Hiïơn tûúơng di truâ trûúâc kia víîn cođn töìn taơi, phaên aânh hoađn caênh khoâ khùn úê möơt söị nûúâc: Salvador quaâ taêi dín söị nïn ăaô cho ắnh cû hađng ngađn kiïìu dín úê Honduras —
Trang 1nghiïơp gíìn 150 triïơu hecta vađ nguöìn tađi nguýn khoaâng saên vađ nùng
lûúơng döìi dađo
Phíìn lúân nhíịt cuêa laônh thöí Canaăa nùìm úê Bùưc vô tuýịn 49, vô
tuýịn cuêa Paris Tñnh “phûúng Bùưc” ngûơ trõ trïn toađn ăíịt nûúâc
Ăûúơc khaâm phaâ búêi Jacques Cartier (1534), Canaăa chó bõ ăö höơ
(phíìn phña ăöng) vađo ăíìu thïị kyê XVII, khi Champlain líơp lïn
Port-Royal (úê Qú-bïịch) nùm 1605 vađ líơp lïn bang Qú-Bïịch 1680 Chñnh
hiïơp ûúâc Bùưc Mô cuêa Anh (1867) ăaô taơo ra vuđng tûơ trõ xung quanh
Qú-Bïịch, Ontario, Nouveau — Bruswick vađ Tín Ai len
Nhûông vuđng laônh thöí khaâc saât nhíơp vađo ăíy taơo nïn möơt liïn
bang 10 tónh vađ 2 laônh thöí trong ăoâ Ottawa lađ thuê ăö
Quöịc gia vađ luơc ắa Canaăa
Canaăa lađ möơt quöịc gia coâ ăöơ lúân cuêa möơt chíu luơc múê vïì phña
Bùưc, lõch sûê nûúâc nađy lađ quaâ trònh chinh phuơc khöng gian
Nïìn taêng cíịu truâc cuêa Canaăa ặúơc taơo thađnh tûđ “maêng tinh thïí”
bao la röơng lúân, öín ắnh tûđ nhûông chÍỊn Ăöơng cuöịi cuđng cuêa kyê
nguýn líu ăúđi nhíịt Ăõa hònh töíng quaât lađ sûơ böị trñ cuêa möơt vuđng
truông mađ trung tím lađ võnh Hudson Maêng nađy chiïịm möơt nûêa ăíịt
nûúâc úê phña Nam, vuđng ăíịt nađy bõ phuê dûúâi nhûông lúâp tríìm tñch cuêa
vuđng Prairie vađ ặúơc bao boơc búêi hïơ thöịng nuâi ăaâ Rocheuses úê phña
Tíy vađ daôy Appalache úê phña Ăöng Khùưp núi trïơ ăíịt nûúâc nađy ăïìu coâ
díịu íịn cuêa bùng giaâ Búđ biïín Thaâi Bònh Dûúng tíơn hûúêng khñ híơu ön
hoađ: úê Vancouver muđa ăöng khöng quaâ laơnh (-2,50C vađo thaâng giïng)
vađo muđa heđ khöng quaâ noâng (17,50C vađo thaâng 7) nhûng lûúơng mûa
döìi dađo (1100mm) Mùơt phña Ăaơi Tíy Dûúng chòm trong soâng biïín
laơnh Labador, khñ híơu khùưc nghiïơt hún: nhiïơt ăöơ khöng vûúơt qua
160C úê Saint — Fonh's (Ăíịt Múâi) vađo thaâng 8 vađ tuơt xuöịng -60C vađo
thaâng 2 Khñ híơu cuêa vuđng trung tím mang tñnh luơc ắa hún: nhûông
muđa ăöng hađ khùưc (-12,50C úê Qú-bïịc, -18,50C úê vuđng Winnipeg)
muđa heđ noâng nûơc 200C vađ íím Cađng vïì phña Bùưc, khñ híơu cađng mang
tñnh miïìn cûơc nhiïìu hún Tuýịt úê ăíy khöng nhiïìu (trûđ trïn nuâi)
nhûng keâo dađi 4 -5 thaâng trïn mùơt ăíịt vađ nhûông cún baôo tuýịt maơnh
coâ thïí lađm tï liïơt moơi hoaơt ăöơng kinh tïị trong 1 - 2 ngađy
Khu dín cû sinh söịng úê Canaăa haơn chïị úê möơt daêi heơp doơc theo
biïn giúâi vúâi Mô úê ăíy khöng gian nöng nghiïơp traêi röơng trïn 66
triïơu heâcta (7% diïơn tñch laônh thöí) Vuđng Prairie (ăöìng coê) lađ vuđng
Trang 2nöng nghiïơp röơng lúân nhíịt: ăöơc canh luâa mò, ăíìu cú quaêng canh, cú
giúâi hoaâ, ặúơc saên xuíịt trong caâc ăún võ coâ trung bònh tûđ 200 heâcta
trúê lïn Nhu cíìu cuêa nûúâc ngoađi quýt ắnh diïơn tñch gieo cíịy, giaâ caê
vađ saên lûúơng Lađ nûúâc saên xuíịt lúân, Canaăa lađ nûúâc xuíịt khííu thûâ 2
trïn thïị giúâi sau Mô
Nhûông nguöìn tađi nguýn moê lađ möơt trong nhûông truơ cöơt cuêa nïn
kinh tïị Canaăa vađ cung cíịp maơnh cho xuíịt khííu, nhíịt lađ xuíịt sang
Mô Saên lûúơng quùơng sùưt (Labrador vađ Qú-bïịc) ăöìng coê Sudburg,
nickel (úê Lynnlake) vađng, uranium ặâng hađng ăíìu thïị giúâi
Nhûông nguöìn nùng lûúơng cuông ríịt lúân Than úê vuđng Rocheuses,
tiïịc thay laơi xa caâc trung tím tiïu thuơ Saên lûúơng hyăröcaâcbua khai
thaâc úê nhûông lúâp tríìm tñch vuđng Prairie (Alberta) vûúơt caê nhu cíìu
trong nûúâc Tiïìm nùng thuyê ăiïơn múâi ặúơc xíy dûơng möơt phíìn
Nhûông cú súê chuê ýịu nùìm úê ặúđng ven caâc khöịi voê quaê ăíịt thu huât
caâc nhađ maây saên xuíịt nhöm Viïơc quy hoaơch võnh Ja-mï ăùơt ra möơt
söị víịn ăïì chñnh trõ (quan hïơ vúâi ngûúđi Anh Ăiïng) vađ kinh tïị (thay
ăöíi khñ híơu vuđng vađ lûu lûúơng caâc con söng)
Liïn bang Canaăa
Canaăa lađ möơt húơp bang göìm 10 tónh vađ 2 laônh thöí coâ nhiïìu
quýìn lûơc
Vïì mùơt ắa lyâ, 12 ăún võ chñnh trõ nađy coâ thïí húơp thađnh 5 vuđng
Nhûông tónh thuöơc Ăaơi Tíy Dûúng (Ăíịt múâi, ăaêo Prince- Edouard,
Tín Ai-len vađ Nouveau-Brusnwick) coâ ñt dín cû truâ vađ lađ dín nhíơp
cû Sûơ ýịu keâm vïì kinh tïị vađ dín söị khiïịn caâc tónh nađy nùìm ngoađi lïì
liïn bang
Caâc tónh thuöơc Laurent (Qú-bïịc vađ Outario) lađ nhûông núi söi
ăöơng nhíịt, tíơp trung 60% dín söị ăíịt nûúâc, ăaêm nhiïơm chuê ýịu caâc
chûâc nùng laônh ăaơo Thung luông Saint - Laurent, tûđ Winsor ăïịn
Qú-bïịc (Mainstreet), ăö thõ hoaâ vađ cöng nghiïơp hoaâ maơnh, thûơc sûơ lađ cöơt
söịng cuêa caâc tónh nađy aênh hûúêng cuêa caâc thađnh phöị chñnh: Toronto,
Qú-bïịc, Montreal vûúơt xa khuön khöí vuđng Vuđng nhûông caânh ăöìng
coê (Prairies) (Manitoba, Saskatchenwan vađ Alberta) coâ ngûúđi úê muöơn
nhíịt Miïìn tröìng cíy nguô cöịc röơng lúân thuöơc tónh: Winnifeg, Regina
vađ Edmonton Thađnh phöị Calgari ăaô trúê thađnh thuê phuê díìu moê cuêa
caê Canaăa
Trang 3Vuđng Cölömbia — Britanique nhiïìu nuâi, coâ nhiïìu tađi nguýn thiïn
nhiïn Ăíy cuông lađ mùơt Thaâi Bònh Dûúng cuêa Canaăa, coâ khñ híơu ăaơi
dûúng ön hoađ Caêng Vancouver, thûúđng khöng bõ ăoâng bùng, lađ caêng
hađng ăíìu cuêa Canaăa Qua dođng hađng hoaâ chuýín ăi vađ sûơ nùng
ăöơng kinh tïị cuêa mònh, vuđng Colombi — Britanique cuêa Canaăa coâ
thïí trúê thađnh möơt California giöịng nhû úê Mô
Caâc laônh thöí Yukan vađ phña Tíy Bùưc bao truđm 40% khöng gian
Canaăa vúâi söị dín chiïịm 0,5% töíng dín söị caê nûúâc Viïơc cû truâ úê ăíy
ríịt tiïu chuíín Ăíy lađ vuđng cuêa caâc thađnh phöị moê vađ caâc cú súê khoa
hoơc chiïịn lûúơc
Dín cû khöng ăöìng nhíịt
Tûđ khi thađnh líơp liïn bang, dín söị ăaô tùng lïn 7,5 líìn vađ vûúơt qua
con söị 26 triïơu ngûúđi
Míơt ăöơ trung bònh 2,5 ngûúđi / km2 khöng phaêi lađ ăiïìu ăaâng quan
tím, sûơ tûúng phaên trong víịn ăïì phín böị dín cû múâi lađ ăiïìu ăaâng
noâi
“Khu dín cû chñnh coâ thïí úê ặúơc” göìm hađnh lang Winsor - Qú-bïịc
(55% ngûúđi Canaăa tíơp trung úê ăíy), caâc vuđng thuöơc võnh Saint -
Laurent, miïìn Nam Prairie vađ vuđng Vancouver, töíng söị 80% dín söị
söịng trïn 1/10 diïơn tñch caê nûúâc Vaê laơi, dín cû cû truâ khöng liïn tuơc
Möîi nùm coâ 400.000 ngûúđi di cû nöơi ắa Mûâc chïnh lïơch di truâ úê con
söị ím trong nhûông tónh thuöơc Ăaơi Tíy Dûúng, toađn böơ vuđng
Saskatchenwan - Manmitoba vađ caê Qú-bïịc Ngûúơc laơi caâc tónh úê vïì
phña Tíy hún laơi coâ nhiïìu dín: 15% úê Colombie - Britanique tûđ nùm
1970 vađ 96% úê Alberta
Sûơ di dín nöng thön lađ möơt ăöơng thaâi lõch sûê: moơi chuýơn diïîn ra
nhû thïí cû dín nöng thön ăaô ăaơt mûâc cín ăöịi sau nhiïìu thíơp kó hao
töín Ăöơng thaâi chó dûđng laơi khi tíìm quan troơng cuêa ăö thõ ặúơc níng
cao Canaăa hoađn toađn thuöơc vïì nïìn vùn minh Bùưc Mô 76% dín
Canaăa söịng trong caâc thađnh phöị (78% úê Qú-bïịc, 82% úê Ontario) 14
triïơu ngûúđi Canaăa (hún möơt nûêa töíng söị dín) söịng trong 24 khu dín
cû ăö thõ vûúơt quaâ 100.000 dín
Dín baên ắa göìm 600.000 ngûúđi vađ 35.000 ngûúđi Eskimö, tûúng
ặúng vúâi söị dín cuêa nhoâm ngûúđi nađy tûđ khi ngûúđi chíu Íu ăïịn
Dûúâi taâc ăöơng cuêa sûơ di dín nöơi ắa, cuêa viïơc múê ra caâc cöng trûúđng
moê vađ thuyê diïơn, viïơc lùưp ăùơt caâc cú súê khoa hoơc vađ quín sûơ trong
Trang 4khu vûơc cuêa mònh, nhûông ngûúđi dín úê ăíy, traêi qua tûđ thúđi tiïìn sûê
ăïịn thïị kó thûâ XXI, yâ thûâc ặúơc baên sùưc cuêa mònh vađo thúđi ăiïím mađ
hoơ ăaânh míịt ăi nhûông ăùơc trûng cuêa hoơ vađ ăođi cöng nhíơn quýìn lúơi
Ngûúđi Phaâp lađ nhûông ngûúđi chíu Íu ăíìu tiïn xím chiïịm Canaăa
Nhûông lađn soâng nhíơp cû lúân diïîn ra vađo nhûông nùm 1650 vađ 1750
Nhûông ngûúđi Canaăa göịc Phaâp (khoaêng 25% dín söị caê nûúâc) tíơp
trung úê Qúbïịc núi hoơ chiïịm 82% dín söị, vađ möơt söị ñt úê Nouveau —
Brunswick vađ Ontario Mûâc sinh cao tûđ líu ăùơc trûng cho nhûông
ngûúđi dín nađy, giúđ ăíy thuöơc vïì lõch sûê Tyê lïơ tùng tûơ nhiïn úê
Qú-bïịc ăaô rúât xuöịng dûúâi mûâc trung bònh cuêa caê nûúâc (dûúâi 1%) Ngûúđi
Canaăa göịc Anh chiïịm phíìn lúân trong dín söị: 43,5% töíng söị dín Hoơ
chiïịm ăa söị trong tíịt caê caâc tónh khaâc
Nïìn kinh tïị nhiïìu chi nhaânh
Canaăa giûô gòn nhûông möịi quan hïơ míơt thiïịt vúâi chíu Íu, nhûng
aênh hûúêng cuêa Mô víîn nöíi tröơi
Canaăa chó coâ biïn giúâi vúâi Mô Sûơ liïìn maơch laônh thöí trïn biïn
giúâi 4000km, sûâc maơnh cuêa ăöìng ăöla, gíìn trung tím hoaơch ắnh cuêa
caê nûúâc (Mainstreet vađ caâc khu phöị lúân úê Ăöng Bùưc Mô) ăaô cho pheâp
Mô coâ aênh hûúêng ăïịn nïìn kinh tïị Canaăa vađ thi hađnh viïơc thöịng lônh
aâp ăaêo 70% xuíịt khííu cuêa Canaăa ặúơc thûơc hiïn búêi caâc chi nhaânh
cuêa Mô Mô kiïím soaât 80% saên lûúơng ötö úê gíìn Toronto vađ Winsor,
gíìn Detroit Caâc chi nhaânh Exxon vađ Mobil kiïím soaât phíìn lúân viïơc
khai thaâc xùng díìu úê Alberta, cuông nhû nhûông nhađ luýơn gang theâp
lúân cuêa Mô thöịng lônh caâc moê úê Labrador Vai trođ cuêa nhûông chi
nhaânh nađy trong caâc cöng trònh quy hoaơch vuđng Saint - Laurent cuông
dïî hiïíu : nhúđ noâ mađ viïơc víơn chuýín quùơng vïì caâc lođ cao úê Gary ặúơc
ăún giaên hoaâ Thuyê ăiïơn cuêa Qúbïịc baân möơt phíìn ăiïơn ăaâng kïí
sang Nouvelle - Angleterre
Canaăa coâ caân cín thûúng maơi xuíịt siïu vúâi Mô - ăöịi taâc thûúng
maơi hađng ăíìu, nhûng caân cín vö hònh (nghiïn cûâu khoa hoơc kô
thuíơt, lûúng, du lõch, chuýín giao thu nhíơp ) laơi ím
Canaăa gia nhíơp khu vûơc míơu dõch tûơ do Bùưc Mô tûđ ngađy 1/1/1989
Hiïơp ắnh tûơ do míơu dõch Bùưc Mô, múê röơng ra caê Mïhicö, coâ hiïơu lûơc
tûđ 1/1/1994 vađ taơo ra möơt khöịi coâ 380 triïơu dín Trong khi chúđ ăúơi lúơi
nhuíơn coâ thïí mang laơi trong thúđi haơn dađi, trûúâc mùưt, Canaăa lo ngaơi
vïì tònh hònh “phín quýìn quaên lñ” cuêa caâc nhađ maây úê Mïhicö
Trang 5 Qú-bïịc
Lúân gíịp ba nûúâc Phaâp, Qú-bïịc chó coâ 6,9 triïơu dín, trong ăoâ
82% xem tiïịng Phaâp lađ tiïịng meơ ăeê
Tónh nađy lađ tónh röơng nhíịt Canaăa, coâ nhûông thïị maơnh vûông
chùưc: rûđng, moê, tiïìm nùng thuyê ăiïơn (trong ăoâ múâi ặúơc sûê duơng möơt
phíìn), truơc ặúđng biïín Saint - Laurent, coâ maơch giao thöng ặúđng
thuyê nöơi ắa lúân nhíịt thïị giúâi Song Qú-bïịc ăaô ăaânh míịt sûâc söịng
dín söị — ăiïìu cho pheâp vuđng nađy duy trò baên sùưc vùn hoaâ trong trung
tím thïị giúâi Ùnglö - Xùưcxöng Ngûúđi Qú-bïịc chó chiïịm hún 1/4 söị
dín Canaăa
Möng-trï-an - thuê phuê kinh tïị cuêa tónh, chõu sûơ caơnh tranh trong
nûúâc cuêa Toronto, gíìn vúâi cûơc cöng nghiïơp cuêa Mô hún vïì caê ắa lñ líîn
vùn hoaâ
♦ Trung Mô
Baêy nûúâc taơo nïn miïìn ăíịt Trung Mô, tíơp húơp hún 30 triïơu dín
trïn diïơn tñch khoaêng 540.000 km2, tûúng ặúng vúâi diïơn tñch nûúâc
Phaâp vúâi dín söị dûúâi möơt nûêa dín söị Phaâp Khöng coâ quöịc gia nađo úê
ăíy bao phuê trïn 150.000km2 vađ quöịc gia ăöng dín nhíịt trong söị
nađy cuông chó coâ 10 triïơu dín Nhû víơy, tíìm quan troơng chiïịn lûúơc
cuêa vuđng nađy chuê ýịu nhúđ vađo võ trñ chiïịn lûúơc cuêa noâ giûôa hai miïìn
chíu Mô Laônh thöí coâ diïơn tñch haơn heơp nađy trong quaâ trònh lõch sûê
cuêa mònh cuông lađ möơt cöơt chöịng cuêa lûơc lûúơng ngoaơi bang Diïơn maơo
cuêa khu vûơc nađy goâp phíìn giaêi thñch vò sao möơt söị khaât voơng thöịng
nhíịt vađ tûơ cíịp tûơ tuâc víîn cođn nhûâc nhöịi vađ chó lađ aêo tûúêng (thađnh
líơp thõ trûúđng chung, tòm kiïịm hođa bònh) Tuy nhiïn caâc quöịc gia
Trung Mô ăaô söịng bùìng nhûông kinh nghiïơm lõch sûê ríịt khaâc nhau mađ
nhûông aênh hûúêng bïn ngoađi: aênh hûúêng cuêa thûơc dín (Tíy Ban Nha
vađ Anh) röìi Bùưc Mô, ăaô tùng cûúđng Tûđ khi ăöơc líơp, caâc nûúâc Trung
Mô ăaô ặúơc coi nhû möơt töíng thïí ặúơc bao boơc, saên xuíịt nguýn liïơu
hoùơc lađ nhûông núi víơn hađnh vađ giao dõch thûúng maơi
Tuy nhiïn, ngay caê khi bõ phín chia vađ hïịt sûâc khaâc nhau, song
nhûông hònh thûâc biïíu ăaơt dín töơc hay quíìn chuâng nhín dín ngađy
nay ăïìu coâ tíìm quan troơng ăaâng quan tím
Sûơ hònh thađnh caâc quöịc gia
Nïìn ăöơc líơp coâ tûđ líu nhûng víîn cođn bíịt öín ắnh chñnh trõ
Trang 6Saâu quöịc gia Trung Mô ăaô ặúơc hònh thađnh sau ngađy ăöơc líơp vađo
nûêa ăíìu thïị kó XIX xung quanh vuđng ăíịt nùìm loơt giûôa hai miïìn
dín cû vađ kinh tïị vúâi truýìn thöịng Tíy Ban Nha (trûđ Panama nùm
1903) Belizes chi nhaânh thuöơc Anh coâ biïn giúâi vúâi Guatemala vađ
Mïhicö chó giađnh ặúơc chuê quýìn vađo nùm 1982
Vađo ăíìu thïị kó XIX, phíìn laônh thöí taơo búêi caâc tónh Chiapas,
Guatemala, Salvador, Nicaragua, Honduras vađ Costarica chó coâ möơt
nûêa triïơu dín (trong ăoâ hún 40% söịng úê Guatemala ngađy nay) Söị cođn
laơi hoùơc phín böị raêi raâc trong caâc trung tím ăö thõ nhoê vađ nöng
nghiïơp, ñt hoùơc khöng liïn hïơ líîn nhau, bõ thöịng trõ búêi quín phiïịn
loaơn ăíìu soê, lađ ngûúđi da trùưng thuöơc ắa ăöịi ắch Ăoâ lađ nguýn nhín
mađ 5 trong söị nhûông haơt nhín nađy ăaô ặúơc thiïịt líơp thađnh nhûông
nhađ nûúâc ăöơc líơp Tónh Chiapas, coâ dín cû nguöìn göịc Maya, gíìn vúâi
cû dín vuđng cao Guatemala, nùìm trong chónh thïí quöịc gia Mehicö
Nhûông cuöơc ăíịu tranh “huynh ăïơ tûúng tađn” ăaô choaân hïịt nhûông
thíơp kó ăíìu cuêa sûơ töìn taơi cuêa nhûông tiïíu quöịc gia nađy, nhûng ngay
tûđ cuöịi thïị kó XIX, sûơ aênh hûúêng cuêa tû tûúêng tûơ do ăaô khúêi lïn
nhûông khaât voơng thöịng nhíịt Tuy nhiïn, sûơ ùn síu cuêa nhûông hònh
thûâc khai thaâc kinh tïị búêi giúâi ăíìu soê úê nöng thön trong möơt söị vuđng
lađ nguýn nhín cho nhûông khaât voơng íịy sinh ra tûđ möi trûúđng ăö thõ
Panama lađ möơt trûúđng húơp ăùơc biïơt Tuýịn ặúđng xuýn eo biïín
thûơc ra thuöơc ắa phíơn Carthagene vađ ăoâ lađ tham voơng kiïím soaât
khu vûơc giao ăiïím nađy cuêa Mô - nûúâc ăaô nhín cú höơi uêng höơ sûơ hònh
thađnh nhađ nûúâc Panama lađm töín haơi cho Cölömbia Moơi hònh thûâc ăö
höơ cuêa boơn ăíìu soê hay baơo lûơc cho túâi ngađy nay víîn tiïịp nöịi nhau, tûđ
Guatïmala túâi Panama, qua Honduras vađ Nicaragua
Nhûông haơn chïị vïì võ trñ ắa lñ vađ hoađn caênh chñnh trõ
Trung Mô lađ vuđng ăíịt nhiïơt ăúâi, bõ chia nhoê búêi ắa hònh khöng
bùìng phùỉng vađ búêi lõch sûê
Sûơ thu heơp cuêa vuđng nhiïơt ăúâi phûúng Bùưc cho túâi tíơn kïnh ăađo
Panama, trong böịi caênh liïìn maơch ắa thaâi tûđ Bùưc Mô ön hoađ,
khiïịn cho nhûông nûúâc Trung Mô trúê thađnh nhûông nûúâc bõ ngùn
caâch mùơc díìu khoaêng caâch ríịt ngùưn Tuýịn nuâi lûêa thöịng lônh
nhûông ăöìng bùìng ven biïín heơp trïn hûúâng Thaâi Bònh Dûúng
Phña Ăöng Bùưc lađ nhûông cao nguýn röơng lúân thađnh tûđng bíơc truđm
lïn nhûông miïìn ăíịt thíịp thuöơc Caribï Nhûông vuđng ăíịt nađy lađ miïìn
Trang 7rûđng nhiïơt ăúâi dađy, thûúđng ríịt ñt dín cû truâ Ngûúơc laơi nhûông vuđng
ăíịt cao nhiïơt ăúâi, ặúơc bao boơc nhûông ăöìng bùìng heơp Mùơt Thaâi Bònh
Dûúng lađ nhûông vuđng thûơc sûơ ăöng dín vađ ặúơc canh taâc thím canh
Trong tíịt caê caâc nûúâc Trung Mô, vò coâ sûơ di chuýín líu dađi theo
hûúâng Bùưc Nam cuêa dín cû - nhûông ngûúđi ăaô chiïịm phíìn chíu Mô
tiïìn Cölömbia, nhûông möịi quan hïơ ngang qua ríịt sú lûúơc, vađ ặúđng
giao thöng thò hiïịm vađ bíịt öín ắnh Cho túâi maôi nûêa sau thïị kó XX,
phíìn búđ biïín Ăaơi Tíy Dûúng víîn cođn caâch biïơt, thónh thoaêng bõ
khuíịy ăöơng búêi sûơ ăöơt nhíơp cuêa quín Anh vađ viïơc lùưp ăùơt taơm thúđi
nhûông xñ nghiïơp Bùưc Mô khai thaâc göî vađ chuöịi
Trong hoađn caênh nađy phaêi nùưm líịy kïnh ăađo Panama, ăiïím míịu
chöịt vïì ắa chñnh trõ cuêa Mô Ngađy nay, Mô khöng ăùơc biïơt quan tím
túâi viïơc kiïím soaât böơ maây saên xuíịt úê Trung Mô nûôa, mađ nhùưm nhiïìu
túâi kiïím soaât hai con ặúđng buöơc phaêi ăi qua giûôa Bùưc vađ Nam (kïnh
ăađo) vađ giûôa Ăöng vađ Tíy (eo biïín) Ăíy vûđa lađ ặúđng víơn chuýín ma
tuyâ, (Nam - Bùưc), vûđa lađ mùưt xñch chñnh trõ moêng manh trong sûơ böị
trñ vuđng aênh hûúêng trûúâc mùưt mađ Mô muöịn duy trò
Baên sùưc vùn hoaâ vađ dín töơc
Xaô höơi Trung Mô lađ xaô höơi bõ lai taơp, núi dín Anh ăiïng bõ líịn aât
búêi thûơc dín Tíy Ban Nha vađ bõ tröơn líîn vúâi ngûúđi da ăen “nhíơp
khííu” tûđ vuđng Antilles
Trong söị nhûông ăïị quöịc lúân tiïìn Cölömbö (trûúâc thúđi kò Christöịp
Cölömbö), duy chó coâ ăïị quöịc Maya trong phíìn phña Nam ăaô doơn deơp
ặúơc phíìn laônh thöí ngađy nay tûúng ûâng vúâi Guatïmala vađ Belize
Phíìn cođn laơi bõ chiïịm búêi nhûông nhoâm ngûúđi biïơt líơp vađ khöng coâ
liïn hïơ hađnh chñnh Nhûông keê chinh phuơc ngûúđi Tíy Ban Nha ăùơt
chín lïn ăíy ăaô goâp phíìn lađm míịt ăi phíìn lúân nhûông dín töơc nađy
trïn phûúng diïơn víơt chíịt Tuy nhiïn, möơt söị trong söị hoơ víîn giûô
ặúơc baên sùưc cuêa mònh, chùỉng haơn nhû úê Nicaragua vađ Panama,
trong khi ăoâ nhûông dín töơc khaâc ýịu mïìm hún, trong khi trúê thađnh
lao ăöơng nöng nghiïơp, ăaô bõ lai taơp vađ thûúđng bõ lai cùng vùn hoaâ
(Salvador, Honduras)
Ăiïìu ăoâ hùỉn nhiïn lađ vò sûơ hiïơn diïơn cuêa dín baên xûâ maơnh meô
nhíịt trong nûúâc Guatïmala ngađy nay trûúâc dín noâi tiïịng taơp khöng
ăöng lùưm nhûng coâ mùơt úê khùưp núi mađ sûơ kò thõ chuêng töơc úê ăíy
maơnh nhíịt Möơt phíìn nhoê lađ vò sûơ lïơ thuöơc khi chu trònh kinh tïị cíìn
ăïịn nguöìn nhín lûơc döìi dađo, mùơt khaâc, lađ sûơ chuýín giao dín cû
Trang 8trong caâi mađ ngûúđi ta goơi lađ “giaêm dín söị” Coâ thïí cuông chñnh vò
nhûông nguýn nhín nađy mađ baên sùưc dín töơc vađ sûơ chöịng choơi vúâi sûơ
lai cùng vùn hoaâ ăaô ặúơc duy trò úê ăíy úê mûâc cao nhíịt Víîn cođn töìn
taơi sûơ khaâc nhau giûôa Ladinos (ngûúđi Creâole nùưm quýìn lûơc) vađ
ngûúđi Anh ăiïng
úê caâc nûúâc khaâc, sûơ lai taơp víîn vûúơt tröơi vađ khöng coâ núi nađo mađ
sûơ phín biïơt sùưc töơc laơi maơnh meô nhû úê Guatïmala Ăaơi ăa söị caâc
nûúâc Trung Mô ăïìu thiïịu nhín cöng, trûđ Guatïmala Viïơc nhíơp
khííu ngûúđi da ăen goâp phíìn vađo sûơ ăa daơng hoaâ xaô höơi lai taơp nađy
núi thiïịu vùưng sûơ hađi hoađ bùưt nguöìn tûđ dín töơc ñt hún lađ tûđ sûơ
khaâc biïơt xaô höơi Víîn cođn möơt möịi liïn hïơ giûôa cöơi nguöìn dín töơc
vađ cíịp ăöơ dín töơc trong giai tíìng xaô höơi Möịi liïn hïơ nađy víîn töìn
taơi vûúơt ra ngoađi khuön khöí caâc nûúâc Trung Mô, ăùơc biïơt lađ úê Nam
Mô laâng giïìng
Cuöịi nhûông nùm 80, viïơc dín chuê hoaâ chïị ăöơ Guatïmala giuâp cho
viïơc töí chûâc caâc uyê ban trong nhûông ngöi lađng ặúơc thûơc hiïơn, núi
cöơng ăöìng ngûúđi Anh ăiïng thïí hiïơn hïịt nhûông gò hoơ coâ Vađo cuđng
giai ăoaơn íịy, Nicaragua ăaô ban võ thïị hađnh chñnh vađ phaâp lñ ăùơc biïơt
cho vuđng thuöơc söng Coco, trïn búđ biïín Ăaơi Tíy Dûúng, trûúâc ăíy bõ
ngûúđi Mosquito chiïịm giûô
Sûơ phaât triïín cuêa caâc hïơ thöịng saên xuíịt
Lađ tađi saên thûđa kïị cuêa thûơc dín, kinh tïị trang traơi víîn thöịng lônh
nïìn kinh tïị nöng nghiïơp vûúơt tröơi
Cađ phï chiïịm 15% ăíịt canh taâc úê Guatïmala, 20% úê Salvador vađ úê
Costarica, núi mađ cađ phï lađ mùơt hađng xuíịt khííu chuê ýịu Thûúđng thò
nhûông nhađ saên xuíịt trung bònh, ăöi khi coâ nguöìn göịc chíu Íu múâi sûê
duơng nguöìn nhín lûơc thûúđng nhíơt hoùơc theo muđa Chuöịi lađ saên
phíím xuíịt khííu lúân cuêa Trung Mô, nhûng hïơ thöịng saên xuíịt sûê
duơng búêi caâc cöng ti lúân Bùưc Mô vađo cuöịi thïị kó XIX ăaô thay ăöíi Mña
ặúđng vađ böng böí sung cho caâc saên phíím nhiïơt ăúâi xuíịt khííu, trong
khi ăoâ chùn nuöi — hoaơt ăöơng truýìn thöịng cuêa möơt söị chuê súê hûôu lúân
trong chûđng mûơc nađo ăoâ ăaô ặúơc hiïơn ăaơi hoaâ, ăöìng thúđi vûđa múê röơng
phaơm vi (quaêng canh) Nhûông nùm 1970 vađ 1980 ăaô bõ röịi loaơn vò sûơ
lïn xuöịng cuêa giaâ caê vađ sûơ caơnh tranh quöịc tïị gay gùưt Baơo lûơc vađ röịi
loaơn úê nöng thön maơnh díìn lïn ăaô lađm tùng khuêng hoaêng Hoaơt ăöơng
cuêa möơt söị nhađ saên xuíịt lûúng thûơc ăang trong hoađn caênh khoâ khùn,
möơt phíìn do nhûông röịi loaơn hiïơn nay ăang lađm Trung Mô chao ăaêo
Trang 9Dín söị tùng nhanh lađm tùng aâp lûơc ăöịi vúâi ăíịt ăai tûđ nùm 1950
Khaâi niïơm caêi caâch ruöơng ăíịt chñ ñt cuông lađ víịn ăïì chuê ýịu ặúơc ặa
ra tranh luíơn trong möơt thúđi gian úê Nicaragua, nûô töíng thöịng
V.Chamorro dûúâi aâp lûơc cuêa phe baêo thuê ăaô huyê boê caêi caâch ruöơng
ăíịt do nhûông ngûúđi theo tû tûúêng dín töơc vađ caâch maơng ăïì xûúâng
nùm 1980
Nhûng Trung Mô khöng chó coâ nöng nghiïơp Vúâi sûơ ăa daơng hoaâ
caâc hoaơt ăöơng bùưt ăíìu úê qui mö khaâ lúân tûđ khi thađnh líơp khöịi thõ
trûúđng chung Trung Mô nùm 1960, sûơ phaât triïín trao ăöíi buön baân
nöơi vuđng caâc saên phíím cöng nghiïơp tiïu duđng thöng duơng cho pheâp
böơ maây saên xuíịt díìn ăi vađo hoaơt ăöơng
Sûơ di cû vađ caâc thađnh phöị
Ăö thõ hoaâ phaât triïín nhanh tûúng quan vúâi mûâc tùng dín söị cao
vađ di dín nöng thön, ặúơc thuâc ăííy do sûơ míịt tríơt tûơ thûúđng xuýn
Hiïơn ăaơi hoaâ vađ phín cûơc hoaâ caâc hoaơt ăöơng trong nhûông vuđng ăö thõ
lúân ăaô giuâp caâc thađnh phöị Trung Mô thoaât khoêi nhõp ăöơ cuêa nhûông thuê
ăö nhoê beâ thuöơc tónh Phíìn lúân trong söị nhûông thađnh phöị nađy tíơp trung
túâi 25% dín söị caê nûúâc Nhûông röịi loaơn úê nöng thön ăaô díìn túâi viïơc dín
nöng thön di cû ra thađnh phöị Thađnh phöị Quidad cuêa Guatïmala, möơt
thađnh phöị lúân nhíịt vúâi gíìn 2 triïơu dín cuông coâ nhûông víịn ăïì chung vïì
tònh traơng thiïịu chöî úê Hiïơn tûúơng di truâ trûúâc kia víîn cođn töìn taơi, phaên
aânh hoađn caênh khoâ khùn úê möơt söị nûúâc: Salvador quaâ taêi dín söị nïn ăaô
cho ắnh cû hađng ngađn kiïìu dín úê Honduras — núi ñt dín hún, taơo ra
nhûông cùng thùỉng lúân giûôa hai nûúâc
Tuy nhiïn tûđ 15 nùm qua, Trung Mô lađ núi chuýín giao vađ di
chuýín dín cû maơnh meô do khuêng hoaêng kinh tïị, chiïịn tranh vađ baơo
loaơn mađ töín thíịt xaô höơi khoâ coâ thïí tñnh ặúơc úê mûâc nađo- sûơ di chuýín
öì aơt ñt ặúơc biïịt ăïịn tûđ Guatïmala sang Chiapas (Mïhicö) trong ăoâ
möơt söị trúê laơi Töí quöịc nhûng víîn “di chuýín” vò lađng maơc cuêa hoơ
khöng cođn nûôa Phe ăöịi líơp chöịng nhûông ngûúđi dín töơc chuê nghôa
caâch maơng úê Nicaragua ặúơc hònh thađnh úê Honduras vađ Costarica
Dín di cû coâ caê chuơc ngađn ngûúđi Hoơ lađ naơn nhín cuêa sûơ míịt öín ắnh
kinh tïị vađ chñnh trõ hoùơc nhûông hïơ tû tûúêng ăöịi ắch thö baơo Trung
Mô lađ khu vûơc cùng thùỉng cao vïì xaô höơi vađ chñnh trõ trïn thïị giúâi
ngađy nay Trong möơt chûđng mûơc nađo ăoâ thò ăoâ chñnh lađ caâi taơo nïn sûơ
thöịng nhíịt ăíìy kõch tñnh cuêa nhûông nûúâc nhoê beâ taơo nïn khu vûơc
nađy hay ñt ra ăoâ lađ caâi taơo nïn möơt neât chung ăöịi vúâi nhûông nûúâc mađ
Trang 10híìu hïịt ăaô bõ giùìng co trong suöịt chiïìu dađi lõch sûê cuêa mònh búêi
nhûông thïị lûơc li khai
Mïhicö
Mïhicö lađ nûúâc coâ diïơn tñch trung bònh nïịu ta so saânh vúâi nhûông
gaô khöíng löì trïn hađnh tinh Vúâi khoaêng 90 triïơu dín, Mïhicö lađ möơt
trong hai nûúâc lúân trong chíu Mô La tinh vađ ngađy nay cođn nöíi tiïịng
vò coâ thađnh phöị lúân nhíịt thïị giúâi — thuê ăö Mïhicö vúâi khoaêng 20 triïơu
dín Mïhicö coâ möơt biïn giúâi ríịt dađi chung vúâi cûúđng quöịc söị möơt thïị
giúâi (2000 km)
Tûđ 30 nùm nay, Mïhicö lađ möơt nûúâc coâ ăa söị dín cû lađ dín ăö thõ
(trïn 60% hiïơn nay) Ăíy lađ möơt nûúâc cöng nghiïơp hoaâ mađ hònh aênh
vïì ăíịt nûúâc nađy trïn thïị giúâi trong nhûông nùm 1970 díìn díìn ặúơc
thïí hiïơn qua nguöìn tađi nguýn díìu moê bao la (buđng nöí díìu moê
nhûông nùm 1975 — 1980), qua sûơ suơp ăöí kinh tïị nùm 1982 röìi moân núơ
khöíng löì mađ nhađ nûúâc nađy mùưc phaêi (trïn 100 tó USD) vađ ăaô phaêi
chõu mûâc giaêm söị vöịn cho vay túâi 35% nùm 1989
Sûơ phín böị dín cû líu ăúđi, trong ăoâ möơt phíìn lúân tíơp trung úê bònh
nguýn miïn Trung, ăaô goâp phíìn taơo nïn möơt sûơ thöịng nhíịt quöịc gia
ăùơc biïơt chùơt cheô ngay tûđ thúđi kò thuöơc ắa
Nuâi, nuâi lûêa, ăöơng ăíịt
Khöng gian Mïhicö vûđa thu heơp, vûđa traêi dađi doơc theo nhûông vaơch
lúân cuêa ắa thaâi luơc ắa Bùưc Mô Hai daôy nuâi lúân traêi röơng tûđ Bùưc Tíy
Bùưc vađ Bùưc Ăöng Bùưc túâi miïìn trung ăíịt nûúâc, baên thín miïìn nađy
cuông bõ chùơn ngang búêi daôy nuâi lûêa Ăöng Tíy, mađ ẳnh cao nhíịt túâi
5000m trïn thung luông Mïhicö
Cíịu truâc ắa lyâ nađy lađm thu heơp ăöìng bùìng, quýịt ắnh sûơ ăa daơng
cuêa khñ híơu, bõ thay ăöíi nhiïìu búêi caâc khöịi nuâi úê 150 vô Bùưc, thađnh
phöị Mïhicö thuöơc vïì miïìn ăíịt laơnh, núi vûđa coâ mûa trïn tíìng cao
vûđa coâ mûa nhiïơt ăúâi vađ nûúâc coâ thïí ăoâng bùng úê ăíy
Nhûng nhûông aênh hûúêng cuêa biïín khiïịn cho sûơ tûúng phaên cuêa
ắa hònh thïm maơnh meô, khiïịn Mïhico nùìm dûúâi nhûông luöìng khñ
híơu maơnh: búđ biïín phña Ăöng, tûđ baân ăaêo Yucatan túâi biïn giúâi Mô
ríịt dïî bõ aênh hûúêng búêi nhûông cún baôo hònh thađnh ngoađi biïín Caribï
vađ xoaây löịc úê Võnh Mïhicö
Trang 11Cuöịi cuđng möơt neât chuê ýịu cuêa ắa thaâi Mïhico coâ leô lađ kïịt cíịu
ýịu cuêa tíìng ăíịt dûúâi, lađ nguýn nhín cuêa nhûông tríơn ăöơng ăíịt
Tríơn ăöơng ăíịt gíìn ăíy nhíịt vađ tađn khöịc nhíịt ăaô tađn phaâ Mïhicö
nùm 1985 Chñnh phuê ăaô tñnh ăïịn möơt chûúng trònh di taên thađnh phöị
vađ “sûơ ăoađn kïịt nhín dín” coâ töí chûâc vađ ăöơc líơp chûa tûđng coâ ngađy
nay goâp phíìn vađo viïơc hònh thađnh möơt böơ mùơt xaô höơi múâi trong thuê
ăö Mïhicö
Möơt quöịc gia tíơp trung hoaâ, sûâc nùơng cuêa Mïhicö
Thuê ăö Mïhicö tíơp trung gíìn 25% dín söị cuêa caê nûúâc vađ chiïịm ûu
thïị nhíịt trong böơ maây saên xuíịt vađ hoaơch ắnh
Thađnh phöị lúân nhíịt thïị giúâi hiïơn nay ăang lađ chuê ăïì cuêa möơt cuöơc
tranh caôi gay gùưt Cho túâi nhûông nùm 70, sûơ tùng trûúêng cûơc kò
nhanh cuêa thađnh phöị nađy víîn chûa gíy ra víịn ăïì gò Noâ nhû möơt
díịu hiïơu cuêa sûâc maơnh Röìi sau ăoâ nhõp ăöơ tùng trûúêng ặúơc thuâc
ăííy, dođng ngûúđi ngheđo di cû, sûơ buđng nöí nhûông vuđng dín cû bíịp
bïnh ăaô keâo theo sûơ thay ăöíi gíìn nhû triïơt ăïí trong ăïì xuíịt cuêa caâc
nhađ lađm kïị hoaơch Tríơn ăöơng ăíịt nùm 1985 ăaô khiïịn taâi thiïịt laơi vai
trođ cuêa Mïhicö
Nïịu nhû nhõp ăöơ phaât triïín dín söị giaêm roô rïơt tûđ nùm 1980 do
mûâc tùng dín söị chíơm laơi cuông nhû ăöịi vúâi dín nhíơp cû thò ngûúđi ta
dûơ kiïịn nùm 2000 seô coâ 27 triïơu dín úê thađnh phöị nađy Vaê laơi, viïơc
ặa vađo hoaơt ăöơng caâc cú súê haơ tíìng vađ dõch vuơ ăaô tiïu töịn möơt
khoaên ngín saâch lúân cuêa nhađ nûúâc möîi nùm Thûơc víơy, möîi nùm
thađnh phöị nađy tûơ taơo ra cho mònh nhûông “thuöơc ắa múâi” úê ngoaơi vi
Mïhico Vaê laơi, Mïhicö vađ khu dín cû úê ăíy thuöơc vïì hai chñnh quýìn
khaâc nhau, chñnh quýìn cuêa liïn bang vađ chñnh quýìn nhađ nûúâc
Mïhico, tíơp trung túâi 30% lao ăöơng cöng nghiïơp vađ hún 30% lao ăöơng
dõch vuơ Nhûng Mïhico khöng chó chiïịm võ trñ nöíi bíơt úê cöng nghiïơp
vađ dõch vuơ, mađ cođn úê quýìn lûơc Thađnh phöị nađy ặúơc xíy dûơng trïn
cöị ăö Azteâques, úê trung tím cuêa laônh thöí, trong vuđng “khöng khñ
trong lađnh nhíịt” (trúê thađnh ö nhiïîm nhíịt) Giai ăoaơn ăíìu cuêa quaâ
trònh hiïơn ăaơi hoaâ cuêa Mïhicö trong thúđi chïị ăöơ ăöơc tađi Porfirio Diaz
tûđ cuöịi thïị kó XIX cho ăïịn caâch maơng 1910 ăaô ặa caâc phûúng tiïơn
víơn taêi hiïơn ăaơi vađo hoaơt ăöơng, ặúng böơ vađ ặúđng sùưt Tíịt caê ăïìu
höơi tuơ vïì Mïhicö Caâc chñnh phuê ra ăúđi tûđ cuöơc caâch maơng ăaô tùng
cûúđng vai trođ cuêa nhađ nûúâc trong nïìn kinh tïị vađ taơo ăiïìu kiïơn cho
viïơc ăađo taơo möơt lúâp trung bònh úê moơi trònh ăöơ cho tíịt caê nhûông viïn
chûâc mađ viïơc gíìn guôi vúâi chñnh quýìn lađ möơt ăiïìu kiïơn töìn taơi cuêa
Trang 12hoơ Duy chó coâ thuê ăö lađ ặúơc hûúêng möi trûúđng vùn hoaâ lúân, aânh
saâng vùn hoâa vađ nghïơ thuíơt úê cíịp ăöơ quöịc tïị
Ăöơng cú cuêa biïn giúâi phña Bùưc
Miïìn Bùưc giaâp gianh vúâi Mô ăaô trúê thađnh ngûúđi thíìu laơi cuêa cûúđng
quöịc laâng giïìng vađ coâ sûơ phaât triïín thíìn kò
Miïìn Bùưc Mïhicö, noâi caâch khaâc lađ sûơ kïị tiïịp cuêa caâc bang biïn
giúâi cuêa Mô, tûúng ûâng vúâi vuđng AÂ nhiïơt ăúâi nhûng chó coâ ñt núi lađ
hoang maơc Nhûông bang nađy trûúâc ăíy ñt dín, lađ laônh thöí thuöơc ắa
cuêa Tíy Ban Nha, traêi röơng trïn bang Texas vađ California úê ăíy chó
xíy dûơng ặúơc nhûông thađnh phöị moê vađ giaâo höơi Ăöơng cú cuêa biïn
giúâi nađy ăaô trúê thađnh möơt hiïơn tûúơng hađng ăíìu cuêa nïìn kinh tïị
Mïhicö vađ kïịt quaê lađ sûơ phín böị dín cû múâi ăaô traêi qua nhiïìu giai
ăoaơn tùng trûúêng trûúâc ăíy Chñnh trong thađnh phöị chñnh
Monterrey úê Bùưc Mïhicö mađ nïìn cöng nghiïơp ăaô coâ nhûông bûúâc phaât
triïín ăeơp ăeô nhíịt ngay tûđ cuöịi thïị kó XIX, ăùơc biïơt lađ ngađnh luýơn
gang theâp Giai ăoaơn tùng trûúêng kinh tïị thûâ hai úê miïìn Bùưc
Mïhicö nađy diïîn ra vađo nhûông nùm 60 vúâi nhûông chûúng trònh lúân
vïì tûúâi tiïu vađ ặa vađo canh taâc giöịng luâa mò luđn theo ăïì nghõ cuêa
caâc chuýn gia trong cuöơc caâch maơng xanh- cú súê cuêa sûơ thay ăöíi
síu sùưc cuêa khung caênh nöng nghiïơp Cuông vađo nhûông nùm 60,
nhûông nhađ maây nhoê hoaơt ăöơng bùìng caâch thíìu laơi laơi bùưt ăíìu ặúơc
nhín lïn Nhûông nhađ maây ăoâ ặúơc goơi lađ Maquiladoras, nhùìm hoađ
nhíơp vađo díy chuýìn saên xuíịt Bùưc Mô
Nghõch lñ thay, cuöơc khuêng hoaêng ăíìu nhûông nùm 80 do suơt giaâ
díìu laơi phuơc vuơ cho sûơ caêi töí cöng nghiïơp cuêa ăíịt nûúâc Mïhicö ăaô
hûúâng chñnh saâch cuêa mònh vïì tûơ do hoaâ vađ múê cûêa ra nûúâc ngoađi
Ăûúng nhiïn lađ trong chûđng mûơc mađ 70% lûúơng trao ăöíi thûơc hiïơn
vúâi Mô thò chñnh trong nhûông vuđng phña Bùưc lađ núi diïîn ra nhûông
chuýín biïịn ăaâng chuâ yâ nhíịt Hïơ thöịng caâc nhađ maây thíìu laơi díîn
ặúđng vađ lađm mö hònh cho quaâ trònh tûơ do hoaâ kinh tïị coâ thïí ăi ăïịn
thađnh cöng Caâc bang vađ caâc thađnh phöị biïn giúâi ăaô taơo ăiïìu kiïơn cho
vöịn nûúâc ngoađi vađo Trong khi ăoâ, phíìn lúân caâc ngađnh cöng nghiïơp
Mïhicö ăang lím vađo caênh khuêng hoaêng, sa thaêi vađ phaêi thûđa nhíơn
rùìng caâc nhađ maây thíìu laơi tûđ nùm 1982 — khu vûơc ăaô ăa daơng hoaâ vađ
khöng cođn giúâi haơn úê quíìn aâo may sùĩn hay lùưp raâp saên phíím mađ bao
hađm caê ăiïơn tûê, ăaô taơo ra ríịt nhiïìu viïơc lađm
Trang 13Vuđng biïn giúâi trûúâc hïịt vađ toađn böơ nûúâc Mïhicö sau ăoâ chúđ ăúơi ríịt
nhiïìu úê hiïơp ắnh tûơ do míơu dõch Bùưc Mô (NAFTA) coâ hiïơu lûơc tûđ
ngađy 1/1/1994 Mïhicö nhùìm muơc tiïu taơo ra 700000 viïơc lađm vađ Mô
nhùưm vađo viïơc haơn chïị dođng ngûúđi nhíơp cû bíịt húơp phaâp
Díìu moê vađ caâc vuđng coâ díìu
Díìu moê ăaô trúê thađnh tiïìm lûơc kinh tïị chuê ýịu, mađ sûơ thõnh vûúơng
cuêa nïìn kinh tïị gùưn vúâi nhûông thùng daâng cuêa saên lûúơng vađ giaâ díìu
Sau khi giaâ díìu tùng ẳnh ăiïím nùm 1973, Mïhicö ăaô yâ thûâc ặúơc
lúơi ñch cuêa nguöìn tađi nguýn hydrocacbon röơng lúân cuêa mònh Tuy
víơy nguöìn tađi nguýn nađy cuông ăaô ặúơc khai thaâc tûđ cuöịi thïị kó XIX
vađ ăaô goâp phíìn ăaânh díịu nhûông giai ăoaơn quan troơng nhíịt trong
lõch sûê quöịc gia vò noâ ặúơc quöịc hûôu hoaâ vađo nùm 1938 búêi
L.Cardenas, töíng thöịng nûúâc cöơng hoađ Mïhicö Sau ăoâ Mïhicö ăaô saên
xuíịt ăïí ăaâp ûâng ặúơc nhu cíìu tiïu thuơ trong nûúâc Viïơc phaât hiïơn
caâc moê díìu ngoađi khúi Campeche truđng vúâi luâc giaâ díìu tùng Khai
thaâc díìu ặúơc tùng cûúđng öì aơt, taơo ra nhiïìu ăaêo löơn khöng chó vïì
kinh tïị mađ cođn vïì xaô höơi vađ khu vûơc trong ăíịt nûúâc Saên lûúơng tùng
ăïìu tûđ nùm 1984 vađ vûúơt qua mûâc 150 triïơu tíịn Ăoâ chñnh lađ ăöơng cú
phaât triïín, song sûơ tiïịn triïín ăaô dûđng laơi vađo ăiïím giaâ díìu bùưt ăíìu
giaêm Mïhicö hiïơn nay cuông dûâng hađng thûâ nùm trïn thïị giúâi (157
triïơu tíịn nùm 1992) Cöng ti Pemex víîn giûô tû caâch doanh nghiïơp
quöịc doanh, trong khi ăoâ phíìn cođn laơi cuêa nïìn kinh tïị ăaô ặúơc tû
nhín hoâa Díìu moê, ăaêm nhiïơm 70% xuíịt khííu nùm 1982, chó cođn laơi
1/3 trong 10 nùm sau
Tuy nhiïn díìu moê ăaô lađm thay ăöíi síu sùưc vađ líu dađi böơ mùơt
Mïhicö, chñ ñt cuông úê ắa phûúng, trûúâc tiïn bùìng viïơc ặa vađo möơt
nïìn cöng nghiïơp vađ hiïơn ăaơi hoaâ nöng nghiïơp úê phña Nam cho ăïịn
tíơn eo biïín Tehuantepec
Nhûông thađnh phöị nhoê thuöơc eo biïín vađ vuđng võnh nhû
Vilahermora, Minatitlan vađ Salina Cruz, coâ nhûông nhađ maây loơc díìu,
ăaô ăaơt mûâc tùng trûúêng cao miïîn sao chñnh quýìn thađnh phöị coâ
nhûông phûúng tiïơn ăïí ăöịi phoâ vúâi dođng ngûúđi di cû víîn chûa tòm
ặúơc viïơc lađm trong ngađnh díìu moê
Trong phaơm vi ắa phûúng, nhiïìu cuöơc xung ăöơt ăaô gíy nïn sûơ ăöịi
líơp giûôa chñnh quýìn cuô vađ nhûông ngûúđi saên xuíịt díìu moê, giûôa dín
ắa phûúng vađ dín múâi ăïịn Cuöịi cuđng, sûơ thõnh vûúơng mađ díìu moê
Trang 14mang laơi trong nhûông nùm 70 cho túâi nùm 1982 ăaô lađm thay ăöíi súê
thñch tiïu duđng cuêa lúâp trung lûu nađy cuông nhû tíìng lúâp bònh dín
ăang ngheđo ăi tûđ nùm 1992, lađ möơt trong nhûông ýịu töị ăïí caâo giaâc hïơ
thöịng chñnh trõ vađo cuöịi nhûông nùm 80, díîn túâi nhûông caêi caâch cíịu
truâc hiïơn nay
Mïhicö Anh ăiïng vađ Mïhicö lai taơp
Dín söị göịc Anh ăiïng chiïịm phíìn thiïíu söị, nhûng Mïhicö hiïơn
ăaơi, lai taơp, gùưn vađo hònh aênh cuêa mònh nhûông kïị thûđa cuêa quaâ khûâ
Hònh aênh vïì Mïhicö hiïơn ăaơi khöng phaêi lađ hònh aênh vïì tađi saên ăa
vùn hoaâ coâ tûđ quaâ khûâ Vaê laơi, nhûông cöng trònh vïì kiïịn truâc — höìi ûâc
thûơc sûơ vïì nhûông giai ăoaơn liïn tiïịp cuêa lõch sûê, úê ăíy lađ ăïí minh
chûâng cho hònh aênh íịy vađ thu huât khaâch du lõch — “nhûông ngûúđi ûa
maơo hiïím cuêa thïị giúâi hiïơn ăaơi” Qui mö ăa vùn hoaâ nađy, núi thöịng
lônh cuêa thïị giúâi lai taơp, víîn cođn lađ möịi quan tím trùn trúê cuêa ặúđng
löịi chñnh trõ vađ ăaô ăaânh díịu möơt söị biïơn phaâp thi hađnh trong caâch
maơng (1910 — 1940) Sûơ trúê laơi vađ duy trò thïí chïị súê hûôu ruöơng ăíịt
tíơp thïí kïịt húơp vúâi chïị ăöơ saên xuíịt gia ằnh chûâng minh cho sûơ thûđa
kïị ruöơng ăíịt cuêa ngûúđi Anh ăiïng
Nïịu thïị giúâi Anh ăiïng chó chiïịm 5% dín söị theo thöịng kï, noâ
tiïịp tuơc lađm ăöịi tûúơng cho chñnh saâch baên xûâ, nhíịt lađ vïì mùơt hoơc
ặúđng - ăaô chõu nhiïìu thay ăöíi suöịt thúđi kò híơu caâch maơng
Thïị giúâi nađy, ăùơc biïơt lađ trong thúđi kò khuêng hoaêng bađy toê nhiïìu
ýu saâch, ăöi khi ríịt dûô döơi, trong ăoâ coâ möơt ýu saâch lúân liïn quan
túâi phong trađo baên sùưc Lađ möơt neât böơ phíơn thïí hiïơn baên sùưc íịy, nghïì
thuê cöng phong phuâ cuêa Mïhicö, ngađy nay ăang ặúơc thûúng maơi hoaâ
öì aơt búêi nhûông maơng lûúâi vûúơt khoêi tíìm cuêa ngûúđi saên xuíịt, lađ ăöịi
tûúơng cuêa sûơ tranh caôi giûôa nhûông ngûúđi baêo vïơ chíịt lûúơng vùn hoaâ
nghïơ thuíơt Ăi túâi hiïơn ăaơi hoaâ bùìng con ặúđng höơi nhíơp xaô höơi nađo,
ăoâ lađ möơt thaâch thûâc (trong söị nhûông thaâch thûâc khaâc, thaâch thûâc
nađy chùưc chùưn lađ ăaâng lo ngaơi nhíịt: dín söị tùng nhanh, nùơng núơ) taơo
nïn neât ăùơc thuđ cuêa Mïhicö
♦ Quíìn ăaêo Antiles - möơt quíìn ăaêo nhiïơt ăúâi
Lûu vûơc biïín phín caâch giûôa Bùưc Mô vađ Nam Mô, biïín Caribï hay
quíìn ăaêo Antiles, röơng ngang vúâi biïín Ăõa Trung Haêi vađ thuöơc hoađn
toađn vïì vuđng nhiïơt ăúâi, ặúơc chiïịm lônh búêi chuöîi caâc hođn ăaêo mađ sûơ
Trang 15ăa daơng cuêa chuâng víîn mang möơt tađi saên thûđa kïị chung Ăoâ lađ nïìn
taêng thuöơc ắa ăiïín hònh, sûơ nö lïơ trong nhûông laônh thöí míịt díìn dín
baên xûâ ngay tûđ khi noâ ặúơc phaât hiïơn búêi nhûông keê chinh phuơc tûđ
chíu Íu Sûơ ăöịi ắch trûúâc mùưt vađ sûơ ăöịi ắch cuêa boơn haêi tùơc, võ trñ
chiïịn lûúơc cuêa möơt söị hođn ăaêo trïn tuýịn ặúđng thûúng maơi lúân thúđi
thuöơc ắa, sau nađy, lađ sûơ gíìn guôi vúâi Mô giaêi thñch cho tñnh ăa daơng
cuêa nhûông võ thïị chñnh trõ úê biïín Caribï Nhûông ýu saâch dín töơc
hay vùn hoaâ xaô höơi úê ăíy coâ nhûông hònh thûâc khaâc nhau vađ phín
theo tûđng thúđi Tûđ khi Haiti ăöơc líơp cho ăïịn thïị kó XIX, nhûông möịi
quan hïơ cuêa ăaêo Antiles vúâi caâc cûúđng quöịc nöíi bíơt ăaô phaên aânh sûơ
bíịp bïnh cuêa nhûông hònh thaâi xaô höơi hay cuêa caâc quöịc gia trong biïín
Caribï
Noâi chung, ñt nhiïìu cuông úê xa caâc cûơc bađnh trûúâng lúân cuêa thïị giúâi
cöng nghiïơp, quíìn ăaêo Antiles cuông víîn lađ möơt thïị giúâi ăíìy quýịn ruô
ăöịi vúâi dín cû caâc nûúâc taơo nïn noâ Lađm thïị nađo ăïí nhûông hođn ăaêo
nađy khöng bûúâc vađo vođng xoaây cuêa du lõch - ngađnh ăaô trúê thađnh
nguöìn lûơc chñnh ăöịi vúâi ăaơi ăa söị caâc quöịc gia khi mađ nguöìn lúơi nađy
khöng phaêi lađ duy nhíịt?
Tuy nhiïn tñnh thûâ ýịu kinh tïị cuêa quíìn ăaêo Antiles ăaô khiïịn möơt
söị hođn ăaêo phaêi lûơa choơn möơt hònh thûâc hoaơt ăöơng dõch vuơ khaâc trïn
cíịp ăöơ quöịc tïị, cođn ríịt ñt ặúơc biïịt ăïịn, ăoâ lađ hònh thûâc cuêa caâc
“thiïn ặúđng thúị”
Möi trûúđng tûơ nhiïn
Quíìn ăaêo Antilles lađ nhûông hođn ăaêo nuâi lûêa, thûúđng coâ caâc cún baôo
lúân trađn qua, ăöi khi bõ tađn phaâ búêi ăöơng ăíịt
Caribï lađ khu vûơc bíịp bïnh taơo búêi möơt khöịi bao boơc búêi nhûông
ăoaơn ặât gíîy ríịt síu Ăöơ ắa chíịn vađ nuâi lûêa lađ nguöìn göịc cuêa nhûông
thaêm hoaơ ăaô ăaânh díịu lõch sûê Antiles Port — and — Prince, Cap —
Haitien hay caê Kingston ăaô traêi qua nhûông tríơn ăöơng ăíịt nghiïm
troơng Nïịu nuâi lûêa lađ víịn ăïì cuô trong möơt söị vuđng thuöơc Haiti, thò noâ
víîn ăang hoaơt ăöơng nhíịt lađ úê caânh cung caâc ăaêo Antiles nhoê, chùỉng
haơn úê Guadeloupe (Soufieđre) vađ úê ăaêo Maâc-ti-nñch (nuâi Peleeâ) Nhûng
möơt söị ăaêo nhoê thûơc ra chó lađ nhûông vođm cuêa nuâi lûêa - ăiïìu nađy
mang laơi cho caâc hođn ăaêo nađy möơt daâng veê ăùơc biïơt löơng líîy
Sûơ ăa daơng theo vuđng khñ híơu cuêa thïị giúâi ăaêo nađy do sûơ khaâc
nhau vïì cûúng ăöơ vađ ăöơ dađi hađng nùm cuêa muđa mûa hún lađ do sûơ
Trang 16chïnh lïơch vïì nhiïơt ăöơ Tuy nhiïn, nhûông tûúng phaên vïì lûúơng mûa
ăùơc trûng theo tûđng núi, theo sûơ böị trñ caâc mùơt cuêa nhûông khöịi nuâi so
vúâi gioâ Tíy, tûđ ăoâ mađ coâ sûơ goơi tïn caâc mùơt cuêa ắa hònh nùìm “trong
gioâ” vađ “dûúâi gioâ”, nhûông mùơt nađy khö hún vò taâc ăöơng cuêa gioâ noâng
vađ khö Khñ híơu nađy cođn cho thíịy vađo thúđi kò haơn haân coâ khi ríịt
nghiïm troơng ăöịi vúâi cíy tröìng (úê Cuba 1986, 1988) trong khi ăoâ vađo
muđa ăöng laơi coâ nhûông ăúơt laơnh trađn xuöịng tíơn caânh cung ăaêo
Cuöịi cuđng sûơ gùơp nhau cuêa nhûông ăúơt gioâ Tíy keđm theo nhûông
luöìng gioâ biïín ăïịn tûđ xñch ăaơo vúâi khöng khñ AÂ nhiïơt ăúâi quaâ noâng
ăöi khi gíy ra nhûông cún baôo hoađnh hađnh quanh quíìn ăaêo Antiles vađ
võnh Mïhico vađo khoaêng thaâng 9 vađ thaânh 12 Sûơ lúân díìn cuêa nhûông
cún baôo nađy ngađy nay ặúơc phaât hiïơn roô nhûng khöng phaêi bao giúđ
cuông coâ nhûông biïơn phaâp cíìn thiïịt ăi keđm Vò víơy, cún baôo Hugo
thaâng 9 nùm 1989 ăaô tađn phaâ nhiïìu ăaêo thuöơc quíìn ăaêo Antilles (ăaêo
Guadeloupe bõ töín haơi nùơng nhíịt)
Con ngûúđi
Dín cû lai taơp, dín söị treê, núi sûâc eâp dín söị vađ míơt ăöơ cao lađ
nguýn nhín díîn ăïịn di cû
Lõch sûê thuöơc ắa giaêi thñch cho tñnh ăa daơng cuêa möơt dín töơc ăa
chuêng töơc vađ ăa vùn hoaâ ăiïín hònh Thûơc víơy, trïn nïìn taêng chíu Phi
thöịng lônh khùưp núi, trûđ trong nhûông vuđng ăíịt thuöơc ắa cuô cuêa Tíy
Ban Nha (Cuba, cöơng hoađ Ăöminica vađ Portorico) vađ trïn nïìn taêng
caâc nguöìn göịc chíu Íu cođn coâ nhûông ăoađn ngûúđi Trung Quöịc, vađ
nhíịt lađ ngûúđi ÍỊn Ăöơ, hiïơn giúđ nhûông ngûúđi nađy lađ möơt cöơng ăöìng
nùng ăöơng cuêa ăíịt nûúâc nhû úê Triniteâ-et-Tobago
Nhòn chung ăaêo Antiles ríịt ăöng dín: hún 35 triïơu ngûúđi trïn diïơn
tñch 230000 km2 Trïn töíng thïí, tó lïơ tùng trûúêng dín söị úê ăíy víîn
cao (240/00/nùm) vađ ăa söị dín söị treê Nhûng coâ nhûông sûơ khaâc biïơt
cuêa tûđng núi vïì dín söị: Mô ăaô thûơc hiïơn úê Portorico möơt chñnh saâch
kiïím soaât söị sinh: tó lïơ sinh úê ăaêo Maâc-ti-nñch vađ Guadeloupe ăaô
giaêm mùơc duđ cođn cao hún úê Phaâp míîu quöịc: cuöịi cuđng, tó lïơ sinh cuêa
Cuba hiïơn nay bùìng vúâi tó lïơ úê caâc nûúâc cöng nghiïơp vađ nùìm trong söị
nhûông nûúâc coâ tó lïơ sinh thíịp (1,8 treê em/möơt phuơ nûô)
Trong böịi caênh nađy, ta dïî dađng hiïíu ặúơc rùìng di cû ăoâng vai trođ
ăaâng kïí trong caâc ăaêo Antiles Trûúâc ăíy, di cû lao ăöơng nöơi böơ caâc
ăaêo cho nhûông vuơ muđa úê caâc trang traơi theo chu trònh kinh tïị (ngûúđi
Trang 17Haiti úê cöơng hoađ Ăöminica, ngûúđi Haiti vađ Giamaica sang Cuba ),
cođn muơc tiïu cuêa dín di cû ngađy nay khöng roô rađng : ăoâ ăún giaên chó
lađ sûơ tòm kiïịm viïơc lađm trong ngađnh du lõch, vñ duơ tûđ ăaêo Ăöminica
sang Maâc-ti-nñch, Guadeloupe vađ Barbade, tûđ nhûông ăaêo Vierges
sang luơc ắa Bùưc Mô, khiïịn Mô phaêi líơp ra haơn ngaơch tiïịp nhíơn (theo
lñ thuýịt) ăöịi vúâi tûđng nûúâc
Kinh tïị
Ăíy lađ möơt phíìn lúân thuöơc tađi saên thûđa kïị cuêa thûơc dín: viïơc
tröìng cíy úê caâc trang traơi víîn töìn taơi, cöng nghiïơp hoaâ ríịt ñt
Ăúđi söịng kinh tïị cuêa quíìn ăaêo Antiles dûơa trïn hïơ thöịng trang
traơi vađ nö lïơ, theo mö hònh múê röơng ra caâc nûúâc khaâc thuöơc chíu Mô
Latinh Cho ăïịn cuöịi thïị kó XVII, ngûúđi ta víîn chûa thïí noâi chñnh
xaâc vïì hïơ thöịng saên xuíịt: thûơc víơy caâc ăaêo phuơc tuđng dûúâi sûơ ăöịi
ắch cuêa boơn cûúâp biïín, röìi cuêa nhûông cöng ti thuöơc ắa Chó vađo thïị
kó XVIII chûđng mûơc nađo nhoê nhíịt, ặúng vađ cađ phï víîn lađ caâc saên
phíím chuê ýịu Tröìng cíy cađ phï vađ mña ặúng ặúơc tiïịn hađnh trong
caâc ăöìng bùìng vađ thûúđng do nhûông ngûúđi nö lïơ lađm viïơc, röìi do nhûông
nhín cöng baân tûơ do lađm, vađ cuöịi cuđng lađ do nhûông keê thûơc dín -
hònh thûâc ngûúđi lađm reô trïn nhûông vuđng ăíịt trang traơi Nhûông nöng
saên thöng duơng noâi chungthûúng tíơp trung úê nhûông vuđng, nhûng díìn
díìn ặúơc ặa vïì thađnh phöị Viïơc xoaâ boê chïị ăöơ nö lïơ vađo thïị kó XIX
víîn khöng lađm míịt ăi caâc trang traơi Chó coâ hònh thûâc huy ăöơng
nhín lûơc lađ thay ăöíi vađ sûơ ăi laơi nöơi böơ trong caâc ăaêo ặúơc níng lïn
Vađo nûêa sau thïị kó XIX, Antiles cođn traêi qua möơt thúđi kò tûúng ăöịi
thõnh vûúơng trong khi mađ thõ trûúđng Bùưc Mô ăaô trúê thađnh thõ trûúđng
quan troơng nhíịt thïị giúâi
Nhûng caâc trang traơi ñt ặúơc hiïơn ăaơi hoaâ vađ sûơ thùng daâng cuêa
giaâ caê nguýn liïơu cuông nhû sûơ caơnh tranh quöịc tïị vađo thïị kó XIX ăaô
díîn ăïịn sûơ suy thoaâi Caêi caâch ruöơng ăíịt lađ möơt giaêi phaâp ngùn chùơn
sûơ suy thoaâi nađy vađ cho pheâp cung cíịp cho nhu cíìu cuêa caâc thađnh
phöị coâ mûâc tùng trûoêng nhanh, thûơc sûơ víîn chûa diïîn ra Nhòn
chung, ăaêo Antiles phuơ thuöơc vïì lûúng thûơc Tó troơng ngađnh nöng
nghiïơp trong GDP khöng ngûđng giaêm, trûđ úê Haiti Nhûông hoaơt ăöơng
múâi ăaô ra ăúđi, thûúđng gùưn liïìn vúâi sûơ gíìn guôi vúâi Mô, taơo ra sûơ ăöịi
ắch lúân giûôa caâc nûúâc Du lõch cuông trúê thađnh nguöìn thu nhíơp
chñnh, kïí caê ăöịi vúâi nhûông ăaêo quöịc nhû Cuba vađ Portorico, ăaô thûê
nghiïơm caâc chûúng trònh phaât triïín kinh tïị ăa daơng nhíịt Ăöìng thúđi,
nhûông ngađnh cöng nghiïơp nhoê ăaô ặúơc nhín lïn, lađ nhûông mùưt xñch
Trang 18ăún giaên nhíịt trong caâc chi nhaânh cöng nghiïơp Bùưc Mô Hiïơn tûúơng
nađy khöng chó ăùơc trûng cho caâc ăaêo thuöơc Antiles mađ cođn thím nhíơp
vađo Haiti Nhûng ăoâ lađ caâi thay thïị cho sûơ thiïịu thöịn vïì tađi nguýn
thiïn nhiïn cuêa caâc nûúâc nhoê nhíịt, trong khi ăoâ caâc nûúâc khaâc coâ
phûúng tiïơn ăïí phaât triïín möơt söị ngađnh cöng nghiïơp gùưn vúâi tađi
nguýn ăíịt ngíìm: chïị biïịn böxñt úê Jamaica (lađ nûúâc saên xuíịt bö xñt
hađng ăíìu trong thúđi gian gíìn ăíy), ăùơc biïơt lađ khai thaâc vađ loơc díìu úê
Triniteâ vađ Tobago (chïị biïịn möơt phíìn díìu thö khai thaâc úê Vïlïzúla
— nûúâc laâng giïìng) Vïlïzúla ăaô súâm thõnh vûúơng song giúđ ăíy ăang
suy tađn
Ăöịi mùơt vúâi nïìn kinh tïị ýịu keâm vađ cođn nhiïìu bíịp bïnh, nhiïìu
phûúng saâch kinh tïị múâi ăaô ặúơc khaâm phaâ: “ặúđng löịi kinh tïị dõch
vuơ”, cho pheâp thu huât tiïìn vïì võnh Caribï Nhiïìu ăaêo ăaô trúê thađnh
nhûông thiïn ặúđng thúị (nguöìn thu ăa daơng vađ coâ ríịt nhiïìu cöng ty)
nhû ăaêo Caimans vađ Bahamas Ngoađi ra cođn möơt söị khu vûơc khaâc,
chùỉng haơn nhûông khu chïị xuíịt úê Curacao
Du lõch
Thuíơn lúơi nhúđ khñ híơu vađ úê gíìn Myô, du lõch ăaô trúê thađnh nguöìn
thu nhíơp hađng ăíìu cuêa ríịt nhiïìu ăaêo
Hònh aênh mang tñnh ngoaơi lai cuêa quíìn ăaêo Antilles khöng cođn lađ
múâi meê, nhûng chó sau chiïịn tranh thïị giúâi II nghađnh du lõch múâi cíịt
caânh thûơc sûơ Nhiïìu ăaêo, nûúâc biïín trong vađ nhiïìu mađu sùưc, caênh sùưc
nuâi lûêa huđng vô, truýìn thöịng ím nhaơc vađ nhûông khu chïị xuíịt thu
huât nhûông con tađu khaâch sang troơng cuông nhû hoaơt ăöơng du lõch
bònh dín Vò taâc ăöơng nghađnh du lõch noâi chung nöíi bíơt trong phaơm
vi caâc ăaêo nhoê hún lađ trong nhûông ăaêo lúân, nïn nghađnh cöng nghiïơp
du lõch nađy úê ăíu cuông lađ nguöìn lúơi hađng ăíìu, trûđ úê Haiti vađ cöơng
hoađ Ăö-mi-ni-ca
Thuíơn lúơi cuêa ăaêo Antilles úê chöî noâ mang laơi sûơ saêng khoaâi vúâi
aânh nùưng mùơt trúđi vađ biïín dõu suöịt caê nùm Gíìn 60% du khaâch lađ
ngûúđi Bùưc Myô, song ngûúđi Phaâp vađ ngûúđi Anh cuông khaâ ăöng Möơt söị
hođn ăaêo chuýín tûđ ngađnh du lõch xa xó, nïịu khöng muöịn noâi lađ quyâ
töơc, thûúđng dađnh cho ngûúđi Anh vađo nûêa ăíìu thïị kyê XX, sang ngađnh
du lõch quaêng ăaơi quíìn chuâng, ặúơc khuýịn khñch do úê gíìn thõ
trûúđng Bùưc Myô Võnh Montego úê Zamaica hiïơn nay ăoân tiïịp hún
800.000 du khaâch möîi nùm, mang laơi lûúơng ngoaơi tïơ lúân, ûúâc tñnh
khoaêng 500 triïơu USD