úê vađo caâc vô tuýịn nhiïơt ăúâi laônh thöí nûúâc nađy bao göìm: miïìn ăöng lađ vuđng mađu múô ăöìng bùìng vađ nuâi thíịp, núi tíơp trung ăaơi ăa söị dín cû vađ caâc thađnh phöị, trong
Trang 1 Chilï
úê ắa ăíìu phña nam cuêa luơc ắa Chíu Myô, Chilï coâ mûâc tùng
trûúêng kinh tïị cao nhûng víîn cođn nhiïìu bíịt cöng bùìng
xaô höơi
Bao phuê diïơn tñch khoaêng 750.000km2 núi ắa ăíìu phña Nam cuêa
luơc ắa Myô La Tinh, ặúơc bao boơc búêi daôy nuâi Anăer vađ biïín Thaâi
Bònh Dûúng, Chilï coâ chiïìu dađi 4.000km, röơng töịi ăa 2.000km, coâ
nhûông ăiïìu kiïơn tûơ nhiïn tiïu biïíu, hoang maơc bùng giaâ phña Nam,
nuâi ăaâ treê coâ ăöơ cao gíìn 7.000m vađ ăiïín hònh búêi nuâi lûêa Chó trong
thung luông miïìn trung múâi coâ khñ híơu ön ăúâi vađ möơt vuđng coâ tïn Val
Paraiso do ngûúđi Tíy Ban Nha chinh phuơc vađ ăùơt tïn
Ngađy nay úê ăíy cođn ríịt ñt ngûúđi Anh Ăiïng (khoaêng 130.000
ngûúđi) Xaô höơi Chilï, bõ lai taơp síu sùưc, ăaô höơi nhíơp phíìn ngûúđi Anh
Ăiïng nađy vađo caâc chuêng töơc khaâc (Ăûâc,yâ, Slavú, Phaâp , ríịt nhiïìu
ngûúđi nhíơp cû vađo ăíy tûđ nûêa sau thïị kyê tûđ thïị kyê XIX) Dín söị möîi
nùm tùng khoaêng 15% Dín cû ặúơc ăö thõ hoaâ (túâi 70%) vađ phín böị
khöng ăïìu Miïìn trung Chilï tíơp húơp chuê ýịu dín söị cuêa caê nûúâc
Khaâc vúâi caâc nûúâc laâng giïìng, Chilï tûđ líu ăaô traêi qua möơt quaâ
trònh lõch sûê tríìm lùơng Song nhûông cùng thùỉng chñnh trõ vađ khuêng
hoaêng kinh tïị tûđ ăíy díîn túâi viïơc liïn minh caânh taê lïn nùưm quýìn
nùm 1970 ặâng ăíìu lađ Balvador Allende thuöơc ăaêng xaô höơi, bõ líơt ăöí
nùm 1973 búêi tûúâng Pinöchï
Mùơc duđ coâ nhûông díịu hiïơu cuêa sûơ thõnh vûúơng tûúng ăöịi (mûâc
tùng dín söị ön hoađ, ăö thõ hoaâ maơnh, GDP ăíìu ngûúđi gíìn 2.400USD),
Chilï víîn mang nhûông ăùơc trûng kinh tïị cuêa nhûông nûúâc chíu Myô
La Tinh laâng giïìng vađ víîn nùìm trong hađng nguô nhûông nûúâc ăang
phaât triïín
Thu nhíơp chuê ýịu tûđ nguýn liïơu, ăùơc biïơt lađ ăöìng (lađ nûúâc saên
xuíịt ăöìng söị möơt thïị giúâi) giaâ caê thíịt thûúđng do nhûông cöng ty lúân
cuêa Bùưc Myô khai thaâc Chilï cođn khai thaâc, xuíịt khííu quùơng vađ nitú
Luön luön coâ niïìm mong muöịn lađ quöịc hûôu hoaâ caâc nguöìn tađi
nguýn ăïí ăíìu tû cho phaât triïín: naơn ăoâi ngheđo víîn hoađnh hađnh
trong nhûông khu phöị ngoaơi vi cuêa caâc thađnh phöị lúân Bïn caơnh söị
ngûúđi thíịt nghiïơp cao lađ mûâc lûúng thûơc giaêm, lađm ngheđo thïm tíìng
lúâp trung bònh vađ thíịp
Trang 2Nhiïìu nöî lûơc ăaô ặúơc triïín khai nhùìm ăa daơng hoaâ cöng nghiïơp
(luýơn gang theâp, luýơn kim ăöìng, loơc ăíìu, chïị taơo maây) Nhûng caân
cín thûúng maơi míịt cín ăöịi vò nhíơp khííu maây moâc vađ caâc saên phíím
lûúng thûơc thûơc phíím
Trïn thûơc tïị nöng nghiïơp khöng míịy thuíơn lúơi, sa maơc úê phña Bùưc,
phña Nam khöng coâ muđa heđ lađm haơn chïị khöng gian nöng nghiïơp,
víịn ăïì cođn tríìm troơng hún búêi ăíịt tröìng phín böị khöng ăïìu, súê hûôu
lúân lađ quy tùưc Khu vûơc súê hûôu phíìn lúân do ngûúđi lađm cöng vađ cöng
nhín nöng nghiïơp khai khíín vúâi ăiïìu kiïơn söịng ríịt töìi tađn Saên
phíím hûúâng vïì luâa mò, thuâ nhöìi böng vađ nuöi bođ quaêng canh Bõ aênh
hûúêng nùơng nïì búêi cún suy thoaâi kinh tïị tríìm troơng höìi ăíìu nhûông
nùm 80, nïìn kinh tïị ăíịt nûúâc tûđ ăoâ traêi qua sûơ tùng trûúêng maơnh,
song bíịt bònh ăùỉng xaô höơi víîn chûa thuýn giaêm
Uruguay
Lađ quöịc gia ăïơm giûôa Braxin vađ Achentina, Uruguay lađ möơt nûúâc
heơp (dûúâi 200.000km2) úê phña Bùưc Rio de Plata Chuê ýịu ặúơc cíịu
thađnh tûđ nhûông vuđng ăíịt bùìng phùỉng vađ mađu múô, Urugoay coâ khñ
híơu ön ăúâi (180C trung bònh nùm)
Nhûông ăiïìu kiïơn nhû víơy thuíơn lúơi cho sûơ sû truâ cuêa ngûúđi da
trùưng Ngûúđi Anh ăiïng khöng ăöng lùưm, híìu nhû ăaô bõ tuýơt chuêng
úê ăíy vađo ăíìu thïị kyê XIX vađ dín cû chuê ýịu coâ nguöìn göịc Tíy Ban
Nha vađ yâ Tyê lïơ tùng trûúêng dín söị thíịp, gíìn nûêa tíơp trung úê thuê ăö
Montevideo
Ngheđo quùơng vađ nguöìn nùng lûúơng, Urugoay lađ möơt nûúâc coâ thiïn
hûúâng nöng nghiïơp, nöíi bíơt lađ chùn nuöi vađ tröìng nguô cöịc Ăöịi mùơt
vúâi nhûông khoâ khùn kinh tïị höìi ăíìu nhûông nùm 1960 Uruguay ăaô
traêi qua möơt thúđi kyđ ăöơc taò quín sûơ dađi Chñnh phuê dín sûơ ặúơc
thiïịt líơp nùm 1985, gùưng sûâc hoađn phuơc laơi mûâc tùng trûúêng, ăöìng
thúđi ûu tiïn kiïím soaât laơm phaât (nùm 1992 xíịp xó 60%)
Paraguay
Cuđng vúâi Bolivia, Paraguay lađ möơt trong hai quöịc gia luơc ắa Nam
Mô úê vađo caâc vô tuýịn nhiïơt ăúâi laônh thöí nûúâc nađy bao göìm: miïìn
ăöng lađ vuđng mađu múô ăöìng bùìng vađ nuâi thíịp, núi tíơp trung ăaơi ăa söị
dín cû vađ caâc thađnh phöị, trong ăoâ coâ Asuncun vúâi 700.000 dín lađ thuê
ăö, úê phña tíy, vuđng Chaco, trïn diïơn tñch 2.500.000km2 taơo thađnh
Trang 3möơt khöng gian khöíng löì ăíìm líìy, truöng cíy gai vađ ăöìng coê thñch
húơp cho chùn nuöi bođ vađ quaêng canh
Bõ cö líơp, ñt dín, Paraguay cođn lađ möơt nûúâc ngheđo Tiïìm nùng
ăíịt ăai ặúơc phín böị ríịt khöng ăïìu, trong khi ăoâ 45% dín lao ăöơng
lađ nöng dín Cuđng vúâi Braxin vađ Ac-hen-ti-na, nûúâc nađy saên xuíịt
thuyê ăiïơn (ăíơp Itaipu vađ Yacireta trïn söng Parana)
♦ Maghreb - Caâc nûúâc Bùưc Phi
Caâi tïn Maghreb chó chung toađn böơ 3 nûúâc tíy Bùưc Phi (Maröịc,
Algerie vađ Tunisie), phña Bùưc giúâi haơn búêi Ăõa Trung Haêi, phña Nam
túâi sa maơc Sahara Tûđ Maghreb nghôa lađ “nùìm nghó”: thûơc ra ăíy lađ
phûúng Tíy cuêa thïị giúâi AÊ Ríơp Ăöi khi ngûúđi ta cođn noâi túâi Maghreb
lúân ăïí chó toađn böơ möơt töíng thïí göìm 3 nûúâc Maghreb vúâi Lybie vađ
Mauritanie
Maghreb víîn cođn möơt söị dín töơc thiïíu söị Berberes noâi chung
thuöơc vïì thïị giúâi höìi giaâo AÊ Ríơp Song vúâi võ trñ ắa lyâ nùìm trïn búđ
Ăõa Trung Haêi, nûúâc nađy ăaô chõu nhûông aênh hûúêng cuêa Chíu Íu
Mùơc duđ gíìn Tíy Ban Nha vađ yâ, song chñnh sûơ gíìn guôi vúâi Phaâp múâi
gíy aênh hûúêng búêi leô khöịi Maghreb nađy ăñch thûơc tûúng ûâng vúâi Bùưc
Phi thuöơc Phaâp, múâi chó taâch khoêi míîu quöịc vađo nùm 1956 (Maröc vađ
Tunisie) vađ 1962 (Algiïri)
Bïn caơnh caâc vô tuýịn nhiïơt ăúâi, 3 nûúâc nađy cođn coâ möơt phíìn “hûôu
ñch” vađ möơt phíìn sa maơc Sahara Phíìn thûâ nhíịt (phíìn hûôu ñch) ặúơc
tûúâi nûúâc nhiïìu, thñch húơp vúâi sûơ cû truâ vônh cûêu Phíìn thûâ hai, phaât
triïín maơnh vïì phña Maröịc vađ Algiïri, khöng coâ ngûúđi úê, (trûđ nhûông öịc
ăaêo) song laơi giíìu hydrocacbua
Toađn böơ caâc nûúâc Maghreb nađy coâ dín söị treê, tùng trûúêng nhanh vò
mûâc sinh víîn duy trò cao, trong khi ăoâ mûâc chïịt giaêm maơnh Víịn ăïì
dín söị lađ víịn ăïì míịu chöịt ăöịi vúâi Maghreb mađ viïơc di cû ăang díìn
chíơm laơi víîn khöng thïí giaêi quýịt nöíi
Möi trûúđng tûơ nhiïn khoâ khùn
Vuđng Mahgreb röơng lúân nhûng ăaơi ăa söị thuöơc vïì sa maơc Sahara
vađ caâc vuđng khaâc thûúđng chõu aênh hûúêng cuêa lûúơng mûa ñt hoùơc
khöng ăïìu
Trang 4Mahgreb bao phuê möơt diïơn tñch khoaêng hún 3 triïơu km2 (phín
chia khöng ăïìu vò Algiïri lúân gíịp 15 líìn Tunisie), gíìn bùìng 6 líìn
diïơn tñch nûúâc Phaâp, song phíìn lúân luơc ắa nađy laơi thuöơc vïì sa maơc
Sahara Nhû víơy coâ nghôa lađ nöng nghiïơp vađ chùn nuöi úê ăíy (ngoađi
dín du muơc vađ möơt söị ñt caâc ăađn gia suâc) híìu nhû bõ loaơi boê
Phíìn Maghreb “hûôu ñch” ặúơc giúâi haơn úê phña nam búêi daôy nuâi
Atlas- hïơ thöịng nuâi traêi röơng tûđ ven Maröịc (úê lín cíơn vuđng Agadir)
túâi biïn giúâi Algiïri-Tunisie (ẳnh Jbessa) qua Haut Atlas (núi coâ
ngoơn nuâi Töubkal, cao túâi 4165m, cao nhíịt úê Maghreb) Atlas thuöơc
Sahara, traêi doơc theo söng Auređs Lui vïì phña bùưc, trïn ven búđ biïín
Ăõa Trung Haêi, nhûông daôy nuâi thíịp hún (Rif thuöơc Maröịc, Atlas tel
thuöơc Algerie, ẳnh nuâi Medjerda thuöơc Tunisie) giúâi haơn caâc vuđng
ăöìng bùìng duýn haêi vïì phña Annaba chùỉng haơn), hoùơc bao quanh
nhûông lûu vûơc nöơi ắa (Mitidja) heơp vađ ngùưt quaông vađ bao boơc
nhûông ăöìng bùìng cao (nöịi Atlas Sahara), phaât triïín vïì phña tíy
Algiïri
Ăíy lađ vuđng Maghreb hûôu ñch vò nguöìn nûúâc sùĩn coâ ríịt döìi dađo
(möơt trong nhûông víịn ăïì cú baên cuaê khu vûơc, cuđng vúâi víịn ăïì vïì dín
söị), khöng coâ ngoaơi lïơ Khñ híơu thûơc sûơ mang sùưc thaâi Ăõa Trung Haêi
chó aênh hûúêng ặúơc möơt daêi ăöìng bùìng phña bùưc
Thađnh phöị Alger hađng nùm chó coâ lûúơng mûa 750mm (möơt nûêa
lûúơng mûa thuöơc vïì thaâng 12 ăïịn thaâng giïng, muđa heđ thûơc sûơ khö
haơn) Loaơi khñ híơu nađy suy biïịn díìn vađo luơc ắa, muđa ăöng hađ khùưc,
chuê ýịu trïn vuđng cao, mûa hiïịm Ăùơc biïơt, trong phíìn Maghreb hûôu
ñch, lûúơng mûa biïịn ăöơng tûđ nùm noơ qua nùm kia khiïịn cho nhiïìu
muđa vuơ trúê nïn bíịp bïnh Hún nûôa, mûa xuöịng chuê ýịu dûúâi daơng
döng xöịi xaê, nûúâc chaêy thađnh suöịi vađ xoâi lúê ăíịt, (viïơc baêo töìn ăíịt ăai
cuông lađ möơt víịn ăïì khaâc cuêa khu vûơc) Cuöịi cuđng phaêi noâi ăïịn caâi
noâng cuêa nhûông muđa heđ (úê duýn haêi phña bùưc cuêa biïín Ăõa Trung
Haêi nayđ noâng hún vò coâ vô ăöơ thíịp) lađm tùng lûúơng böịc húi, ăöìng thúđi
lađm giaêm lûúơng nûúâc hûôu ñch
úê Sahara cuöơc söịng líu dađi coâ thïí duy trò úê nhûông öịc ăaêo Khoaêng
caâch ăi laơi ríịt lúân, giúâi haơn úê phña bùưc sa maơc Vuđng Insalah úê
Algerie chó coâ khoaêng chuơc milimet nûúâc mûa möîi nùm Nhiïơt ăöơ
trung bònh hađng thaâng bùìng hoùơc vûúơt 350C tûđ thaâng 6 ăïịn thaâng 8,
coâ luâc nhiïơt ăöơ lïn túâi 500C
Víịn ăïì vïì nûúâc cuông ặúơc giaêi quýịt möơt phíìn bùìng cöng trònh
Trang 5tûúâi tiïu, sûê duơng nûúâc mûa tûúng ăöịi döìi dađo trïn nhûông ắa hònh
cao Nhiïìu con söng ăaô ặúơc chùơn dođng ăïí taơo ra caâc höì chûâa hoùơc
ăún giaên chó ăïí ăiïìu chónh lûu lûúơng phuơc vuơ cho tûúâi tiïu Ăiïìu nađy
ăïìu thíịy úê Algerie cuông nhû Tunisie vađ Maröịc (chùỉn haơn trïn con
söng Oum-er- Rebia úê Maröịc) hay söng Cheliff úê Algerie, thung luông
trung bònh vađ thíịp úê Medjeda Traâi laơi, nûúâc trong caâc baôi höì mùơt (úê
Algeârie vađ Tunisie khöng sûê duơng ặúơc)
Víịn ăïì dín söị
Dín söị Maghreb xíịp xó 25 triïơu ngûúđi vađo nhûông nùm 1960 Hiïơn
nay noâ gíìn ăaơt ăïịn 65 triïơu, ăíịy lađ dín söị treê Dín söị Magreb gíìn
bùìng nûêa dín söị Phaâp vađo thúđi kyđ dađnh ăöơc líơp Con söị íịy ăaô lúân lïn
ríịt nhiïìu vađo nùm 1993 vađ khoaêng caâch seô cođn tùng tûđ nay túâi cuöịi
thïị kyê Dín söị Maghreb möîi nùm tùng thïm khoaêng 1,5 triïơu ngûúđi,
gíịp 6 ăïịn 7 líìn mûâc tùng úê Phaâp, Ăiïìu ăoâ cho thíịy sûơ chïnh lïơch vïì
biïịn ăöơng dín söị giûôa 2 búđ cuêa Ăõa Trung Haêi, ăöìng thúđi chó ra quy
mö lúân cuêa víịn ăïì cíìn giaêi quýịt ăöịi vúâi Maghreb, möơt mùơt nïịu nhû
ta tñnh ăïịn ăíịt ăai chíơt heơp, mùơt khaâc sûơ ýịu keâm trong phaât triïín
töíng thïí cöng nghiïơp hoaâ (nïịu trûđ cöng nghiïơp khai thaâc ra, chuê ýịu
lađ Hydrocacbua)
Quy mö dín söị khöng giöịng nhau Mûâc tùng dín söị úê Algerie lúân
hún úê Maröịc vađ nhíịt lađ úê Tunisie Tyê lïơ sinh úê Algerie lađ 340/00 so
vúâi 310/00 úê Maroc vađ 250/00 úê Tunisie, trong khi ăoâ tyê lïơ chïịt ăaô
giaêm úê khùưp núi (ngađy nay khoaêng 6 -80/00) kïí caê tyê lïơ chïịt úê treê em
(45 ăïịn 600/00) Ăûúng nhiïn ăíy lađ dín söị treê Tyê lïơ ngûúđi dûúâi 15
tuöíi xíịp xó 40% trong caê 3 nûúâc Ta thûê hònh dung ra quy mö cuêa víịn
ăïì ăađo taơo, röìi viïơc lađm cho möơt khöịi lûúơng thanh niïn nhû thïị Traâi
laơi, söị ngûúđi giađ ríịt ñt (vûđa ặúơc 5% töíng dín söị trong caê 3 nûúâc) gùưn
vúâi tuöíi thoơ xíịp xó 60 tuöíi (thíịp hún nhiïìu so vúâi Tíy Íu, song víîn
cao hún mûâc tuöíi thoơ trung bònh úê Chíu Phi)
úê Tunisie, dín cû ăöìng nhíịt, híìu hïịt lađ ngûúđi a ríơp Traâi laơi úê
Maröịc vađ Algerie, tuy phíìn lúân lađ ngûúđi A Ríơp song víîn cođn nhiïìu
dín töơc thiïíu söị khaâc nhû Berberes, ăùơt ra cho chñnh phuê möơt söị víịn
ăïì vïì höơi nhíơp
Nöng nghiïơp víîn sûê duơng 1/4 dín lao ăöơng úê Algerie vađ 1/3 úê
Maröịc, tyê lïơ nađy cao hún tyê troơng cuêa ngađnh nöng nghiïơp trong GDP
Tuy nhiïn vađo ăíìu nhûông nùm 1990, dín cû phíìn lúân ăaô ăö thõ hoaâ
Sûơ tiïịn triïín cuêa ăö thõ hoaâ víîn nhanh hún mûâc tùng dín söị, dín di
Trang 6cû nöng thön cöơng vúâi mûâc tùng tûơ nhiïn trong caâc thađnh phöị Thađnh
phöị Alger vađ Casablanca coâ xíịp xó 2,5 triïơu dín, caâc thađnh phöị khaâc
nhû Oran, Constantine, Rabat, Fes, Marrakech, Tunis coâ tûđ 500.000
ăïịn 1 triïơu dín Töíng söị trïn toađn böơ khöịi Maghreb coâ khoaêng 30
thađnh phöị trïn 100.000 dín
Mûâc tùng trûúêng dín söị cuêa caâc thađnh phöị nađy khöng liïn quan
túâi mûâc tùng trûúêng trong vai trođ cuêa noâ Tûđng ăoađn thanh niïn nöng
thön ăi tòm viïơc lađm haôo huýìn gay ra viïơc hònh thađnh nhûông khu
nhađ úê taơm thúđi ngoađi ngoaơi ö, sûơ xuíịt hiïơn nhûông khu phöị ngheđo, ñt
nhíịt cuông úê cuơc böơ Hiïơn tûúơng nađy cađng lađm nghiïm troơng thïm
hoùơc ăùơt ra thïm víịn ăïì viïơc lađm úê ắa phûúng
Sûơ di cû ra haêi ngoaơi, ăùơc biïơt lađ sang Phaâp, lađ giaêi phaâp taơm thúđi
mang tñnh chíịt böơ phíơn ăöịi vúâi víịn ăïì viïơc lađm Song hiïơn tûúơng nađy
gíìn nhû ăaô dûđng laơi, hún nûôa hoơ khöng ặúơc ăoân tiïịp trong nhûông
nûúâc phaât triïín khaâc vađ tònh traơng thiïịu viïơc lađm ríịt lúân trong caê 3
nûúâc nađy
Höìi giaâo vađ chuê nghôa hiïơn ăaơi
Maghreb hoađn toađn theo ăaơo Höìi song lõch sûê vađ sûơ gíìn guôi Tíy íu
víîn ăeđ nùơng lïn caâch ûâng xûê
Ba nûúâc Maghreb hoađn toađn theo ăaơo Höìi, dín töơc thiïíu söị theo
ăaơo Kitö khöng ăaâng kïí (thûđa kïị tûđ thúđi thuöơc ắa), cuông coâ caê ngûúđi
Do Thaâi Nhûng sûơ ăö höơ (cuông nhû tön giaâo) ăaô tiïm nhiïîm vađo xaô
höơi Maghreb Möơt phíìn cú súê haơ tíìng cöng nghiïơp (chùỉng haơn trong
lônh vûơc Hydröcacbua) vađ nöng nghiïơp (mùơc duđ viïơc tröìng nho xûa
kia phaât triïín nhûng giúđ ăíy ăang suy thoaâi) ăaânh díịu thúđi kyđ thuöơc
ắa, vađ nïịu nhû tiïịng A Ríơp lađ ngön ngûô chñnh thûâc thò tiïịng Phaâp
víîn ặúơc sûê duơng búêi phíìn lúân dín söị (nhíịt lađ giúâi laônh ăaơo) Nhûông
giaâ trõ phûúng Tíy vađ hoơc thuýịt kinh tïị víîn chûa míịt hùỉn trûúâc sûơ
A Ríơp hoaâ, sûơ bađnh trûúâng cuêa höìi giaâo (thuíơn lúơi vò thûơc dín ăaô ruât
ăi)
Ta coâ thïí thíịy cuöơc xung ăöơt giûôa Höìi giaâo vađ chuê nghôa hiïơn ăaơi
ăang nöíi lïn, cuông nhû gíìn ăíy chuê nghôa baêo töìn quín sûơ ăaô phaât
triïín dûúâi aênh hûúêng cuêa caâc nûúâc khaâc (Iran), tòm caâch tùng cao sûâc
nùơng cuêa tön giaâo trong ăúđi söịng thûúđng nhíơt vađ chñnh ýịu
Sûơ cíịp tiïịn nađy coâ quan hïơ vúâi nhûông khoâ khùn vïì kinh tïị lađm
nhiïîu nhûúng caê 3 nûúâc nađy, lađm tùng thïm sûơ bíịt ăöìng trong dín
Trang 7chuâng, nhíịt lađ trong giúâi treê (vïì con söị khöng lúân lùưm), núi naơn thíịt
nghiïơp ăang hoađnh hađnh nghiïm troơng Song caâi díy röịn dan dñu
giûôa nhađ nûúâc vađ tön giaâo víîn chûa ặúơc cùưt ặât
úê Bourguiba Tunisie vađ Böumediene cuêa Algiïri, nhiïìu nhađ trñ
thûâc cíịp tiïịn ăaô tòm caâch khñch lïơ sûơ phíịt triïín trong khuön khöí
“nïìn cöơng hoađ caâch maơng” nhùìm giaêm búât sûâc nùơng cuêa tön giaâo Caâc
võ nguýn thuê quöịc gia ăaô cöị gùưng giaêi thoaât mònh khoêi “lúâp tùng lûô”
höìi giaâo (nùm 1976, saât nhíơp tíịt caê caâc trûúđng hoơc tön giaâo vađo hïơ
thöịng Giaâo duơc quöịc gia úê Algiïri) Song tñnh thïị tuơc (khöng theo
ăaơo) víîn chûa ặúơc cöng böị vađ nhûông ngûúđi phi höìi giaâo (hiïịm)
khöng coâ ặúơc quýìn bònh ăùỉng cöng dín thûơc sûơ Vïì khña caơnh “caâch
maơng”, noâ khöng theo chuê nghôa Macxit theo nghôa phûúng Tíy cuêa
thuíơt ngûô, mađ dûơa trïn cöng lyâ xaô höơi theo kinh Cö-ran, höơi nhíơp
thađnh tûơu kyô thuíơt nhû möơt cuöơc chinh phuơc ăaơo Höìi úê Maröịc, sûơ
duy trò cuêa giaâo phaâi Alawites lađ möơt caâch thïí hiïơn xûa nhíịt cuêa ăaơo
höìi vò möơt laônh chuâa ăiïìu hađnh sûơ phaât triïín, ăöìng thúđi lûơa choơn sûơ
nghiïơp hiïơn ăaơi hoaâ luön trung thađnh vúâi nguýn tùưc Höìi giaâo
Nhûông kïịt quaê khöng ăaơt ặúơc nhû mong muöịn vađ do ăoâ quaâ trònh
hiïơn ăaơi hoaâ luön ặúơc lïn chûúng trònh nghõ sûơ Trong 3 nûúâc nađy,
tyê lïơ tùng trûúêng GDP theo ăíìu ngûúđi trung bònh dûúâi 1%/nùm kïí tûđ
1980, tyê lïơ ăïịn trûúđng úê treê em khöng quaâ 80% úê Algerie vađ Tunisie,
60% úê Maröịc Chñnh vò thïị mađ “ăaơo höìi” trúê thađnh hònh thûâc ăùơc
quýìn cho ăíịu tranh chñnh trõ vađ xaô höơi Nhûông tíìng lúâp trung bònh
(baơc nhûúơc), giúâi cöng nhín, lúâp treê khöng coâ cöng ùn viïơc lađm ngađy
cađng lađm cho chñnh saâch A Ríơp thïị tuơc hoaâ cuêa caâc chñnh phuê
Algiïri, hoùơc Tunisie, hoùơc “chuê nghôa hiïơn ăaơi” thúđi tiïìn nhiïơm vua
Hassan II chõu traâch nhiïơm vïì nhûông thíịt baơi Nhûông hađnh ăöơng
baơo lûơc cuêa Mùơt tríơn Höìi giaâo cûâu ăöơ Algiïri (F.I.S) diïîn ra trong böịi
caênh nađy trong nhûông nùm 1990
Maröịc, Tunisie vađ Algerie
Ba nûúâc nađy coâ chung möơt cûêa múê ra biïín Ăõa Trung Haêi (vïì phña
Nam íu) vađ möơt phíìn Sahara, nhûng coâ diïơn tñch vađ dín söị ríịt khaâc
nhau Algiïri lúân gíịp 15 líìn Tunisie, nhûng chó coâ dín söị gíịp 3
Maröịc coâ söị dín gíìn bùìng Algirie Maröịc vađ Algiïri traêi röơng vïì phña
Nam ngoađi chñ tuýịn (Cancer), trong khi ăoâ Tunisie nùìm dûúâi 300 vô
Bùưc, ăíy lađ lyâ do taơi sao nûúâc nađy coâ diïơn tñch nhoê nhíịt nhûng laơi coâ
míơt ăöơ cao nhíịt, búêi vò trong caê 3 nûúâc nađy, ăaơi ăa söị dín söị tíơp
Trang 8trung úê phña Bùưc, ăùơc biïơt lađ trong vuđng duýn haêi (thuöơc Ăaơi Tíy
Dûúng ăöịi vúâi Maröịc) hoùơc vuđng lín cíơn
Maröịc, Tunisie, Algiïri ăïìu coâ nhûông víịn ăïì chung cuêa nhûông
nûúâc thuöơc thïị giúâi thûâ 3: dín söị tùng nhanh cöng nghiïơp hoaâ chûa
hoađn thađnh, thiïịu vöịn, thíịt nghiïơp Nhûng nhûông nûúâc nađy coâ
nhûông phûúng caâch khaâc nhau ăïí giaêi quýịt víịn ăïì nađy: Algiïri may
mùưn coâ trûô lûúơng hydrocacbua ríịt lúân, ăaêm baêo cho cho nûúâc nađy ăöơc
líơp vïì nùng lûúơng vađ thu nhíơp biïịn ăöơng roô rađng theo sûơ thùng daâng
cuêa saên lûúơng, giaâ caê vađ cuêa ăöìng ăö la Maröịc ngheđo hydrocacbua,
song ngûúơc laơi laơi giíìu nguöìn phöịt phaât (ăíy lađ nûúâc saên xuíịt thûâ 3
trïn thïị giúâi vađ nûúâc xuíịt khííu phöt phat thûâ nhíịt thïị giúâi)
Lođng ăíịt cuêa Tunisie tiïìm íín caâc moê phöịt phaât vađ hydrocacbua
vúâi söị lûúơng ñt hún caâc nûúâc khaâc Du lõch cuông lađ möơt thïị maơnh tûđ
líu úê Maröịc, trong khi ăoâ úê Algiïri nùm 1994 thïị maơnh nađy khöng
cođn nûôa
Maröịc
Nûúâc nađy coâ mûâc tùng trûúêng ăaâng ghi nhíơn tûđ nùm 1980, song
gíìn nhû bõ xoaâ söí búêi dín söị tùng maơnh Daôy nuâi Atlas (Anti Atlas,
Haut-Atlas vađ Moyen Atlas) phín Maröịc ra lađm hai phíìn: Phña Bùưc,
Maröịc “Ăõa Trung Haêi vađ Ăaơi Tíy Dûúng” lađ möơt Maröịc ñt dín, lađ ắa
danh cuêa nhûông thađnh phöị lúân cuêa ăíịt nûúâc (Casablanca vađ Rabat
trïn vuđng duýn haêi, Feđs, Mekneđs lui vïì phña Nam vađ Marrakech úê
trong) Khñ híơu ríịt thuíơn lúơi vúâi con ngûúđi úê ăíy, thuíơn lúơi cho hoaơt
ăöơng nöng nghiïơp vò lûúơng mûa tûúng ăöịi döìi dađo,chuê ýịu vađo muđa
ăöng Ăíy lađ miïìn khñ híơu híìu nhû mang tñnh Ăõa Trung Haêi vúâi
nhiïơt ăöơ ríịt cao vađo muđa heđ hoađn toađn khö haơn,ñt nhíịt cuông úê phña
trong
Ngoađi nuâi ra -nuâi taơo nïn möơt rađo caên khñ híơu hún lađ caên trúê sûơ
lûu thöng cuêa con ngûúđi, Maröịc thuöơc vïì sa maơc Sahara Möơt söị öịc
ăaêo (Zadora, Onarzaate, Erfoud ) raêi raâc dûúâi chín nuâi, lui vïì phña
Nam lađ sa maơc luön coâ caât, raêi raâc coâ nhûông moê phöịt phaât (moê
BonGrra)
Dín söị tùng vúâi nhõp ăöơ nhanh, cao hún 2% nùm Tyê lïơ chïịt ăaô
giaêm maơnh (xuöịng cođn 8/1000) trong khi ăoâ tyê lïơ sinh víîn duy trò úê
mûâc 3/1000 Möîi nùm dín söị Maröịc tùng thïm khoaêng 600.000 ngûúđi
vađ gíìn nûêa söị dín dûúâi tuöíi 20 Ăö thõ hoaâ tûđ líu nay víîn ặúơc thuâc
Trang 9ăííy Khoaêng 15 thađnh phöị trïn 100.000 nghòn dín vađ nhûông thađnh
phöị nađy tíơp trung möơt phíìn trïn truơc giaân ăoaơn, nöịi Casablanca vúâi
Feđs, qua Rabat vađ Mekneđs
Mùơc díìu ăö thõ hoaâ, song nöng nghiïơp víîn lađ nghađnh nöíi tröơi cuêa
nïìn kinh tïị (ñt nhíịt cuông úê söị ngûúđi lao ăöơng) Nghađnh nađy cuông
hûúêng thuíơn lúơi tûđ nhûông cöng trònh thuyê lúơi ûu tiïn dađnh cho tûúâi
tiïu, ñt ra cuông úê phíìn phña Bùưc Song song vúâi nöng nghiïơp luön lađ
nghađnh lûúng thûơc, nhû trong thúđi thuöơc ắa, luâa mò vađ luâa maơch lađ
nhûông saên phíím chuê ýịu vađ möơt nghađnh thûúng maơi (cam, chanh,
mña, ặúđng) trong khi ăoâ nho laơi suy thoaâi tûđ khi ăöơc líơp nhû úê
Algerie Chùn nuöi bođ víîn tiïịn triïín trong khi ngû nghiïơp laơi phaât
triïín ăaâng kïí vađo nhûông nùm 70
Khaâc vúâi Algerie, Maröịc laơi ýịu keâm trong nghađnh nùng lûúơng
Ngûúơc laơi, Maröịc coâ trûô lûúơng phöịt phaât döìi dađo,lađ nûúâc saên xuíịt thûâ
3 vađ xuíịt khííu phöịt phaât söị möơt thïị giúâi, phöịt phaât chiïịm võ trñ
hađng ăíìu trong xuíịt khííu vûúơt xa cam chanh Cöng nghiïơp chïị biïịn
giúâi haơn úê viïơc chïị biïịn nöng saên, dïơt (quíìn aâo vađ muô) vađ chïị taơo cú
khñ hoaâ hoơc úê xung quanh Casablanca Sûơ ýịu keâm trong trong cöng
nghiïơp lađ nguýn nhín cuêa thíịt nghiïơp triïìn miïn, thím huơt caân cín
thûúng maơi vađ núơ nûúâc ngoađi Xuíịt khííu chó buđ laơi ặúơc 70% giaâ trõ
nhíơp khííu, thu nhíơp tûđ du lõch vađ khoaên tiïìn tûđ dín di cû gûêi vïì
víîn khöng thïí buđ ăíơy ặúơc toađn böơ mûâc thím huơt Núơ nûúâc ngoađi
xíịp xó bùìng thu nhíơp quöịc nöơi, khoaêng 25tyê USD Mûâc thu nhíơp ăíìu
ngûúđi khoaêng 1000USD/nùm: saên lûúơng ăaô tùng nhiïìu tûđ nùm 1980,
chó söị saên lûúơng cöng nghiïơp vûúơt tûđ 100 lïn 144, tyê lïơ tùng trung
bònh hađng nùm cuêa GDP xíịp xó 3%, nhûng mûâc tùng dín söị ngang
vúâi mûâc tùng GDP ăíìu ngûúđi, chó úê 0,5%/ nùm
Algiïri
Lađ möơt nûúâc röơng lúân nhûng phíìn lúân lađ hoang maơc, nhiïìu
Hidrocacbua, nhûng mûâc tùng dín söị cuông phi nûúâc ăaơi
Algerie lađ nûúâc lúân nhíịt úê Maghreb Nhûông ăöìng bùìng vađ lûu
vûơc nöơi ắa trïn búđ Ăõa Trung Haêi hoùơc lín cíơn ñt phaât triïín,
nhanh choâng bõ giúâi haơn búêi nhûông giaêi nuâi trung bònh, chïị ngûơ
vuđng duýn haêi (Tell) hoùơc chaơy doơc theo daôy Atlas thuöơc Maröịc
(Atlas sahara) giûôa Tell vađ Atlas Sahara (nhíịt lađ úê phña tíy) traêi
röơng ra nhûông ăöìng bùìng cao, coâ khñ híơu bònh nguýn, khö cùìn
phíìn lúân trong nùm vađ coâ muđa ăöng hađ khùưc Vuđng khñ híơu Ăõa
Trang 10Trung Haêi khaâ thuíơn lúơi cho nöng nghiïơp, chó lađ möơt daêi duýn haêi
heơp, núi nöng nghiïơp ặúơc tûúâi tiïu höî trúơ
Cuông chñnh trïn búđ Ăõa Trung Haêi lađ núi coâ nhiïìu thađnh phöị chñnh
(trûđ Constantine, Oran, Anaba vađ tíịt nhiïn lađ thuê ăö Alger) Ăö thõ
hoaâ ặúơc thuâc ăííy búêi dođng di cû nöng thön vađ “tíơn hûúêng” nhiïìu tûđ
mûâc tùng dín söị noâi chung Angiïri coâ mûâc tùng dín söị gíìn 35% (cao
nhíịt trong ba nûúâc Maghreb).Vò tyê lïơ chïịt giaêm xuöịng cođn 7%, mûâc
tùng tûơ nhiïn xíịp xó 0,3%, Algerie möîi nùm coâ thïm 800.000 ngûúđi,
dín söị cûơc treê, gíìn möơt nûêa úê ăöơ tuöíi dûúâi 15 Gíìn 1/4 söị treê em
khöng ặúơc ăïịn trûúđng vađ viïơc ăi hoơc baên thín noâ cuông khöng giaêi
quýịt ặúơc nhûông víịn ăïì viïơc lađm
Viïơc lađm phíìn lúân víîn thuöơc vïì nöng nghiïơp, ăaô tíơp thïí hoaâ
nhûng khöng coâ kïịt quaê thuýịt phuơc thûơc sûơ sau khi dađnh ăöơc líơp
Sûơ phín böí ăaô ặúơc hoaơch ắnh vađ tû nhín hoaâ cuông ặúơc dûơ kiïịn
ăöìng thúđi vúâi viïơc múê röơng tûúâi tiïu, sûơ múê röơng nađy seô lađm tùng
thïm diïơn tñch canh taâc vađ xoaâ boê hoùơc giaêm nhûông híơu quaê thaêm
haơi do sûơ bíịt thûúđng biïịn ăöơng cuêa lûúơng mûa giûôa caâc nùm
Cuông nhû úê caâc nûúâc laâng giïìng Maröịc, luâa mò vađ ăaơi maơch lađ
nhûông saên phíím nguô cöịc chuê ăaơo úê ăíy cuông thïị, thíơm chñ hún caê úê
Maröịc, viïơc tröìng nho ăaô thuơt luđi trong khi ăoâ saên xuíịt cam chanh
laơi phaât triïín Chùn nuöi cûđu víîn phöí biïịn úê caâc ăöìng bùìng cao Ngû
nghiïơp víîn chiïịm möơt võ trñ ríịt ýịu keâm
Hyăröcacbua lađ möơt tađi saên lúân cuêa Algerie, dûúâi daơng díìu moê
hoùơc khñ thiïn nhiïn Caê hai loaơi saên phíím nađy coâ saên lûúơng ăaâng kïí
(khoaêng 60 triïơu tíịn díìu moê vađ 55 tyê m3 khñ thiïn nhiïn) Phíìn lúân
díìu moê ặúơc xuíịt khííu úê daơng thö (khaê nùng loơc díìu khöng vûúơt quaâ
25 triïơu tíịn /nùm) Trong lođng ăíịt cođn chûâa sùưt, cho pheâp lùưp ăùơt
möơt nghađnh luýơn gang theâp nhoê Cöng nghiïơp chïị biïịn víîn chûa
phaât triïín, hydröcaâcbua chiïịm híìu nhû toađn böơ lûúơng xuíịt khííu,
nhûng víîn khöng ăuê ăïí cín bùìng caân cín thûúng maơi möơt caâch dïî
dađng
Mûâc tùng giaâ díìu ăöơt ngöơt trong nhûông nùm 70 ăaô khñch lïơ Algiïri
cuông nhû nhûông nûúâc díìu moê khaâc vay vöịn vađ ăíìu tû vađo hiïơn ăaơi
hoaâ kinh tïị Nhûng úê ăíy cuông nhû caâc nûúâc khaâc, thu nhíơp tûđ díìu
moê ăaô giaêm nhiïìu Núơ níìn víîn cođn, thíơm trñ cođn nùơng thïm, vûúơt xa
mûâc 30 tyê USD Nhûông biïịn ăöơng múâi ăíy cuêa töíng saên lûúơng khöng
phaêi lađ thaêm kõch cuêa nhûông nùm 80, vúâi mûâc tùng trûúêng GDP hađng
Trang 11nùm xíịp xó 4%, song tñnh ăïịn biïịn ăöơng dín söị, mûâc tùng cuông roô
rađng Trong nhûông nùm 1990 sûơ suy thoaâi víîn tiïịp diïîn Kinh tïị bõ
ăaêo löơn búêi xung ăöơt giûôa quín höìi giaâo vađ chñnh phuê Quyô tiïìn tïơ
quöịc tïị ăaô aâp duơng nhûông biïơn phaâp khùưc nghiïơt
Tunisi
Lađ nûúâc nhoê nhíịt, nghiïng vïì ăöng phûúng nhíịt, coâ thïí bõ “tíy
hoaâ” nhíịt trong caâc nûúâc Maghreb, Tunisi víîn giöịng vúâi caâc nûúâc
laâng giïìng cuêa mònh trïn nhiïìu phûúng diïơn
Tunisie lađ möơt nûúâc nhoê nhíịt trong söị 3 nûúâc Maghreb Múê röơng
vïì phña bùưc vađ Ăöng ra biïín Ăõa Trung Haêi, nûúâc nađy chó chúâm sang
Sahara bùìng möơt ặúđng Grabes-Tozeur Tûđ ặúđng nađy díîn vađo vuđng
nhûông höì mùơn (El-Djerid) vađ ăuơn caât (úê ăíìu muât cuêa vuđng röơng lúân
phña ăöng), raêi raâc coâ nhûông thađnh phöị öịc ăaêo (nhû Tataouine) Phña
bùưc coâ khñ híơu Ăõa Trung Haêi, nhûng vúâi lûúơng mûa ñt Thiïịu mûa
cađng tùng díìn vađo miïìn Trung (xung quanh Kairouan) vađ Gabeđs coâ
lûúơng mûa dûúâi 200mm/nùm lui vïì phña Nam, ăoâ lađ vuđng
hoang maơc
Giöịng nhû úê Algiïri vađ Maröịc, nöng nghiïơp Tunisi phuơ thuöơc
nhiïìu vađo tûúâi tiïu úê ăíy cuông víîn tröìng nhûông loaơi cíy tröìng íịy:
Nguô cöịc coâ luâa mò vađ ăaơi maơch, cam chanh vađ díìu öliu cho saên phíím
thûúng maơi, chùn nuöi cûđu ríịt lúân, tröìng nho cuông ăaô suy thoaâi úê
ăíy
Coâ diïơn tñch heơp (trong phaơm vi Maghreb), Tunisie víîn coâ nhiïìu
nguöìn nùng lûúơng vađ tađi nhuýn khoaâng saên: khoaêng 5 triïơu tíịn díìu
möîi nùm, (tuy nhiïn trûô lûúơng ñt) saên lûúơng phöịt phaât lúân, coâ möơt ñt
sùưt Nhûng cuông víîn úê ăíy, mùơc duđ coâ möơt söị nhađ maây lùưp raâp hoùơc
chïị biïịn nöng saên (díìu ùn, ặúđng) song nïìn cöng nghiïơp chïị biïịn
víîn chûa phaât triïín
Sûơ ýịu keâm tröng cöng nghiïơp hoaâ nađy múâi chó lađ möơt phíìn
nguýn nhín cuêa tònh traơng thiïịu viïơc lađm Tònh traơng nađy lađ kïịt
quêa cuêa mûâc tùng dín söị: tyê lïơ sinh vađo khoaêng 250/00 Sûơ chuýín
hïơ dín söị ăaô bùưt ăíìu nhûng cođn chíơm, gíìn möơt nûêa dín söị dûúâi 20
tuöíi Mûâc biïịn ăöơng dín söị nađy thuâc ăííy quaâ trònh ăö thõ hoaâ Thuê
ăö Tunis tíơp trung gíìn 20% dín söị caê nûúâc, Sfax la thađnh phöị thûâ 2,
vûúơt xa nhûông thađnh phöị coâ tíìm voâc tûúng ăöịi (Bizerre, Sousse,
Kairouan, Gabeđs) Caân cín thûúng maơi tûđ líu ăaô thím huơt nùơng, du
Trang 12lõch thuíơn lúơi búêi khñ híơu chó buđ laơi möơt phíìn sûơ thiïịu huơt íịy, díîn
túâi mûâc núơ ăaâng lo ngaơi: gíìn 7 tyê USD Thu nhíơp ăíìu ngûúđi noâi
chung tùng maơnh tûđ nhûông nùm 1980, song mûâc tùng dín söị ăaô haơn
chïị nhûông tiïịn böơ, ăöìng thúđi phín böị dín cû khöng ăïìu Ăiïìu ăoâ
phíìn nađo chûâng toê cho nhûông bíịt ăöìng trong nhûông nùm 80 vađ
nhûông thay ăöíi vïì chñnh trõ trong ăíịt nûúâc nađy, ặúơc coi nhû möơt
ăiïín hònh cho sûơ öín ắnh giûôa 2 nûúâc laâng giïìng- söi ăöơng lún nhiïìu
♦ Chíu Phi tíy Ghinï
Traêi dađi tûđ tíy sang ăöng, tûđ Rio Cachen túâi ặúđng biïn giúâi
Cameroune trïn khoaêng 3000km, bao truđm hún 2 triïơu km2, 9 quöịc
gia taơo nïn chíu Phi Tíy Ghinï (chuê ýịu trïn búđ võnh Ghinï) phín
biïơt vúâi caâc nûúâc laâng giïìng Sahara vò thuöơc vïì “thïị giúâi íím” Sûơ böị
trñ giûôa caâc búđ cuêa caâc con söng phña Nam vađ sûơ böị trñ giûôa caâc thađnh
luyô nuâi chñnh Fouta Djalon, daôy nuâi Ghinï, cao nguýn Jos - taơo
thuíơn lúơi cho lûúơng mûa döìi dađo trïn nhûông vuđng duýn haêi, do
nhûông khöịi khöng khñ mang ăïịn tûđ Ăaơi Tíy Dûúng Thang xñch ăaơo
líịn vïì phña nam ăïịn vô tuýịn söị 8, miïìn híìu nhû khöng coâ rûđng taân
röơng, úê phña bùưc lađ thang nhiïơt ăúâi vúâi 2 muđa, ăùơc trûng búêi rûđng
thûa vađ ăöìng coê
Tûđ líu, nöơi ắa Xuăùng ăaô ăöng dín hún nhûông vuđng ven búđ (trûđ
Nigiïria) cho túâi khi hoaơt ăöơng buön ngûúđi da ăen vađ thûơc dín ăö höơ
ăaô gíy ra nhûông aênh hûúêng míịt thùng bùìng taâc ăöơng túâi nhûông khu
rûđng duýn haêi, núi ngađy nay tíơp trung túâi 150 triïơu dín Chñnh
nhûông vuđng phña nam lađ núi hađng ăíìu hûúêng thuơ caânh cûêa múê ra vúâi
trao ăöíi quöịc tïị Nhûông ăöìn ăiïìn, khai thaâc rûđng, moê vađ nùng lûúơng
ăaô lađm khuíịy ăöơng nhûông vuđng búđ biïín vađ ăíịt liïìn; nhûng nïìn kinh
tïị víîn dïî bõ taâc ăöơng vađ giaâ caê nguýn liïơu tùng lađm giaân ăoaơn nhõp
ăöơ tùng trûúêng Tûđ ăíìu nhûông nùm 1980, sûơ tùng giaâ nađy ăaô díîn ăïịn
phíìn lúân caâc quöịc gia bõ keơt tađi chñnh vađ phaêi tuín thuê nhûông
khuýịn caâo cuêa quyô tiïìn tïơ quöịc tïị IMF
Kinh tïị ăöìn ăiïìn
Nùìm úê trung tím kinh tïị Ghana vađ Cöịt-Ăi-voa, möơt thúđi úê Nigïria,
cacao vađ cađ phï xuíịt ra tûđ nhûông ăöìn ăiïìn nhoê cuêa nöng dín, töí chûâc
saên xuíịt khaâc hùỉn vúâi hïơ thöịng ăöìn ăiïìn cöng nghiïơp lúân
Cuông giöịng nhû úê Chíu Mô vađ Chíu AÂ nhiïơt ăúâi, boơn thûơc dín ăaô
cho ra ăúđi nhûông ăöìn ăiïìn cöng nghiïơp lúân, trûđ Nigiïria, núi chñnh
Trang 13quýìn Anh luön tûđ chöịi phaât triïín loaơi hònh nöng nghiïơp nađy, tuy
nhiïn hoơ víîn ặúơc thuíơn lúơi do súê hûôu phíìn Ăöng Phi Ăöìn ăiïìn lúân
tû nhín hay nhađ nûúâc, do thûđa kïị hay ñt nhiïìu ặúơc hïơ thöịng hoaâ
sau khi ăöơc líơp (Cote-d'Ivoire, Bï nanh), lađ möơt thïị giúâi riïng, ăùơc
trûng búêi ăöơc canh tùng vuơ nhiïìu loaơi cíy tröìng coâ tuýín lûơa (cao su,
coơ díìu, dûđa, mña), lađ nhûông maêng canh taâc röơng lúân (trûđ núi saên xuíịt
chuöịi vađ dûâa), lađ sûơ chïị biïịn taơi chöî caâc saên phíím vađ tíơp trung
nguöìn nhín cöng ùn lûúng
Cíy tröìng tiïu biïíu cuêa Chíu phi Ghi-nï chñnh lađ ca cao vađ cađ phï
Ăûúơc phín ắnh trong 2 hïơ thöịng nöng dín vađo cuöịi thïị kyê XIX, cíy
cacao vađ cađ phï lađ chöî dûơa cuêa nïìn kinh tïị ăöìn ăiïìn lađng maơc Trûđ
möơt söị maênh ăíịt cuêa rûđng Ghana, hïơ thöịng cíy tröìng nađy ặúơc höơi
nhíơp vúâi caâc cíy lûúng thûơc, cíy nhúô ặúơc tröìng xen keô; cíy líịy cuê,
sùưn, chuöịi vađ luâa gaơo Hïơ thöịng nađy, phaât triïín bùìng viïơc liïn tuơc múê
röơng diïơn tñch, ăaêm baêo cho an ninh lûúng thûơc vađ thu nhíơp tiïìn tïơ
Noâ dûơa trïn saên nùng mađ ăiïìn chuê gaân cho ăíịt vađ cuöơc chaơy ăua ăíịt
ăai lađ nguýn nhín díîn ăïịn nhûông cuöơc xung ăöơt ruöơng ăíịt giûôa
ngûúđi baên ắa vađ dín di cû Hún nûôa nhûông cíy nhúô, vïì líu dađi, seô
taơo ra nhûông thay ăöíi síu sùưc trong hïơ thöịng ăíịt ăai Tû hûôu ruöơng
ăíịt tiïịn triïín nhanh choâng ngay tûđ ăíìu thïị kyê XX, möơt phíìn ặúơc
thûơc hiïơn úê Golf Coast (Ghana) cuô
Tíy Phi coâ nhiïìu nûúâc saên xuíịt cađ phï lúân nhíịt thïị giúâi
(Cöịt-Ăi-voa) vađ nhíịt lađ cacao (Cöịt-Ăi-voa vađ caê Ghana hay Nigiïria)
Thađnh tûơu kinh tïị trûúâc hïịt phuơ thuöơc vađo khaê nùng víơn ăöơng
nhín lûơc gia ằnh vađ nhûông phûúng caâch xoay xúê xa laơ vúâi nhûông tíơp
ăoađn trong nûúâc - ăaêm nhiïơm khíu khai phaâ ăíịt hoang, saên xuíịt vađ
thu hoaơch Thûơc víơy, trïn nhûông ăöìn ăiïìn cúô trung bònh (tûđ 5-6ha) coâ
khi coâ caê nhûông ăún võ saên xuíịt lúân trïn 50 ha, kyô thuíơt saên xuíịt
víîn lađ quaêng canh, khöng cú giúâi hoaâ, chó sûê duơng nhûông saên phíím
chùm boân tûđ thûơc víơt, ñt khi sûê duơng phín boân Sûâc lao ăöơng cuêa con
ngûúđi lađ nhín töị chuê ýịu Toađn böơ hoaơt ăöơng cuêa nïìn nöng nghiïơp
ăöìn ăiïìn, duđ lađ mang tñnh chíịt lađng maơc hay nöng lûúng, gùưn liïìn
vúâi phong trađo di cû lúân, diïîn ra tûđng thúđi ăiïím hay liïn tuơc
Tûđ nhûông nùm 1950, viïơc múê ra nhûông miïìn ăíịt khai hoang röơng
lúân ăaô goâp phíìn ăííy luđi diïơn tñch rûđng vađ lađm lay chuýín cû dín,
phûúng haơi túâi nhûông vuđng phña bùưc, trúê thađnh vuđng phuơ cíơn dû
thûđa lao ăöơng Khaâc nhau búêi caâch töí chûâc vađ sûơ hònh thađnh, nhûông
caânh ăöìng coơ díìu vuđng thung luông thíịp úê Mo-nö vađ nam Bï-nanh
Trang 14hûúâng sang saên xuíịt díìu vađ rûúơu vang coơ, saên phíím dađnh cho thõ
trûúđng ăö thõ
Nhûng tíịt caê nhûông hïơ thöịng nađy ûu ăaôi nhûông vuđng íím; ngađy
nay hún bao giúđ hïịt, cíìn thiïịt phaêi coâ nhûông chñnh saâch taâi cín ăöịi
caâc khu ăíịt phña Bùưc
Nguöìn tađi nguýn moê quan troơng
Nhûông thïị maơnh vïì nùng lûúơng moê lađ ríịt lúân Song caê díìu moê cuêa
Nigïria, caê quùơng caâc loaơi ăïìu khöng phuơc vuơ cho sûơ phaât triïín cuêa
nghađnh cöng nghiïơp nùơng Tađi saên quùơng sùưt vađ böxit lađ kïịt tinh cuêa
cíịu truâc ắa lyâ, ăùơc biïơt lađ sûơ xïịp ngang phín tíìng röơng lúân vađ cuêa
nhûông hïơ thöịng nhiïơt ăúâi biïịn ăöơng Tíy Phi lađ núi chûâa ặơng nhûông
moê böxit lúân cuêa chíu luơc: trûô lûúơng ặúơc biïịt úê Ghinï (8 tyê tíịn)
chiïịm 75% tiïìm nùng cuêa chíu Phi, chiïịm 1/3 trûô lûúơng toađn cíìu
Phíìn chíu luơc nađy coâ thïí coâ 1/4 trûô lûúơng quùơng sùưt cuêa toađn chíu
Phi (khoaêng 5 tyê tíịn) chuê ýịu úê Libïria vađ Cöte-D'Ivoire Mùng gan
vađng, kim cûúng böí sung thïm vađo danh saâch caâc kim loaơi saâng giaâ,
cođn nhûông búđ biïín tríìm tñch vuđng duýn haêi chûâa hydröcaâcbua
Nhûông moê chñnh ăang ặúơc khai thaâc bao quanh vuđng chíu thöí biïín
Niger
Kïí tûđ nhûông nùm 1930, khai thaâc quùơng sùưt cöng nghiïơp úê Sierra
Leone ặúơc bùưt ăíìu, núi coâ vöịn cuêa Anh quöịc ăíìu tû vađo Marampa
Sau ăoâ, trong nhûông nùm 1950, nhûông haông cuêa Mô vađ Tíy Íu ăííy
Libïria lïn hađng ăíìu vïì xuíịt khííu cuêa chíu Phi Thïm vađo chu trònh
khai thaâc sùưt lađ chu trònh bö xñt, triïín khai nùm 1941 úê Ghana Sau
khi múê ra quaâ trònh khai thaâc lúân ăíìu tiïn úê Ghinï nùm 1960, 2 töí
húơp saên xuíịt lúân khaâc lađ Bokï-Sangarïdi vađ Kindia-Deâbeâleâ ăaô ăi vađo
hoaơt ăöơng, khiïịn Ghi-nï trúê thađnh nûúâc cung cíịp thûâ 2 trïn thïị giúâi
caâc saên phíím nađy Nhu cíìu ăíìu tû vađo cú súê haơ tíìng saên xuíịt vađ sú
taân dín lađm tùng thïm sûơ phuơ thuöơc cuêa caâc quöịc gia moê, trong ăoâ
phíìn lúân saên lûúơng dađnh cho xuíịt khííu
Sûơ khai thaâc nhûông nguöìn tađi nguýn moê vađ nùng lûúơng trúê nïn
söịng cođn ăöịi vúâi nhiïìu quöịc gia: Nigiïria hoađn toađn lïơ thuöơc vađo thu
nhíơp tûđ díìu moê vađ Ghinï phuơ thuöơc vađo viïơc baân böxit;sùưt ăaêm
ặúng 2/3 lûúơng xuíịt khííu cuêa Libïria vađ phöịt phaât chiïịm möơt nûêa
hađng xuíịt khííu cuêa Tögö Duy chó coâ Sierra Leone lađ hûúêng gam múê
röơng Kinh tïị moê chûa taơo thuíơn lúơi cho cöng nghiïơp hoaâ
Trang 15 Sûơ buđng nöí ăö thõ thúđi hiïơn ăaơi
Chíu Phi Ghinï ngađy cađng ăö thõ hoaâ, Lagos vađ Abidjan ăaô trúê
thađnh nhûông thađnh phöị chñnh trong phaơm vi chíu luơc
Trong phaơm võ chíu luơc, núi coâ nhõp ăöơ tùng trûúêng ăö thõ maơnh
nhíịt, caâc quöịc gia duýn haêi thuöơc võnh Ghinï ăaô bùưt tay vađo quaâ
trònh ăö thõ hoaâ nhanh choâng vađ kyđ vô tûđ 4 thíơp kyê qua Quêa víơy, vađo
cuöịi nhûông nùm 80, chó coâ dín vuđng Cöịt-Ăi-voa (búđ biïín Ngađ) vađ
ặúng nhiïn lađ dín Nigïria cû truâ ăa söị trong caâc trung tím ăö thõ
Ghi-nï, Ghana, Tö gö vađ Sierra Leone coâ 1/3 hay 1/4 söị dín söịng úê
thađnh phöị, 6/10 dín Libïria vađ Bï-nanh cođn söịng úê nöng thön Song
mùơc cho con söị thöịng kï coâ thïị nađo chùng nûôa vađ nhûông khoâ khùn
phín biïơt dín thađnh thõ vúâi nöng thön do tñnh thay ăöíi cuêa ắa lyâ ăöi
khi cûơc ăiïím, tyê lïơ tùng trûúêng hiïơn nay (khoaêng 5%/nùm trung
bònh) cađng nhíịn maơnh thïm sûâc nùơng cuêa caâc thađnh phöị Nùm 2000,
tíịt caê caâc nûúâc seô coâ khoaêng 40% lađ dín thađnh thõ
Ăö thõ hoaâ khöng phaêi ặúơc khúêi phaât tûđ thûơc dín Koumassi - thuê
ăö Achanti Nhiïìu thađnh phöị Voruba vađ Haoussa, caâc thađnh thõ buön
baân cuêa dín buön Malinkeâ vađ Dioula chûâng kiïịn lõch sûê líu ăúđi cuêa
nïìn thûúng maơi víîn mang sùưc thaâi chñnh trõ Song sûơ chia cùưt cuêa
thûơc dín, sûơ phöí thöng hoaâ kinh tïị hađng hoaâ vađ sûơ phaât triïín cuêa
dín di cû ăaô cíịu thađnh nïn khung ăö thõ
Tûđ khi coâ ăöơc líơp, bíịt bònh ăùỉng cuông tùng lïn, thûúđng phûúng haơi
túâi nhûông thađnh phöị luơc ắa nhíịt Nhûông thađnh phöị caêng luön lađ núi
hûúêng thuơ nhiïìu nhíịt Ăíìu nhûông nùm 1990, 4 khu dín cû 1 triïơu
dín -Lagos, Abidjan, Accrajema vađ Ibadan- nùìm úê ven búđ hoùơc rûđng
Híìu nhû tíịt caê caâc thađng phöị trïn 500.000 dín ăïìu úê vuđng duýn
haêi hoùơc úê phña Nam Nhûông thađnh phöị lúân ven búđ tíơp trung phíìn
lúân dín ăö thõ, ngađy cađng tíơp trung nhiïìu Conakry vađ Lömï gíìn nhû
ăöng dín gíịp 10 líìn Kankan vađ Sököăï Sûơ tùng trûúêng cuêa nhûông
thađnh phöị chñnh thûúđng ríịt nhanh, víîn khöng ngùn chùơn ặúơc sûơ
phaât triïín cuêa nhûông thađnh phöị nhoê Sûơ nùng ăöơng cuêa ăö thõ gùưn
vúâi sûơ nùng ăöơng cuêa nïìn kinh tïị ăöìn ăiïìn cuông nhû vúâi trao ăöíi
xuýn biïn giúâi Tûđ líu lađ nöng thön, chíu phi Ghinï giúđ ăíy phaêi ăöịi
mùơt vúâi víịn ăïì ăö thõ, ngađy cađng khoâ ăaêm ặúng nhûông víịn ăïì viïơc
lađm vađ nhađ úê trong nhûông thađnh phöị
Trang 16 Gaânh nùơng núơ níìn
Sau 2 thíơp kyê duy trò tùng trûúêng, tíịt caê caâc nûúâc thuöơc võnh
Ghinï ăïìu mùưc núơ, ăaô thöng qua chñnh saâch caêi caâch cú cíịu nhùìm líơp
laơi sûơ cín ăöịi vïì kinh tïị vađ tađi chñnh, ặúơc khuýịn khñch búêi quyô tiïìn
tïơ quöịc tïị FMI
Nhûng nïìn kinh tïị xuíịt khííu, chuýn vïì baân möơt hoùơc nhiïìu saên
phíím nöng nghiïơp, nùng lûúơng vađ moê ặúơc chïị biïịn möơt ñt hoùơc chûa
chïị biïịn, hoađn toađn phuơ thuöơc vađo sûơ biïịn ăöơng giaâ caê trïn thïị giúâi
Trïn töíng thïí, nhûông trao ăöíi thûúđng thuíơn lúơi vađo nhûông nùm
1960-1970, vúâi sûơ buđng nöí ñt nhiïìu cuông thoaêng qua ăöịi vúâi díìu moê, cađ
phï, cacao Song sûâc mua cuêa nhûông nûúâc nhíơp khííu ăaô giaêm maơnh
giûôa nhûông nùm 1980-1987, möơt phíìn do khuêng hoaêng cuêa caâc nûúâc
cöng nghiïơp Khi nhûông giai cíịp xaô höơi nhoê laônh ăaơo khöng lađm töín
haơi túâi xuíịt khííu (Libïria, Sierra Leon, Ghinï), nhûông nguöìn thu
nhíơp döìn lïn ăaô cho pheâp tung ra nhûông chûúng trònh trang bõ-raêi
nhûơa maơng lûúâi ặúđng böơ, xíy ăíơp nûúâc, xíy dûơng caâc thuê ăö múâi
(Abijia, Yamoussarkro) vađ tiïịn hađnh quy hoaơch vuđng (tröìng böng úê
Tögö, Cöịt-Ăi-voa) Nhûông nguöìn nađy ặúơc ăíìu tû tûđ vöịn vay vađ
nhûông gaânh nùơng tađi chñnh ăaô nhín lïn Nùm 1992, núơ nûúâc ngoađi úê
Nigïria (theo ûúâc tñnh) lïn túâi 25 tyê $, Cöịt-Ăi-voa núơ 20 tyê $
Trûúâc khi gia haơn núơ, söị núơ luön vûúơt 1/3, thíơm chñ lïn túâi 40% thu
nhíơp tûđ xuíịt khííu: úê ăíy coâ thïí chõu ặơng ặúơc (Libïria, Sierra
Leon), ngín saâch nhađ nûúâc ăaô caơn kiïơt Caâc quöịc gia nađy ăaô phaêi
thöng qua nhûông biïơn phaâp do IMF ăođi hoêi: giaêm triïơt ăïí chi tiïu
cöng cöơng, phaâ gña ăöìng tiïìn, tû hûôu hoaâ, núâi loêng thúị quan
Nigiïria
Tûđ chíu thöí biïín Nigiï ăïịn búđ nam cuêa höì Tchad, Nigiïria lađ nûúâc
ăöng dín nhíịt luơc ắa chíu Phi Dín söị nûúâc nađy gíìn nhû gíịp ăöi dí
söị Aicíơp, gíìn 100 triïơu dín, gíịp ăöi Nam Phi vađ Zaire coâ 6/10 ngûúđi
Nigiïria söịng úê chíu Phi Ghinï Vïì töíng thu nhíơp quöịc nöơi GDP, chó
coâ Nam Phi lađ vûúơt nûúâc nađy, nhûng Nigiïria víîn chó ặâng thûâ 5 vïì
thu nhíơp ăíìu ngûúđi úê chíu Phi luơc ắa ăen Tûđ khi ăöơc líơp - ặúơc
tuýn böị ăađng hoađng ngađy 1/10/1960 trong bíìu khöng khñ ýn bònh
xoaâ boê thuöơc ắa - ăïịn ăíìu nhûông nùm 80, mûâc tùng trûúêng kinh tïị
ăaô ặúơc duy trò, hún 3% /nùm trong thíơp kyê ăíìu, 7,5% trong nhûông
nùm 70
Trang 17Ăûúơc khñch lïơ búêi sûơ buđng nöí hydröcaâcbua vađ sûơ söịt giaâ do cuâ söịc
díìu moê gíy ra, mûâc tùng trûúêng cuông ăaô keâo theo nhûông míịt cín ăöịi
nghiïm troơng, mađ naơn nhín söị möơt lađ nöng nghiïơp Thïm vađo sûơ
khuêng hoaêng nöng nghiïơp nađy lađ möơt loaơt nhûông bíịp bïnh chñnh trõ,
ặúơc nhín ăöi búêi sûơ tuơt híơu cuêa thu nhíơp tûđ díìu moê tûđ nùm 1981
Nhûông cuöơc ăaêo chñnh quín sûơ nùm 1966, nöơi chiïịn vađ mûu toan li
khai cuêa Biatra (1967-1970), sûơ nöịi tiïịp cuêa caâc chïị ăöơ quín sûơ ăaô
lađm tan raô liïn bang vađ chûâng toê sûơ thöịng nhíịt dín töơc ríịt mong
manh
Xíy dûơng möơt nhađ nûúâc coâ khaê nùng thíu toâm nhûông dín töơc coâ
nguöìn göịc vađ vùn hoaâ khaâc nhau khöng phaêi dïî, vađ nghõch lyâ thay,
chñnh quýìn trung ûúng khöng ngûđng cuêng cöị trong khi töí chûâc liïn
bang laơi chia reô
Nïìn nöng nghiïơp giûôa khuêng hoaêng vađ phuơc höìi
Ngađnh nöng nghiïơp - naơn nhín cuêa sûơ buđng nöí díìu moê trong
nhûông nùm 1970, ngađy nay laơi trúê thađnh möơt ûu tiïn úê Nigiïria
Trong khi ăöơc líơp, nöng nghiïơp lađ truơ cöơt cuêa nïìn kinh tïị Vađo cuöịi
nhûông nùm 1960, ngađnh nađy víîn ăaêm baêo ặúơc 65% thu nhíơp tûđ
xuíịt khííu, chiïịm 55% töíng thu nhíơp quöịc nöơi vađ chiïịm möơt nûêa söị
lao ăöơng Tûúng ûâng vúâi sûơ ăa daơng vïì khñ híơu vađ con ngûúđi lađ sûơ ăa
daơng cuêa hïơ thöịng saên xuíịt, ặúơc ặa vađo ăoâ nhûông loaơi cíy tröng
cho xuíịt khííu (Nigiïria thiïịu caâc ăöìn ăiïìn cöng nghiïơp lúân) Nïìn
nöng nghiïơp nöng dín phûâc taơp, úê miïìn bùưc dûơa vađo saên xuíịt nguô cöịc
(bobo, kï) kïịt húơp vúâi böng vađ laơc, thïm vađo ăoâ lađ chùn nuöi bođ quaêng
canh do nhûông ngûúđi di cû vađ ắnh cû úê ăíy kiïím soaât Khu vûơc
MiddleBelt ñt dín, cung cíịp bobo, sùưn, ngö, luâa, gaơo vađ cuê Thïm vađo
caâc loaơi cíy lûúng thûơc cú baên nhû cuê vađ sùưn úê rûđng phña nam cođn coâ
nguô cöịc, cacao úê phña tíy Niger vađ coơ díìu ặúơc khai thaâc maơnh
Nöng nghiïơp saât nhíơp, dûơa trïn saên xuíịt nhoê, ăaô bõ taâc ăöơng
maơnh meô búêi buđng nöí díìu moê Bíịt lúơi búêi chñnh saâch ăíìu tû cöng
cöơng, nöng saên lađ naơn nhín cuêa sûơ tùng nhanh thu nhíơp ăö thõ, gíy
ra naơn di cû nöng thön lúân, túâi mûâc dín thađnh thõ ngađy nay chuê ýịu
lađ dín nöng thön Nöng saên chõu aênh hûúêng búêi sûơ míịt giaâ cuêa ăöìng
Naira vađ trúê laơi nhíơp khííu lûúng thûơc öì aơt ăïí tiïịp tïị cho thõ trûúđng
ăö thõ ăang múê röơng Nhíơp khííu nguô cöịc ăaô tùng lïn 4 líìn giûôa
nhûông nùm 1971-1986 vađ ngöịn míịt 22% thu nhíơp tûđ díìu moê nùm
1983 Nùm 1980, nöng nghiïơp chiïịm 1/3 töíng saên lûúơng quöịc nöơi vađ
chó chiïịm 3% xuíịt khííu Tûđ nùm 1984, chñnh phuê ăaô thay ăöíi hoađn
Trang 18toađn chñnh saâch cuêa mònh Trúê laơi vúâi chïị ăöơ baêo höơ, höî trúơ giaâ ca
cao, ăöìng thúđi cuöơc khuêng hoaêng tađi chñnh ăaô khuýịn khñch sûơ khöi
phuơc cuêa nghađnh nöng nghiïơp (mûâc thím huơt caân cín nöng nghiïơp
ăaô giaêm) ăöìng thúđi ặúc khñch lïơ búêi kïị hoaơch 3 nùm (1991)
Sûơ gia tùng khöíng löì dín söị chíu Phi
Gíìn 1/6 dín söị chíu Phi lađ ngûúđi Nigiïria, möîi nùm nûúâc nađy coâ
thïm 3 triïơu dín Ăö thõ hoaâ tûđ líu, giúđ ăíy víîn nùưm vûông nhõp ăöơ
tiïịn triïín
Cuöơc ăiïìu tra nùm 1973ăaô bõ “huyê boê” búêi cuöơc ăaêo chñnh nùm
1975, nhûông ûúâc tñnh dín söị tûđ líu ăaô dûơa trïn söị liïơu ặa ra tûđ
nùm 1963 Trong khi ăoâ nhûông ûúâc tñnh chñnh thûâc vûúơt quaâ 120
triïơu dín nùm 1991, cuöơc ăiïìu tra thûơc hiïơn cuđng nùm ăoâ ăaô cho dín
Nigïria biïịt rùìng hoơ “chó coâ” 88,5 triïơu ngûúđi Duđ sao ăi nûôa vúâi mûâc
tùng hún 3% nùm nûúâc nađy ăaô ăaơt túâi 100 triïơu nùm 1995 vađ chùưc
chùưn nùm 2000 seô lađ 120 triïơu dín Nigiïria chiïịm 15% dín söị caê
chíu luơc, xíịp xó hún Aicíơp 40 triïơu ngûúđi (nûúâc thûâ 2 vïì dín söị chíu
phi theo tiïu chñ dín söị)
Vúâi 100 ngûúđi /1km2, Nigïria coâ míơt ăöơ cao nhíịt trong tíịt caê caâc
quöịc gia ven búđ Tíy Phi, song dín cû phín böị khöng ăïìu, phíìn phña
Bùưc tíơp trung hún möơt nûêa dín söị Ba haơt nhín dín söị núi coâ míơt ăöơ
hún 100 ngûúđi /km2, thíơm chñ 200 vađ 400 ngûúđi /km2: möơt úê phña Bùưc
(Kano, Zaria) vađ hai úê Ăöng Nam (tûđ Enugu ăïịn ven biïín) vađ úê Tíy
Nam xung quanh caâc thõ xaô Yoruba Traâi ngûúơc vúâi nhûông cûơc tíơp
trung nađy lađ nhûông khu ăíịt tröịng hoùơc ñt dín úê MiddleBelt,ăùơc biïơt
lađ úê thung luông Niger vađ Benoue, cuông nhû ven höì Tchad vúâi míơt ăöơ
thíịp, vuđng chíu thöí Niger vađ lûu vûơc söng Cross Nhûông chïnh lïơch
nađy gùưn vúâi lõch sûê cû truâ, nhûng cuông bùưt nguöìn tûđ kyô thuíơt saên
xuíịt khöng lađm chuê ặúơc nûúâc, phíìn lúân caâc töí chûâc nöng thön ăaô boê
ăíịt böìi vađ thung luông, bao quanh búêi nhûông caânh rûđng, núi ngûơ tri
cuêa ruöìi sïsï vađ truđng muôi khoan
Tuy nhiïn söị lûúơng caâc thađnh phöị vađ töịc ăöơ ăö thõ hoaâ cao lađm
Nigïria nöíi bíơt Vađo ăíìu nhûông nùm 1990, hún möơt nûêa söị dín cû
truâ trong 900 thađnh phöị gíìn 5000 dín, dín ăö thõ tùng nhanh gíịp
4-5 líìn úê nöng thön nhûông nùm 60-90 Ăö thõ hoaâ cuông bùưt nguöìn tûđ
thúđi kyđ tiïìn thuöơc ắa cuêa caâc dín töơc Haoussa, Kanouri, Peul vađ
nhíịt lađ Yoruba vađo thïị kyê thû XIX, xûâ Yoruba ăaô raêi raâc coâ nhiïìu
thađnh phöị coâ hún 50.000 dín, vađ sûơ tíơp trung ngađy nay chó coâ riïng úê
Trang 19chíu Phi, khoaêng 40 thađnh phöị trïn 100.000 dín
Nhûông phong trađo quay vïì nöng thön hiïơn nay,chùỉng haơn nhû úê
phña Ăong Nam, liïơu coâ lađm ăaêo löơn ặúơc tònh thïị?
Theo chiïìu hûúâng coâ triïín voơng nađy, laơi cíìn phaêi thíơn troơng Víîn
cođn möơt ăiïìu töìn taơi: ngûúơc laơi vúâi nhiïìu nûúâc chíu Phi khaâc, thađnh
phöị chñnh Lagos laơi khöng tíơp trung phíìn lúân dín thađnh thõ vađ nïìn
taêng ăö thõ laơi ăuê lúân ăïí coâ thïí phín phöịi mûâc tùng trûúêng coâ thïí
traânh ặúơc mûâc tíơp trung quaâ cao Hún nûôa quy mö laônh thöí liïn
bang bao truđm 800km2, ặúơc dûơ ắnh xíy dûơng thuê ăö múâi Abuja
nùìm úê trung tím ăíịt nûúâc, víîn cođn ăöng dín.Thađnh phöị múâi coâ khaê
nùng tiïịp ăoân 2 triïơu dín, thađnh phöị xíy dûơng thuê ăö múâi Abuja seô
lađ möơt thùưng lúơi lúân khöng chó vïì mùơt chñnh trõ mađ cođn vïì víịn ăïì dín
söị: cho dín cû truâ úê Middle Belt lađ giaêi phaâp töịt nhíịt ăïí traânh tònh
traơng míịt cín ăöịi khöng gian trong thúđi kyđ hiïím hoaơ
Tûđ nguöìn lúơi díìu moê ăïịn caêi töí tađi chñnh
Buđng nöí díìu moê trong nhûông nùm 1970 ăaô gíy nïn möơt niïìm laơc
quan thaâi quaâ Saên lûúơng vađ giaâ caê rúât xuöịng ăaô mang laơi cún thûâc
tónh ăau ăúân
Ăûúơc phaât hiïơn möơt phíìn nùm 1938 röìi nùm 1953, ặúơc khai thaâc
möơt ñt trong nhûông nùm 1960, nguöìn díìu moê cuêa Nigiïria-thađnh viïn
cuêa OPEC tûđ 1971-ăaô trúê thađnh bïơ phoâng cho sûơ tùng trûúêng trong
nhûông nùm 1970 Hai cuâ söịc díìu moê (1973-1974,1979-1980) ăaô cho
pheâp tùng thu nhíơp lïn gíịp 10 líìn tûđ xuíịt khííu vađ saên lûúơng ăaô
tùng hún gíịp ăöi trong nhûông nùm 1970-1979- nùm kyê luơc trong ăoâ
Nigiïria trúê thađnh nûúâc xuíịt khííu thûâ 6 trïn thïị giúâi Tûđ nùm 1974,
díìu moê chiïịm hún 85% lûúơng xuíịt khííu cuêa ăíịt nûúâc, vađ troơng lûơc
cuêa noâ lađ ýịu töị quýịt ắnh ăöịi vúâi dûơ trûô ngoaơi tïơ vađ ngín saâch nhađ
nûúâc -80% tûđ nguöìn lúơi tùng cao cuêa hydröcaâcbua Nùìm úê vuđng Ăöng
Nam, trïn búđ biïín chíu thöí röơng lúân Nigiï, trûô lûúơng ăaô ặúơc khaâm
phaâ xem nhû vö tíơn Cíìn phaêi thïm vađo ăoâ 2400 tyê m3 khñ thiïn
nhiïn víîn chûa ặúơc khai thaâc thûơc sûơ Nguöìn lúơi díìu moê, do chñnh
phuê kiïím soaât tûđ khi quöịc hûôu hoâa möơt phíìn hay toađn böơ caâc cöng
ty, ăaô biïịn Nigiïria thađnh nûúâc xuíịt khííu ăöơc mùơt hađng vađ taơo
thuíơn lúơi cho sûơ phaât triïín caâc chûúng trònh ăíìu tû Maơng lûúâi ặúđng
giao thöng raêi nhûơa hún 20.000km, caâc cöng trònh xíy dûơng lúân,
trong ăoâ kyđ vô nhíịt lađ cöng trònh thađnh phöị Abuja — thuê ăö liïn bang
múâi, cuông nhû ngađnh hoaâ díìu vađ luýơn gang theâp ăaô ặúơc hûúêng
Trang 20khöịi tiïìn tûđ nguöìn díìu moê nađy Lagos ăaô trúê thađnh trung tím cuêa
möơt liïn hiïơp ăö thõ cöng nghiïơp huđng maơnh trïn 10 triïơu dín
Nhûng do quaâ phuơ thuöơc vađo nguöìn thu tûđ díìu moê, Nigiïria ăaô bõ
aênh hûúêng búêi sûơ thu heơp cuêa thõ trûúđng thïị giúâi vađ giaâ giaêm Mùơc
duđ saên lûúơng khöi phuơc nùm 1992, song thu nhíơp ăaô giaêm ăi 1/4 kïí
tûđ nùm 1984
Mö hònh tùng trûúêng sinh ra tûđ sûơ buđng nöí díìu moê ăaô khiïịn nûúâc
nađy lím vađo khoaên núơ nûúâc ngoađi gíìn 30 tyê $ Tûđ nùm 1986, caâc nhađ
laônh ăaơo Nigiïria ăaô bùưt tay vađo quaâ trònh ăiïìu chónh cú cíịu: haơn
chïị nhíơp khííu, phaâ giaâ 70% ăöìng Naira höìi thaâng 3 nùm 1992 nhùìm
dađnh ặúơc sûơ uêng höơ cuêa caâc töí chûâc tađi chñnh quöịc tïị (I.M.F) ăïí
trang traêi vađ gia haơn núơ — ngöịn míịt 40% thu nhíơp tûđ xuíịt khííu
Víịn ăïì liïn bang
Nhiïìu dín töơc vađ caâc dín töơc ríịt ăa daơng ăaô aâp ăùơt möơt cíịu truâc
liïn bang, vúâi söị bang tùng díìn lïn ăïìu ăùơn
Ăûúơc thûđa kïị tûđ thûơc dín, nhûông ặúđng biïn giúâi nhín taơo bao boơc
caâc dín töơc coâ nïìn vùn hoaâ, nguöìn göịc vađ töí chûâc xaô höơi khaâc nhau
Ba thûơc thïí dín töơc lúân: Haoussa, Yoruba vađ Ibo chiïịm 55% dín söị
vađ taơo nïn truơc chñnh cuêa ăúđi söịng chñnh trõ Nhûông dín töơc ñt ngûúđi
hún; dín töơc Peul, Ibibio - Efik, Kanouri, Tiv cuông coâ möơt vai trođ
quan troơng trong sûơ taơo nïn thïị cín ăöịi úê ắa phûúng, thíơm chñ trïn
toađn quöịc Sûơ ăa daơng vïì dín töơc trúê nïn phûâc taơp hún búêi xung ăöơt
tön giaâo Ngađy nay möơt nûêa söị dín theo höìi giaâo: Nigiïria ăaô trúê
thađnh nûúâc Höìi giaâo hađng ăíìu úê chíu Phi
Sau khi ăaô thöịng nhíịt caâc chñnh thïí baêo höơ úê miïìn bùưc vađ miïìn
nam nùm 1914, chñnh quýìn Anh — thi hađnh quy tùưc laônh ăaơo trûơc
tiïịp, ăaô phín chia nûúâc nađy lađm ba vuđng nùm 1954: Bùưc, Tíy vađ
Ăöng taơo thađnh liïn bang coâ thuê ăö lađ Lagos Vađo thúđi kyđ ăöơc líơp,
liïn bang coâ nhûông thïí chïị theo kiïíu Ùng-lö-xùưc — xöng, nhûng
quýìn tûơ trõ ặúơc thûđa nhíơn cho caâc vuđng (thaâng 4 nùm 1963) ăaô lađm
giaêm quýìn lûơc cuêa trung ûúng Sûơ thöịng nhíịt chñnh trõ mong manh
ăaô ăöí vúô nùm 1966 khi cuöơc ăaêo chñnh quín sûơ ăaô chíịm dûât nïìn cöơng
hoađ thûâ nhíịt, ăùơc biïơt nùm 1967 Nùm ăoâ, trong hoađn caênh sùưp tan
raô, liïn bang ăaô bõ chia lađm 12 bang, nöơi chiïịn xaêy ra vađo thaâng 5 vađ
miïìn ăöng coâ ím mûu ly khai vúâi ýu saâch ăođi cöng nhíơn nïìn cöơng
hoađ cuêa Biafra (ngađy 30/5) Nöơi chiïịn kïịt thuâc (1970), röìi thu nhíơp
tûđ díìu moê tùng nhanh laơi cho pheâp cuêng cöị quýìn lûơc trung ûúng,
Trang 21keâo theo sûơ nhín lïn cuêa caâc vuđng: tûđ 12 vuđng nùm 1967 lïn 19 vuđng
nùm 1976 (ăùơc biïơt lađ sûơ hònh thađnh vuđng laônh thöí liïn bang múâi úê
Abuja), röìi lïn 21 vuđng nùm 1987, 30 vuđng nùm 1991
Chïị ăöơ liïn bang theo kiïíu Nigiïria hoaơt ăöơng qua hònh thûâc taâch
ăöi, sao cho tñnh “liïn bang” úê ăíy coâ sùưc thaâi ăùơc biïơt, vò sûơ taâi phín
phöịi thu nhíơp cuêa chñnh quýìn trung ûúng lađ söịng cođn ăöịi vúâi nïìn
kinh tïị cuêa híìu hïịt caâc bang Nhûông chïnh lïơch trong phaât triïín víîn
cođn nhiïìu 1/3 söị bang coâ caâc ngađnh cöng nghiïơp Trao ăöíi thûúng
maơi quan troơng chó ặúơc thûơc hiïơn búêi 6 bang Khoaêng caâch giûôa cû
dín ríịt lúân Duy chó coâ nhađ nûúâc liïn bang múâi coâ thïí giaêm búât
nhûông caâch biïơt nađy vađ sûơ lûơa choơn Abuja lađm thuê ăö thïí hiïơn thiïơn
chñ cín ăöịi ăíịt nûúâc trúê laơi
Nhûông quöịc gia duýn haêi võnh Ghinï
Coâ caê thaêy 9 nûúâc (nùìm trïn búđ võnh Ghinï phña tíy Bùưc vúâi
nghôa chñnh xaâc cuêa noâ), tûđ Ghinï Bñt-xö ăïịn Nigiïria
qua Ghinï, Sierra Lïön, Libïria, Cöịt-Ăi-voa, Ghana, Tögö vađ
Bï-nanh
Caâc nûúâc thuöơc võnh Ghinï híìu hïịt lađ caâc nûúâc ăang phaât triïín
Tûđ thúđi kyđ híơu tûơ do hoaâ ăùơc trûng cho Libïria ăöơc líơp tûđ nùm 1847,
núi ăöìng ăöla Mô víîn lađ ăöìng tiïìn chñnh, túâi thúđi kyđ xaô höơi chuê nghôa
khoa hoơc Ghinï, tûđ mö hònh Ivoire ăïịn chuê nghôa xaô höơi chíu Phi
Ghana, coâ ríịt nhiïìu ặúđng löịi ăïí gùưng giaêi quýịt nhûông víịn ăïì vïì
phaât triïín
Víơy mađ híìu hïịt caâc nûúâc nađy ăïìu thuöơc vïì nhoâm nhûông nûúâc
chíơm tiïịn nhíịt, duy nhíịt chó coâ Cöịt-Ăi-voa coâ mûâc thu nhíơp bònh
quín ăíìu ngûúđi tùng lïn trong thúđi kyđ 1960-1980 Trong miïìn chíu
Phi “íím ûúât”, núi víîn cođn haơn haân nhûng aênh hûúêng ñt hún túâi muđa
mađng so vúâi caâc vô tuýịn Sahara, víịn ăïì vïì lûúng thûơc khöng ăaâng
ngaơi, ăùơc biïơt úê nhûông nûúâc “coâ söng ngođi” phña nam Fouta Djalon —
líu ăađi nûúâc cuêa chíu Phi — coâ maơng lûúâi ặúđng thuyê vađ tiïìm nùng
moê lađ nhûông thïị maơnh vûông chùưc ăöịi vúâi cöng nghiïơp Tuy nhiïn,
chûa coâ nûúâc nađo trong khu vûơc nađy thûơc sûơ cöng nghiïơp hoaâ
Do mùưc núơ, buöơc phaêi thöng qua nhûông chñnh saâch ngùơt ngheđo, caâc
quöịc gia võnh Ghinï dûúđng nhû ăi vađo ngoô cuơt, khöng cođn núi cíìu
viïơn nađo khaâc ngoađi sûơ trúơ giuâp tađi chñnh quöịc tïị Möơt trong nhûông
bíịt lúơi lúân víîn lađ sûơ nhoê nhùơt di chûâng tûđ thúđi xoaâ boê thuöơc ắa