Lađ bïịn caêng nhoê beâ cuêa Tíy Ban Nha ặúơc ngûúđi Mô núâi röơng, ngađy nay Manila coâ 10 triïơu dín chiïịm 15% dín söị caê nûúâc vađ cođn tùng thïm nûôa vò sûơ di dín tûđ nöng thön rí
Trang 1nhíịt ngoađi víịn ăïì dín söị lađ núơ nûúâc ngoađi vúâi con söị 80 tó USD
chiïịm 60% töíng saên phíím quöịc nöơi Söị núơ nađy cođn nùơng hún nûôa vò
híìu nhû tñnh bùìng Yïn trong khi phíìn lúân thu nhíơp tñnh bùìng ăöla
(tûđ díìu moê)
Nhûông thađnh phöị chñnh ăöì söơ
Hai thađnh phöị thuê ăö röơng lúân: Ja-caâc-ta vađ Manila ăùơc trûng cho
nhûông thađnh phöị chñnh kiïíu múâi cuêa nhûông nûúâc lúân trong thïị giúâi
thûâ ba
Ja-caâc-ta ăaô ặúơc ngûúđi Hađ Lan taơo líơp nùm 1619 dûúâi caâi tïn
Batavia, chi nhaânh cuô nađy taơo nïn möơt tiïìn traơm cho cöng ty Ăöng
íịn cuêa Hađ Lan Nùm 1930, thađnh phöị nađy chó coâ 500.000 dín, thïị mađ
giúđ ăíy noâ trúê thađnh khu dín cû lúân nhíịt Ăöng Nam AÂ vúâi gíìn 11
triïơu dín, con söị nađy seô tùng gíịp ăöi trong vođng 15 nùm túâi
Ăûúơc xíy dûơng trïn nhûông ăíìm líìy nhiïîm söịt reât coâ hai con kïnh
ăađo chaêy qua, röìi ặúơc thiïịt líơp úê phña nam trong möơt möi trûúđng
trong lađnh hún, “thađnh phöị Hađ Lan” xûa kia chó coâ nhûông cöng trònh
xíy dûơng thíịp lúơp ngoâi ăoê vađ nhûông con kïnh ö nhiïîm nùơng Xen líîn
vađo ăoâ lađ nhûông toađ nhađ, nhûông khaâch saơn quöịc tïị, nhûông villa,
nhûông khu dín cû truýìn thöịng, vađ úê ngoaơi vi cođn coâ nhûông khu nhađ
taơm Thuê ăö Inăönesia nađy thûơc sûơ ăoâ lađ möơt lođ tùưc ngheôn giao thöng
khöíng löì mùơc duđ coâ ríịt nhiïìu cíìu vûúơt, luön bõ tùưc ngheôn búêi lûu
lûúơng xe cöơ vúâi míơt ăöơ hiïịm coâ
Khu dín cû liïn húơp bao göìm caê Manila (giúđ ăíy lađ thuê ăö cuêa
Philippin) vađ Queâzon City (cöị ăö cuêa Philipin) khöng ngûđng múê röơng
Lađ bïịn caêng nhoê beâ cuêa Tíy Ban Nha ặúơc ngûúđi Mô núâi röơng, ngađy
nay Manila coâ 10 triïơu dín (chiïịm 15% dín söị caê nûúâc) vađ cođn tùng
thïm nûôa vò sûơ di dín tûđ nöng thön ríịt lúân, cađng lađm chíơt chöơi thïm
nhûông khu phöị ngheđo úê ngoaơi ö Nhûông khu phöị ngheđo nađy úê caơnh
nhûông toađ nhađ hiïơn ăaơi do chñnh quýìn cuô xíy dûơng Hoơ ăaô biïịn
Manila thađnh möơt ắa ăiïím ăíìu cú bíịt ăöơng saên khöíng löì
Brunei
Nùìm trong phíìn tíy bùưc cuêa ăaêo Borneo, vûúng quöịc Brunei lađ
möơt nûúâc baêo höơ cuô cuêa Anh Nûúâc nađy ăaô giađnh ặúơc chuê quýìn nùm
1984 Brunei ăaô xíy dûơng ăíịt nûúâc giađu coâ nhúđ díìu moê vađ khñ thiïn
nhiïn, chuê ýịu xuíịt khííu sang Nhíơt Xùng díìu chiïịm 99% hađng
Trang 2thûúng maơi xuíịt siïu Thu nhíơp tûđ díìu moê cho pheâp ngûúđi dín nûúâc
nađy khöng bõ ăaânh thúị thu nhíơp vađ ặúơc hûúêng nhûông ăiïìu kiïơn
thuíơn lúơi cuêa möơt quöịc gia thiïn hûơu Nhûng nguöìn thu nhíơp lúân íịy
khöng ặúơc ăíìu tû vađo nïìn kinh tïị vò chûa ăaơt túâi ăa daơng hoaâ
Nhûông kiïìu dín cuêa nûúâc laâng giïìng (Thaâi Lan, Philippin,
Inăönexia) chiïịm 1/3 lûơc lûúơng lao ăöơng, trong khi ăoâ ngûúđi Hoa
chiïịm 20% dín söị - ăa söị lađ ngûúđi Maô Lai, buön baân nhiïìu hún
Trung Quöịc - khöng gian vađ dín söị
Lađ nûúâc röơng thûâ 3 trïn thïị giúâi (9.600.000 km2), Cöơng Hoađ Nhín
Dín Trung Hoa coâ quy mö lúân ngang vúâi Canaăa vađ Mô, gíịp ăöi chíu
Íu (trûđ Nga) Trung Quöịc traêi dađi 4.000 km tûđ bùưc túâi nam, tûđ vô
tuýịn 54 túâi vô tuýịn 18 (truđng vúâi vô tuýịn cuêa Ăan Maơch vađ
Hungari) Tûđ tíy sang ăöng dađi 4.300 km phín caâch vuđng Thiïn Sún
vúâi búđ biïín Thiïím Ăöng Trïn caê nûúâc coâ chung möơt muâi giúđ
Ăíịt nûúâc ăaơi luơc nađy coâ 26.000 km ặúđng biïn giúâi luơc ắa vađ biïín,
trong ăoâ möơt söị ăang lađ muơc tiïu tranh chíịp: úê ăöng bùưc coâ ặúđng
biïn giúâi vúâi Nga (doơc theo söng Amour hay Hùưc Long theo tiïịng
Trung Quöịc), biïn giúâi vúâi ÍỊn Ăöơ úê phña nam (giûôa Bhoutan vađ Miïịn
Ăiïơn, trong vuđng coâ con söng Brahmapoutre)
Möi trûúđng tûơ nhiïn ríịt ăa daơng do ắa hònh röơng lúân Ăõa hònh lađ
sûơ kïị tiïịp nhau giûôa caâc bíơc thang (thíịp díìn tûđ nhûông daôy nuâi vuđng
thûúơng AÂ túâi thïìm luơc ắa Thaâi Bònh Dûúng) Ăi tûđ tíy sang ăöng, ta
seô ăi qua nhûông cao nguýn vađ nhiïìu daôy nuâi thuöơc vuđng Tíy Taơng
vađ Hymalaya túâi nhûông bònh nguýn úê “bíơc thang trung bònh”
(2.500km - 1.000 km), bõ cùưt búêi 3 con söng lúân: Hoađng Hađ, Dûúng Tûê
hay Trûúđng Giang vađ Tíy Giang (töíng söị hún 2/3 laônh thöí Trung
Quöịc ặúơc taơo thađnh tûđ nhûông vuđng ăíịt cao trïn 1.000m) Ăi quaâ vïì
phña ăöng vađ thíịp hún nûôa, doơc tûđ Maôn Chíu xuöịng Quaêng Tíy lađ
nhûông quaê ăöìi vađ ăöìng bùìng haơ lûu núi tíơp trung 80% trong töíng söị
1 tó 200 triïơu dín Trung Quöịc (chiïịm 20% dín söị thïị giúâi) vađ cuông coâ
80% lađ dín nöng thön
Sûơ ăa daơng cuêa khñ híơu
Caâch böị trñ cuêa ắa hònh, sûơ múê röơng theo vô tuýịn, aênh hûúêng cuêa
luơc ắa vađ chïị ăöơ gioâ xaâc ắnh caâc loaơi hònh khñ híơu cuêa Trung Quöịc
Ăíịt nûúâc coâ 3 miïìn khñ híơu lúân úê caâc tónh tûđ phña Tíy vađ Tíy Bùưc
coâ khñ híơu khö cùìn miïìn nuâi vúâi lûúơng mûa dûúâi 400 mm/nùm vađ
Trang 3nhiïơt ăöơ cao 30 - 400C Sa maơc (nhíịt lađ úê phña Bùưc: sa maơc
Takla-Makan, Gobi) vađ thaêo nguýn thöịng lônh (bònh nguýn Tíy Taơng,
Thanh Haêi, cao nguýn Nöơi Möng)
Phíìn phña ăöng Trung Quöịc ăùơc trûng búêi sûơ ăöịi líơp roô neât giûôa
bùưc vađ nam Phña bùưc vađ ăöng bùưc Trung Quöịc thuöơc vïì miïìn khñ híơu
ön hoađ luơc ắa vúâi nhûông muđa heđ noâng, muđa ăöng laơnh vađ khö, lûúơng
mûa hađng nùm khoaêng 500 mm -1000mm do aênh hûúêng cuêa gioâ muđa
muđa heđ úê phña nam Thanh Lûúng, ăoâ lađ vuđng ăöng nam Trung Quöịc
khñ híơu AÂ nhiïơt ăúâi (muđa heđ íím, muđa ăöng maât meê) vađ lui vïì phña
nam, khñ híơu nhiïơt ăúâi (muđa heđ íím, muđa ăöng íịm aâp)
Sûơ ăöịi nghõch cuêa khñ híơu nađy lađ cú súê cho tiïìm nùng nöng nghiïơp
vađ ngoađi ra cođn lađ nguýn nhín díîn túâi míơt ăöơ dín söị cao trong möơt
ăíịt nûúâc víîn cođn phöí biïịn lađ nöng thön
Hún 1 tyê dín Trung Hoa
Vúâi söị dín gíìn gíịp 4 líìn söị dín cöơng ăöìng chíu Íu, 5 líìn söị dín
Mô, 20 líìn söị dín Phaâp, Trung Quöịc lađ nûúâc ăöng dín nhíịt thïị giúâi
Nùm 1953 Trung Quöịc coâ 583 triïơu dín, nùm 1982 coâ 1 tyê 8 triïơu
dín (nùm ăiïìu tra múâi nhíịt) vađ theo ăaânh giaâ chñnh thûâc, seô vûúơt 1
tyê 200 triïơu nùm 1994, chiïịm 20% dín söị toađn cíìu) Nhûng trong
thûơc tïị, hiïơn nay dín söị Trung Quöịc ăaô vûúơt ríịt xa con söị dûơ ăoaân
Nhû víơy mûâc tùng dín söị ríịt nhanh, tûđ nùm 1953 túâi nay dín söị
ăaô tùng gíịp ăöi, ûúâc tñnh möîi nùm tùng 15 triïơu ngûúđi Sûơ tùng dín
söị nađy do tyê lïơ sinh víîn duy trò úê mûâc khaâ cao mùơc duđ ăaô giaêm
(330/-00 nùm 1970, 180/(330/-00 hiïơn nay) Cuđng thúđi gian ăoâ tyê lïơ chïịt ăaô giaêm
ăaâng kïí (tûđ 150/00 xuöịng 70/00tûđ nùm 1970) nhúđ nhûông tiïịn böơ
trong y hoơc vađ trong saên xuíịt nöng nghiïơp, mang laơi nhiïìu lûúng
thûơc hún Sûơ quy hoaơch caâc con söng ăaô giaêm nhûông taâc ăöơng thaêm
hoaơ cuêa nhûông tríơn thiïn tai (luô luơt vađ haơn haân)
Nhòn chung dín cû Trung Quöịc khöng quaâ dađy vò míơt ăöơ trung
bònh chó khoaêng 120 ngûúđi / km2, cao hún úê Phaâp möơt chuât vađ thíịp
hún möơt nûêa so vúâi ÍỊn Ăöơ Nhûng con söị trung bònh nađy che líịp sûơ
tûúng phaên roô neât vïì khöng gian Nhûông vuđng ặúơc goơi lađ “tûơ trõ” úê
ngoaơi vi núi coâ ăiïìu kiïơn tûơ nhiïn khoâ khùn (Tíy Taơng, cao nguýn
Nöơi Möng, Ninh Haơ, Tín Cûúng) bao truđm gíìn 40% laônh thöí Trung
Quöịc nhûng chó coâ dûúâi 50 triïơu dín Ăíy lađ nhûông vuđng khai khíín
Trang 4chó raêi raâc coâ dín (nhûông öịc ăaêo vađ vuđng moê, nhíịt lađ úê Tín Cûúng)
Sûơ phaât triïín dín söị úê nhûông vuđng nađy seô bõ haơn chïị, khöng hûâa heơn
chuýín giao öì aơt dín cû nhùìm giaêm búât sûơ quaâ taêi úê ăöng Trung
Quöịc
Dín söị khoâ lađm chuê
Mûâc tùng tûơ nhiïn ăaô giaêm sau nùm 1970, nhûng chûa ặúơc nhû
mong muöịn, ñt nhíịt hađng thaâng víîn coâ 1 triïơu ngûúđi Trung Quöịc
ặúơc “böí sung” Dín söị liïn tuơc tùng
Sûơ quaâ taêi dín söị kòm haôm sûơ phaât triïín kinh tïị Thûơc víơy, noâ gíy
ra nhûông trúê ngaơi lúân ăaâng lo ngaơi; nùm nađo cuông phaêi tùng saên
lûúơng nöng nghiïơp, ăađo taơo ríịt nhiïìu thanh niïn (50% dín Trung
Quöịc dûúâi 20 tuöíi), taơo viïơc lađm cho 15 - 20 triïơu lao ăöơng bûúâc vađo
thõ trûúđng lao ăöơng möîi nùm
Sau thúđi gian dađi xem nheơ nhûông hiïím hoaơ cuêa viïơc quaâ taêi dín
söị, caâc nhađ laônh ăaơo Trung Quöịc ăaô triïín khai nhûông biïơn phaâp ăíìu
tiïn nhùìm haơn chïị sinh ăeê vađo nùm 1956 -1957 nhûng chó ăïịn nùm
1970 chñnh saâch haơn chïị sinh ăeê nghiïm ngùơt vađ líu dađi múâi ặúơc
hoaơch ắnh vađ aâp duơng Tuöíi kïịt hön muöơn hún (23 ăöịi vúâi nûô vađ 25
ăöịi vúâi nam), viïơc traânh thai ăaô ặúơc phaât triïín vađ cho pheâp ằnh saên
tûơ nguýơn Ăùơc biïơt, tûđ nùm 1980, möîi gia ằnh theo quy ắnh chó coâ
möơt con, ăöíi laơi hoơ ặúơc nhiïìu lúơi ñch (lûúng cao hún, ûu tiïn tuýín
viïơc lađm vađ cíịp nhađ úê) Gia ằnh seô bõ phaơt khi sinh con thûâ hai vađ bõ
phaơt nùơng hún khi sinh con thûâ ba
Toađn böơ nhûông biïơn phaâp nađy bùưt ăíìu coâ hiïơu quaê Tyê lïơ sinh ăaô
giaêm gíìn möơt nûêa tûđ nùm 1970; tyê lïơ tùng tûơ nhiïn ăaô giaêm tûđ 2,5%
xuöịng cođn 1,1% Nhûng cođn nhiïìu thaâi ăöơ deđ dùơt trong chñnh saâch
nađy, ăùơc biïơt trong nhûông vuđng nöng thön, cú söị ăöng, chñnh saâch
“möơt con duy nhíịt” úê ăíy ăaô thíịt baơi Sûơ phaâ thai caâc beâ gaâi víîn
khöng ngûđng trong nhûông vuđng nöng thön Theo dûơ kiïịn vađo nùm
2000 seô ăaơt con söị 1 tyê 200 triïơu dín thò nùm 1994 ăaô ăaơt ăïịn
Nhûông dín töơc thiïíu söị Trung Quöịc
Caâc dín töơc thiïíu söị coâ nhûông quýìn lúơi ăaô ặúơc cöng nhíơn nhûng
víîn hađnh ăöơng ăöịi líơp ăöi khi ríịt roô rađng ăùơc biïơt úê Tíy Taơng Trung
Quöịc lađ möơt quöịc gia ăa dín töơc, bïn caơnh ngûúđi Haân chiïịm 93% dín
söị vađ tiïịng Haân lađ ngön ngûô cuông nhû vùn minh cuêa Trung Quöịc cođn
coâ gíìn 60 dín töơc thiïíu söị, töíng cöơng vađo khoaêng 70 triïơu ngûúđi,
Trang 5phín böị chuê ýịu úê ngoaơi vi, cao nguýn Nöơi Möng vađ úê Tíy Taơng
Trong söị nhûông dín töơc thiïuê söị lúân vïì söị lûúơng, ngûúđi ta thíịy chuê
ýịu lađ ngûúđi Chuang (khoaêng 15 triïơu úê Vín Nam, Quaêng Tíy vađ
Quaêng Ăöng) ngûúđi Ouigours (úê Xûúng Giang), ngûúđi Hui (úê Ninh Haơ
vađ Sún Tíy), ngûúđi Di (úê Vín Nam vađ Qúị Chíu), ngûúđi Međo (úê Tûâ
Xuýn vađ Vín Nam), ngûúđi Möng cöí (úê cao nguýn Nöơi Möng vađ
xûúng Giang) vađ ngûúđi Tíy Taơng (4 triïơu, khöng chó coâ mùơt úê Tíy
Taơng mađ cođn úê caâc tónh biïn giúâi úê Thanh Haêi vađ Tûâ Xuýn)
Chñnh úê Tíy Taơng phong trađo hoaơt ăöơng cuêa chuê nghiaô dín töơc
diïîn ra maônh liïơt nhíịt Möơt böơ phíơn ngûúđi Tíy Taơng ăođi ăöơc líơp cho
Tíy Taơng Ăađm phaân giûôa Ăaơi La - Laơt Ma - thuê lônh tinh thíìn cuêa
ngûúđi Tíy Taơng bõ lûu ăađy tûđ nùm 1959 - vúâi chñnh phuê Trung Quöịc
víîn tiïịp diïîn Chñnh phuê cođn lo túâi sûơ múê röơng cuêa nhûông ýu saâch
dín töơc chuê nghôa vúâi caâc dín töơc khaâc
Trung Quöịc: cûúđng quöịc nöng nghiïơp
Nöng nghiïơp Trung Quöịc chiïịm 60% dín lao ăöơng vađ goâp 30% vađo
thu nhíơp quöịc dín Nhûông con söị íịy chûâng toê sûâc nùơng cuêa nghađnh
nađy, noâ phaêi nuöi söịng 1 tyê 200 triïơu ngûúđi
Tûđ nùm 1949 saên xuíịt nöng nghiïơp ăaô tiïịn böơ maơnh meô, nhûng
khöng ăïìu Do thiïn tai (haơn haân, luô luơt) vađ sûơ bíịt öín ắnh chñnh trõ
(“bûúâc ăaơi nhaêy voơt”, “caâch maơng vùn hoaâ”), caâc giai ăoaơn tiïịn triïín
xen keô vúâi nhûông giai ăoaơn tuơt híơu vađ chónh ăöịn Kïí tûđ nùm 1978,
mûâc tùng trûúêng nöng nghiïơp coâ tiïịn lïn (9%) cuông nhû mûâc tùng
trûúêng cöng nghiïơp dûúâi taâc duơng cuêa möơt chñnh saâch múâi do Ăùơng
Tiïíu Bònh khúêi xûúâng vađ aâp duơng, ûu tiïn cho saâng kiïịn caâ nhín
Viïơc xoaâ boê tíơp thïí hoaâ gíìn nhû ăaô hoađn thađnh vađ ăaô caêi thiïơn roô
neât mûâc söịng cuêa nhín dín (ñt ra cuông ặúơc möơt böơ phíơn) Ngađy
nay Trung Quöịc lađ möơt trong nhûông “ngûúđi khöíng löì” vïì nöng
nghiïơp trïn thïị giúâi Trung Quöịc ặâng ăíìu vïì luâa mò, luâa gaơo, böng,
vađ ặâng trong 5 nûúâc hađng ăíìu vïì laơc, ngö, ăíơu, cheđ, cam chanh
Chùn nuöi bođ (ặâng thûâ 4 trïn thïị giúâi) vađ cûđu (thûâ 2 thïị giúâi)
phaât triïín líìn lûúơt trïn caâc vuđng nuâi vađ úê caâc tónh khö cùìn phña Tíy
Bùưc Lúơn (ặâng hađng ăíìu thïị giúâi) ặúơc nuöi trong nhûông maênh ăíịt
nhoê tû nhín ríịt phöí biïịn Saên lûúơng vađ thûâ bíơc cao cuêa nghađnh nöng
nghiïơp ăaơt ặúơc lađ nhúđ tíìm voâc dín söị lúân
Trang 6hún mûâc trung bònh trïn thïị giúâi
Viïơc khai khíín khoâ khùn
Möi trûúđng tûơ nhiïn thûúđng haơn chïị vađ lađm cho nïìn nöng nghiïơp
bíịp bïnh
Thiïn nhiïn úê ăíy khöng thuíơn lúơi cho viïơc khai khíín nöng
nghiïơp Trong ăíịt nûúâc ắa hònh cao vađ 1/3 miïìn bùưc ăiïín hònh búêi
khö cùìn, chó 15% laônh thöí ặúơc cíịu thađnh tûđ nhûông thung luông vađ
ăöìng bùìng haơ lûu ríịt phuđ húơp cho nöng nghiïơp thím canh Diïơn tñch
canh taâc gíìn 30 triïơu ha (con söị hún gíịp ăöi diïơn tñch nûúâc Phaâp),
víîn bõ ăe doaơ thûúđng xuýn búêi sûơ thíịt thûúđng cuêa khñ híơu vađ híơu
quaê cuêa noâ
Möịi lo chuê ýịu cuêa nöng dín Trung Quöịc ặúng nhiïn lađ sûơ bíịt öín
ắnh cuêa lûúơng mûa úê Bùưc Trung Quöịc, Bùưc Kinh coâ lûúơng mûa hađng
nùm lađ 170 -1090mm Nïịu muđa ăöng quaâ khö haơn thò vuơ xuín seô
chõu aênh hûúêng Lûúơng mûa muđa heđ quaâ döìi dađo cuông lađ möơt thaêm
hoaơ Sûơ thay ăöíi thaâi quaâ nađy cuêa lûúơng mûa trïn phíìn lúân laônh thöí
gíy ra sûơ haơn haân luín phiïn ăaâng lo ngaơi vađ nhûông tríơn luô kinh
hoađng Luô úê 3 con söng lúân: Hoađng Hađ (hay söng Vađng), Dûúng Tûê, vađ
Tíy Giang tûđ líu ăaô lađ nhûông hiïím hoaơ tađn khöịc caê vïì ngûúđi vađ kinh
tïị Ngay tûđ nùm 1950 ngûúđi Trung Quöịc ăaô tiïịn hađnh caâc cöng trònh
quy hoaơch caâc con söng Viïơc xíy dûơng hađng ngađn kilömet ăï, nhiïìu
ăíơp nûúâc, caâc höì chûâa luô, caâc kïnh thoaât luô ra biïín ăaô cho pheâp chïị
ngûơ nhûông tríơn luô cuêa söng Hoađng Hađ vađ caâc nhaânh söng cuêa noâ -
söng Hoađi Hađ (giûôa Hoađng Hađ vađ Dûúng Tûê) Con söng Vađng (Hoađng
Hađ) trong 2000 nùm ăaô ăöíi dođng 25 líìn Con söng nađy víîn ăaâng súơ
búêi lûúơng phuđ sa khöíng löì úê haơ lûu (1,6 tyê tíịn/nùm) lađm níng cao
dođng nûúâc söng, cao hún caê ăöìng bùìng lín cíơn Viïơc quy hoaơch caâc
dođng söng keâo theo sûơ phaât triïín cuêa hïơ thöịng tûúâi tiïu Hïơ thöịng
nađy buđ laơi cho lûúơng mûa thíịt thûúđng mađ ríịt nhiïìu vuđng úê ăöng
Trung Quöịc phaêi chõu ặơng Víịn ăïì vïì nûúâc úê Trung Quöịc laơi lađ sûơ
khaâc nhau giûôa miïìn nhiïơt ăúâi vađ AÂ nhiïơt ăúâi Bùìng caâc cöng trònh
tiïu nûúâc, ăíy lađ viïơc ăíịu tranh chöịng laơi nûúâc díng thaâi quaâ do gioâ
muđa keâo theo mûa lúân gíy ra trong möơt söị nùm vađ caâc cún baôo nhiïơt
ăúâi (Nam Trung Quöịc, úê thung luông söng Dûúng Tûê, nùìm ngoađi vô
tuýịn 30, vuđng Canton gíìn nhû nùìm trïn ặúđng chñ tuýịn)
Möơt víịn ăïì thûúđng trûơc khaâc trong nöng nghiïơp lađ sûơ suy mođn cuêa
ăíịt tröìng Nhûông bònh nguýn ăíịt phuđ sa mađu múô ăang chõu sûơ xoâi
Trang 7mođn maơnh, mang theo möîi nùm möơt tyê tíịn “ăíịt vađng” ríịt mađu múô
nađy vïì söng Hoađng Hađ Ngûúđi ta ăang cöị gùưng haơn chïị hiïơn tûúơng
nađy bùìng caâch tröìng caâc cíy nhúô vađ quy hoaơch nhûông thûêa ăíịt trïn
sûúđn nuâi Trong caê nûúâc Trung Quöịc, naơn phaâ rûđng phöí biïịn vađ diïîn
ra kinh niïn ăaô ăïí laơi nhûông híơu quaê tađn khöịc úê Nam Trung Quöịc,
hiïơn tûúơng nađy thuâc ăííy sûơ xoâi mođn ăíịt nhiïơt ăúâi, phaêi caêi taơo laơi vúâi
chi phñ lúân Cuöịi cuđng, ăíịt tröìng úê Bùưc Trung Quöịc cuông nùìm dûúâi sûơ
ăe doaơ cuêa gioâ vađ caât tûđ tíy bùưc túâi Ăïí baêo vïơ ăíịt tröìng, Trung Quöịc
ăaô tiïịn hađnh “xíy dûơng” möơt bòa rûđng dađi 6000 km - “Vaơn Lyâ Trûúđng
thađnh xanh”, trong khuön khöí möơt chûúng trònh taâi tröìng rûđng röơng
lúân, göìm nhûông cíy baơch dûúng, liïîu vađ cíy du Chûúng trònh nađy ăaô
mang laơi nhûông kïịt quaê khöng thïí phuê nhíơn ặúơc (múê röơng diïơn tñch
trûúâc tiïn vađ cho thïm vuơ thûâ hai trong nùm)
Sûơ trúê laơi cuêa nïìn saên xuíịt caâ nhín
Trûúâc kia nhûông húơp taâc xaô saên xuíịt ăaô tûđng töìn taơi Sûơ trúê laơi vúâi
nïìn saên xuíịt gia ằnh ăaô taơo ra mûâc tùng trûúêng ăaâng kïí trong saên
lûúơng
Chûa ăíìy hai nùm sau khi chuê tõch Mao Traơch Ăöng qua ăúđi, Ăùơng
Tiïíu Bònh ặúơc böí nhiïơm lađm töíng bñ thû Ăaêng cöơng saên Trung Quöịc
(1977- 1978), möơt chiïịn lûúơc múâi ăïí khöi phuơc saên xuíịt nöng nghiïơp
tûđ ăoâ ăaô ặúơc tiïịn hađnh Chiïịn lûúơc nađy dûơa vađo nïìn saên xuíịt gia
ằnh vađ dûơa trïn sûơ khuýịn khñch maơnh meô nöî lûơc caâ nhín “Cuöơc
caâch maơng thíìm lùơng” thûơc sûơ nađy khúêi sûơ nùm 1979, phaâ boê caâc húơp
taâc xaô nhín dín do chuê tõch Mao líơp ra vađo cuöịi nhûông nùm 1950
Nhûông húơp taâc xaô nađy töìn taơi nhû caâi khung cho möơt hoaơt ăöơng kinh
tïị trong ăoâ ûu tiïn caâc nhoâm saên xuíịt tûđ 25 - 30 gia ằnh (khoaêng
150 ngûúđi)
Nùm 1982, sau khi ăaô ặúơc thûê nghiïơm úê ắa phûúng, “hïơ thöịng
traâch nhiïơm trong saên xuíịt” ăaô ặúơc múê röơng úê khùưp Trung Quöịc
Ăíịt ăai thuöơc súê hûôu tíơp thïí ặúơc phín chia cho nhûông gia ằnh
nöng dín trong thúđi haơn 15 nùm (tûđ nùm 1984) Möîi gia ằnh cam kïịt
bùìng húơp ăöìng cung cíịp cho töí saên xuíịt nhûông saên phíím coâ chíịt
lûúơng nhíịt ắnh Möîi gia ằnh tuyđ theo nùng lûơc cuêa mònh cođn dađnh
ặúơc söị dû mađ hoơ ăaô thu hoaơch Nöng dín coâ thïí thûúng lûúơng baân söị
dû nađy cho nhađ nûúâc (tûđ nùm 1985, nhađ nûúâc ăaô baôi boê viïơc giao nöơp
bùưt buöơc úê mûâc giaâ cöị ắnh), hoùơc tiïơu thuơ trïn thõ trûúđng tûơ do vađ
höơi chúơ Thïm vađo khoaên thu tûđ saên xuíịt theo húơp ăöìng cođn coâ khoaên
Trang 8nhoê tûđ 30 ăïịn 300m2, tuyđ tûđng vuđng), cung cíịp thõt lúơn hoùơc võt,
trûâng, traâi cíy, toađn böơ ặúơc tûơ tiïu duđng hoùơc baân trïn thõ trûúđng tûơ
do Viïơc xoaâ boê tíơp thïí hoaâ phíìn nađo taâc ăöơng túâi tû liïơu saên xuíịt:
caâc töí saên xuíịt vađ caâc gia ằnh coâ thïí trúê thađnh chuê súê hûôu (hoùơc
ngûúđi thú) caâc suâc víơt keâo cuông nhû cöng cuơ saên xuíịt vađ trang thiïịt
bõ Möơt caânh cûêa múâi múê ra trong chñnh saâch nađy lađ khuýịn khñch
chuýn mön hoaâ ăíịt canh taâc vađ ăa daơng hoaâ giöịng cíy tröìng Trong
nhûông vuđng thñch húơp, nöng dín ặúơc khuýịn khñch phaât triïín caâc
cíy tröìng phi lûúng thûơc (thuöịc laâ, böng), chuýn mön hoaâ saên xuíịt
gia ằnh (chùn nuöi, khai phaâ ăíịt hoang)
Nhûông kïịt quaê ăíìu tiïn cuêa sûơ khöi phuơc nïìn saên xuíịt caâ nhín
thíơt lađ kyđ diïơu Nöng dín öì aơt gia nhíơp töí chûâc ăaêm traâch saên xuíịt
nöng nghiïơp Gíìn nhû toađn böơ nöng dín ăaô kyâ caâc húơp ăöìng saên
xuíịt Ngay tûđ nhûông nùm ăíìu caêi caâch, nöng dín ăaô coâ thïí baân saên
phíím cuêa mònh ăùưt hún tûđ 20 ăïịn 50% (goâp phíìn vađo sûơ taâi hiïơn laơm
phaât) Saên lûúơng nöng nghiïơp tùng lïn nhiïìu giûôa nhûông nùm 1978 -
1984 so vúâi 20 nùm trûúâc, múâi ăíy ăaơt nhõp ăöơ tùng trûúêng gíìn 10%
Víîn cođn nhiïìu víịn ăïì cíìn giaêi quýịt
Nhûông thađnh tûơu thíơt kyđ vô, song nùng suíịt bònh quín víîn thíịp,
mùơc duđ söị ngûúđi lao ăöơng ríịt ăöng
Trûúâc nhíịt, nöng nghiïơp chõu sûơ suy kiïơt cuêa ăíịt tröìng Trung
Quöịc chiïịm 7% ăíịt tröìng cuêa thïị giúâi, nhûng phaêi nuöi dûúông cho
möơt tyê lïơ gíịp 3 líìn vïì dín söị (20% dín söị thïị giúâi) Mùơc duđ thu
thíơp nhiïìu khöng gian múâi (ặúơc thûơc hiïơn búêi 2000 trang traơi quöịc
doanh trong nhûông “vuđng khai khíín”: Tín Cûúng, cao nguýn Nöơi
Möng vađ úê Maôn Chíu, song diïơn tñch canh taâc bõ ăííy luđi vò sûơ bađnh
trûúâng cuêa caâc thađnh phöị, cuêa cöng nghiïơp vađ caâc maơng lûúâi giao
thöng Trïn möơt khöng gian nöng nghiïơp khaâ haơn heơp nhû thïị,
trong möơt ăíịt nûúâc ríịt ăöng dín nhû thïị, sûơ ûu tiïn ặúơc giađnh cho
saên xuíịt lûúng thûơc, ăùơc biïịt lađ nguô cöịc Loaơi cíy tröìng nađy, cuđng
vúâi ăíơu vađ khoai lang ngoơt, chiïịm 80% ăíịt tröìng (33% dađnh riïng
cho luâa)
Hiïơn ăaơi hoaâ nöng nghiïơp - ăiïìu cíìn thiïịt ăïí níng cao nùng suíịt -
khöng phaêi khöng gùơp khoâ khùn Nöî lûơc trang bõ víîn ặúơc duy trò tûđ
nùm 1965: sûơ múê röơng roô neât cuêa diïơn tñch ặúơc tûúâi tiïu (60 triïơu
ha), söị lûúơng maây keâo vađ maây cađy tay tùng maơnh (líìn lûúơt lađ 750.000
maây keâo vađ 2.000.000 mađy cađy tay so vúâi 23.000 vađ 3000 nùm 1965),
Trang 9viïơc sûê duơng phín boân hoaâ hoơc cuông tiïịn triïín (100kg/ha) Ngađy nađy
ngûúđi ta quan tím nhíịt túâi hiïơn ăaơi hoaâ tûúâi tiïu bùìng viïơc tûơ ăöơng
hoaâ vađ hiïơn ăaơi hoaâ víơn chuýín úê nöng thön nhúđ cú giúâi hoaâ Hoơ cođn
caêi thiïơn trang thiïịt bõ, taơo ăiïìu kiïơn cho muđa mađng Töíng thïí
nhûông phûúng tiïơn hiïơn ăaơi nađy ặúơc tíơp trung trïn 25% mûâc saên
xuíịt, cung cíịp cho möơt nûêa saên lûúơng nöng nghiïơp Tuy nhiïn, saên
xuíịt nöng nghiïơp víîn dûơa trïn nhûông phûúng thûâc truýìn thöịng vúâi
saên lûúơng thíịp vađ mûâc tùng trûúêng chíơm Nhûng viïơc phöí biïịn cú
khñ hoaâ chûa ặúơc ûu tiïn Thûơc víơy, phíìn lúân khoaêng 450 triïơu
ngûúđi dín Trung Quöịc úê trong caênh thiïịu viïơc lađm vađ chó lađm viïơc
vađi trùm giúđ möîi nùm Cú giúâi hoaâ maơnh chó lađm tríìm troơng thïm
víịn ăïì Tûđ líu, nhín cöng quaâ taêi úê nöng thön ăaô keâo lïn caâc thõ tríịn
vađ thađnh phöị nhoê Múâi ăíy hiïơn tûúơng nađy ăaô tùng ăaâng kïí búêi leô
nùm 1989 coâ khoaêng 50 triïơu nöng dín lïn thađnh phöị tòm viïơc lađm,
hy voơng seô coâ ặúơc möơt viïơc lađm trong caâc ngađnh cöng nghiïơp hoùơc
dõch vuơ núi thađnh phöị Söị ngûúđi nađy chiïịm con söị trïn 1 triïơu dín
trong tíịt caê caâc thađnh phöị lúân, möơt söị thađnh phöị cođn phaêi thú tađu
ăïí chúê hoơ vïì vúâi qú mònh Ngûúđi ta ăang cöị giûô nöng dín úê laơi maênh
ăíịt cuêa hoơ Hún 20% trong söị ăoâ ăaô lađm nghïì phi nöng nghiïơp, ăùơc
biïơt trong nhûông “ngađnh kô nghïơ nöng thön” (xûúêng saên xuíịt gia
ằnh coâ nhađ maây nhoê sûê duơng vađi trùm cöng nhín)
Trung Quöịc cöng nghiïơp hoaâ
Ngađnh cöng nghiïơp Trung Quöịc tûđ líu ăaô aâp duơng nguýn tùưc
Mao-ñt; “ăi trïn chñnh ăöi chín cuêa mònh” Ăiïìu ăoâ ăaô saên sinh ra
möơt thuýịt nhõ nguýn bïn caơnh nhûông ngađnh cöng nghiïơp coâ tñnh
kyô thuíơt cao, (ăùơc biïơt trong lônh vûơc quín sûơ) vađ möơt khu vûơc röơng
lúân caâc ngađnh cöng nghiïơp nhoê (nhíịt lađ hađng tiïu duđng) coâ trang
thiïịt bõ cuô kyô Möơt quy tùưc khaâc dûúâi thúđi Mao Traơch Ăöng, quy tùưc
tûơ cíịp tûơ tuâc cuơc böơ, ăaô taơo ra sûơ phín hoaâ lúân cuêa caâc xñ nghiïơp mađ
phíìn lúân trong söị ăoâ nùìm úê nöng thön Xu hûúâng nađy ngađy nay ặúơc
tùng cûúđng trong möơt möịi lo khaâc: traânh di dín nöng thön öì aơt lïn
caâc thađnh phöị lúân
Tûđ nùm 1979, caâc nhađ laônh ăaơo Trung Quöịc ăaô tung ra möơt quaâ
trònh cöng nghiïơp hoaâ kiïíu múâi, bùìng caâch phaât triïín caâc ngađnh
troơng ăiïím, ngađnh muôi nhoơn: tin hoơc, viïîn thöng, haơt nhín nguýn
tûê Nhûông caêi caâch ăaô ặúơc tiïịn hađnh vađ ăaânh díịu búêi hai möịi quan
tím: tñnh thûơc tïị vađ hiïơu quaê Bíy giúđ ngûúđi ta tòm ăïịn nhûông kyô
thuíơt viïn lađnh nghïì hún lađ nhûông nhađ caâch maơng nhiïơt thađnh,
Trang 10möơt nïìn kinh tïị cöng nghiïơp hiïơn ăaơi ăaô ăi vađo hoaơt ăöơng, tröơn líîn
giûôa kinh tïị kïị hoaơch vađ cú chïị kinh tïị thõ trûúđng Chiïịn lûúơc múê
cûêa ra bïn ngoađi lađ ăiïím chuýín giao bùưt buöơc ăöịi vúâi sûơ phaât triïín
cöng nghiïơp Ăïí coâ ngađnh cöng nghiïơp vúâi cöng nghïơ hiïơn ăaơi vađ
nhiïìu vöịn, Trung Quöịc tùng cûúđng trao ăöíi vúâi thïị giúâi Chíu Íu vađ
Mô lađ nhûông ăöịi taâc quan troơng trong thûúng maơi, nhûng Trung Quöịc
ngađy nay laơi thûơc hiïơn 60% trao ăöíi vúâi caâc nûúâc chíu AÂ, ăùơc biïơt lađ
Nhíơt Baên vađ Höìng Köng Hiïơu söị thûúng maơi dûúng trúê laơi tûđ 1990
Hiïơn ăaơi hoaâ khöng thïí thiïịu
Hiïơn ăaơi hoaâ böơ maây saên xuíịt ăöìng thúđi phaêi thanh loơc cöng taâc
quaên lyâ vađ caêi thiïơn giao thöng víơn taêi
Quaâ trònh cöng nghiïơp hoaâ cuêa Trung Quöịc cíìn thiïịt möơt lûúơng
lúân nùng lûúơng Trong vođng 20 nùm qua, saên lûúơng nùng lûúơng ăaô
tùng nhiïìu Tûđ nùm 1970, saên lûúơng than, díìu moê, ăiïơn líìn lûúơt tùng
gíịp ăöi, gíịp 4 vađ gíịp 6 líìn Trung Quöịc coâ trûô lûúơng than khöíng löì
(trong ăoâ möơt nûêa nùìm úê phña Tíy, xa trung tím cöng nghiïơp) cuông
nhû tiïìm nùng xùng díìu vađ thuyê ăiïơn lúân Nhûng viïơc hiïơn ăaơi hoaâ
kinh tïị hiïơn nay ăang tiïịn hađnh ăođi hoêi nguöìn nùng lûúơng ngađy cađng
tùng, do sûơ phaât triïín cuêa cöng nghiïơp hoaâ chíịt (cung cíịp caâc saên
phíím cíìn thiïịt nhû phín boân, súơi töíng húơp) vađ sûơ tiïịn triïín maơnh
cuêa giao thöng víơn taêi ặúđng böơ vađ hađng khöng Ăïí ăaâp ûâng cho
nhûông ăođi hoêi nađy ăöìng thúđi vûđa ăaêm baêo ăöơc líơp vïì nùng lûúơng, caâc
nhađ laônh ăaơo Trung Quöịc dûơ kiïịn túâi nùm 2000 phaêi nhín ăöi saên
lûúơng nùng lûúơng Nöî lûơc nhùìm vađo ngađnh than (1,3 tyê tíịn vađo ăíìu
thïị kyê XXI), xùng díìu vađ ăiïơn, ăùơc biïơt lađ nùng lûúơng nguýn tûê (4
nhađ maây ăang xíy dûơng vađ nùm 2000 seô víơn hađnh hađng chuơc nhađ
maây) ăöìng thúđi phaêi coâ nhiïìu biïơn phaâp ăïí ăaơt túâi viïơc tiïịt kiïơm
nùng lûúơng
Sûơ ăöíi múâi nađy lađ cíìn thiïịt nïịu ta nhíơn ra rùìng trang thiïịt bõ cuêa
caâc nhađ maây coâ nguöìn göịc tûđ nhûông cöng nghïơ do Liïn Xö cung cíịp
tûđ nhûông nùm 50 ăang tuơt híơu túâi 20 - 30 nùm so vúâi phûúng Tíy
Viïơc töí chûâc vađ quaên lyâ caâc doanh nghiïơp cođn laơc híơu Noâ chõu sûơ
ăiïìu phöịi ýịu keâm vađ nhiïìu sûơ chia reô giûôa caâc böơ ngađnh Möîi böơ
ngađnh quaên lyâ khu vûơc saên xuíịt cuêa mònh vúâi möịi quan tím nïìn
taêng lađ tûơ cíịp tûơ tuâc (tûơ ăaêm baêo viïơc cung cíịp vađ trang thiïịt bõ cíìn
thiïịt) khöng coâ tíìm nhòn bao quaât (ăiïìu nađy seô laông phñ, thiïịu thöịn
vađ töìn kho quaâ mûâc, ăíìu tû quaâ ăaâng khöng tñnh ăïịn lúơi nhuíơn)
Trang 11Tuy nhiïn tûđ nùm 1987, traânh nhiïơm cuêa giaâm ăöịc caâc cöng ty
quöịc doanh ăaô tiïịn laơi gíìn vúâi traânh nhiïơm cuêa caâc chuê doanh
nghiïơp thûơc sûơ
Cuöịi cuđng, möơt sûơ caên trúê khaâc cho quaâ trònh cöng nghiïơp hoaâ, ăoâ
lađ sûơ ýịu keâm trong giao thöng víơn taêi nöơi ắa Trong ăíịt nûúâc röơng
lúân nađy, sûơ phíịn taân caâc nguöìn nùng lûúơng vađ caâc moê quùơng lađ ríịt
lúân Thïị nhûng, mùơc duđ nhûông tiïịn böơ ăaơt ặúơc tûđ nùm 1949, míơt ăöơ
maơng lûúâi giao thöng víơn taêi víîn thíịp Trong 1000 km2, Trung Quöịc
chó coâ 7 km ặúđng sùưt vađ 100 km ặúđng böơ (líìn lûúơt so vúâi 15 vađ 335
km úê ÍỊn Ăöơ) Sûơ míịt cín ăöịi giûôa caâc vuđng ríịt roô neât, vúâi 80%
phûúng tiïơn víơn taêi hiïơn ăaơi tíơp trung trong nûêa phña Ăöng ăíịt
nûúâc Viïơc ûu tiïn phaât triïín ặúđng sùưt tûđ nùm 1949 cho thíịy maơnh
lûúâi ặúđng sùưt (65.000 km) víơn chuýín 2/3 lûúơng hađng hoaâ, vûúơt xa
ặúđng thuyê vađ hađng haêi ven búđ (gíìn 20%), maơng lûúâi ặúđng böơ (10%),
ặúđng öịng (5%)
Nhu cíìu nhíơp khííu
Ăïí tiïịn hađnh töịt viïơc hiïơn ăaơi hoaâ nïìn kinh tïị, Trung Quöịc phaêi
nhíơp khííu vöịn, cöng nghïơ vađ kyô thuíơt
Tûđ nùm 1984, nhíơp khííu cuêa Trung Quöịc tùng ríịt nhanh Bùìng
viïơc tñch cûơc buön baân vúâi nûúâc ngoađi, Trung Quöịc hy voơng seô thu
huât vöịn - ăiïím ýịu cuêa Trung Quöịc — vađ seô thu thíơp ặúơc caâc phûúng
tiïơn ăïí ăaơt ặúơc caâc cöng nghïơ hiïơn ăaơi do nhûông cûúđng quöịc cöng
nghiïơp sûê duơng, ăùơc biït trong 3 lônh vûơc ûu tiïn: víơt liïơu víơn taêi,
viïîn thöng vađ ăiïơn tûê
Nhû víơy, nhiïìu nhađ chïị taơo ö tö lúân bùưt ăíìu ăíìu tû vađo laônh thöí
Trung Quöịc, vađ Trung Quöịc tùng cûúđng mua víơt liïơu ặúđng sùưt vađ
thiïịt bõ hađng khöng Trong viïîn thöng, coâ möơt sûơ tuơt híơu lúân phaêi
bùưt kõp Nûúâc nađy chó coâ 2 höơp ăiïơn thoaơi cho 1000 dín nùm 1980,
nùm 2000 phaêi ăaơt túâi 3 höơp / 100 dín Nhû víơy Trung Quöịc nhíơp
khííu ăuê loaơi víơt liïơu, tûđ ặúđng ăíy ăiïơn thoaơi vađ trung tím ăiïơn
thoaơi, díy caâp cho túâi traơm thöng tin vïơ tinh
Ăiïơn tûê cuông lađ möơt ngađnh tuơt híơu, cuông nhû caâc saên phíím cöng
nghiïơp cao (maây tñnh cúô lúân chùỉng haơn), hay caâc mùơt hađng “phöí
thöng” nhû (maây thu hònh, maây thu bùng, maây quay ẵa vađ maây vi
tñnh) Trung Quöịc mua maây tñnh cuêa Mô vađ Nhíơt Baên Caâc húơp ăöìng
Trang 12kyâ kïịt vúâi nûúâc ngoađi cho pheâp phaât triïín kyđ vô saên phíím cuêa riïng
mònh: Trung Quöịc cuông lađ nûúâc thûâ 3 trïn thïị giúâi saên xuíịt tivi mađu
Trung Quöịc vađ thïị giúâi
Trung Quöịc ăaô trúê thađnh cûúđng quöịc thûúng maơi, coâ tham voơng
khùỉng ắnh võ trñ cuêa mònh trïn trûúđng quöịc tïị, nhûng phaêi caêi thiïơn
cú súê haơ tíìng
Sau 1/4 thïị kó thu mònh (“phaêi tin vađo sûâc maơnh cuêa chñnh mònh”),
Trung Quöịc múê cûêa ra thïị giúâi theo khúêi xûúâng cuêa Ăùơng Tiïíu Bònh
Ngoaơi thûúng chiïịm 20 % töíng saên phíím quöịc dín (G.N.P) vađ tyê
troơng cuêa noâ trong trao ăöíi quöịc tïị lađ 2,2 %, tyê lïơ nađy víîn cođn khiïm
töịn so vúâi ăöơ lúân cuêa dín söị, nhûng ăang tùng trûúêng maơnh - ăöìng
thúđi duy trò bûúâc tiïịn cuêa mònh trïn trûúđng quöịc tïị Tûđ nùm 1979 túâi
1992, Trung Quöịc tiïịn tûđ hađng thûâ 36 ăïịn hađng thûâ 12 vïì xuíịt khííu
trïn thïị giúâi, vûúơt xa ÍỊn Ăöơ, ăuöíi kõp Singapo vađ Hađn Quöịc, theo saât
Höìng Köng
Ăïí múê röơng ra nûúâc ngoađi vađ taơo thuíơn lúơi cho sûơ tùng trûúêng vïì
trao ăöíi thûúng maơi, Trung Quöịc caêi tiïịn cöng cuơ cuêa toađn böơ ngađnh
thûúng maơi, ăùơt dûúâi quýìn cuêa möơt böơ chuýn ngađnh Saâu ăùơc khu
kinh tïị ăaô ặúơc thađnh líơp nùm 1980 trïn vuđng duýn haêi ăïí thu huât
cac cöng ty húơp doanh, caâc liïn doanh, trong ăoâ Trung Quöịc cung cíịp
mùơt bùìng vađ nhín cöng, cođn caâc nhađ ăíìu tû nûúâc ngoađi, ặúơc hûúêng
lúơi vïì thúị quan, cung cíịp vöịn vađ cöng nghïơ Giúđ ăíy, chó coâ
Shenzfen (gíìn Höìng Köng) ăaô ăaơt mûâc phaât triïín lúân: doanh thu cuêa
noâ chiïịm 55% doanh thu cuêa toađn böơ 6 ăùơc khu kinh tïị Nhûông kïịt
quaê ăíìu tiïn ặúơc ăaânh giaâ lađ mô maôn: nùm 1984 coâ 14 thađnh phöị
ven biïín ăaô ặúơc tuýn böị “múê cûêa” cho vöịn vađ thûúng maơi nûúâc
ngoađi, vúâi võ thïị gíìn vúâi caâc ăùc khu kinh tïị, vađ sau ăoâ lađ 30 thađnh
phöị khaâc Nhû víơy toađn böơ nhûông vuđng duýn haêi ăïìu coâ liïn quan
Trung Quöịc ngađy cađng cíìu viïơn túâi tñn duơng vađ ặúơc xïịp vađ danh
saâch caâc nûúâc núơ lúân trong thïị giúâi thûâ 3 (60 tyê ăö la nùm 1992)
Nhíơt Baên
Ngûúđi Nhíơt hađi lođng khi tûơ ặa ra tûđ chñnh mònh hònh aênh vïì
möơt dín töơc söịng trong möơt ăíịt nûúâc ăöơc ăaâo duy nhíịt Ăaêo quöịc
nađy, trong síu xa, víîn cođn xa laơ vúâi thïị giúâi mùơc díìu nïìn vùn minh
Nhíơt Baên chõu aênh hûúêng síu sùưc cuêa Trung Quöịc cuông nhû sûơ
hiïơn ăaơi hoaâ vađ bùưt chûúâc phûúng Tíy thúđi nay
Trang 13Tuy nhiïn, chó bùìng caâch xeât ăïịn caâc dûô kiïơn vïì ắa lyâ kinh tïị vađ
con ngûúđi, ta coâ thïí thíịy Nhíơt Baên thuöơc vïì möơt nïìn vùn minh cöng
nghiïơp toađn cíìu, saânh danh vúâi Mô vađ caâc nûúâc trong cöơng ăöìng chíu
Íu Bùìng chûâng lađ viïơc lađm chuê ặúơc mûâc tùng trûúêng dín söị (mûâc
tùng trûúêng dín söị ăaô ặúơc kòm haôm túâi mûâc coâ nguy cú vïì möơt dín
söị giađ), cöng nghiïơp huđng maơnh vađ ríịt linh hoaơt, nöng nghiïơp cú giúâi
hoaâ vađ cuöịi cuđng lađ mûâc söịng cuêa nhín dín cao
Roô rađng lađ nhúđ nhûông ûu ăiïím ăoâ mađ Nhíơt Baên coâ möơt neât ăöơc
ăaâo síu sùưc nhû víơy trong töíng thïí chíu AÂ röơng lúân, noâ gùưn Nhíơt
Baênvúâi thïị giúâi giađu coâ úê “phûúng Bùưc” phaât triïín Híìu nhû tíịt caê
caâc nûúâc chíu AÂ ăïìu thuöơc thïị giúâi thûâ 3 Ta coâ thïí trûđ ra 4 con röìng
chíu AÂ (Hađn Quöịc, Ăađi Loan, Höìng Köng vađ Singapour) mùơc duđ mûâc
tùng trûúêng cöng nghiïơp víîn chûa ặúơc coi lađ phaât triïín Nhûng
trong “ăaơi dûúng chíu AÂ caâc víịn ăïì kinh tïị xaô höơi nađy víîn chûa giaêi
quýịt ặúơc”, Nhíơt Baên— cûúđng quöịc thûâ hai hay thûâ ba thïị giúâi, xem
ra ríịt khaâc biïơt, nhû möơt “hođn ăaêo tuýơt ăöịi”
Nïìn cöng nghiïơp huđng maơnh vađ linh hoaơt
Giai ăoaơn tùng trûúêng cao (1955 - 1973) ăaô taơo dûơng úê Nhíơt
Baênmöơt nïìn cöng nghiïơp nùng ăöơng, coâ xu hûúâng xuíịt khííu, thñch
ûâng vúâi thúđi cuöơc kinh tïị thïị giúâi bùìng sûơ lûơa choơn chiïịn lûúơc xaâc
ăaâng Nhíơt Baên lađ cûúđng quöịc cöng nghiïơp thûâ 2 trïn thïị giúâi vađ
danh võ cuêa noâ trong lônh vûơc cöng nghiïơp trong thúđi gian dađi cao
nhíịt trong tíịt caê caâc nûúâc phaât triïín: bònh quín 11%/nùm Nhíơt
Baênặâng ăíìu thïị giúâi vïì theâp, chïị taơo ö tö vađ ăoâng tađu, ặâng thûâ 2
vïì cao su töíng húơp, chíịt deêo, ăiïơn tûê vađ hađng “phöí duơng” (tivi, maây
quay bùng, ăíìu ăoơc bùng vađ ẵa CD, radio cho xe húi), thöịng lônh búêi
caâc haông Sony, Matshushita, Toshiba, Pioneer, Sharp, Hitachi,
Sanyo Cöng nghiïơp noâi chung ăïìu giađnh cho xuíịt khííu, trong ăoâ
97% lađ saên phíím chïị taơo
Cöng nghiïơp Nhíơt Baêntoê ra coâ khaê nùng thñch ûâng cao sau cuâ söịc
díìu moê ăíìu tiïn Vúâi sûơ tùng trûúêng cao trong nhûông nùm 60, ăùơc
trûng búêi quaâ trònh cöng nghiïơp hoaâ thíìn töịc (lađm thiïơt haơi túâi möi
trûúđng ăïịn mûâc noâ ăaô gíy ra möơt lađn soâng phaên ăöịi kõch liïơt cuêa
“phong trađo nhín dín”), tûđ nùm 1973 ngûúđi ta ăaô thay thïị möơt chñnh
saâch cöng nghiïơp khaâc Do giaâ nguýn liïơu vađ nùng lûúơng tùng cao
cuông nhû sûơ lïn giaâ cuêa ăöìng Yïn xoay quanh möơt söị truơc tađi chñnh
lúân nïn viïơc töí chûâc laơi lađ ăiïìu cíìn thiïịt
Trang 14úê ăíịt nûúâc ngheđo nùng lûúơng vađ khoaâng saên nađy, caâc hoaơt ăöơng
tiïu thuơ nhiïìu nguýn liïơu ăaô thu heơp laơi Ngađnh luýơn gang theâp
Nhíơt Baênlađ ngađnh maơnh nhíịt thïị giúâi vïì mùơt kyô thuíơt, thûđa hûúêng
võ trñ hađng ăíìu thïị giúâi sau khi Liïn Xö ta raô, song saên lûúơng theâp ăaô
giaêm tûđ 117 triïơu tíịn nùm 1974 xuöịng cođn 84 triïơu tíịn nùm 1992
Möơt söị ngađnh coâ giaâ trõ gia tùng keâm (khai thaâc than, dïơt), hoùơc möơt
söị ngađnh coâ sûâc caơnh tranh vađ nhu cíìu quöịc tïị giaêm nhû ăoâng tíìu
ăang bõ tuơt híơu (Nhíơt Baênvíîn ăaêm baêo 40% saên lûúơng thïị giúâi)
Ngûúơc laơi, Nhíơt Baênphaât triïín caâc hoaơt ăöơng cöng nghiïơp mađ triïín
voơng quöịc tïị thuíơn lúơi nhû víơt liïơu chñnh xaâc, ăiïơn tûê, ö tö Ngađnh
cöng nghiïơp ö tö, thûơc ra chûa töìn taơi vađo ăíìu nhûông nùm 50, ăaô
chinh phuơc võ trñ hađng ăíìu thïị giúâi nùm 1980 Möîi nùm ngađnh nađy
saên xuíịt 12 triïơu xe, trong ăoâ möơt nûêa ặúơc xuíịt khííu
Cuöịi cuđng, caâc haông Nhíơt Baênngađy nay thûơc hiïơn chñnh saâch “dúđi
ắa phûúng” nhúđ vađo ăíìu tû trûơc tiïịp cuêa hoơ ra nûúâc ngoađi tùng
maơnh (6,4 tyê USD nùm 1985, 49 tyê nùm 1989 nhûng nùm 1992 chó 17
tyê do khoâ khùn tađi chñnh trong nûúâc) Hoơ ăùơt caâc nhađ maây lùưp raâp ö
tö, maây cöng cuơ hoùơc víơt liïơu ăiïơn tûê úê Chíu AÂ, Bùưc Mô vađ chíu Íu
Hún 2 triïơu xe nhaôn hiïơn Nhíơt Baênặúơc saên xuíịt taơi Mô Chiïịn lûúơc
nađy naêy sinh tûđ sûơ lïn giaâ cuêa ăöìng Yïn, lađm tùng giaâ caâc mùơt hađng
xuíịt khííu tûđ Nhíơt Baênvađ do tñnh toaân nhùìm traânh nhûông taâc ăöơng
do chñnh saâch baêo höơ cuêa Mô vađ chíu Íu, núi caâc ăún võ saên xuíịt baân
caâc saên phíím Nhíơt Baên, song víîn taơo viïơc lađm
Tûđ dín söị lađm chuê ặúơc túâi sûơ giađ cöîi
Viïơc ăíịu tranh chöịng quaâ taêi dín söị ăaô bùưt ăíìu vađo cuöịi chiïịn
tranh thïị giúâi 2 Ngađy nay, ngûúđi ta lo ngaơi vïì sûơ giađ cöîi cuêa dín söị
mađ caâi giaâ cuêa noâ coâ thïí ríịt ăùưt
Nùm 1945, laơi möơt líìn nûôa Nhíơt Baênphaêi ăöịi mùơt vúâi quaâ taêi dín
söị Khi Nhíơt Baênbûúâc ra khoêi chiïịn tranh, lađ keê baơi tríơn vađ suy ýịu,
nûúâc nađy ăaô phaêi ăoân 6 triïơu ngûúđi höìi hûúng (lñnh traâng vađ thûúđng
dín trúê vïì tûđ nhûông vuđng ăíịt bõ chiïịm ăoâng vađ tûđ ăïị quöịc thíịt tríơn),
ăiïìu kiïơn chöî úê vađ sinh hoaơt ríịt bíịp bïnh Thïị mađ cuđng thúđi gian íịy
cuông nhû sau moơi cuöơc xung ăöơt, tyê lïơ sinh laơi tùng lïn do tyê lïơ caâc
ăaâm cûúâi phuơc höìi: 22,40/00 nùm 1946, 34,20/00 nùm 1947
Hiïím hoaơ tûđ sûơ quaâ taêi dín söị khiïịn chñnh phuê phaêi coâ nhûông
biïơn phaâp ngùn chùơn sinh ăeê, trong ăoâ cú baên lađ nhûông quy chïị ban
Trang 15böị nùm 1948 Caâc biïơn phaâp nađy cho pheâp triïơt saên, húơp phaâp hoaâ
viïơc phaâ thai, ăöìng thúđi cöng chuâng ặúơc thöng tin möơt caâch coâ hïơ
thöịng vïì caâch ngûđa thai vađ ặúơc khuýịn khñch sûê duơng Hiïơu quaê
cuêa biïơn phaâp nyđ thíơt roô neât vađ ríịt maơnh: mùơc duđ tyê lïơ sinh giaêm
maơnh tûđ 260/00 nùm 1952 xuöịng cođn 170/00 nùm 1960 (vađ cođn tiïịp
tuơc giaêm) nhûng dín söị giaêm víîn chíơm vađ trong thúđi gian dađi víîn
cođn tùng nhiïìu Nhíơt Baêncoâ 83,5 triïơu dín nùm 1950, 103,7 triïơu
nùm 1970, 116,5 triïơu nùm 1980 vađ ngađy nay lađ 125 triïơu
Mûâc tùng trûúêng dín söị ăaô lađm chuê ặúơc Thíơm chñ ta coâ thïí noâi
noâ ặúơc lađm chuê möơt caâch hoađn haêo búêi vúâi tyê lïơ sinh ríịt thíịp
(100/00) vađ tyê lïơ phuơ nûô mang thai ñt (bònh quín 1,5 con möîi phuơ nûô),
sûơ thay thïị caâc thïị hïơ khöng ặúơc ăaêm baêo Mûâc tùng tûơ nhiïn giaêm
tûđ 1% trong giai ăoaơn 1955 - 1973 xuöịng cođn 0,7% nùm 1980 vađ 0,3%
hiïơn nay, ñt hún Mô vađ Nga vađ thua xa con söị trung bònh cuêa caâc nûúâc
chíu AÂ (1,8%) Híơu quaê cuêa sûơ giaêm tyê lïơ sinh lađ sûơ giađ cöîi cuêa dín
söị Tyê lïơ ngûúđi trïn 65 tuöíi hiïơn nay lađ 13% vađ seô tùng lïn 15% nùm
2000 Vađo nùm 2020, ăöịi vúâi söị dín 138 triïơu ngûúđi (vađ bùưt ăíìu giaêm
chíơm), söị ngûúđi giađ seô coâ thïí lađ 30 triïơu (hún 20% töíng dín söị)
Nhûông híơu quêa vïì mùơt kinh tïị vađ xaô höơi cuêa dín söị giađ coâ nguy cú
ăaâng lo ngaơi Tûđ nay túâi nùm 2025 seô coâ trïm 5 triïơu ngûúđi lao ăöơng,
nhûng söị dín khöng lao ăöơng seô tùng thïm 12 triïơu Chi phñ cho
ngûúđi vïì hûu vađ y tïị ríịt nùơng nïì (dûơ kiïịn seô tùng gíịp 3 trong 10
nùm túâi) Viïơc giaêm tiïìn trúơ cíịp dûơ kiïịn seô lađm thu nhoê khaê nùng
tiïịt kiïơm, vađ nhû víơy seô giaêm ăíìu tû Ăöìng thúđi ăoâng goâp cho xaô höơi
tùng lïn seô lađm giaêm thu nhíơp cuêa caâc gia ằnh vađ thu heơp thõ
trûúđng trong nûúâc Ngađy tûđ bíy giúđ, caâc nhađ quaên lyâ ăaô phaêi xem xeât
laơi mûâc lûúng theo thím niïn búêi möơt söị doanh nghiïơp khöng thïí
ăaêm nhiïơm nöíi quy mö lúân cuêa noâ Ăïí vûúơt qua sûơ thiïịu thöịn nhín
cöng, ngûúđi ta dûơ kiïịn seô ăííy cao tuöíi vïì hûu, phaât triïín viïơc lađm cho
nûô giúâi, tùng cûúđng sûê duơng cöng nghïơ nhû röböịt Cuöịi cuđng, ngûúđi
ta cođn ăang bùn khoùn liïơu “nûúâc Nhíơt xaâm díìn” nađy coâ thïí vûúơt qua
ặúơc ăiïím ýịu dín söị giađ vađ cûâu vaôn sûơ nùng ăöơng cuêa nïìn kinh tïị
hay khöng
Nïìn nöng nghiïơp hiïơn ăaơi nhûng míịt cín ăöịi
Ngađy nay Nhíơt Baênphaêi nhíơp khííu 1/3 lûúơng lûúng thûơc, nöng
nghiïơp mùơc ăíìu ríịt hiïơn ăaơi hoaâ song víîn lađ möơt mùưt xñch ýịu keâm
cuêa nïìn kinh tïị
Trang 16Khöng gian nöng nghiïơp haơn heơp, gíìn 5 triïơu ha, bùìng 15% laônh
thöí Sûơ suy kiïơt nađy do laônh thöí coâ nuâi thöịng lônh (nuâi chiïịm 70%
toađn laônh thöí), nhûng ăùơc biïơt do phûúng thûâc khai khíín nöng
nghiïơp dûơa trïn caâc ruöơng luâa úê ăöìng bùìng úê ăíy ngûúđi ta khöng
thñch múê röơng diïơn tñch canh taâc bùìng viïơc khai khíín ăíịt hoang vađ
quy doaơch mùơt bùìng mađ laơi thñch tùng nùng suíịt trong diïơn tñch ăíịt
canh taâc ăaô sûê duơng tûđ hađng thïị kyê nay Ăûúđng löịi nađy, vúâi sûơ chia
nhoê töơt ăöơ sau caêi caâch ruöơng ăíịt nùm 1946, lađ nguýn nhín cuêa quy
mö canh taâc giaêm túâi 4,3 triïơu cú súê saên xuíịt nöng nghiïơp; bònh quín
möîi cú súê 1 ha Sûơ di dín nöng thön öì aơt cuông khöng lađm thay ăöíi cíịu
truâc ruöơng ăíịt nađy búêi vò noâ lađm lûúơng ngûúò nöng dín giaêm tûđ 17
triïơu nùm 1950 xuöịng cođn 6,9 triïơu nùm 1980 vađ 4 triïơu hiïơn nay
Cú giúâi hoaâ nöng nghiïơp quaâ maơnh trong saên xuíịt luâa (4,5 triïơu
maây cađy tay: 2,4 triïơu maây cíịy) vađ sûơ sûê duơng phín boân hađng loaơt
(400 kg/ha) ăaô lađm tùng nùng xuíịt lao ăöơng Hiïơn nay 9/10 nöng dín
lađ ngûúđi lađm nöng nghiïơp möơt phíìn thúđi gian, hoơ cođn lađm viïơc khaâc:
dõch vuơ, thuê cöng, cöng nghiïơp nhoê, mang laơi möơt nûêa thu nhíơp cho
hoơ
Saên xuíịt luâa gaơo lađ chuê ýịu, ặúơc höî trúơ búêi trúơ cíịp cuêa chñnh
phuê vò nhûông cuöơc víơn ăöơng tranh cûê Luâa gaơo coâ khuynh hûúâng
trúê thađnh cíy ăöơc canh, phûúng haơi túâi saên xuíịt luâa mò, ăíơu, ngö
Ngûúơc laơi, sûơ Tíy hoaâ chïị ăöơ lûúng thûơc thûơc phíím taơo thuíơn lúơi
cho sûơ phaât triïín tröìng rau vađ hoa quaê
Ûu, nhûúơc ăiïím cuêa Nhíơt Baên
Sûơ míịt cíìn xûâng roô rađng giûôa “mùơt traâi” - nöng thön ríịt ñt dín
vađ “mùơt phaêi” - múê ra Thaâi Bònh Dûúng, ăö thõ hoaâ manh vađ ăöng
dín
“Nhíơt Baên mùơt traâi” (ura-Nihon) chuýín hûúâng sang phña Tíy,
hûúâng vïì biïín Nhíơt Baên úê ăíy nöíi tröơi lađ hoaơt ăöơng nöng thön, hiïịm
coâ caâc thađnh phöị vađ nïịu coâ cuông chó lađ nhûông thađnh phöị dûúâi
300.000 dín Ngûúơc laơi, “Nhíơt Baênmùơt phaêi” (Omote - Nihon) múê ra
Thaâi Bònh Dûúng, tûđ Sendai ăïịn bùưc Kyushuô bao höìm caê biïín nöơi
ắa, lađ troơng tím kinh tïị vađ con ngûúđi cuêa quíìn ăaêo Ăíy lađ núi tíơp
trung nhiïìu nhíịt caâc thađnh phöị vađ dín cû úê ăíy ta thíịy cú baên coâ
nïìn cöng nghiïơp lúân, sûâc maơnh tađi chñnh vađ trung tím hoaơch ắnh
Trang 17Chñnh trong phíìn laônh thöí nađy cuêa Nhíơt Baên, tûđ Tokyö ăïịn
Fukuoka (qua Nagoya, Kyötö, Osaka vađ búđ bùưc cuêa biïín nöơi), traêi ra
möơt ăö thõ röơng lúân nhíịt thïị giúâi Trïn diïơn tñch khoaêng 1000 km2,
khu dín cû cuêa thađnh phöị lúân nađy vúâi hún 50 triïơu dín nùìm caơnh
caêng caâ, trung tím cöng nghiïơp thađnh phöị thûúng maơi vađ tađi chñnh
lúân vađ úê caơnh caâc trung tím vùn hoaâ Khu ăö thõ cûơc lúân nađy lađ phíìn
ăa söị cuêa “mùơt phaêi” coâ möơt maơng lûúâi giao thöng nhanh, trong ăoâ coâ
maơng lûúâi Shinkansen (tađu cao töịc Nhíơt Baên) nöịi Tokyö vúâi Fukuoka
vúâi víơn töịc 200km/h
Nhíơt Baên- sûơ hiïơn diïơn quöịc tïị
Nùm 1945, phaât xñt Nhíơt baơi tríơn, chõu nhuơc vađ suy ýịu Gíìn 50
nùm sau, nûúâc nađy ăaô trúê thađnh siïu cûúđng kinh tïị thûâ 3 trïn thïị
giúâi Ăöịi vúâi Mô, Nhíơt lađ möơt trong nhûông cûơc lúân cuêa vuđng ăíịt “Thaâi
Bònh Dûúng” - núi seô lađ troơng tím cuêa thïị giúâi vađo thïị XXI Ngađy
nay, Nhíơt Baênăoâng möơt vai trođ toađn cíìu mađ bùìng chûâng kyđ vô nhíịt
lađ sûơ trađn ngíơp nhûông saên phíím “Made in Japan - chïị taơo taơi Nhíơt
Baên” trïn moơi luơc ắa Nhûông thađnh tûơu vïì ngoaơi thûúng ăaô khiïịn
Nhíơt Baên trúê thađnh nûúâc xuíịt khííu ặâng thûâ 3 trïn thïị giúâi Tûđ
nùm 1981, caân cín thûúng maơi liïn tuơc thùơng dû roô neât Thađnh cöng
cuêa Nhíơt Baêntrïn thõ trûúđng thïị giúâi coâ nhiïìu nguýn do Nhíơt
Baêncoâ phûúng tiïơn caêng chíịt lûúơng cao vađ thi hađnh nhûông kyô thuíơt
thûúng maơi ăùơc biïơt trong viïơc chiïịm lônh thõ trûúđng Ngoađi ra, Nhíơt
Baên cođn nhiïìu con aât chuê bađi trong cuöơc chúi cuêa mònh, ăùơc biïơt lađ
sûâc caơnh tranh cuêa caâc saên phíím cöng nghiïơp, caê vïì giaâ caê líîn chíịt
lûúơng cöng nghïơ Do cíịu truâc keâp, cöng nghiïơp Nhíơt Baên phaêi traê
lûúng thíịp hún so vúâi caâc ăöịi thuê canh tranh cuêa mònh? Khöng phaêi,
dô nhiïn röìi, trong caâc doanh nghiïơp lúân cuêa Nhíơt Baênmûâc lûúng
khöng thíịp hún so vúâi úê Phaâp Nhûng nhûông doanh nghiïơp nađy chó
tuýín duơng 28% cöng nhín vađ dûơa trïn cöng viïơc thíìu laơi tûđ 6 triïơu
doanh nghiïơp vûđa vađ nhoê, sûê duơng nhiïìu nhín cöng (72% söị cöng
nhín cuêa ngađnh cöng nghiïơp), nhíơn lûúng thíịp nhíịt (20 - 30%) vađ
chó ặúơc hûúêng phuâc lúơi xaô höơi ñt coâ giaâ trõ Nhûng ăiïìu lađm cho saên
phíím cuêa Nhíơt ríịt coâ sûâc caơnh tranh ăoâ chñnh lađ trònh ăöơ cöng nghïơ
cao cuêa möơt nûúâc Nhíơt Baên chuýín tûđ möơt nûúâc mua cöng nghïơ
phûúng Tíy sang möơt nûúâc saâng taơo ra cöng nghïơ, ăöíi múâi cöng nghïơ,
ăaô chiïịm võ trñ hađng ăíìu trong caâc ngađnh muôi nhoơn nhû chíịt baân
díîn, cöng nghïơ sinh hoơc, víơt liïơu múâi vađ súơi quang hoơc
Möơt truơc phaât triïín khaâc, khöng roô neât bùìng ngađnh cöng nghiïơp
Trang 18cuêa Nhíơt Baên, ăoâ lađ sûâc maơnh tađi chñnh, lađ nhađ ăíìu tû quöịc tïị vađ
ăöìng thúđi lađ võ trñ ngín hađng söị 1 thïị giúâi mađ nûúâc nađy ăang chinh
phuơc Nhúđ thùơng dû trong caân cín thanh toaân, lúơi tûâc tûđ caâc doanh
nghiïơp cöng nghiïơp vađ tiïịt kiïơm trong nûúâc lúân (cíìn thiïịt trong möơt
ăíịt nûúâc, mađ úê ăoâ sûơ baêo höơ xaô höơi ýịu keâm), Nhíơt Baên coâ möơt luöìng
vöịn to lúân ăaô ặa vađo ăíìu tû tađi chñnh vađ ăíìu tû trûơc tiïịp Nhíơt ăaô
trúê thađnh nûúâc chuê núơ hađng ăíìu thïị giúâi trûúâc vûúng quöịc Anh
Trong thíơp kyê 80, ăíìu tû Nhíơt Baên ăaô cao gíịp 10 líìn so vúâi thíơp kyê
trûúâc ăoâ Mô, ăöng AÂ vađ chíu Íu lađ nhûông núi ặúơc ăíìu tû trûúâc
nhíịt Nhûng caâc ăöịi taâc phađn nađn vïì tñnh xím líịn cuêa caâc nhađ cöng
nghiïơp Nhíơt Baên
Nhíơt Baên- “Ngûúđi baân hađng coâ nùng khiïịu ăùơc biïơt”
Coâ trang thiïịt bõ caêng töịt, nhíịt lađ nhûông phûúng thûâc tiïịp cíơn vađ
thím nhíơp thõ trûúđng ăaâng ghi nhíơn
Ăïí phuơc vuơ cho thûúng maơi, Nhíơt Baên ăaô ặa vađo víơn hađnh caâc cú
súê haơ tíìng víơn taêi ríịt töịt Maơng lûúâi ặúđng sùưt ặúơc hiïơn ăaơi hoaâ vađ
coâ hiïơu quaê phuơc vuơ cho toađn böơ caâc bïịn caêng taơo nïn möơt thïị maơnh
quan troơng cho ngoaơi thûúng Trang thiïịt bõ haêi caêng ặúơc níng cíịp
giûôa nhûông nùm 1955 - 1975, tíơp trung úê khu vûơc ăö thõ lúân, truđng
vúâi nïìn cöng nghiïơp lúân tiïịp tïị cho xuíịt khííu Nùm caêng trong söị
nhûông caêng nađy coâ lûúơng víơn chuýín trïn 100 triïơu tíịn (Kobe,
Chiba, Nagoya, Yokohama vađ Kawasaki) vađ 5 caêng khaâc vûúơt 50
triïơu tíịn Nhíơt Baêncođn coâ möơt ăoađn tađu chúê hađng vúâi taêi troơng 36
triïơu tíịn, xïịp hađng thûâ 3 trïn thïị giúâi vađ göìm nhûông con tađu múâi,
ặúơc trang bõ töịt Tuy nhiïn ăoađn tađu nađy cuông chó ăaêm baêo ặúơc
45% lûúơng trao ăöíi ặúđng biïín, lûúơng cođn laơi do caâc tađu nûúâc ngoađi
thûơc hiïơn
Thûâ hai Nhíơt Baêndûơa trïn sûơ hiïíu biïịt roô vïì thõ trûúđng quöịc tïị,
cho pheâp thñch ûâng böơ maây saên xuíịt vúâi sûơ biïịn ăöơng cuêa nhu cíìu
trïn thïị giúâi, ăiïìu nađy Nhíơt Baênluön ăi trûúâc caâc ăöịi thuê caơnh tranh
Trong ngađnh “Khoa hoơc vïì thõ trûúđng” nađy, caâc cöng ty thûúng maơi
lúân coâ mùơt khùưp núi trïn thïị giúâi, giûô võ trñ hađng ăíìu Caâc cöng ty
nađy thu lûúơm thöng tin vúâi khöịi lûúơng lúân, líơp tûâc truýìn ăi trïn
nûúâc Nhíơt, núi Böơ Cöng nghiïơp vađ Ngoaơi thûúng cöơng taâc chùơt cheô
vúâi giúâi chuê vađ cöng ăoađn, lïn chûúng trònh caâc chiïịn lûúơc cöng
nghiïơp vađ thûúng maơi Caâc cöng ty thûúng maơi cođn coâ vai trođ lađ ngûúđi
chuê ngín hađng cuông nhû chûâc nùng thûúng nghiïơp Noâ ăaêm nhiïơm
viïơc mua caâc saên phíím mađ Nhíơt Baênphaêi nhíơp khííu vađ baân saên
Trang 19phíím cuêa Nhíơt vúâi ăiïìu kiïơn töịt nhíịt Töíng söị coâ 9 cöng ty chñnh - “9
chõ caê”- ăaêm nhiïơm phín nûêa lûúơng ngoaơi thûúng cuêa Nhíơt (vađ 40%
lûúơng thûúng maơi trong nûúâc) Tuy nhiïn caâc cöng ty nađy cuông ăïí
míịt möơt phíìn uy lûơc cuêa mònh khi caâc nhađ cöng nghiïơp ö tö vađ ăiïơn
tûê “bònh dín” khöng cíìn túâi sûơ phuơc vuơ cuêa noâ nûôa
Nghïơ thuíơt buön baân cuêa ngûúđi Nhíơt thïí hiïơn ríịt ăa daơng Viïơc
chinh phuơc khaâc hađng bùưt ăíìu bùìng viïơc nghiïn cûâu ríịt cuơ thïí vïì thõ
trûúđng ặúơc nhùưm túâi Tiïịp ăoâ lađ viïơc lûơa choơn möơt ăiïím tíịn cöng,
saên phíím, tiïu chñ saên phíím, giaâ caê, bûúâc ăíìu thûơc hiïơn, giaâ caê
thûúđng thíịp ăïí thu huât khaâch mua Mùơt hađng tiïịp thõ (khuýịn maơi)
ặúơc kiïím nghiïơm trûúâc hïịt úê Nhíơt Baên, sau ăoâ ặúơc tung ra thõ
trûúđng lín cíơn (Nhíơt Baêncuông ăaô “tíịn cöng” thađnh cöng ö tö cuêa
Phaâp úê Chíu Phi luơc ắa ăen) Dõch vuơ baêo dûúông chùưc chùưn ặúơc
thađnh líơp Toađn böơ ặúơc hoađn thađnh búêi nhûông tiïịn böơ cöng nghïơ
khöng ngûđng, nhanh choâng mađ caâc ăöịi thuê caơnh tranh khoâ ăuöíi kõp
Xuíịt khííu nùng ăöơng, nhíơp khííu haơn chïị
Cöng nghiïơp ăaêm nhiïơm gíìn nhû toađn böơ xuíịt khííu vađ thoaê maôn
phíìn lúân thõ trûúđng trong nûúâc
Ngoaơi thûúng Nhíơt Baênặúơc ăaânh giaâ lađ “buđng nöí” Tûđ ăíìu nhûông
nùm 80, ngađnh nađy ăaô mang laơi nhûông thùơng dû lúân, tùng tûđ 7 tyê
USD nùm 1982 lïn 106 tyê nùm 1992 Kinh tïị Nhíơt Baênăaô khöng
hûúâng ngoaơi nhû ngûúđi ta nghô Nhíơt Baênbaân ñt hađng hún Mô vađ Ăûâc,
vađ xuíịt khííu chó chiïịm 13% töíng saên phíím quöịc nöơi, ñt hún Ăûâc ríịt
nhiïìu (25%), hoùơc Phaâp (20 %), nhûng Nhíơt laơi ăöng dín hún nhûông
nûúâc nađy Xuíịt khííu cuêa Nhíơt Baêncađng nùng ăöơng hún vađo nhûông
nùm 70, gùưn liïìn vúâi sûâc maơnh cöng nghiïơp, cung cíịp 97% hađng hoaâ
baân úê nûúâc ngoađi Nhíơt Baênxuíịt khííu hađng loaơt ö tö (20 % töíng
lûúơng baân), theâp, víơt liïơu vùn phođng (maây phötöcopy), maây quay
bùng, maây aênh Nùm mùơt hađng nađy chiïịm 40% lûúơng baân hađng vađ
ngûúđi ta ăaô ắnh nghôa noâ nhû “nhûông ngoân tay trong nùưm tay cuêa
Nhíơt Baênvïì xuíịt khííu” Nhíơt Baêncođn baân tivi, radio, tađu biïín, maây
moâc, hoaâ chíịt Ngûúơc laơi, Nhíơt “lađ möơt nûúâc nhíơp khííu ûúng ngaơnh”,
chó mua cuêa nûúâc ngoađi nhûông thûâ ăùơc biïơt cíìn thiïịt: díìu moê (27%
nhíơp khííu), than, nguýn liïơu cho cöng nghiïơp chïị biïịn - tíịt caê
nhûông gò mađ Nhíơt khöng coâ, toađn böơ nhûông thûâ nađy chiïịm 45%
lûúơng nhíơp khííu Ngoađi ra viïơc mua lûúng thûơc cuông cíìn thiïịt (12%)
vađ caâc mùơt hađng cöng nghiïơp mađ trong nûúâc khöng saên xuíịt (nhöm),
Trang 20Thaâi ăöơ deđ dùơt vúâi “bïn ngoađi” lađ sûơ kiïơn vùn hoaâ ùn rïî síu vađo
lõch sûơ Nhíơt Baên: ăoâ lađ chïị ăöơ chuýn chïị ăöơc tađi tûđ thïị kyê XVII ăïịn
thïị kyê XIX cuêa tûúâng Tokugawa, ngûúđi ăaô kheâp cûêa Nhíơt Baênvúâi thïị
giúâi bïn ngoađi Thïm vađo sûơ hoađi nghi truýìn kiïịp nađy lađ thaâi ăöơ
ngûúông möơ síu sùưc moơi thûâ thuöơc vïì Nhíơt Baên, cuông nhû yâ nghô
ngûúđi Nhíơt Baêncoâ thïí tûơ mònh lađm moơi thûâ Ngûúđi Nhíơt baêo vïơ mònh
khoêi hađng hoaâ cuêa ăöịi thuê caơnh tranh nûúâc ngoađi Möơt söị ăöịi thuê,
nhíịt lađ Mô vađ cöơng ăöìng chíu Íu, lïn aân Nhíơt Baêncoâ möơt chïị ăöơ baêo
höơ vuơng tröơm, nhûng ríịt hiïơn thûơc Caâc saên phíím ngoaơi quöịc khöng
víịp phaêi hađng rađo thúị quan mađ lađ hađng loaơt “rađo caên vö hònh”: kiïím
tra kyô thuíơt tó mó vađ quaâ nhiïìu, quy chïị vađ thuê tuơc quâa phûâc taơp,
hađng hoaâ nhíơp khííu buöơc phaêi qua möơt hïơ thöịng phín phöịi phûâc taơp
nhû “mï cung” Nhûông biïơn phaâp nađy coâ hiïơu quaê lúân vò giaâ möơt
chiïịc ö tö chíu Íu baân trïn thõ trûúđng Nhíơt Baêntùng gíịp 3 líìn
Ăöịi taâc vađ ăöịi thuê caơnh tranh
Caâc nûúâc cöng nghiïơp coâ mûâc thùơng dû ngoaơi thûúng lúân Song caâc
nûúâc nađy ríịt khoâ thím nhíơp thõ trûúđng Nhíơt Baên Mô lađ ăöịi taâc
thûúng maơi ûu tiïn cuêa Nhíơt, lađ khaâch hađng söị möơt (chiïịm 30%
lûúơng xuíịt khííu) Nhíơt mua nguýn liïơu cuêa Mô, caâc nöng saên cuông
nhû hađng hoaâ chïị taơo hoađn haêo nhû maây bay, hay möơt söị maây moâc coâ
ăöơ chñnh xaâc cao Nhíơt baân cho Mô caâc saên phíím cöng nghiïơp (ö tö,
tivi, dïơt vađ caâc saên phíím ăiïơn tûê khaâc) - ăang caơnh tranh vúâi hađng
cuêa Mô Sûơ chïnh lïơch nađy cho thíịy Nhíơt ăaô mang laơi lûúơng thùơng
dû thûúng maơi lúân tûđ Mô (hún möơt nûêa töíng thùơng dû) Mô phaên ûâng
ắnh kyđ chöịng laơi chïị ăöơ baêo höơ cuêa Nhíơt, díìn díìn ăaơt ặúơc hađnh
ăöơng xoa dõu nhû viïơc tûơ haơn chïị baân ö tö (ắnh mûâc úê 2,3 triïơu xe)
Caâc ăöịi taâc thûúng maơi khaâc cuêa Nhíơt chuê ýịu lađ caâc cûúđng quöịc ven
búđ Thaâi Bònh Dûúng: Hađn Quöịc, Trung Quöịc, Ăađi Loan, uâc,
Inăönïxia, Höìng Köng, Singapo Chó coâ hai nûúâc chíu Íu thím nhíơp
thađnh cöng: Ăûâc vađ Anh Roô rađng lađ ăöịi vúâi caâc nûúâc trong cöơng ăöìng
chíu Íu, sûơ caơnh tranh cuêa caâc saên phíím Nhíơt Baêncoâ cöng nghïơ vađ
vöịn saât nhíơp ríịt gay gùưt Thûơc víơy, ngoaơi thûúng Nhíơt Baênchó bõ
thím huơt vúâi caâc nhađ saên xuíịt díìu moê
Triïìu Tiïn, Möng Cöí, Ăađi Loan vađ Höìng Köng
Caâc nûúâc nađy, hay caâc thûơc thïí chñnh trõ nađy — thuíơt ngûô phuđ húơp
hún ăïí chó Höìng Köng, ríịt khaâc nhau vïì vùn hoaâ vađ tûơ nhiïn, chó coâ
möơt ăiïím chung: ăïìu chung ăuơng vúâi Trung Hoa röơng lúân hoùơc bùìng
ặúđng biïn giúâi trïn böơ, hoùơc bùìng biïn giúâi cuêa caâc vuđng tiïịp giaâp
Trang 21chuê quýìn biïín Bùưc Triïìu Tiïn coâ chung 2 con söng biïn giúâi vúâi
cûúđng quöịc laâng giïìng: úê Biïín Vađng, vuđng 200 haêi lyâ thuöơc Hađn Quöịc
tiïịp giaâp vúâi haêi phíơn Trung Quöịc, caâc ăaêo nhoê úê Quemay vađ Mazu,
nùìm caâch luơc ắa Trung Quöịc chó vađi saêi caâp, taơo nïn tiïìn traơm huđng
maơnh cuêa Ăađi Loan, thûơc dín Anh úê Höìng Köng, ăaâp laơi noâ lađ thûơc
dín Böì Ăađo Nha úê Ma Cao, nùìm úê caânh cûêa cuêa Trung Quöịc, trong
khi ăoâ Möng Cöí coâ chung vúâi Trung Quöịc hún 4000 km biïn giúâi bùng
qua sa maơc Gröbi Caê 3 nûúâc múâi nöíi úê gíìn Trung Quöịc lađ Hađn Quöịc,
Höìng Köng, Ăađi Loan ăïìu ăaô tíơn duơng chïị ăöơ baêo höơ quín sûơ phûúng
Tíy, chïị ăöơ vûđa chuýn chïị trïn phûúng diïơn chñnh trõ, vûđa siïu tûơ
do trïn phûúng diïơn kinh tïị, coâ nhín cöng döìi dađo vađ nùng ăöơng
Nhûông ăiïìu kiïơn íịy ăaô cho pheâp kïịt húơp vöịn ắa phûúng vúâi vöịn
quöịc tïị phuơc vuơ cho cöng nghiïơp mađ saên phíím cuêa ngađnh nađy khöng
cođn ăöìng nghôa vúâi hađng keâm phíím chíịt nûôa Caê 3 nûúâc ăaô traêi qua
möơt thúđi kò thõnh vûúơng kinh tïị ăùơc biïơt, giuâp hoơ ặâng vađo hađng
nhûông nûúâc cöng nghiïơp múâi, ặúơc mïơnh danh möơt caâch thín thiïơn
“nhûông con röìng kinh tïị” Ngay caê viïơc Höìng Köng trúê laơi vúâi Trung
Quöịc sau 99 nùm dûúâi sûơ cai trõ cuêa thûơc dín Anh víîn coâ thïí cho
pheâp duy trò tiïìm lûơc kinh tïị cuêa tiïíu quöịc tû baên nađy vò coâ sûơ quy
hoaơch theo dûơ kiïịn
Ăađi Loan
Ăađi Loan ăaô trúê thađnh möơt cûúđng quöịc cöng nghiïơp vađ ngín hađng
- uy lûơc ăaâng kïí trong thûúng maơi toađn cíìu
Lađ thuöơc ắa cuêa Nhíơt cho túâi tíơn nùm 1945, ăaêo Ăađi Loan (cođn
goơi lađ ăaêo Formose) nùm 1949 ăaô trúê thađnh núi íín naâu cuêa nhûông
ngûúđi Trung Quöịc dín töơc chuê nghôa
Göìm 21 triïơu dín trïn diïơn tñch 36.000km2, Ăađi Loan coâ míơt ăöơ
dín söị gíìn 600 ngûúđi/km2 Coâ nïìn nöng nghiïơp hoađn haêo cho 3 vuơ
luâa möîi nùm, caâc bïịn caêng ăaânh caâ vađ caâc con tađu ăaânh bùưt trïn biïín
Thaâi Bònh Dûúng, Ăađi Loan ngađy nay mang gûúng mùơt cuêa möơt nûúâc
cöng nghiïơp (luýơn gang theâp, luýơn kim, ăoâng tađu, ăiïơn tûê, nguýn
tûê) Ăađi Loan cođn xuíịt sùưc trong nhiïìu ngađnh khaâc; dïơt töíng húơp
(ặâng thûâ 3 thïị giúâi sau Mô vađ Nhíơt), chïị taơo ăöìng höì, ăöì chúi ăiïơn
tûê Ăíy cuông lađ võ trñ ngín hađng hađng ăíìu, quaên lyâ töịt ngoaơi tïơ cuêa
ăíịt nûúâc (lađ núi dûơ trûô lúân nhíịt thïị giúâi sau Nhíơt Baên: 74 tyê USD)
cuông nhû tađi saên bùìng vađng cuêa caâc caâ nhín, nùìm trong söị nhûông
nûúâc giûô vađng khöíng löì trïn thïị giúâi