Nhûông ngûúđi lađm cöng taâc líịy nûúâc tûđ caâc dođng söng ăïí cung cíịp cho nhín dín trûúâc khi ăem nguöìn nûúâc túâi cho hoơ phaêi xûê lyâ qua maây loơc vò ngađy nay ngoađi nhûông vi
Trang 1PHÊÌN IV XẬ HƯÅI
Trang 2 Caâc tíìng lúâp xaô höơi nghïì nghiïơp
Khi phín tñch vïì hoaơt ăöơng chuýn mön, ngûúđi ta tiïịn hađnh
dûơa theo caâc nghïì, sau ăoâ ngûúđi ta so saânh sûơ khaâc biïơt giûôa
öng chuê vađ ngûúđi lađm cöng ùn lûúng vađ cuöịi cuđng lađ dûơa trïn
hïơ thöịng caâc cöng viïơc cíìn trònh ăöơ tay nghïì
úê Phaâp vađo nùm 1954, Viïơn thöịng kï nghiïn cûâu kinh tïị
quöịc gia (INSEE) ăaô soaơn ra danh saâch caâc tíìng lúâp xaô höơi
nghïì nghiïơp sau ăoâ sûêa ăöíi nùm 1980 cho phuđ húơp vúâi xu
hûúâng thay ăöíi cuêa hoaơt ăöơng chuýn mön Nhûng viïơc phín
biïơt caâc tíìng lúâp xaô höơi theo phûúng thûâc múâi víîn tûúng ăöịi
giöịng vúâi trûúâc ăíy
Tuy nhiïn, sûơ khaâc biïơt mađ ngûúđi ta nhíơn thíịy úê ăíy lađ
caâch phín tíìng gíìn vúâi hoaơt ăöơng chuýn mön hún Trûúâc hïịt,
caâch phín biïơt tíìng lúâp xaô höơi theo kiïíu múâi dûơa theo caâc
nghïì sau ăoâ so saânh ăöịi líơp giûôa chïị ăöơ lađm cöng vađ caâc hònh
thûâc ngoađi chïị ăöơ lađm cöng, cuöịi cuđng lađ dûơa theo tön ti cíịp
bíơc ăaô ặúơc thiïịt líơp trong giúâi lađm cöng vađ theo hađng loaơt
nhûông cöng viïơc ăođi hoêi trònh ăöơ tay nghïì khaâc nhau
Ngađy xûa víịn ăïì töí chûâc ngađnh nghïì lađ möơt víịn ăïì ríịt quan
troơng: chuê ýịu dûơa vađo tri thûâc vađ di saên cuêa gia ằnh ăïí laơi
Víơy mađ ăïịn thïị kyê XIX, viïơc liïơt kï caâc nghïì ăaô hún hùỉn vađ cho
pheâp thöịng kï ặúơc söị ngûúđi lađm möîi nghïì cuơ thïí Vïì líu dađi
mađ noâi, nghïì nghiïơp seô xuíịt hiïơn trong phaơm vi gia ằnh vađ
viïơc phín biïơt nghïì riïng vúâi nghïì chung seô cođn xa laơ vúâi logic
nađy
Ăïịn cuöịi thïị kyê XIX vađ trong suöịt thïị kyê XX nhúđ coâ luíơt lao
ăöơng mađ sûơ ăöịi líơp giûôa öng chuê vađ ngûúđi lađm cöng cođn roô hún
lađ mö hònh cha - con Khi chñnh saâch cöng nghiïơp hoaâ phaât
triïín thò caâc doanh nghiïơp tû baên lúân seô díìn díìn thay thïị cho
nïìn saên xuíịt nhoê vađ caâc nghïì trûúâc ăíy Sûơ khaâc biïơt giûôa öng
chuê vađ ngûúđi lađm thú seô ặúơc quy chïị cuêa luíơt lao ăöơng lađm roô
rađng hún Vúâi sûơ ra ăúđi cuêa böơ luíơt lao ăöơng mađ hađng loaơt
nhûông cöng viïơc ặúơc cíịp bíơc hoaâ theo trònh ăöơ tay nghïì hay
theo trònh ăöơ ăađo taơo vađ lûơa choơn chïị ăöơ lađm cöng ùn lûúng
Trang 3Caâch phín chia noâi trïn cuông nhû khaâi niïơm “caân böơ” xuíịt
hiïơn ăïìu xuíịt phaât tûđ caâc phong trađo xaô höơi phaât triïín trong
nhûông nùm 1936- 1950 Tûđ khi hiïơp ắnh Matrgnon ặúơc kyâ kïịt
vađo nùm 1936 ăaô taơo ăiïìu kiïơn cho tiïu chuíín hoaâ viïơc lađm
cuông nhû trònh ăöơ nghiïơp vuơ ặúơc líơp ra vađ díìn díìn ặúơc phöí
biïịn Ăíy chñnh lađ giai ăoaơn qúịt ắnh ăïí thiïịt líơp caâc phûúng
thûâc phín tíìng khaâc nhau cho ngûúđi lao ăöơng thuöơc caê lônh vûơc
tû nhín vađ nhađ nûúâc trong ăoâ hïơ thöịng tön ti thûâ bíơc seô ặúơc
húơp phaâp hoaâ
Trong böịi caênh ăoâ, nùm 1954 INSEE ăaô xaâc ắnh rùìng:
trong hún 30 nùm, tïn goơi cuêa caâc tíìng lúâp xaô höơi víîn cođn vađ
cú cíịu phín tñch nađy ăaô ặúơc sûê duơng vađo híìu hïịt caâc cuöơc
ăiïìu tra Cú cíịu phín tñch ăoâ ăaô chia xaô höơi thađnh 9 nhoâm vađ
tíìng lúâp khaâc nhau Caâch phín chia nađy kïịt húơp giûôa sûơ khaâc
biïơt giûôa ngûúđi lađm cöng theo chïị ăöơ vúâi ngûúđi lađm ngoađi chïị
ăöơ vađ ăiïìu lïơ cíịp bíơc cuêa chïị ăöơ
Nùm 1982, viïơc sûêa ăöíi tïn goơi caâc tíìng lúâp xaô höơi ăaô khöng
chuâ yâ túâi nhûông nguýn tùưc ăaô ăïì ra úê nùm 1954 (mùơc duđ möơt
söị ngûúđi sûê duơng tïn goơi muöịn phín chia theo caâch ăún giaên
nhûng hoơ víîn khöng muöịn nhû víơy) Sûêa ăöíi nhû víơy chó lađm
roô tïn goơi hún, cođn khaâi niïơm vïì tíìng lúâp xaô höơi thò ăöi khi laơi
dûơa theo nhûông tiïu chuíín kinh tïị (phín tñch caâch ăöịi xûê vúâi
caâc tíìng lúâp xaô höơi vađ miïu taê caâc nhoâm viïơc lađm giöịng nhau
so vúâi ăađo taơo cíìn thiïịt)
Thiïịu cöng nhín lađnh nghïì
Khuêng hoaêng kinh tïị ăaô lađm míịt ăi khöng ñt viïơc lađm cuêa ngûúđi
lao ăöơng, ăöìng thúđi cuông thöng qua khuêng hoaêng kinh tïị, nhiïìu
viïơc lađm múâi ăaô xuíịt hiïơn Mùơc duđ víơy, nhûông viïơc lađm ặúơc taơo ra
sau khuêng hoaêng laơi khöng ặúơc thiïịt líơp theo hïơ thöịng
Hiïơn nay, víịn ăïì thiïịu viïơc lađm sau khuêng hoaêng úê nhiïìu
nûúâc ăang bõ ăe doaơ búêi nguy cú thiïịu cöng nhín lađnh nghïì
Cuông giöịng nhû trong thúđi kyđ khuêng hoaêng kinh tïị, úê giai ăoaơn
sau khuêng hoaêng cuđng töìn taơi hai hiïơn tûúơng nhû sau: nhûông
cöng viïơc cíìn ñt trònh ăöơ tay nghïì, phuđ húơp vúâi cú cíịu kinh tïị cuô
thò bõ míịt ăi trong khi nhûông cöng viïơc do loaơi hònh kinh tïị múâi
taơo ra laơi khöng tòm ặúơc nhín cöng coâ trònh ăöơ tûúng ûâng
Trang 4Cuđng vúâi nïìn kinh tïị phuơc höìi cuöịi nùm 1980, tònh hònh röìi nađy
ríịt roô neât vađ coâ nguy cú lan röơng INSEE cho biïịt: thaâng 3 nùm
1989, nhòn chung trong toađn ngađnh cöng nghiïơp, tyê lïơ nhín sûơ
cíìn thiïịt khöng tuýín duơng ặúơc trong caâc doanh nghiïơp trïn
10 nhín cöng lađ nhû sau: caân böơ (12,4%), thúơ lađnh nghïì (8,5%)
vađ chuýn viïn (1,6%) Tûđ nùm 1980 ăïịn nay, nhu cíìu tuýín
caân böơ khöng ặúơc ăaâp ûâng ăaô tùng gíịp 2 líìn Dûúđng nhû tònh
traơng nađy xaêy ra trong moơi lônh vûơc Trong trûúđng húơp bõ thíịt
nghiïơp, nhûông ngûúđi lao ăöơng coâ tay nghïì haơng ûu (vađ nhûông
ngûúđi chó thíịt nghiïơp trong thúđi haơn ngùưn) ăïìu nhanh choâng
tòm laơi ặúơc viïơc lađm Ngûúơc laơi nhûông ngûúđi coâ trònh ăöơ thíịp
hún (cuông nhû ngûúđi cao tuöíi vađ thíịt nghiïơp dađi haơn) ríịt khoâ
tòm ặúơc cú may khi trúê laơi thõ trûúđng lao ăöơng
Yïu cíìu cöng viïơc ngađy cađng cao coâ thïí gíy möịi lo lùưng cho
caâc cûê nhín tûúng lai Nöîi lo súơ nïìn kinh tïị bõ suy thoaâi cuêa
möơt ngûúđi múâi töịt nghiïơp khöng phaêi lađ hiïơn tûúơng múâi vađ cuông
khöng coâ cùn cûâ Thíơt víơy, möơt lao ăöơng treê khi ặúơc tuýín
duơng khöng phaêi luâc nađo cuông sûê duơng trònh ăöơ cuông nhû ăaô
ặúơc ăađo taơo Ăöịi vúâi möơt söị ngađnh ăađo taơo kïí caê ngađnh dõch vuơ
víîn cûâ bõ nguy cú míịt cín ăöịi Tuy nhiïn söị cûê nhín múâi ra
trûúđng luön luön thñch nghi ặúơc vúâi nhûông ýu cíìu cuêa caâc
doanh nghiïơp ngađy cađng khùưt khe nhû hiïơn nay
Möi trûúđng vađ sûơ ö nhiïîm
Nhiïìu thïị kyê qua, loađi ngûúđi ăaô cöị gùưng chinh phuơc thiïn
nhiïn xung quang mònh (ăïí phuơc vuơ cho nhu cíìu sinh söịng)
Ngađy nay, trïn hađnh tinh chuâng ta vúâi söị dín hún 5 tyê ngûúđi,
thiïn nhiïn khöng cođn phaêi chinh phuơc nûôa mađ cođn phaêi giûô
gòn baêo vïơ úê caâc nûúâc cöng nghiïơp, cuöơc chaơy ăua trong saên
xuíịt ăaô keâo theo viïơc khai thaâc bûđa baôi caâc nguöìn tađi nguýn
thiïn nhiïn nhû nûúâc, göî, than, díìu Tíịt caê ăïìu bõ khai thaâc
do nhu cíìu cuêa xaô höơi cöng nghiïơp ngađy cađng tùng Vađ do
nguöìn tađi nguýn trong nûúâc khöng ăaâp ûâng ăuê, caâc nûúâc nađy
cíìn phaêi nhíơp nguýn liïơu tûđ caâc nûúâc khaâc nhíịt lađ tûđ caâc
nûúâc thïị giúâi thûâ 3 Tíịt caê caâc nûúâc duđ lađ cöng nghiïơp hay
khöng, cuông khöng traânh khoêi hiïơn tûúơng khai thaâc ngađy cađng
nhiïìu caâc nguöìn khoaâng saên tûđ mùơt ăíịt vađ lođng ăíịt Rûđng bõ
tađn phaâ ăïí líịy göî hoùơc líịy ăíịt lađm ríîy Giïịng ặúơc ăađo lïn ăïí
Trang 5líịy nûúâc hoùơc khai thaâc díìu Caâc moê than, moê sùưt, moê ăöìng,
moê u-ra-ni ăïìu ặúơc múê cûêa khai thaâc
Vò dín söị trïn hađnh tinh ngađy cađng tùng, nïn hiïơn nay viïơc
khai thaâc nguöìn tađi nguýn thiïn nhiïn ăang bùưt ăíìu gùơp khoâ
khùn Ăïí coâ ặúơc nguöìn díìu khñ thò con ngûúđi phaêi ăi tòm síu
hún hoùơc xa hún ngoađi biïín caê Nûúâc duđng cho tûúâi tiïu vađ
cung cíịp cho caâc khöịi thađnh thõ lúân ăang bùưt ăíìu bõ thiïịu
Nhíịt lađ úê chíu Phi, möơt söị khu rûâng ăaô bõ truơi lađ do tïơ naơn
khai thaâc göî vađ sau ăoâ bõ phaâ huyê do quaâ trònh di dín Chñnh
caâc ăaơi dûúng khöng líu lađ nguöìn dûơ trûô nûúâc vö tíơn ăöịi vúâi
loađi caâ thò nay ăang caơn kiïơt díìn túâi mûâc baâo ăöơng Nguýn
nhín cuêa hiïơn tûúơng nađy lađ do viïơc ăaânh bùưt caâ ngađy cađng gia
tùng vađ caâc vuđng ven búđ bõ ö nhiïîm
Bïn caơnh viïơc khai thaâc caâc nguöìn tađi nguýn cođn coâ sûơ
taâc ăöơng liïn tuơc cuêa con ngûúđi cho nïn caâc khu rûđng nhiïơt
ăúâi bõ thu heơp díîn ăïịn xoâi mođn ăíịt vađ xa maơc hoaâ Quaâ trònh
tíơp trung dín söị úê khu vûơc ăö thõ cuđng vúâi sûơ tñch tuơ chíịt
thaêi (raâc rûúêi gia ằnh, nûúâc thaêi) ngađy cađng khoâ ngùn chùơn
Cuöịi cuđng, nïìn saên xuíịt cöng nghiïơp cuông gíy ra muön vađn ö
nhiïîm nguöìn nûúâc vađ khöng khñ Ngay trong nöng nghiïơp
hiïơn nay viïơc sûê duơng phín boân bûđa baôi, chùn nuöi cöng
nghiïơp cuông trúê thađnh nguýn nhín gíy ö nhiïîm Duđ úê bíịt kyđ
núi nađo trïn hađnh tinh chuâng ta möi trûúđng thiïn nhiïn ăïìu
trong tònh traơng bõ ăe doaơ
Khöng khñ, khñ quýín
Khöng khñ mađ chuâng ta ăang hñt thúê thûúđng xuýn bõ ö
nhiïîm do khoâi nhađ maây, sûơ ăöịt noâng cuêa nhađ maây ăiïơn vađ khñ
thaêi cuêa xe húi Hiïơn tûúơng ö nhiïîm nađy cuông coâ thïí goâp phíìn
nguy hiïím nung noâng hađnh tinh chuâng ta
Vađo cuöịi thïị kyê qua, coâ möơt söị ngađy, khöng khñ khöng thïí
hñt ặúơc úê nhûông thađnh phöị lúân cuêa nûúâc Anh do coâ nhiïìu khoâi
than “Smog” lađ kïịt quaê cuêa sûơ tröơn líîn khoâi vúâi sûúng muđ, lađ
ăùơc trûng cuêa Luín Ăön cho ăïịn nhûông nùm 60 Trong phíìn
lúân caâc nûúâc cöng nghiïơp, nhiïn liïơu than ặúơc thay thïị bùìng
díìu, sau ăoâ lađ bùìng ăiïơn vađ khñ ăöịt thiïn nhiïn Nhûông nhiïn
Trang 6liïơu ặúơc thay thïị nađy saơch hún ríịt nhiïìu so vúâi than, coâ
nghôa lađ ñt ö nhiïîm Ăïịn mûâc ngûúđi ta ăaô bùưt ăíìu hñt thúê thoaêi
maâi hún trong nhûông ăiïím dín cû múâi
Nhûng cođn möơt hiïơn tûúơng ö nhiïîm ím ó vađ khöng coâ khoâi
ăaô xuíịt hiïơn vađo nhûông nùm 1970 Khñ thaêi cuêa xe húi, kïịt
húơp vúâi xaơ khñ cuêa öịng thöng húi lađm baôo hoađ khöng khñ cuêa
caâc thađnh phöị lúân thađnh 3 loaơi khñ: ăi-ö-xit lûu huyđnh,
mönöxit, ăaơm vađ hydro caâc bua chaây khöng hïịt Khi 3 loaơi khñ
nađy bõ ngûng tuơ seô gíy ra möơt loaơi sûúng muđ “quang hoâa” lađm
cho khöng khñ khöng cođn hñt thúê ặúơc
Caâc thađnh phöị nhû Los Angeles, Mexico hay A-ten thûúđng
lađ naơn nhín cuêa nhûông hiïơn tûúơng nïu trïn Ngûúơc laơi, khi
nhûông loaơi khñ nađy bõ gioâ cuöịn ăi coâ thïí rúi xuöịng núi khaâc
dûúâi daơng “mûa axit” lađm tiïơt truđng caâc höì nûúâc, a xñt hoaâ ăíịt
ăai vađ tíịn cöng vađo thûơc víơt Nhûông tríơn mûa axit nađy ăaô giïịt
chïịt sûơ söịng dûúâi nûúâc trong caâc höì nûúâc úê Canaăa vađ Bùưc Myô
Ngûúđi ta cuông ăang nghi ngúđ nhûông tríơn mûa nađy ăaô goâp
phíìn lađm tađn luơi cíy rûđng nhíịt lađ úê vuđng nuâi Vosges, vuđng
rûđng ăen vađ úê trung Íu
Ăïí khùưc phuơc naơn ö nhiïîm bíìu khñ quýín ăang lan röơng,
ngûúđi ta ăaô xaâc ắnh nhûông tiïu chuíín khùưt khe hún ăöịi vúâi
nhûông öịng khoâi nhađ maây vađ khuýn duđng xe riïng Caâc nhađ
cöng nghiïơp phaêi trang bõ cho nhađ maây cuêa hoơ nhûông hïơ thöịng
loơc khoâi Cođn caâc nhađ saên xuíịt ötö thò cho ra ăúđi nhûông loaơi xe
ặúơc trang bõ, bùìng öịng xaê coâ chíịt xuâc taâc ăïí giaêm hađm lûúơng
khñ ăöơc haơi Nhûông chiïịc xe nađy thûúđng ặúơc sûê duơng úê Myô vađ
Nhíơt vađ hiïơn nay ăaô xuíịt hiïơn trïn thõ trûúđng chíu Íu
Ö nhiïîm nguöìn nûúâc
Nûúâc saơch ăang trúê thađnh nguöìn quñ hiïịm trong caâc khu
dín cû Nûúâc sinh hoaơt phaêi ặúơc sûê lyâ trûúâc khi ăem ra cung
cíịp cho ngûúđi dín búêi vò nûúâc tûđ ăaây söng vađ nhíịt lađ tûđ caâc
giïịng khoan ăaô bõ ö nhiïîm nghiïm troơng
Caâc dođng nûúâc lúân úê caâc khu cöng nghiïơp nghiïîm nhiïn trúê
thađnh nhûông cöịng thoaât nûúâc “löơ thiïn” ăöí nûúâc thaêi ra biïín
Trang 7Nhûông ngûúđi lađm cöng taâc líịy nûúâc tûđ caâc dođng söng ăïí cung
cíịp cho nhín dín trûúâc khi ăem nguöìn nûúâc túâi cho hoơ phaêi xûê
lyâ qua maây loơc vò ngađy nay ngoađi nhûông vi khuíín vađ vi ruât gíy
bïơnh thöng thûúđng ngûúđi ta cođn phaât hiïơn thíịy trong caâc
nguöìn nûúâc nađy coâ caê chíịt thaêi hoaâ hoơc, chíịt kim loaơi nùơng coâ
haơi vúâi sûâc khoêe cuêa con ngûúđi nhû: thuyê ngín, chò, chíịt
caât-mi
Trûúâc ăíy ngûúđi ta nghô rùìng nhûông maơch nûúâc ngíìm
traânh ặúơc ö nhiïîm hoùơc ặúơc loơc trong lođng ăíịt nhûng ngađy
nađy nhûông maơch nûúâc ngíìm lađ phíìn dûơ trûô nûúâc dûúâi lođng ăíịt
cuông ăang bõ caâc nguöìn nûúâc trïn mùơt ăíịt lađm ö nhiïîm Trong
caâc vuđng thím canh cíy tröìng nhû Beauce, Picarchie, caâc chíịt
phín ăaơm hoaâ hoơc chûa ặúơc cíy tröìng híịp thu ăaô ngíịm
xuöịng caâc maơch nûúâc ngíìm dûúâi daơng nitúraât Cuông giöịng nhû
víơy, trong caâc vuđng chùn nuöi cöng nghiïơp (Bretagne) phín
lúơn vađ phín gia cíìm ăang tñch tuơ thađnh nhûông chíịt nitúraât
chùỉng bao líu nûôa seô gíịm xuöịng caâc maơch nûúâc ngíìm vađ seô
lađm ö nhiïîm caâc nguöìn nûúâc cuêa giïịng khoan
Theo nhûông tiïu chuíín cuêa cöơng ăöìng chíu Íu, lûúơng
nitúraât trong nûúâc saơch quaâ 50mg/lñt nïịu khöng seô gíy nguy
hiïím cho sûâc khoêe cuêa treê thú vađ ngûúđi giađ ýịu Trong möơt söị
xaô cuêa caâc tónh Finistere vađ Morbihan, ngûúđi ta ăaô cíịm líịy
nûúâc tûđ caâc giïịng khoan Caâc loaơi phín boân hoaâ hoơc coâ chíịt
Phöịt-phaât khi khöng ặúơc cíy tröìng híịp thuơ hïịt seô ăöí ra caâc
höì vađ caâc ăaơi dûúng úê ăoâ noâ seô cung cíịp chíịt dinh dûúông cho
hïơ thûơc víơt söịng dûúâi nûúâc Ngûúđi ta thûúđng gùơp hiïơn tûúơng
nađy trïn búđ biïín dûúâi daơng caât mađu vađng xanh (coâ nghôa lađ caâc
thûơc víơt taêo) Cuöịi cuđng, hiïơn tûúơng nađy lađm cho caâc ăöơng víơt
söịng dûúâi nûúâc chïịt ngaơt
Caâi giaâ phaêi traê cho viïơc giaêi quýịt víịn ăïì ö nhiïîm
Bíy giúđ ngûúđi ta khöng cođn neâm raâc thaêi hay ăöí nûúâc bíín
ăi nûôa mađ phaêi xûê lyâ vađ laơi sûê duơng caâc chíịt nađy Nhûng quaâ
trònh nađy ăöi khi cuông cíìn túâi caâc khoaên chi giaêi ö nhiïîm ăaô
ặúơc aâp duơng: caâc cú quan baêo vïơ möi trûúđng ăaô ặa ra möơt
nguýn tùưc: ngûúđi gíy ra ö nhiïîm phaêi traê giaâ cho hađnh ăöơng
cuêa mònh Ngađy 16/3/1978, khi chiïịc tađu Amoco- Cadiz bõ ăùưm,
Trang 8ăöí khoaêng 220.000 tíịn díìu thö xuöịng biïín vuđng Bretagne thò
cöng ty cuêa Myô chuê quaên chiïịc tađu nađy ăöìng thúđi cođn böìi
thûúđng cho caê chñnh phuê Phaâp (toađ aân Chicago ngađy
11/1/1988)
Tûúng tûơ nhû víơy, caâ nhín nađo ăöí nûúâc thaêi ra hïơ thöịng
cöịng thoaât nûúâc vađ ăöí raâc rûúêi ra ngoađi ăïí thu gom qua dõch
vuơ vïơ sinh möi trûúđng ăïìu phaêi ăoâng goâp chi phñ
Hiïơn nay, caâc nhađ cöng nghiïơp biïịt roô rùìng: chi phñ cho
trang thiïịt bõ öịng khoâi nhađ maây, hïơ thöịng loơc rûêa khoâi hoùơc
chi phñ ăïí xíy dûơng vađ ặa vađo hoaơt ăöơng möơt nhađ maây xûê lyâ
nûúâc thaêi lađ ríịt lúân Vađ chi phñ cho viïơc xûê lyâ chíịt thaêi töịn
keâm tuyđ theo mûâc ăöơ ăöơc haơi hoùơc tuyđ theo khoaêng caâch phaêi
chuýn trúê túâi trung tím xûê lyâ
Bònh thûúđng, möơt chuê doanh nghiïơp khöng thïí töịng hïịt
chíịt thaêi ra möơt khu ăíìm hoùơc ăöí vađo möơt goâc rûđng mađ phaó
giao cho möơt baôi raâc nhû möơt thûâ hađng hoaâ hoùơc möơt trung
tím xûê lyâ chíịt thaêi dûúâi sûơ kiïím soaât chùơt cheô Thïị nhûng,
öng chuê nađy phaêi traê chi phñ xûê lyâ chíịt thaêi
Trong ăiïìu kiïơn hiïơn nay, ngûúđi ta cho rùìng: Coâ möơt söị
ngûúđi ăang tòm caâch mua nhûông maênh ăíịt reê tiïìn nhíịt lađ úê
caâc nûúâc thuöơc thïị giúâi thûâ 3 ăïí xíy dûơng caâc trung tím xûê lyâ
raâc thaêi
Giöịng nhû caâc nûúâc giađu, caâc nûúâc thïị giúâi thûâ 3 cuông phaêi
chi phñ cho viïơc víơn chuýín raâc thaêi ăïịn caâc baôi raâc hoùơc ăïịn
nhûông núi xa bùìng caâc tađu trúê raâc
Raâc thaêi cuêa caâc gia ằnh cuông coâ thïí ặúơc buön baân xuýn
ăaơi tíy dûúng Nhûng viïơc giaêi ö nhiïîm nguöìn nûúâc víîn thu
ặúơc lúơi nhuíơn cao nhíịt
Caâc cöng ty phín phöịi nûúâc saơch vađ xûê lyâ nûúâc thaêi ăaô trúê
thađnh tíơp ăoađn lúân trong ngađnh cöng nghiïơp, dõch vuơ cuêa caâc
cöng ty nađy thûơc sûơ lađ cíìn thiïịt Víịn ăïì giaêi ö nhiïîm khñ ga
cuông trúê thađnh víịn ăïì phûâc taơp Ăïí saên xuíịt bònh xuâc taâc vađ
hïơ thöịng ăaânh lûêa cho xe húi, nhađ saên xuíịt phaêi chi míịt möơt
khoaên tiïìn ríịt lúân sau ăoâ bùưt khaâch hađng mua xe húi phaêi
Trang 9chõu khoaên nađy Cođn ăöịi vúâi caâc haông tinh chïị nhiïn liïơu
phaêi níng cíịp nhađ xûúêng ăïí chïị taơo xùng khöng chó giađnh
cho bònh xuâc taâc
Sa maơc hoaâ
Tûđ xa xûa caâc sa maơc khöng ngûđng ặúơc múê röơng vađ nhûông
caânh rûđng nhiïơt ăúâi cuông ăang díìn bõ míịt ăi dûúâi taâc ăöơng cuêa
con ngûúđi
Caâc sa maơc ặúơc vñ nhû nhûông keê chinh phuơc coâ quýìn uy
ăang ngađy cađng múê röơng vuđng chiïịm ăoâng
Trûúâc ăíy, hiïơn tûúơng sa maơc hoaâ lađ do traâi ăíịt noâng lïn,
cođn hiïơn nay hiïơn tûúơng nađy ăang gia tùng do con ngûúđi khai
thaâc, ăöịt phaâ rûđng bûđa baôi Nhûông caânh rûđng ăang díìn díìn trúê
thađnh nhûông ăöìng coê lúân vađ sau ăoâ lađ nhûông sa maơc hoang vu
Diïơn tñch sa maơc Sahara ăang ngađy cađng múê röơng bíịt chíịp
nhûông bûâc tûúđng xanh cöị gùưng chen líịn tiïịn vađo sa maơc
Thíơm chñ nhûông caânh rûđng íím ûúât trúê nïn khan hiïịm úê
Braxin nhûông caânh rûđng nhû víơy cuông bõ khai hoang ăïí líịy ăíịt
tröìng troơt cung cíịp cho caâc chuê nöng
úê chíu Phi vađ Ăöng Nam aâ, ngûúđi ta khai thaâc nhûông cíy göî
lúân úê caânh rûđng nađy ăem baân sang chíu Íu vađ Nhíơt Baên, sau
ăoâ dín baên xûâ laơi trúê laơi ăíy sinh söịng vađ tröìng troơt trïn nhûông
caânh ăöìng tro Cuông nhû víơy, úê Bó hađng nùm míịt ăi nhûông
maênh rûđng vö cuđng lúân
Ngađy nay chó úê baân cíìu Bùưc lađ ngûúđi lađ víîn duy trò thíơm chñ
múê röơng diïơn tñch tröìng rûđng
Giaêi trñ
Ngađy nay, giaêi trñ ăang chiïịm möơt võ thïị quan troơng Thíơt
víơy, nùm 1994, möơt söị ngûúđi khöng söịng bùìng nguöìn thu nhíơp
cuêa mònh ăaô giaêm thúđi gian lađm viïơc vađ lađm viïơc trong gia
ằnh ăïí coâ thïm thúđi gian giaêi trñ vò vúâi hoơ hoaơt ăöơng giaêi trñ
cuông lađ hoaơt ăöơng quan troơng
Xu hûúâng tiïịn túâi möơt xaô höơi giaêi trñ ặúơc diïîn ra ngađy cađng
bònh ăùỉng vïì mùơt chñnh trõ xaô höơi vađ luön taơo ăiïìu kiïơn cho moơi
ngûúđi tiïịp xuâc vúâi nhau vađ ăùơc biïơt lađ hoơ tûơ do sûê duơng thúđi
gian hún
Trang 10Caâc quan niïơm vïì hoaơt ăöơng giaêi trñ khöng thöịng nhíịt vúâi
nhau ăaô ăi ăïịn möơt ắnh nghôa vïì giaêi trñ coâ thïí lađ tiïu cûơc vađ
khöng cíìn thiïịt
Trong thûơc tïị, caâc hoaơt ăöơng giaêi trñ khöng phaêi lađ lao ăöơng
chuýn mön, khöng phaêi lađ caâc cöng viïơc nöơi trúơ mađ cuông khöng
phaêi lađ thúđi gian sinh hoaơt (ùn uöịng, nghó ngúi) ngûúđi ta coâ thïí
phín caâc hoaơt ăöơng nađy ra thađnh hai nhoâm:
Nhoâm thûâ nhíịt bao göìm caâc trođ chúi vađ caâc mön thïí thao,
caâc hoaơt ăöơng biïíu diïîn trûúâc ăaâm ăöng (caâc tríơn thi ăíịu, ăua
tađi) diïîn ra trong moơi möi trûúđng xaô höơi
Nhoâm thûâ hai bao göìm caâc hoaơt ăöơng cuêa nhûông ngûúđi trñ
thûâc : hoơ thûúđng xuýn ăïịn caâc nhađ haât, dûơ caâc buöíi hoađ nhaơc
vađ ăïịn caâc viïơn baêo tađng
Sûơ phín chia theo truýìn thöịng nađy ặúơc dûơa trïn hoơc
thuýịt cuêa arisste luön luön duđng trong moơi xaô höơi ặúng thúđi
Caâc hònh thûâc giaêi trñ mang tñnh tíơp thïí vađ thuơ ăöơng (nhû caâc
cuöơc thi ăíịu thïí thao, caâc buöíi chiïịu boâng) vađ caâc hoaơt ăöơng mang
tñnh caâ nhín cíìn nöî lûơc cao hún vïì trñ túơ mađ khöng coâ sûơ caơnh
tranh líîn nhau Vò víơy caâch sûê duơng thúđi gian raônh röîi lađ möơt
nhín töị gíy aênh hûúêng khöng nhoê túâi phín hoaâ xaô höơi
Nhûông cöng viïơc lao ăöơng chín tay trong caâc xaô höơi cöng
nghiïơp ngađy cađng míịt ăi buöơc caâc giúâi nam, nûô phaêi sûê duơng húơp
lyâ thúđi gian giaêi trñ cuêa hoơ ăïí tûơ phíìn ăíìu cho sûâc khoeê baên thín
Noâi chung, ngûúđi ta thûđa nhíơn: caâc hoaơt ăöơng giaêi trñ giuâp
cú thïí phaât triïín khoeê maơnh vađ giaêi trñ phaêi lađ sûơ víơn ăöơng cuêa
cú thïí Vò víơy trong caâc buöíi hoađ nhaơc Pop ngûúđi ta thíịy giúâi
treê thûúđng tham gia biïíu diïîn tñch cûơc Mùơt khaâc cûâ gíìn 1/2 söị
thanh niïn Phaâp laơi coâ 1/4 trong söị hoơ coâ thïí chúi möơt nhaơc cuơ
úê caâc mûâc ăöơ khaâc nhau
Caâc gia ằnh thûúđng coâ thaâi ăöơ chung bùìng nhau khi lao
ăöơng ăïí trang bõ cho gia ằnh lađ hoơ laơi giađnh thúđi gian vađo hoaơt
ăöơng giaêi trñ Tûđ nhûông nùm 1950, do thu nhíơp cuêa ngûúđi dín
tùng, caâc buöíi phaât thanh truýìn hònh vađ maây ghi hònh tûđ coâ
sûâc híịp díîn hún Tuy nhiïn, möơt söị ñt ngûúđi víîn khöng cöng
nhíơn vö tuýịn truýìn hònh lađ phûúng tiïơn giaêi trñ nhûng hoơ
víîn ăùng kyâ mua caâc kïnh ím thanh nöíi vađ maây tñnh caâ nhín
Trang 11vò hoơ khöng phuê nhíơn hoaơt ăöơng giaêi trñ cuêa caâc phûúng tiïơn kyô
thuíơt Xeât cho cuđng, vúâi caâc phûúng tiïơn giaêi trñ trong nhađ,
ngûúđi ta laơi thñch úê nhađ nhiïìu hún lađ ra ngoađi Hiïơn nađy ăađi
radio vađ vö tuýịn truýìn hònh lađ nguýn nhín chñnh díîn ăïịn
xu hûúâng nađy
Ăiïơn aênh vađ truýìn hònh
úê khùưp núi trïn thïị giúâi vađ ngay caê úê Phaâp, ngađnh ăiïơn aênh
ăang cađng ngađy cađng míịt võ trñ trong khi söị lûúơng maây thu
hònh xuíịt hiïơn ngađy möơt tùng
Ngađnh ăiïơn aênh ăang míịt díìn lođng tin ýu cuêa cöng chuâng
Ngay úê Paris caâc raơp chiïịu boâng cuêa caâc khu phöị cuông phaêi
ăoâng cûêa Hiïơn tûúơng nađy cuông giöịng nhû úê caâc thađnh phöị lúân
khaâc Tuy nhiïn hiïơn nay khaân giaê cuêa ăiïơn aênh víîn lađ nhûông
ăöịi tûúơng treê tuöíi Ăiïơn aênh khöng cođn lađ phûúng tiïơn giaêi trñ
cuêa nhín dín nhû thúđi kyđ sau giaêi phoâng nûôa Nùm 1947
ngûúđi ta tñnh coâ khoaêng 412 triïơu Nhûng múâi tûđ nùm 1960 thò
söị raơp chiïịu boâng ăaô giaêm ăi vađ ăïịn nùm 1989 söị khaân giaê
trong nùm chó cođn 120 triïơu úê Phaâp cuông nhû caâc nûúâc khaâc,
raơp chiïịu hađng khöng ặúơc cöng chuâng ûa chuöơng nûôa lađ ăiïìu
dïî hiïíu
Nùm 1968, ngađnh ăiïơn aênh yâ víîn cođn thu huât ặúơc 125
triïơu khaân giaê nhûng hiïơn nay dûúđng nhû ăang giaêm díìn
(nùm 1991, söị khaân giaê chó cođn laơi 89 triïơu) Tñnh hònh úê Ăûâc
khöng coâ gò saâng suêa lùưm trong khi ăoâ úê Anh vađ Myô thò coâ
phíìn khaê quan hún
Ngađnh saên xuíịt phim nhòn chung cuông ăang bõ sa suât, cođn
cöng nghiïơp ăiïơn aênh cuêa Phaâp ặúơc xïịp úê võ trñ thûâ 2 trïn thïị
giúâi sau Myô ăang gùơp khaâ nhiïìu thuíơn lúơi Söị lûúơng phim dađi
tíơp tùng tûđ 151 böơ phim nùm 1985 lïn túâi 156 nùm 1991 sau
ăoâ giaêm xuöịng cođn 125 böơ phim nùng 1997 Nhû víơy, võ trñ nïìn
ăiïơn aênh ( saên xuíịt ặúơc 99 böơ phim dađi tíơp trong khi Ăûâc chó
saên xuíịt ặúơc 72 böơ phim dađi tíơp vađ Anh chó coâ 54 böơ phim
Ăùơc biïơt ngađnh saên xuíịt phim cuêa Liïn Xö cuô ăaô hoađn toađn
suơp ăöí, tûđ 156 böơ phim saên xuíịt nùm 1985 giaêm xuöịng chó cođn
23 böơ phim nùm 1991
Trang 12Tûđ nhûông dûô liïơu thöng tin trïn, coâ möơt cíu hoêi ăùơt ra lađ
liïơu coâ phaêi nïìn vùn hoaâ ăaô bùưt ăíìu chuýín hûúâng? Chuâng ta
khöng nïn kïịt luíơn súâm nhû víơy Vò caâc xu hûúâng víơn ăöơng
khöng song song vúâi nhau
Ngađnh truýìn hònh víîn ăang phaât triïín maơnh, ngûúđi ta
víîn öì aơt ăi mua maây thu hònh Tûđ nùm 1960 ăïịn 1985 trang bõ
cho caâc phûúng tiïơn phaât thanh vađ truýìn hònh tùng lïn 12
líìn
Taơi Phaâp, söị hiïơu thöịng kï cuêa möơt cuöơc ăiïìu tra cuêa Viïơn
thöịng kï vađ nghiïn cûâu kinh tïị quöịc gia (INSEE) ặúơc tiïịn
hađnh nùm 1988 cho thíịy trïn toađn quöịc coâ khoaêng 60 triïơu
maây thu thanh, 20 triïơu maây thu hònh, 7,2 triïơu kïnh ím
thanh nöíi 4,5 triïơu maây ghi hònh vađ 9 triïơu maây nghe nhaơc caâ
nhín Nùm 1989, coâ 97% söị gia ằnh Phaâp coâ maây thu thanh
trong ăoâ 77% söị höơ nađy nghe hađng ngađy, trung bònh möơt ngađy
möơt thñnh giaê boê ra 163 phuât ăïí nghe ăađi
Nïịu phín chia xaô höơi thöng qua viïơc sûê duơng maây truýìn
hònh ngûúđi ta seô tiïịn hađnh nhû thïị nađo? Nùm 1985, coâ 93%
gia ằnh cöng nhín mua sùưm maây thu hònh, söị gia ằnh coâ con
lađ 97% cao hún 5% so vúâi gia ằnh caâc caân böơ cao cíịp Nùm
1987, söị lûúơng ti vi mua trong caâc gia ằnh thúơ ăöịc cöng cao
hún so vúâi gia ằnh caân böơ cao cíịp Tûúng tûơ ngûúđi ta thíịy
trong caâc nûâa tuöíi: ngûúđi cao tuöíi luön luön ặúơc trang bõ ăíìy
ăuê maây thu hònh do ăoâ, ngûúđi ta khöng ăaânh giaâ mûâc söịng
hađng ngađy thöng qua maây thu hònh Nùm 1989, nhòn chung
lûúơng maây thu hònh víîn tùng maơnh: cûâ 1000 ngûúđi dín coâ 375
chiïịc ti vi (úê Myô cûâ möîi ngûúđi dín trung bònh coâ 0,8 chiïịc)
Thúđi gian mađ ngûúđi dín giađnh ăïí xem truýìn hònh ngađy cađng
nhiïìu (theo thöịng kï cuêa INSEE tiïịn hađnh 2 líìn caâch nhau 10
nùm: tûđ 1975- 1985)
Ím nhaơc, hoađ nhaơc vađ ẵa nhaơc
Hoađ nhaơc ăang phaêi caơnh tranh gay gùưt vúâi bùng nhaơc sao
cheâp, ẵa nhaơc vađ caâc soâng phaât thanh
Tíịt caê caâc buöíi trònh diïîn ăùơc biïơt lađ caâc buöíi hoađ nhaơc vúâi
Trang 13nghi lïî cuêa ngađy höơi mang tñnh tíơp thïí luön luön phaêi chõu sûơ
caơnh tranh cuêa ím nhaơc sao cheâp
Tuy nhiïn, tûđ ăíìu nhûông nùm 1970, chi phñ cho töí chûâc caâc
buöíi hoađ nhaơc ăùơt biïơt lađ nhaơc Rock vađ nhaơc jazz ăaô tùng Tònh
hònh nađy úê Phaâp coâ hûúâng laơc quan hún so vúâi úê caâc nûúâc chíu
Íu khaâc vađ úê Myô úê nhûông nûúâc nađy tûđ nùm 1980, caâc buöíi hoađ
nhaơc cöí ăiïín vađ haât Opera ngađy cađng ñt ăi Hoaơt ăöơng cuêa caâc
loaơi hònh ím nhaơc cuông giaêm so vúâi trûúâc ăíy, nhûông chuýịn
cöng diïîn cuêa caâc ca syô ngađy cađng míịt ăi, chó cođn caâc ngöi sao
ím nhaơc nöíi tiïịng múâi coâ cú höơi thïí hiïơn tađi nùng Nïịu trong
thûơc tïị, cöng chuâng quan tím ăïịn ẵa haât vađ ăađi cassette thò
caâc hoaơt ăöơng ím nhaơc múâi coâ thïí töìn taơi ặúơc
Vađo cuöịi nhûông nùm 1970, thõ trûúđng ẵa haât vađ ăađi cassette
ăaô rúi vađo khuêng hoaêng Söị ngûúđi baân ẵa leê giaêm, lûúơng ẵa
phaât hađnh trïn thõ trûúđng cuông giaêm Tònh hònh nađy bõ ăaêo löơn
do sûơ caơnh tranh cuêa caâc phûúng tiïơn thöng tin ăaơi chuâng, do
sao cheâp ẵa haât, do sûơ phaât triïín cuêa cöng nghïơ cho ra ăúđi ẵa
compact Do caơnh tranh nhû víơy, lônh vûơc ím nhaơc ngađy möơt
phaât triïín
Sûơ thay ăöíi trong taâc phíím
Hònh aênh vađ ím thanh mang ăïịn sûơ ăöíi thay cho taâc phíím
ăùơc biïơt lađ saâch vađ trong tûúng lai gíìn, nhûông cuöịn saâch nađy
víîn khöng míịt ăi, ngay caê trong nhûông höơ gia ằnh coâ ngín
saâch haơn heơp nhíịt
In íịn vađ phaât hađnh saâch baâo tùng chíơm hún so vúâi lûúơng
tiïu thuơ Tûđ nùm 1960 ăïịn 1985, chó söị tiïu duđng tùng tûđ 49
ăïịn 130 trong khi ăoâ chó söị phaât hađnh nùm 1985 ăaơt 168 so
vúâi toađn böơ khöịi lûúơng íịn phíím tiïu thuơ Baâo chñ cođn phaêi xïịp
vađo hađng töìi tïơ hún nûôa vúâi chó söị tiïu duđng nùm 1960 lađ 80
(chó söị phaât hađnh: 56) nhûng ăïịn nùm 1985 chó söị nađy ăaô lađ
122 Nïịu ngûúđi ta kïịt húơp caê baâo chñ vađ íịn phíím laơi vúâi nhau
thò seô thíịy ặúơc tyê lïơ gia tùng hađng nùm cuêa nhûông íịn phíím
nađy thíịp hún so vúâi mûâc tiïu thuơ duđ xeât úê thúđi kyđ kinh tïị nađo
cuông víơy, thúđi kyđ tùng trûúêng cuông nhû thúđi kyđ suy thoaâi hay
khuêng hoaêng
Trang 14Theo Töí chûâc húơp taâc vađ phaât triïín kinh tïị (OCDE), nùm
1986, trung bònh möơt ngûúđi dín úê caâc nûúâc phaât triïín boê ra
khoaêng 4 giúđ ăöìng höì ăïí ăoơc saâch baâo: úê aâo lađ 2,7 giúđ, Hađ Lan
lađ 5,5 giúđ Cuông vađo thúđi ăiïím nađy, úê Phaâp ngûúđi ta ûúâc tñnh
thúđi gian trung bònh mađ möơt ngûúđi Phaâp trïn 15 tuöíi giađnh ra
ăïí ăoơc trong möơt tuíìn la hún 3 giúđ möơt chuât Nhûng möơt cuöơc
ăiïìu tra ặúơc hoêi ăïìu ăang khöng coâ saâch ăoơc Nïịu saâch baâo
giaêi trñ ñt ặúơc ăoơc nhû víơy thò coâ thïí cíìn phaêi ăi tòm nguýn
nhín vò sao díîn ăïịn hiïơn tûúơng nađy? Thúđi gian dađnh cho ăoơc
saâch ñt nhû víơy phíìn nađo coâ nguýn nhín tûđ giaâ saâch Nhû
víơy, chó tiïu vïì giaâ caê cuêa caâc loaơi íịn phíím húi cao möơt chuât
so vúâi toađn böơ chó giaâ tiïu thuơ saên phíím (387 so vúâi 379 nùm
1985 trïn cú súê 100 cuêa nùm 1970) Trong söị nhûông lyâ do khaâc
cođn coâ möơt lyâ do nûôa lađ ngûúđi ta ăaô dađnh thúđi gian ăoâ ăïí xem
truýìn hònh Ăíy cuông lađ hïơ thöịng thöng tin vïì saâch vúê vađ chu
trònh thûúng maơi saâch vúê Nhûng khöng thïí xaâc ắnh ặúơc
mûâc ăöơ cuêa tûđng nguýn nhín Ngûúđi ta cuông thûúđng cho rùìng
hïơ thöịng giaâo duơc trûúđng hoơc ăaô bõ loaơn nùng vađ ặúơc coi nhû
núi cung cíịp nguöìn thöng tin vïì saâch vúê vađ chu trònh thûúng
maơi saâch vúê, cung cíịp nguöìn thöng tin ăa daơng coâ thïí ăoơc vađ
thu huât hoơc sinh ham thñch ăoơc Vò víơy hoơc sinh ăaô trúê thađnh
ngûúđi tiïu thuơ nguöìn tin
Caâc lûâa tuöíi vađ vai trođ xaô höơi cuêa giaêi trñ
Thaâi ăöơ hoađ húơp cuêa thanh niïn thûúđng lađm giaêm ăi mûâc
ăöơ phín hoaâ xaô höơi: lûơa choơn möơt söị trođ giaêi trñ seô mang laơi
lúơi ñch cho con ngûúđi, chùỉng leô trođ giaêi trñ coâ chûâc nùng saên
xuíịt chùng?
Thûơc chíịt giaêi trñ thûúđng ăöịi líơp giûôa nam giúâi vađ nûô giúâi,
vñ duơ nhû ăađn öng quan tím nhiïìu ăïịn xe cöơ, cađ phï, ăaânh bùưt
caâ, cođn phuơ nûô lađ may mùơc vađ thùm quan Ngûúơc laơi, thanh
niïn laơi nhíơn thíịy trong thïí thao, phín hoaâ xaô höơi theo giúâi
tñnh, theo tíìng lúâp ñt xaêy ra hún lađ trong lao ăöơng, ăuâng ra lađ
trong thaâi ăöơ chuýn mön Chñnh bùìng caâc trođ giaêi trñ mađ lúâp
treê ăaô taơo nïn möơt tíìng lúâp tûúng ăöịi ăöìng nhíịt
Treê con ăoâng möơt vai trođ quan troơng trong viïơc mua sùưm
thiïịt bõ giaêi trñ trong gia ằnh (maây baân díîn, maây ghi ím, maây
Trang 15ghi hònh) Vò víơy nhûông cùơp vúơ chöìng nöng dín khöng coâ con ñt
mua sùưm trang thiïịt bõ nghe nhòn hún caâc cùơp vúơ chöìng úê tíìng
lúâp xaô höơi khaâc, vađ sûơ thím huơt ngín saâch seô giaêm ăi ăöịi vúâi
gia ằnh khöng coâ treê con vò sûơ coâ mùơt cuêa chuâng duđ ñt hay
nhiïìu coâ xu hûúâng lađm giaêm ăöơ míịt cín ăöịi xaô höơi vùn hoaâ
trong lônh vûơc giaêi trñ
Trong thûơc tïị möơt söị hoaơt ăöơng giaêi trñ laơi coâ kïịt quaê sinh
lúđi: vñ duơ nhû may vaâ vađ viïơc vùơt trong gia ằnh Tuy nhiïn
khöng phaêi trong nhûông gia ằnh giaên dõ nhíịt ngûúđi ta múâi
thûúđng xuýn gùơp hiïơn tûúơng nađy nhíịt Nhûông kyô thuíơt viïn,
quaên ăöịc phín xûúêng hoùơc cöng nhín lađnh nghïì cuông lađm caâc
cöng viïơc ăoâ Theo ăiïìu tra vïì “giaêi trñ 1998” cuêa Viïơn thöịng kï
nghiïn cûâu kinh tïị quöịc gia Phaâp (INSSE), hún 1/2 söị ngûúđi
chuê gia ằnh cuêa caâc tíìng lúâp xaô höơi lađm caâc cöng viïơc vùơt ñt
nhíịt lađ möơt líìn möîi tuíìn Theo ăiïìu tra chung, 40% gia ằnh
sùưm cho mònh möơt chiïịc höơp ăöì vađ 20% trang bõ möơt chiïịc bađn
thúơ Víîn nhûông lyâ do nhû thïị, ñt nhíịt ăaô giaêi thñch ặúơc möơt
phíìn taơi sao ngûúđi ta laơi may vaâ ngađy cađng nhiïìu vađ xem ăoâ lađ
möơt hoaơt ăöơng saâng taơo Vò víơy cuông theo tûđng nguöìn tin, hún
möơt nûêa söị gia ằnh coâ thu nhíơp cao ăïìu mua sùưm maây khíu,
tyê lïơ nađy thíịp hún ăöịi vúâi nhûông gia ằnh coâ thu nhíơp thíịp
Cuöịi cuđng hoaơt ăöơng giaêi trñ bùìng hònh thûâc viïịt, ăùơc biïơt lađ
veô lađ ăaơi diïơn cuêa nhûông mön giaêi trñ kiïịm lúđi Hún 10% ngûúđi
Phaâp hađnh nghïì nghïơ thuíơt taơo hònh, nûô giúâi chiïịm söị ăöng
hún nam giúâi, lúâp treê ăöng hún caâc lúâp tuöíi khaâc 1/6 söị caân böơ
nhađ nûúâc bađy toê muöịn theo höơi hoaơ
Caâc kyđ nghó
Theo thoâi quen, ngûúđi ta ăaô ắnh nghôa: kyđ nghó lađ rúđi núi úê
trong thúđi gian 4 ngađy (chñnh xaâc hún lađ 4 ăïm) Kyđ nghó nađy
khöng giöịng vúâi chuýịn ăi cöng taâc, hoơc tíơp hay ăi ùn dûúông
Caâch ắnh nghôa nađy cho pheâp ta xaâc ắnh ặúơc khaâi niïơm vïì
kyđ nghó so vúâi khaâi niïơm vïì du lõch: ắnh nghôa trïn bao göìm
caê nhûông chuýịn ăi ăïịn nhûông vuđng phi du lõch, nhíịt lađ
nhûông ngađy nghó trong gia ằnh Nhûng noâ laơi loaơi boê nhûông
chuýịn lûô hađnh mang tñnh chíịt kinh doanh Cuöịi cuđng tûđ ắnh
nghôa nađy, chuâng ta phín biïơt ặúơc kyđ nghó vúâi kyđ nghó cuöịi
tuíìn
Trang 16Nhûông ngađy nghó dûúâi hònh thûâc nghó pheâp vađ cöng taâc
bùưt ăíìu tûđ tñnh laông maơn cuêa loađi ngûúđi Trûúâc ăíy nhûông
chuýịn ăi cöng taâc lađ nhûông chuýịn ăi vuơ lúơi, cho ăïịn cuöịi
thïị kyê thûâ XIX nhûông chuýịn ăi vaôn caênh víîn cođn lađ möơt
cuöơc maơo hiïím vò trong nhûông chuýịn ăi nađy, lûô khaâch coâ thïí
gùơp ruêi ro: hoùơc do chíơm tađu xe, ặúđng xe cöơ ñt ăi laơi ặúơc
hay ăöơ an toađn thíịp Sûơ phaât triïín cuêa ngađnh ặúđng sùưt, cuêa
tađu chaơy húi nûúâc taơo ăiïìu kiïơn thuíơn lúơi cho giai cíịp tû saên
ăi du lõch ăöìng thúđi cuông taơo ăiïìu kiïơn cho viïơc töí chûâc thađnh
líơp caâc cöng ty du lõch
Vò thïị, ăïịn cuöịi thïị kyê XIX, caâc nhađ tû baên cöng nghiïơp ăaô
giađnh ra nhûông thaâng heđ ăïí ăi ăïịn vuđng nöng thön sau ăoâ ăi
ăïịn nhûông baôi biïín thúđi thûúơng (Biarrtz do nûô hoađng Engeânie
xíy dûơng nùm 1854, Deauville cuêa baâ tûúâc Morny xíy dûơng
nùm 1860) Nùm 1841, möơt ngûúđi Anh tïn lađ Thomas Cook líìn
ăíìu tiïn ăaô töí chûâc kinh doanh thađnh cöng töịt ăeơp chuýịn du
lõch tûđ Leicester ăïịn Loughbourough Öng ăaô líơp ra nhiïìu cöng
ty kinh doanh du lõch Cođn Karl Bacdeker ngûúđi Ăûâc thò ăaô
xuíịt baên nhûông cuöịn saâch hûúâng díîn du lõch Möơt ngađnh cöng
nghiïơp múâi ra ăúđi, ngađnh cöng nghiïơp du lõch chuýn giúâi thiïơu
ắa ăiïím tham quan, cung cíịp thúđi gian biïíu, phûúng tiïơn ặa
ăoân an toađn, ắnh trûúâc nhûông traơm nghó vađ cung cíịp luön caê
baêo hiïím chöịng míịt cùưp Khaâch hađng cuêa nhûông haông du lõch
ăíìu tiïn nađy lađ nhûông lûô khaâch chûa tûđng ăi nghó
úê Phaâp, ăöịi vúâi ngûúđi lao ăöơng, nhûông ngađy nghó cuêa hoơ chó
bùưt ăíìu coâ tûđ khi hoơ ặúơc hûúêng nhûông ngađy nghó pheâp coâ
lûúng vađo nùm 1936 nhúđ coâ sûơ can thiïơp cuêa mùơt tríơn bònh dín
Luâc nađy öng Leâo Lagrange, Phoâ quöịc vuơ khanh ăùơc traâch thïí
thao vađ giaêi trñ ăaô múê röơng hoaơt ăöơng du lõch tíơp thïí vađ thïí
thao Sau ăoâ thúđi gian nghó tùng tûđ 15 ngađy ăïịn 4 tuíìn, díìn
díìn ăïịn tùng lïn 5 tuíìn sau nùm 1968 vađ sau ăoâ ặúơc cöng
nhíơn vađo nùm 1982 Tûđ sau giaêi phoâng, nhûông ngađy nghó úê
Phaâp coâ tñnh dín chuê hoaâ ríịt cao vađ sau khi chñnh thûâc aâp
duơng tuíìn nghó thûâ 5 coâ lûúng ăöịi vúâi moơi ngûúđi lao ăöơng thò
tñnh dín chuê laơi ặúơc phaât huy thïm
Ngađy nay, coâ nhiïìu xu hûúâng ăang xuíịt hiïơn, trong quaâ
trònh phaât triïín, kyđ nghó ăöng víîn cođn lađ díịu hiïơu cho thíịy sûơ
Trang 17bíịt bònh ăùỉng xaô höơi Kyđ nghó ăöịi vúâi thanh niïn vûđa ăöơc ăaâo
laơi vûđa khöng phuđ húơp Cuông giöịng nhû kyđ nghó heđ, kyđ nghó
cuöịi tuíìn seô lađm tùng thïm giaâ trõ gia ằnh Cuđng vúâi möơt söị
chñnh saâch khöng giaêi quýịt ặúơc hiïơn tûúơng trïn thò trong khi
ăoâ, viïơc nghiïn cûâu vïì ngađy nghó cuông toê ra khöng coâ kïịt quaê
Ai lađ ngûúđi ăi nghó
Kyđ nghó cođn chûa ặúơc giađnh cho tíịt caê moơi ngûúđi vađ cuông
khöng bònh ăùỉng vúâi tíịt caê moơi ngûúđi Trong caâc kyđ nghó, kyđ
nghó ăöng phín böị khöng ăöìng ăïìu bùìng kyđ nghó heđ
Theo möơt cuöơc nghiïn cûâu cuêa INSEE, tyê lïơ trung bònh
ngûúđi ăi nghó ăaơt 60% nùm 1992 so vúâi nùm 1985 lađ dûúâi 58%
Nhûng nhûông ngûúđi ăi nghó nađy möơt mùơt hoơ khöng ăi theo
caâch giöịng nhau, khöng ăïịn cuđng möơt núi vađ khöng ăi cuđng
möơt thúđi ăiïím Mùơt khaâc quaâ trònh gia tùng söị ngûúđi ăi nghó
cuông khöng giöịng nhau giûôa caâc tíìng lúâp xaô höơi nghïì nghiïơp
Hiïơn tûúơng phín tíìng xaô höơi
Caân böơ cao cíịp vađ caâc nghïì tûơ do ặúơc ûu ăaôi vúâi tyê lïơ ăi
nghó lađ 89% nùm 1992 (tyê lïơ nađy lađ 86,6% nùm 1964) Thiïơt
thođi nhíịt lađ ngûúđi saên xuíịt nöng nghiïơp vađ ngûúđi lao ăöơng
trong lônh vûơc nöng nghiïơp, nùm 1992, tyê lïơ ngûúđi ăi nghó chó
lađ 30,6% cođn nùm 1964 laơi chó coâ 11,9% Mùơc duđ quaâ trònh gia
tùng ríịt chíơm nhûng ăöịi vúâi hoơ nhû thïị cuông lađ haơnh phuâc
nhíịt röìi Caâc öng chuê kinh doanh trong ngađnh cöng nghiïơp vađ
thûúng maơi cuông coâ ăiïìu kiïơn ăi nghó ngađy cađng nhiïìu vúâi tyê
lïơ 62% nùm 1992 so vúâi nùm 1964 lađ 47,5%
Sûơ xuíịt hiïơn cuêa kyđ nghó ăöng gíy ra hiïơn tûúơng múâi vïì
sûơ phín biïơt giûôa caâc tíìng lúâp xaô höơi Kyđ nghó heđ víîn lađ kyđ
nghó quan troơng nhíịt vúâi tyê lïơ ngûúđi ăi nghó lađ 55,3% nùm
1992, gíịp gíìn 2 líìn so vúâi kyđ nghó ăöng (28,9%) Kyđ nghó
ăöng díìn díìn trúê thađnh kyđ nghó buđ, híìu nhû kyđ nghó nađy
luön luön tûúng ûâng vúâi möơt kyđ nghó keâp trong nùm (sûơ chia
nhoê kyđ nghó) Phíìn lúân nhûông ngûúđi ăaô ăi nghó heđ nùm trûúâc
thò seô ăi nghó ăöng nùm sau
Trang 18Kyđ nghó ăöng nađy cuông cho thíịy hiïơn tûúơng phín hoaâ xaô
höơi giûôa nhûông ngûúđi coâ ăuê thu nhíơp ăïí ăi nghó 2 líìn möơt
nùm ăïí coâ thïí tûơ giaêi phoâng nhûông rađng buöơc trong cöng viïơc
vađ nhûông rađng buöơc khaâc trong ăúđi söịng hađng ngađy vúâi nhûông
ngûúđi khöng coâ ăuê ăiïìu kiïơn nađy Nhòn chung trong caê nùm,
thu nhíơp cuêa ngûúđi dín cađng tùng, hoơ ăi nghó cađng nhiïìu
Trong khi ăoâ vúâi kyđ nghó muđa ăöng thò tyê lïơ ngûúđi ăi nghó gíìn
nhû öín ắnh vúâi mûâc lûúng hađng nùm lađ 100.000 frùng (tyê lïơ
nađy tùng nïịu thu nhíơp vûúơt quaâ mûâc trïn)
Ngûúđi ta ăi nghó úê lûâa tuöíi nađo?
Cađng treê ngûúđi ta ăi nghó cađng thûúđng xuýn ăùơc biïơt lađ lûâa
tuöíi 30-39 hoùơc dûúâi 14 tuöíi Tyê lïơ ngûúđi ăi nghó gia tùng ăaâng
kïí, söị ngûúđi trïn 70 tuöíi tùng tûđ 18% nùm 1964 ăïịn 37% nùm
1992 Sau ăoâ maôi ăïịn thúđi kyđ gíìn ăíy, khi söị ngûúđi ăi nghó
giaêm díìn theo lûâa tuöíi thò ngađy nay laơi coâ xu hûúâng öín ắnh
cho ăïịn khi hoơ vïì hûu Chûâng toê kyđ nghó ăaô trúê thađnh möơt
thoâi quen mađ ngûúđi ta khöng thïí boê qua ặúơc Cuöịi cuđng,
thanh niïn tuöíi tûđ 14 ăïịn 24 coâ tyê lïơ ăi nghó húi thíịp: hoơ cuông
cho thíịy yâ chñ tûơ líơp
Kyđ nghó heđ
Kyđ nghó heđ víîn lađ kyđ nghó quan troơng nhíịt, nhiïìu ngûúđi
thñch ra biïín vađ cùưm traơi bùìng xe moâoc ngađy cađng phöí biïịn
Muđa heđ víîn lađ nhûông ngađy nghó chñnh, nhûng thúđi gian
nghó heđ giaêm hún so vúâi thúđi kyđ nghó ăöng (tûđ 25 nùm nay, söị
ngađy nghó ăöng víîn khöng giaêm vađ chó giaêm möơt chuât nùm
1975)
Thúđi gian ăi nghó
Trung bònh thúđi gian nghó heđ ăang coâ xu hûúâng giaêm trong
moơi tíìng lúâp xaô höơi, tûđ 27,2 ngađy nùm 1965 xuöịng cođn 22,6
ngađy nùm 1992 Hiïơn tûúơng giaêm thúđi gian nghó heđ nađy cuông
lađ biïíu hiïơn cuêa phín hoaâ xaô höơi Kyđ nghó nađy chó quan troơng
vúâi caâc caân böơ cao cíịp vađ nhûông ngûúđi coâ nghïì nghiïơp tûơ do
Söị ngađy nghó cuêa hoơ giaêm tûđ 34,9 ngađy nùm 1965 cođn 24,4
Trang 19ngađy nùm 1992 Caâc gia ằnh coâ thu nhíơp cao thûúđng ăi nghó
heđ 30 ngađy, caâc tíìng lúâp trung bònh thò chó nghó 23 ngađy
Ngûúđi ta ăi ăíu vađ ăi nhû thïị nađo trong kyđ nghó ?
Nhòn chung moơi tíìng lúâp xaô höơi ăïìu nghiïng vïì xu hûúâng
ăïịn nhađ böị meơ hoùơc baơn beđ (39,7% söị ngađy nghó trong nùm)
Khöng coâ gò ngaơc nhiïn khi thíịy caâc öng chuê cuêa ngađnh cöng
thûúng nghiïơp ăïịn nghó úê caâc khaâch saơn ăöng gíịp 4 líìn so vúâi
cöng nhín Ăùơc biïơt lađ ngûúđi Phaâp ăi nghó heđ, cùưm traơi bùìng
xe mooâc ngađy cađng ăöng Kyđ nghó heđ nađy víîn chiïịm võ trñ quan
troơng hađng ăíìu: gíìn 1/3 söị cöng nhín, khoaêng 1/5 nhín viïn
vađ caân böơ bònh thûúđng vađ hún 1/10 söị caân böơ cao cíịp cuông
muöịn tíơn hûúêng caâc kyđ nghó nađy
Ngûúđi ta luön thíịy hiïơn tûúơng chia reô tíìng lúâp xaô höơi úê
nhûông núi nghó maât: trong 5% söị ngađy nghó ngûúđi ta chó thíịy
cöng nhín vađ nhín viïn chûâ hiïịm thíịy coâ öng chuê nađo, söị
ngûúđi ăi nghó nađy choơn nhađ troơ nhiïìu hún lađ khaâch saơn
Nhađ nghó giađnh cho caâc dõp nghó heđ ríịt quan troơng ăöịi vúâi
caân böơ cao cíịp vađ nhûông ngûúđi chuê, söị ngađy nghó cuêa hoơ tùng
nhanh hún lađ thu nhíơp cuêa hoơ Tuy víơy, nùm 1992 diïơn tñch
khu nghó cuêa tíịt caê caâc tíìng lúâp xaô höơi tùng thïm 14,1%
Ngûúđi ta lađm gò trong kyđ nghó ?
ñt khi ngûúđi Phaâp laơi gheât nhûông chuýịn ăi daơo (7,7%)
Biïín lađ núi thu huât nhiïìu khaâch nghó hún lađ úê miïìn nuâi vađ
nöng thön Nùm 1973, cûâ 100 ngađy nghó thò coâ 44 ngađy úê biïín,
hún 30 ngađy úê nöng thön, ăïịn nùm 1992 du lõch ra biïín víîn
chiïịm võ trñ söị 1 trong khi ăoâ nhûông chuýịn ăi vïì caâc vuđng
nöng thön laơi giaêm
Kyđ nghó cuöịi tuíìn
Kyđ nghó cuöịi tuíìn lađ dõp ăïí caâc gia ằnh ăoađn tuơ
Möîi ngûúđi Phaâp ăïìu giađnh riïng cho mònh möơt thúđi gian
nghó riïng, nhûông ngûúđi coâ ăiïìu kiïơn ăïìu rúđi gia ằnh trong 2
ngađy Nghó ngađy chuê nhíơt lađ truýìn thöịng cuô cuêa xaô höơi, cođn
Trang 20nghó thïm ngađy thûâ (hoùơc thûâ 2 ăöịi vúâi caâc thûúng nhín) lađ
hònh thûâc múâi meê
Ăa söị ngûúđi Phaâp thñch ngađy nghó chuê nhíơt taơi nhađ, ăoâ lađ
ngađy nghó cíìn thiïịt cho sûâc khoeê hoùơc lađ ngađy lïî Ngûúđi dín
trong caâc thađnh phöị ăi nghó nhiïìu nhíịt vađ trong caâc kyđ nghó
cuöịi tuíìn, hoơ cuông chiïịm söị ăöng nhíịt Ăa söị ngûúđi ăi nghó
cuöịi tuíìn boê ra tûđ 2 - 4 ngađy ăïí rúđi nhađ ăi hún 80km, trong
nhûông chuýịn ăi thïị nađy thûúđng hoơ thùm anh em hoơ hađng
thín cíơn Cûâ 7 ngûúđi ăi nghó cuöịi tuíìn laơi coâ 1 ngûúđi nghó úê
nhađ baơn beđ hoùơc hoơ hađng xa vađ cûâ 10 ngûúđi laơi coâ 1 ngûúđi ăïịn
nhađ troơ
Söị nhađ nghó troơ trong nhûông ngađy nghó cuöịi tuíìn vađ caâc kyđ
nghó khaâc tùng ríịt nhanh Nhûng ăi nghó úê nhađ cha meơ víîn
phöí biïịn theo truýìn thöịng Sau ăaơi chiïịn thïị giúâi thûâ 2, coâ
ríịt nhiïìu dín nöng thön di dín ra thađnh phöị vađ hoơ luön luön
giûô caâc möịi quan hïơ hoơ hađng bùìng caâch vïì thùm qú trong
nhûông kyđ nghó cuöịi tuíìn
Nhûông chuýịn ăi nghó úê nûúâc ngoađi
Caâc kyđ nghó ặúơc phín böị ăïìu trong nùm: caâc kyđ nghó lúân
thûúđng vađo thaâng 7 vađ thaâng 8 vađ söị ngûúđi nghó cao ăiïím nhíịt
lađ vađo thaâng 12 vađ thaâng 4 Ăa söị ngûúđi Phaâp khöng thñch ăi
nghó úê nûúâc ngoađi, cûâ 9 ngûúđi múâi chó coâ 1 ngûúđi Nhûông ngûúđi
ăi nghó úê nûúâc ngoađi thûúđng lađ nhûông gia ằnh caân böơ cao cíịp,
nhûông ngûúđi coâ nghïì nghiïơp tûơ do, tiïịp ăïịn lađ caâc caân böơ bònh
thûúđng vađ caâc nhín viïn Caâc lûâa tuöíi ăi nghó nhiïìu nhíịt lađ
tûđ 14-24 tuöíi vađ tûđ 40-60 tuöíi Tíìng lúâp cöng nhín chó ăi nghó
úê nûúâc ngoađi khi lûơc lûúơng lao ăöơng nhíơp cû úê laơi Phaâp trong
kyđ nghó
Khi phín tñch núi ăïịn cuêa caâc du khaâch ăi nghó úê nûúâc
ngoađi, ngûúđi ta thíịy coâ möơt truơc ăiïím Bùưc-Nam, ăíy lađ nhûông
ắa ăiïím mađ ngûúđi nghó coâ thïí hûúêng thuơ aânh nùưng mùơt trúđi:
gíìn 31% trong söị hoơ ăïịn Tíy Ban Nha, Böì Ăađo Nha vađ
Andorre, gíìn 9% ăïịn Italia, 6,2% ăïịn Hi Laơp, Thöí Nhô Kyđ vađ
caâc ăaêo úê Ăõa Trung Haêi, 5,6% ăïịn Anh vađ 2,9% ăïịn caâc nûúâc
Ăöng Íu vađ Liïn Xö cuô Ngoađi caâc nûúâc Tíy Ban Nha, Italia
Trang 21vađ caâc nûúâc Bùưc Phi, khaâch du lõch Phaâp híìu nhû ăaô ăi ăïịn
khùưp núi trïn thïị giúâi vađ núi hoơ muöịn ăïịn hún caê víîn lađ caâc
nûúâc trong khu vûơc chíu Íu
Kyđ nghó ăöng
Kyđ nghó ăöng víîn ngađy möơt phaât triïín, nhûng caâc mön thïí
thao cho kyđ nghó ăöng laơi phaât triïín chíơm hún so vúâi caâc kyđ
nghó khaâc
Kyđ nghó ăöng víîn lađ kyđ nghó ặúơc ûa chuöơng nhíịt kïí tûđ khi
aâp duơng tuíìn nghó thûâ 5 Thaâng 12 vađ thaâng 4 lađ hai thaâng coâ
söị ngađy coâ söị ngađy nghó ăöng nhiïìu nhíịt (thaâng 12 chiïịm 4,6%,
thaâng 4 chiïịm 4,9% töíng söị ngađy nghó), tuy nhiïn cođn keâm xa
so vúâi thaâng 7 vađ thaâng 8 (23% vađ 40% söị ngađy nghó heđ)
Hiïơn nay söị ngûúđi ăi nghó chuê ýịu hûúâng vïì nöng thön vađ
caâc mön thïí thao muđa ăöng, söị ngûúđi nađy tùng tûđ möơt vađi nùm
trúê laơi ăíy nhûng tyê lïơ tùng khöng ăaâng kïí (tûđ 1974-1975 tùng
17,1%, 1983-1984 tùng 26,2%, 1991-1992: 28,9%) Nhûng tyê lïơ
ngûúđi ăi chúi caâc mön thïí thao giaêm trong khi tyê lïơ ngûúđi ăi
nghó ăöng laơi tùng
Ăùơc biïơt söị lûúơng lúân khaâch ăi nghó ăöng laơi lađ caâc öng chuê,
ngûúđi khai thaâc nöng nghiïơp vađ caâc gia ằnh giađu coâ nhíịt Tûđ
nhûông nùm 1986-1997, caâch lûơa choơn cho kyđ nghó ăöng ăaô thay
ăöíi: nùm 1992, 26% söị khaâch ăi vïì nöng thön, 28% lïn miïìn nuâi
vađ 22% Ăi ra biïín vađo muđa ăöng thûúđng lađ nhûông ngûúđi úê ăöơ
tuöíi 40 trong khi ăoâ caâc mön thïí thao muđa ăöng laơi giađnh nhiïìu
thanh niïn, giúâi chuê vađ caâc nhín viïn hún
Trong söị khaâch ăi nghó ăöng coâ hún möơt nûêa nghó úê nhađ
böị-meơ hoùơc baơn beđ, söị cođn laơi phín böị ăïìu úê khaâch saơn, nhađ choơ,
nhađ nghó Trong nhađ nghó ngûúđi ta thûúđng thíịy dín Pari, caân
böơ cao cíịp vađ nhûông ngûúđi úê ăöơ tuöíi trïn 40, ngûúđi cao tuöíi vađ
caâc öng chuê thò thñch khaâch saơn hún
Cođn laơi 1/3 söị ngûúđi ăi nghó heđ ăïịn nöng thön vúâi thuâ vui
trûúơt tuýịt Tyê lïơ ngûúđi ăi nghó úê nöng thön vađ chúi caâc mön
thïí thao muđa ăöng khöng tùng so vúâi tyê lïơ ngûúđi ăi nghó ăöng
Tûđ nhûông nùm 1984-1985 söị ngûúđi chúi caâc mön thïí thao muđa
ăöng ăaô chûông laơi vađ chó cođn dûúâi 10% dín söị
Trang 22Tònh traơng trïn coâ leô lađ do nhûông khoâ khùn vïì kinh tïị, mađ
duơng cuơ trûúơt tuýịt thò ngađy cađng ăùưt hún Hún nûôa hoaơt ăöơng
nađy híìu nhû khöng coâ mùơt cuêa cöng nhín vađ ngûúđi hûu trñ
Ngûúđi ta cođn thíịy thúđi gian giaêi trñ vúâi caâc mön thïí thao cuông
ruât ngùưn ăi: nùm 1992 coâ 9 ngađy so vúâi 13 ngađy nùm 1975 Khoâ
khùn lúân nhíịt vúâi mön trûúơt tuýịt lađ chi phñ kinh tïị Nïịu möơt
gia ằnh coâ 4 ngûúđi trong ăoâ coâ 2 treê cođn muöịn trûúơt tuýịt thò
phaêi míịt 10.000 frùng/1 tuíìn
Tyê lïơ ngûúđi ăi nghó ăöng vađ ăi du lõch úê Pari ăöng nhíịt lađ
ngûúđi cuêa caâc vuđng Ile de France, Normandie, vađ miïìn trung
nûúâc Phaâp
Caân cín trao ăöíi du lõch ăaơt 50,5 tyê frùng Nùm 1991,
ngađnh du lõch chiïịm 1,8% töíng thu nhíơp quöịc nöơi (PIB) Vò
víơy noâ ăaô trúê thađnh ngađnh kinh doanh ặâng ăíìu trong nïìn
kinh tïị, trïn caê ngađnh ötö Ăùơc biïơt ngađnh du lõch xanh ăaô coâ
nhûông tiïịn böơ vûúơt bíơc, tiïìm nùng cuêa ngađnh du lõch nay cođn
líu múâi coâ thïí khai thaâc hïịt ặúơc
Thïí thao vađ xaô höơi
Thïí thao hiïơn ăaơi ra ăúđi vađo cuöịi thïị kyê 19 Tíịt caê caâc hoaơt
ăöơng thïí thao hiïơn nay ăang ặúơc cöng nhíơn vađ tiïịn hađnh
trïn thïị giúâi coâ nguöìn göịc tûđ Anh Ăoâ chñnh lađ nhûông mön
ăiïìn kinh, boâng ăaâ, boâng bíìu duơc, cíìu löng, quýìn Anh, boâng
bađn, chúi gön, líìn ăíìu tiïn ặúơc aâp duơng vađ ặa vađo luíơt úê
thúđi kyđ ăoâ, nhûông ngûúđi dín thûúđng chúi thïí thao ăùỉng cíịp
cao ăïí kiïịm tiïìn vađ sau ăoâ luíơt chúi khöng chuýn ra ăúđi ăaô
cíịm hoơ chúi caâc mön thïí thao nađy
Trong hún 1 thíơp kyê, sûơ hiïíu líìm dai dùỉng ăaô díîn ăïịn viïơc
phín biïơt giûôa mön thïí thao mang tñnh tñch cûơc (mön thïí thao
ặúơc goơi lađ “nghiïơp dû” nhû caâc trođ chúi cuêa thïị víơn höơi ặúơc
öng Pierre de Coubertin khöi phuơc laơi nùm 1896 seô trúê lïn lyâ
tûúêng hún vúâi nhûông giaâo ăiïìu vađ qui chïị ñt mang tñnh hiïơn
thûơc) vađ mön thïí thao ặúơc goơi lađ “chuýn nghiïơp”, chñnh
ngûúđi Myô ăaô khúêi xûúâng ra mön thïí thao nađy
Theo dû luíơn, ăùơc biïơt lađ caâc nhađ trñ thûâc, thò thïí thao seô lađ
“möơt sín chúi tñnh khiïịt” che ăíơy moơi xíịu xa bïn ngoađi Noâi
chung moơi hoaơt ăöơng ăún giaên mang tñnh chíịt giaêi trñ thûúđng
Trang 23ặúơc bùưt nguöìn tûđ moơi hoađn caênh xaô höơi vađ kinh tïị Trûúâc
thïìm nhûông nùm 70, viïơc loaơi boê caâc hoaơt ăöơng giaê taơo thöng
qua caâc quy chïị múâi (caâc víơn ăöơng viïn chuýn nghiïơp tûđ nay
trúê ăi ặúơc pheâp tham gia vađo caâc mön thïí thao) vađ viïơc can
thiïơp cuêa ăađi truýìn hònh ăaô lađm ăaêo löơn tònh thïị Hiïơn nay
phaêi cöng nhíơn lađ caâc víơn ăöơng viïn thïí thao, tûđ nhûông víơn
ăöơng viïn khöng tïn tuöíi ăïịn caâc ngöi sao, tûđ nay trúê ăi khöng
cođn hoaơt ăöơng bïn lïì sín coê nûôa vađ traâi laơi caâc hoaơt ăöơng cuêa
hoơ ặúơc ặa vađo trong möơt töíng thïí kinh tïị- xaô höơi
Chúi thïí thao
Chúi thïí thao hiïơn nay khöng ngûđng ặúơc phaât triïín
Nhûông tiïịn böơ trong thïí thao ăaơt ặúơc cuđng vúâi caâch xûê sûơ
múâi Tûđ nay trúê ăi, viïơc phaât triïín thïí thao cuông aênh hûúêng
ăïịn caâc mùơt cuêa ăúđi söịng xaô höơi
Ăíìu tiïn viïơc chúi thïí thao xuíịt hiïơn úê trûúđng hoơc, úê quín
ăöơi vađ trong caâc höơi thïí thao thïị tuơc hay tön giaâo Ăïí chúi thïí
thao möơt caâch coâ khoa hoơc thò trûúâc hïịt phaêi hiïíu vïì noâ
thöng qua nhûông dûô liïơu cuêa mön thïí thao líịy thađnh tñch
Chñnh sûơ thay ăöíi vïì caâch chúi ăaô díîn túâi sûơ thay ăöíi vïì hoaơt
ăöơng vùn hoaâ
Thïí thao - hiïơn tûúơng kinh tïị
úê Phaâp thïí thao chiïịm 10,8% chó tiïu cuêa caâc gia ằnh
giađnh cho giaêi trñ Hiïơn nay thïí thao lađ möơt ăöơng cú phaât triïín
kinh tïị cuêa caâc nûúâc phûúng Tíy
Lônh vûơc thïí thao ngađy cađng ặúơc trang bõ caâc thiïịt bõ vađ cú
súê haơ tíìng y tïị hiïơn ăaơi, thûơc sûơ ngûúđi ta khöng thïí xaâc ắnh
ăuâng ặúơc phíìn ăoâng goâp cuêa ngûúđi tiïu duđng vađ nhađ cöng
nghiïơp trong cuöơc chaơy ăua nađy
Ăöịi vúâi víơn ăöơng viïn thïí thao nghiïơp dû vađ ngay caê ngûúđi
dín bònh thûúđng, möơt ăöi giíìy, möơt cíu laơc böơ chúi gön hay
möơt xe ăaơp khöng cođn lađ ûúâc muöịn töịi thiïíu cuêa mònh nûôa
Ngoađi nhûông phûúng tiïơn cíìn thiïịt cho luýơn tíơp cuêa hoơ
thò tíịt caê caâc mön ăiïìn kinh cíìn phaêi coâ möơt chïị ăöơ ùn uöịng
húơp lyâ vađ caâc trang phuơc phuđ húơp
Trang 24Giúâi cöng nghiïơp ăang ngađy cađng gùưn liïìn vúâi thïí thao vò ăoâ
lađ caâc ngađnh khoa hoơc nghïơ thuíơt, hoơ muöịn ăííy maơnh viïơc
tiïu thuơ caâc saên phíím cuêa mònh, caêi thiïơn hònh aênh nhaôn maâc
vađ taơo ra nhiïìu lúơi nhuíơn Sûơ ăoâng goâp vûúơt dûơ kiïịn cuêa
ngađnh khoa hoơc nghïơ thuíơt nađy ăaô buđ ăùưp cho viïơc xoaâ boê cam
kïịt trúơ giuâp cuêa Nhađ nûúâc vađ caâc ăoađn thïí ắa phûúng trong
caâc nûúâc phûúng Tíy vò trûúâc ăíy hoơ coâ nhiïơm vuơ höî trúơ cho
caâc phong trađo thïí thao
Thïí thao - möơt hiïơn tûúơng xaô höơi
Thïí thao ăaô míịt ăi yâ nghôa thûơc vađ tñnh ăiïín hònh cuêa noâ
Giöịng nhû caâc hiïơn tûúơng xaô höơi khaâc, thïí thao khöng che díịu
ặúơc tñnh ăöìi baơi bïì ngoađi
Chó coâ möơt ăiïìu ăaâng mûđng lađ khi ngûúđi ta nhíơn thíịy cíìn
thiïịt chúi thïí thao thò thïí thao ăaô boê ăi möơt söị quýịt ắnh cíịm
vađ ăiïìu cíịm kyơ, ăöìng thúđi khi trúê laơi nhûông quýịt ắnh nađy
ngûúđi ta laơi ngaơc nhiïn thíịy thïí thao bõ thaâi quaâ Cuông nhû
moơi hoaơt ăöơng xaô höơi khaâc, thïí thao khöng thïí traânh khoêi
nhûông hiïơn tûúơng ăöìi baơi vöịn coâ cuêa noâ
Sûơ quaâ khñch khöng thïí che díịu nöíi khi diïîn ra caâc hoaơt
ăöơng thïí thao Ngûúơc laơi, nhiïơt tònh trong thïí thao ăaô díîn ăïịn
híơu quaê naêy sinh tñnh dín töơc, tñnh baơo lûơc, tñnh haâm lúơi,
duđng chíịt kñch thñch Híơu quaê nađy ngađy cađng gíy nhiïìu dû
luíơn vïì baên chíịt thûơc cuêa thïí thao
Tûđ giaêi thïí thao nhoê nhíịt ăïịn giaêi lúân nhíịt, tûđ tríơn boâng
ăaâ tíìm thûúđng trïn quy mö lađng xoâm ăïịn tríơn ăíịu cuêa giaêi
Heysel úê Bruxen töí chûâc nùm 1985 ăaô gíy thiïơt haơi tñnh maơng
cho 39 khaân giaê, ăíy lađ möơt trong nhûông tríơn ăíịu gíy nhiïìu
chïịt choâc nhíịt trong lõch sûê boâng ăaâ, ngađy höơi nađy töìi tïơ hún
nhiïìu so vúâi ngûúđi ta tûúêng
Baơo lûơc lađ hiïơn tûúơng thûúđng xuýn xaêy ra, thûúđng gíy
thûúng tñch vađ chïịt choâc Trong möơt tríơn baân kïịt giaêi vö ắch
cuâp boâng ăaâ Anh ặúơc töí chûâc taơi Sheffielel ngađy 18/4/1989, do
khöng phaât hiïơn ra hay bõ chen bíơt ra phña sau mađ ăïí cho
khaân giaê vađo ăíìy bíơc hađnh lang cuêa sín víơn ăöơng 94 ngûúđi
ăaô chïịt ngaơt sau khi bõ sa vađo ăaâm ăöng vađ bõ cheđn eâp bïn lûúâi
sùưt
Trang 25Nguýn nhín nađo díîn ăïịn tònh traơng nhû víơy? Ngûúđi ta
líịy tñnh hiïịu thùưng vađ thoâi tranh ăua löơn xöơn theo xu hûúâng
cuêa xaô höơi ăïí taâch riïng keê tađi ngûúđi ýịu Mûu mö cuêa caâc nhađ
cíìm quýìn lađ biïịn chûâc quaân quín cuêa hoơ thađnh sûâ giaê cuêa
mö hònh kinh tïị chñnh trõ cuêa hoơ Kïịt húơp caâc nguýn nhín
nađy laơi díîn ăïịn tñnh ăöìi baơi thíơt sûơ trong viïơc töí chûâc caâc
hoaơt ăöơng thïí thao Chûa bao giúđ möơt lïî höơi Olympic ặúơc töí
chûâc laơi khöng gíy thiïơt haơi, noâ cöí vuô cho lyâ tûúêng quöịc xaô
(1936) hoùơc lađ nhín töị khúêi ăíìu cho caâc cuöơc bíìu cûê tûơ do úê
Nam Triïìu Tiïn (1988) Do phûúng Tíy coâ phûúng tiïơn quaêng
caâo, phña Ăöng coâ cöng cuơ tuýn truýìn cho nïn giaêi vö ắch
ngađy cađng khoâ giûô ặúơc tñnh ăöơc líơp cuêa mònh
Ngay tûđ khi ăùơt ra víịn ăïì xïịp haơng, cùơp tûđ thïí thao - sûâc
khoêe míịt ăi möơt phíìn yâ nghôa cuêa noâ kïí caê viïơc luýơn tíơp
thûúđng xuýn vađ trònh ăöơ kyô thuíơt cuaê hoơ Víơn ăöơng viïn thïí
thao do khaê nùng thíịt baơi cao nïn ýu cíìu hoơ phaêi tíơp luýơn
thûúđng xuýn Ngađy nay y hoơc thïí duơc cho pheâp phaât triïín cú
bùưp tùng cûúđng nùng lûơc cho cú thïí ăïịn tíơn khi caâc nguöìn
cung cíịp chíịt dinh dûúông khöng khai thaâc ặúơc nûôa Y hoơc
thïí duơc hiïơn ăaơi coâ thïí ăi ăïịn nhûông sai líìm nïịu noâ cung cíịp
chíịt kñch thñch cho möơt söị mön thïí thao Nhûông phûúng thûâc
truýìn maâu, phûúng phaâp di truýìn, kyô thuíơt y hoơc ñt nhiïìu
mang tñnh ăöìi baơi ăïìu coâ thïí ặúơc sûê duơng ăïí níng cao kyê luơc
ăaơt ặúơc trong thïí thao Nùm 1967, möơt víơn ăöơng viïn ăi xe
ăaơp ngûúđi Anh ăaô bõ tûê vong trïn sûúđn nuâi Ventacx, nùm
1987, trong möơt cuöơc chaơy ăua nûô, möơt víơn ăöơng viïn ngûúđi
tíy Ăûâc cuông bõ chïịt vò sûê duơng chíịt kñch thñch quaâ liïìu Do
laơm duơng chíịt kñch thñch, caâc víơn ăöơng viïn ăaô trúê thađnh naơn
nhín vađ hi sinh trong thïí thao
Thïí thao - hiïơn tûúơng vùn hoaâ
Thïí thao lađ möơt phûúng tiïơn ăíịu tranh Caâc nûúâc thuöơc thïị
giúâi thûâ 3, caâc víơn ăöơng viïn ăiïìn kinh da ăen vađ phuơ nûô nhòn
chung ăaô tíơn duơng töịt voê ím vang tuýơt vúđi nađy Trûúâc hïịt thïí
thao khöng ngûđng ặúơc phöí biïịn úê caâc nûúâc phûúng Tíy Bùưt
ăíìu tûđ nùm 1952, hoaơt ăöơng thïí thao lan röơng sang caâc nûúâc
dín chuê nhín dín vađ tûđ nùm 1960 lađ caâc nûúâc thuöơc thïị giúâi
thûâ 3 Chñnh bùìng phûúng tiïơn nađy hoơ ăaô coâ thïí sûê duơng vađo
tuýn truýìn quaêng caâo mađ khöng phûúng tiïơn thöng tin nađo coâ
Trang 26thïí lađm ặúơc Bùìng caâch trûơc tiïịp hay giaân tiïịp, cöơng hoađ dín
chuê Ăûâc ăaô gíy aênh hûúêng lúân ăïịn phong trađo nađy, luön luön
giađnh chiïịn thùưng trûúâc caâc quöịc gia ăiïìn kinh lúân Caâc nûúâc
khaâc ăaô hoơc tíơp Ăûâc caâch víơn duơng kheâo leâo nađy Maröịc,
Bulgari, Rumani, CuBa phaêi chi phñ lúân ăïí lađm nöíi danh cho
caâc víơn ăöơng viïn trûúâc hïịt lađ qua caâc phûúng tiïơn thöng tin
ăaơi chuâng sau ăoâ lađ bùìng viïơc tiïịp cíơn caâc thõ trûúđng vúâi quaêng
caâo coâ vai trođ quýịt ắnh Dín söị ăöng nhû Inăönïxia (caâc nûúâc
íịn Ăöơ, Thaâi Lan hoùơc Philippin) trong chiïịn lûúơc líu dađi ăaô
taâch khoêi chiïịn lûúơc sûê duơng thïí thao nhû ýịu töị thuâc ăííy kinh
tïị Nhûng dûúđng nhû xu hûúâng nađy ăang bõ ăaêo ngûúơc laơi Víịn
ăïì suy dinh dûúông, thiïịu cú súê haơ tíìng bíịt öín ắnh chñnh trõ
gíy trúê ngaơi lúân cho caâc nûúâc keâm phaât triïín, cín ăöịi vađ ăöìng
ăïìu nhíịt lađ úê chíu Phi vađ Nam Myô Do víơy, caâc nûúâc khoâ khùn
nađy ăang cuđng nhau cöị gùưng nöî lûơc ăïí giaêi quýịt caâc víịn ăïì töìn
taơi Theo möơt quan ăiïím khoa hoơc hún, möơt söị dín töơc thiïíu söị
vađ xaô höơi nhoê ăaô khöng tûđ boê viïơc sûê duơng thïí thao nhû möơt voê
ím vang Tûđ mađn biïíu diïîn gíy íịn tûúơng cuêa hai ngûúđi trong
söị hoơ (John Carlos vađ Toumie Smith giú nùưm tay trïn buơc danh
dûơ úê Mïhicö nùm 1968) nhûông ngûúđi Myô da ăen khöng ngûđng
thïí hiïơn hïịt tađi nùng vađ biïíu diïîn thađnh cöng caâc bađi thïí duơc
ăa daơng nhíịt Tûúng tûơ nhû víơy, phuơ nûô ăaô cíìn ăïịn ăođn bííy
thùng tiïịn nađy ăïí gíy ăöịi troơng vúâi möơt xaô höơi phuơ quýìn Mùơc
duđ bõ cíịm thi ăíịu nhûng hoơ víîn nhanh choâng ruât ngùưn khoaêng
caâch trong tađi nùng thïí thao so vúâi nam giúâi Nïịu nhû nam giúâi
phaêi míịt 75 nùm ăïí chaơy thïm ặúơc 25m trïn ặúđng ăua
marathon thò nûô giúâi chó phaêi míịt coâ 15 nùm hoơ cuông ăaơt ặúơc
khoaêng caâch nhû víơy Hún nûôa, ngađy nay nhûông nûô víơn ăöơng
viïn búi nhanh nhíịt ăaô phaâ ặúơc kyê luơc thïị giúâi do nam giúâi líơp
ra nùm 1968
Nhû víơy, thïí thao thíơt muön hònh muön veê, giúâi thïí thao
hiïơn ăaơi ýu cíìu caâc caâ nhín luýơn tíơp ríịt “khöí haơnh” Thi
ăíịu thïí thao nïu bíơt ặúơc yâ nghôa xaô trong tíơp tñnh cuêa
chuâng ta Ngay caê nhûông hiïơn tûúơng ma tuyâ (chíịt kñch thñch)
cuông thïí hiïơn ặúơc ăaơo ặâc biïíu diïîn thïí thao Búêi vò khi bõ
gian líơn thò khöng ai coâ thïí chõu ặúơc Giûôa thi ăíịu vađ luýơn
tíơp thïí thao cođn coâ möơt höị ngùn caâch