lúân
vađ coâ thïí tñnh ặúơc Möơt söị ngûúđi cho rùìng viïơc tùng tyê lïơ chïịt vò
bïơnh tíơt do nhûông vi ruât múâi (nhû viruât Sida) hoùơc lađ do tùng caâc
bïơnh truýìn nhiïîm, nhûng xeât möơt caâch töíng thïí nïịu ngađnh y tïị bõ
xuöịng cíịp cuông coâ thïí lađm chíơm tyê lïơ tùng trûúêng dín söị thïị giúâi
Nguy cú míịt öín ắnh dín söị
Dín söị cuêa caâc nûúâc giađu giađ cöîi coâ thïí díîn ăïịn bíịt cín bùìng vïì
dín söị cuêa caâc quöịc gia thuöơc thïị giúâi thûâ 3
Nhíơn thûâc vïì nguy cú tùng dín söị quaâ nhanh trïn hađnh tinh, loađi
ngûúđi ăaô coâ tiïịn böơ hún nhiïìu trong nhûông nûúâc giađu vò úê ăoâ ngûúđi ta
hiïíu roô hún vïì víịn ăïì nađy qua caâc phûúng tiïơn thöng tin ăaơi chuâng
Coâ möơt söị ngûúđi cho rùìng híơu quaê cuêa viïơc nhíơn thûâc nađy lađ ríịt
khön lûúđng Nhiïìu ngûúđi dín cuêa caâc nûúâc phaât triïín nghó lađ phaêi
hađnh ăöơng cho lúơi ñch chung nïn hoơ ăaô giaêm viïơc sinh ăeê, ăiïìu ăoâ coâ
nguy cú lađm tùng sûơ khaâc nhau trong cú cíịu phín böơ dín cû theo ăöơ
tuöíi Thûơc chíịt dín söị trong caâc nûúâc giađu ăang giađ lua, trong khi ăoâ
dín söị trong caâc nûúâc ngheđo laơi ăang treê ra
Trang 17Hiïơn tûúơng nađy ăaô bùưt ăíìu xuíịt hiïơn úê Phaâp ngay tûđ thïị kyê 19
Chñnh phuê giaêm tyê lïơ sinh ăaô díîn túâi nhíơp cû nhiïìu hún vađ cuông ăaơt
ặúơc nhiïìu nhûông tiïịn böơ hún trong ngađnh y
Trong möơt thíơp kyê, töíng söị ngûúđi nhíơp cû ăaô vûúơt quaâ 10 triïơu ngûúđi
(4 triïơu ngûúđi ặúơc nhíơp cû trûơc tiïịp vađ 6 triïơu ngûúđi lađ con caâi cuêa
nhûông ngûúđi nhíơp cû ặúơc sinh ra úê Phaâp)
Nùm 1975, söị ngûúđi lao ăöơng nûúâc ngoađi lađm viïơc úê Ăûâc lađ
2.200.000 ngûúđi, úê Phaâp lađ: 1.900.000, úê Anh lađ 800.000, úê Thuyơ Syô lađ
500.000 vađ úê Bó lađ 300.000 bùìng 1/12 lûơc lûúơng lao ăöơng úê Phaâp, 1/10
lûơc lûúơng lao ăöơng úê Ăûâc vađ bùìng 1/3 lûơc lûúơng lao ăöơng úê Thuyơ Syô
Thûơc sûơ khoâ coâ thïí biïịt ặúơc liïơu nhûông ngûúđi múâi ăïịn nađy coâ hoađ
ăöìng hay ăún giaên hún lađ nhíơp ặúơc vúâi dín söị cuêa caâc nûúâc nađy
khöng? Cođn nhûông ngûúđi ăïịn sau coâ leô hoơ gùơp nhiïìu khoâ khùn hún
trong viïơc hođa nhíơp hoùơc thíơm chñ hoơ khöng daâm noâi ra nhûông suy
nghô cuêa mònh, ăùơc biïơt do tön giaâo cuêa hoơ vađ thaâi ăöơ cuêa nhín dín
caâc nûúâc nađy ăöịi vúâi hoơ Nguy cú ăoâ hiïơn nay ăaô roô vađ thûúđng xuýn
bõ möơt söị nhoâm chñnh trõ ăöịi líơp töị caâo
Víîn cođn möơt nguy cú khaâc ăöịi vúâi caâc nûúâc giađu Nïịu dín söị cuêa
möơt nûúâc khöng cođn khaê nùng ăaêm baêo ặúơc sûơ thay thïị cho nhau
giûôa caâc thïị hïơ nûôa mađ cuông khöng nhíơp cû nûôa thò chùưc chùưn dín
söị ăoâ ăang giađ ăi Ăoâ chñnh lađ trûúđng húơp cuêa Phaâp, mùơc duđ nûúâc nađy
ăang nhíơp cû öì aơt nhûng söị ngûúđi úê ăöơ tuöíi 60 trúê nïn tùng tûđ 15,3%
nùm 1911 lïn 25,6% nùm 1989 Víơy caâc nûúâc coâ duy trò ặúơc tònh
traơng hiïơn nay cuêa mònh khöng? Nïịu ặúơc chùưc chùưn sûơ giađ ăi cuêa
dín söị cuêa hoơ seô lađm cho lûơc lûúơng quín sûơ ngađy cađng ýịu ăi Traâi
laơi, trong nhûông nûúâc ngheđo caâc cú cíịu xaô höơi cho pheâp giúâi trñ thûâc
xuíịt thín tûđ nhûông tíìng lúâp thûúơng lûu coâ thïí lađm chuê ặúơc nhûông
kyô thuíơt cuêa caâc nûúâc giađu
Phín böị dín cû
Tònh hònh chñnh trõ cuêa möơt nûúâc vađ võ trñ cuêa noâ trïn trûúđng quöịc
tïị cuông liïn quan túâi viïơc phín böị dín cû trïn laônh thöí cuêa nûúâc ăoâ
Phín böị dín cû trong möơt quöịc gia tuyđ theo dín töơc hay tön giaâo
cuêa hoơ cuông aênh hûúêng ăïịn tñnh ăöìng ăïìu, öín ắnh vađ vai trođ cuêa noâ
trong khu vûơc vađ trïn thïị giúâi
Viïơc phín böị nađy ăöi khi coâ sûơ thay ăöíi vò nhûông muơc ăñch kinh
tïị Vò víơy trong caâc nûúâc ăang phaât triïín, nhûông cuöơc di cû ăöi khi
Trang 18cuông ặúơc nhađ nûúâc khuýịn khñch thöng qua viïơc cho ăíịt, cho pheâp
múê ra nhûông vuđng ăíịt múâi, caêi thiïơn nöng nghiïơp vađ phaât triïín kinh
tïị Nhûng caâc cuöơc di dín nađy ăöi khi cuông vò nhûông muơc ăñch
chñnh trõ: chùỉng haơn nhû noâ goâp phíìn baêo ăaêm vai trođ chñnh thûâc
möơt dín töơc nađy so vúâi möơt hay nhiïìu dín töơc khaâc hoùơc ngûúơc laơi
qua viïơc ăiïìu chónh dín cû, noâ goâp phíìn taơo tònh caêm cho cuđng möơt
nûúâc
Nhûng viïơc phín böị dín cû giûôa caâc dín töơc ăöi khi cuông díîn ăïịn
caâc cuöơc xung ăöơt trong nöơi böơ vađ caâc cuöơc chiïịn tranh huynh ăïơ
tûúng tađn, chùỉng haơn nhû úê Burundi vađ Ruanda, hai dín töơc Hutus
vađ Tutsis ăaô ăaânh nhau lađm cho ăíịt nûúâc trúê lïn ýịu hún so vúâi caâc
nûúâc khaâc Coâ ríịt nhiïìu caâc cuöơc xung ăöơt hiïơn nay bùưt nguöìn tûđ
viïơc phín biïơt chuêng töơc cuêa nhûông ngûúđi dín söịng trïn cuđng möơt
laônh thöí Ăoâ khöng chó lađ trûúđng húơp cuêa chíu Phi mađ cođn caê Trung
vađ Ăöng Íu, nhû úê liïn bang Nam tû vađ möơt söị quöịc gia cuêa Liïn Xö
cuô víịn ăïì phín biïơt chuêng töơc ăang bõ chïị ăöơ chuýn quýìn che ăíơy
bùìng sûơ ăöìng nhíịt veê bïì ngoađi
Viïơc giaôn dín söị cuông ăoâng vai trođ ăùơc biïơt quan troơng trong phín
böị dín cû khöng chó úê trong mađ cođn úê ngoađi laônh thöí cuêa nhûông quöịc
gia coâ liïn quan Vò víơy dín söị cuêa Israel nùm 1993 víîn cođn dûúâi 5
triïơu ngûúđi (trong ăoâ coâ 650.000 ngûúđi AÊ Ríơp) vađ do ăoâ nûúâc nađy coâ võ
trñ quan troơng trïn trûúđng quöịc tïị vò caâc cöơng ăöìng do Thaâi víîn ăang
töìn taơi trïn thïị giúâi vađ vai trođ tñch cûơc cuaê noâ trong viïơc uêng höơ quöịc
gia Hï-brú (Do thaâi ngađy xûa) Hún nûôa viïơc aâp duơng chñnh saâch
nhíơp cû cuêa nûúâc nađy kïí tûđ khi thađnh líơp nùm 1948 ăaô lađm ăaêo löơn
möịi quan hïơ vúâi nhûông ngûúđi Pakistan söịng trong khu vûơc mùơc duđ tyê
lïơ sinh cao cuêa Israel, chuâng ta laơi thíịy sûơ ăöịi ăíìu giûôa 2 dín töơc
trong cuđng möơt quöịc gia ăang lađm cho noâ ýịu ăi trïn trûúđng quöịc tïị
Möi trûúđng vađ nhûông nguy cú thaâch thûâc
Viïơc phaât triïín caâc xaô höơi cöng nghiïơp coâ kyô thuíơt cöng nghïơ tiïn
tiïịn ăaô goâp phíìn vađo múê röơng tíìm nhòn múâi vïì caâc nguöìn nùng
lûúơng, sinh quýín hoơc vađ vuô truơ nïn tûđ nay trúê ăi hađnh tinh cuêa
chuâng ta ặúơc coi nhû möơt khoaêng khöng coâ giúâi haơn, bõ chïị ngûơ vađ
ríịt mong manh, ăöìng thúđi noâ cuông ặúơc coi nhû lađ di saên chung cuêa
nhín loaơi Cuông phaêi qua möơt vađi thïị hïơ con ngûúđi múâi coâ thïí coâ
nhûông taâc ăöơng ăïịn sûơ öín ắnh cuêa hïơ sinh thañ hađnh tinh Thíơm chñ
cíìn kïí ăïịn nhûông aênh hûúêng cuêa cuöơc chiïịn tranh haơt nhín Ngûúđi
ta cho rùìng hoaơt ăöơng cuêa ngađnh cöng nghiïơp mang tñnh chíịt phaâ
Trang 19huyê trong 20 nùm cuông ăaô ăuê ăïí lađm cho tíìng ö zon bõ xuöịng cíịp
Tíịt nhiïn lađ nhíơn ắnh nađy khöng ặúơc tíịt caê caâc quöịc gia chíịp
nhíơn Tuy nhiïn, viïơc phaât triïín sinh thaâi hay nghiïn cûâu khoa hoơc
vïì caâc hïơ sinh thaâi ăaô níng cao nhíơn thûâc trïn toađn hađnh tinh vïì
tíìm quan troơng cuêa möi trûúđng vađ viïơc giûô gòn baêo vïơ noâ Hiïơn nay
quöịc gia nađo cuông phaêi coâ yâ thûâc baêo vïơ möi trûúđng caê trong phaơm vi
ăíịt nûúâc mònh vađ trïn toađn thïị giúâi Caâc thaêm hoaơ lúân nhû lađ caâc lúâp
díìu biïín (Amaco Cadiz nùm 1987, Fkofisk nùm 1990), nhûông ö
nhiïîm vïì hoaâ hoơc (Seveso nùm 1976 vađ Bhopal nùm 1989) hay haơt
nhín nhû Trecnöbûn nùm 1986 ăaô buöơc chñnh phuê cuêa caâc nûúâc vađ
caâc doanh nghiïơp lúân phaêi coâ traâch nhiïơm Víịn ăïì nađy cađng ngađy
cađng trúê nïn cíịp baâch hún khi caâc khu vûơc míơu dõch tûơ do ặúơc phaât
triïín (uyê ban doanh nghiïơp Cöơng ăöìng chíu Íu vađ Hiïơp höơi tûơ do
míơu dõch chíu AÂ) vađ khi caâc phaâp chïị phaêi can thiïơp vađo viïơc ăiïìu
hoađ caâc cuöơc thûúng lûúơng keâo dađi Díìn díìn ngûúđi ta cuông ăaô kyâ kïịt
ặúơc hađng loaơt caâc quy ûúâc vađ caâc quy chïị liïn quan ăïịn baêo vïơ möi
trûúđng vađ chöịng ö nhiïîm Nùm 1992, coâ hún 300 hiïơp ûúâc ăa phûúng
ặúơc kyâ kïịt Ăöìng thúđi, sau thúđi kyđ chiïịn tranh laơnh ngûúđi ta cuông
ăaô ăííy luđi ặúơc nhûông ăöịi ăíìu vïì tû tûúêng truýìn thöịng Khöng phaêi
nhûông kïị hoaơch truýìn thöịng chöịng laơi bíịt bònh ăùỉng trong xaô höơi
vađ dađnh ặúơc caâc phûúng thûâc saên xuíịt bõ baâc boê mađ traâi laơi triïín
voơng cuaê noâ ăang ặúơc múê röơng Cùng thùỉng vïì chñnh trõ do caâc víịn
ăïì kinh tïị xaô höơi ặúơc göơp vađo möơt töíng thïí coâ quy mö trïn hađnh
tinh xoay quanh viïơc kiïím soaât vađ giûô gòn caâc nguöìn tađi nguýn
thiïn nhiïn Víơy möơt chiïịn lûúơc toađn cíìu ăaô ra ăúđi Tíịt caê caâc víịn ăïì
sinh thaâi ăaô ặúc thaêo luíơn taơi Höơi nghõ cuêa Liïn Húơp Quöịc vïì möi
trûúđng vađ phaât triïín, töí chûâc taơi Rio de Janerio vađo thaâng 6 nùm
1992 Caâc cíu hoêi cú baên ặúơc ặa ra trong höơi nghõ nađy ăaô gíy ra
nhiïìu tranh caôi, do möîi nûúâc luön nhín dõp nađy lađ coâ cúâ ăïí baêo vïơ lúơi
ñch riïng cuêa mònh Coâ phaêi viïơc gòn giûô möi trûúđng vađ baêo vïơ hađnh
tinh khöng phaêi lađ möơt cöng cuơ chiïịn lûúơc phuơc vuơ caâc chñnh saâch
quöịc gia hay khöng?
Hađnh tinh ăang bõ ăe doaơ
Viïơc thaêo luíơn vïì tíìm quan troơng caâc víịn ăïì möi trûúđng taơi höơi
nghõ thûúơng ẳnh Rio lađ möơt sûơ kiïơn ríịt quan troơng vïì chñnh trõ,
ngoaơi giao vađ kinh tïị
Mùơc duđ coâ sûơ ăöịi líơp giûôa möơt söị quöịc gia, nhûng Höơi nghõ cuêa
Liïn Húơp Quöịc vïì möi trûúđng vađ phaât triïín, ặúơc töí chûâc taơi Rio de
Janerio nùm 1992 víîn lađ dõp ăïí xaâc ắnh nhûông nguy cú cuêa hïơ sinh
Trang 20thaâi trïn hađnh tinh vađ ăïì ra caâc giaêi phaâp ăïí ăöịi phoâ vúâi nhûông nguy
cú nađy Caâc giaêi phaâp nađy ặúơc trònh bađy trong chûúng trònh nghõ sûơ
21 (hay “hađnh ăöơng 21”) ăaơi diïơn cho tíịt caê caâc hiïơp ắnh ặúơc thöng
qua taơi Rio Dín söị quaâ ăöng, hađnh tinh ăang noâng lïn, tíìng ö zon
ăang xuöịng cíịp vađ naơn chùơt phaâ rûđng bûđa baôi lađ nhûông víịn ăïì chñnh
ặúơc ặa ra thaoê luíơn taơi höơi nghõ nađy
Möîi möơt quöịc gia ăïìu coâ liïn quan ñt nhiïìu ăïịn caâc víịn ăïì nađy
tuyđ theo mûâc ăöơ phaât triïín cuêa mònh vađ phaêi ăaêm baêo phíìn ăoâng
goâp cuêa mònh vađo viïơc baêo vïơ möi trûúđng Möơt quan niïơm nhû víơy
yâ muöịn noâi caâc nûúâc phaât triïín coâ khaê nùng ăi ăíìu trong phong
trađo baêo vïơ möi trûúđng vađ hoơ ăöìng yâ taơo ăiïìu kiïơn thuíơn lúơi vïì
kinh tïị vađ tađi chñnh cho caâc nûúâc khaâc coâ khaê nùng baêo vïơ ặúơc
möi trûúđng sinh thaâi trong ăíịt nûúâc hoơ
Ăöịi vúâi caâc nûúâc thuöơc thïị giúâi thûâ 3, víịn ăïì ăoâ ăùơt ra lađ phaêi
giaêm tùng trûúêng dín söị, phín böị laơi caâc nguöìn tađi nguýn vađ taơo
ăiïìu kiïơn cho tùng trûúêng kinh tïị phuđ húơp vúâi viïơc baêo vïơ möi
trûúđng
Trong khi ăoâ kïị hoaơch hađnh ăöơng cuêa Ngín hađng thïị giúâi ăang
ặúơc triïín khai ăïí phaât triïín rûđng nhiïơt ăúâi, ăiïìu quan troơng lađ ăïí
traânh caâc nûúâc thuöơc thïị giúâi thûâ 3 do muöịn traê núơ nïn hoơ khai thaâc
quaâ mûâc caâc khu rûđng nhùìm sinh lúơi trong thúđi gian ríịt ngùưn Ăiïìu
ăoâ cuông coâ nghôa lađ cíìn phaêi thay ăöíi laơi caâc khoaên cho vay giađnh
cho phaât triïín Nhûng ríịt nhiïìu nûúâc ăaô tùng cûúđng caâc hoaơt ăöơng
gíy aênh hûúêng ăïịn hïơ sinh thaâi Chñnh vò víơy, Trung Quöịc phaêi
dađnh 15% trong töíng saên phíím quöịc nöơi ăïí böìi thûúđng nhûông thiïơt
haơi gíy ra cho möi trûúđng
Caâc quöịc gia phña bùưc do nhûông nûúâc giađu vađ cöng nghiïơp hoâa quaâ
mûâc ăang phaêi ăöịi mùơt vúâi tònh traơng trïn Ăöịi vúâi Myô víịn ăïì ăùơt ra
lađ vûđa phaêi giaêm búât nhûông thiïơt haơi do viïơc sûê duơng caâc chíịt diö xñt
caâc bon gíy ra vađ vûđa phaêi giaêm viïơc laông phñ nùng lûúơng quaâ lúân
Nïịu Myô khöng giaêi quýịt caâc víịn ăïì nađy thò chùưc chùưn seô bõ cöơng
ăöìng quöịc tïị phaên ăöịi Ngûúơc laơi nïịu Myô ăaơt ặúơc nhûông chuýín
biïịn töịt trong lônh vûơc nađy thò coâ thïí nûúâc nađy seô ặúơc coi lađ “nhûông
ngûúđi duy trò caâc ăaơo luíơt” vïì baêo vïơ hađnh tinh
Hiïơu ûâng tùng nhiïơt lađ möơt hiïơn tûúơng tûơ nhiïn ăaêm baêo nhiïơt ăöơ
cín bùìng cuêa traâi ăíịt Tûđ möơt vađi nùm nay, khñ quýín ăang coâ nguy
cú bõ noâng lïn do viïơc sûê duơng khñ ga coâ hiïơu ûâng tùng nhiïơt, chñnh
Trang 21thûâc lađ chíịt dio xñt-cacbon, mïtan, clorofluörucaâcbon (CFC) Hiïơp ûúâc
Vienne nùm 1985 vađ nghõ ắnh thû Montreâal nùm 1987 ăaô tíơp trung
ặúơc 24 nûúâc cam kïịt trong 10 nùm seô giaêm ăi möơt nûêa viïơc saên xuíịt
vađ sûê duơng caâc chíịt bõ coi lađ lađm xuöịng cíịp tíìng ö zön Tûđ möơt vađi
nùm trúê laơi ăíy caâc doanh nghiïơp lúân ăa quöịc gia ăaô taơo ra ặúơc khu
sinh thaâi riïng cuêa mònh
Ngoađi ra, möơt vađi trong söị caâc cöng ty nađy ăaô phaât triïín maơnh
trong caâc ngađnh ăiïơn tûê vađ hađng khöng cuêa caâc töí chûâc cuêa ngín
hađng thïị giúâi ăïí cuđng phöịi húơp nöî lûơc baêo vïơ tíìng ö zön Caâc hoaơt
ăöơng cuêa hoơ cuông ăang múê röơng sang caê Myô vađ Mïhicö vađ caê caâc nûúâc
Trung Quöịc, Malaixia, Triïìu Tiïn vađ Thöí nhô kyđ
Möi trûúđng - nguýn nhín cuêa caâc cuöơc xung ăöơt
Do nhíơn thûâc ặúơc hađnh tinh loađi ngûúđi chó coâ caâc nguöìn tađi
nguýn coâ giúâi haơn nïn ăaô díîn túâi caâc cuöơc xung ăöơt tranh dađnh líîn
nhau giûôa möơt söị quöịc gia
Coâ ặúơc möơt maênh ăíịt mađu múô, möơt moê quùơng kim loaơi hay caâc
nguöìn nùng lûúơng trong nhiïìu thíơp kyê qua ăaô ặúơc coi nhû lađ möơt
trong nhûông nguýn nhín cú baên díîn ăïịn caâc cuöơc xíu xeâ vađ tranh
giađnh líîn nhau giûôa caâc phe phaâi, böơ laơc vađ caâc dín töơc Caâc víịn ăïì
xung ăöơt nađy ăang coâ xu hûúâng trúê laơi thađnh möơt möịi bíơn tím lúân
trong luâc mađ caâc nguöìn tađi nguýn cuêa hađnh tinh bõ míịt díìn vađ dín
söị tùng trûúêng nhanh vúâi nhûông tyê lïơ ăaâng lo ngaơi Ngađy nay ăöịi vúâi
caâc quöịc gia cuông nhû lađ ăöịi vúâi moơi tíìng lúâp nhín dín, sûơ khan
hiïịm díìn caâc nguöìn tađi nguýn nađy vađ möịi lo ngaơi vïì viïơc laông phñ
noâ ăang trúê thađnh möơt trong nhûông nguýn nhín cuêa caâc ăöơt xung
ăöơt, ăöi khi lađ cuöơc baơo ăöơng trïn toađn thï giúâi hoùơc ngay chñnh trïn
ăíịt nûúâc hoơ
Hiïơn nay, nûúâc ăang trúê thađnh möơt víịn ăïì söịng cođn trong quan hïơ
giûôa Aicíơp- Xuăùng (viïơc phín chia nûúâc úê söng Nin), giûôa Thöí Nhô
Kyđ, Irùưc vađ Siri (lûu vûơc söng Tigre vađ söng Eupharte) hay giûôa
isarel, zooâcdani vađ Pakistan (caâc maơch nûúâc vađ caâc nguöìn nûúâc cuêa
söng Jordan)
Caâc cuöơc baơo ăöơng trong caâc nûúâc assam vađ Tripura, nùìm úê biïn
giúâi giûôa ÍỊn Ăöơ vađ Bùngladest do viïơc di chuýín nhûông ngûúđi nöng
dín xûâ Bengal ăi núi khaâc ăïí giađnh ra khoaêng ăíịt tröịng Ngoađi ra
cođn möơt loaơi xung ăöơt múâi xaêo traâ hún nhiïìu coâ liïn quan túâi viïơc