Tiểu thuyết lịch sử của lan khai tt

Tuy nhiên mảng TTLS của ông vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ và hệ thống, mặc dù tính tới thời điểm hiện tại, ông là nhà văn có số lượng tiểu thuyết lịch sử TTLS lớn nhất trong các nhà vă

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

ĐỖ THỊ NHÀN

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VĂN HỌC

Mã số: 9.22.01.20

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Hà Nội - 2020

Công trình được hoàn thành tại:

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN MẠNH TIẾN

Phản biện 1: PGS.TS Trần Khánh Thành

Trường Đại học KHXH&NV - ĐHQG Hà Nội

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Bích Thu

Viện Văn học

Phản biện 3: PGS.TS Phùng Ngọc Kiếm

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp trường

Họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Công trình được hoàn thành tại:

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Lan Khai là nhà văn nổi tiếng trong trào lưu cách tân văn học giai đoạn nửa đầu thế kỉ XX Sự nghiệp sáng tác của Lan Khai đa dạng về thể loại Đương

thời trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã nhận

xét: Lan Khai là “lão tướng trong làng tiểu thuyết đang gắng tìm đường mới” Nhiều tác phẩm của Lan Khai đã thu hút sự quan tâm của đông đảo giới nghiên cứu trong và ngoài nước Thời gian gần đây thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn

đường rừng cùng tên tuổi của Lan Khai đã được giới thiệu trên Tạp chí Quốc tế

(ISSN 24103918) Tuy nhiên mảng TTLS của ông vẫn chưa được nghiên cứu đầy

đủ và hệ thống, mặc dù tính tới thời điểm hiện tại, ông là nhà văn có số lượng tiểu thuyết lịch sử (TTLS) lớn nhất trong các nhà văn hiện đại Việt Nam (26 tác phẩm)

và là cây bút sớm có tinh thần tiên phong đổi mới, có ảnh hưởng lớn tới sáng tác

ở các giai đoạn sau

Trước 1945 trào lưu cách tân văn học diễn ra sôi nổi nhưng “trong cái mới vẫn

còn rớt lại nhiều cái cũ” (Một thời đại trong thi ca - Hoài Thanh) thì TTLS của Lan

Khai với những quan niệm nghệ thuật mới đã làm sôi động thêm không khí phê bình

văn học, tạo ra những cuộc tranh luận xung quanh vấn đề lịch sử và hư cấu nghệ thuật,

vấn đề sử dụng ngôn ngữ v.v… Với những đổi mới táo bạo, TTLS của Lan Khai đã có tác động mạnh mẽ đến không khí phê bình văn học đương thời và kích thích sự sáng tạo của các nhà văn sáng tác về đề tài lịch sử Tuy nhiên, do cái chết đầy bí ẩn của ông suốt thời gian dài chưa được công bố nên từ sau 1945 trở đi còn nhiều di cảo của Lan Khai và hàng chục TTLS của ông chưa được tái bản ,nghiên cứu và giới thiệu rộng rãi đến bạn đọc Cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào có tính quy mô, toàn diện và hệ thống về thể tài TTLS của Lan Khai Vì vậy trong công trình nghiên cứu

này, chúng tôi sẽ làm sáng tỏ tính tiên phong trong hành trình cách tân thể loại của một

cây bút tiểu thuyết giàu tài năng và tâm huyết nửa đầu thế kỉ XX

Năm 2006, Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức Lễ Kỷ niệm 100 năm sinh Lan Khai và Hội thảo Khoa học: Lan Khai với văn học Việt Nam hiện đại, Lan Khai được

hoàn nguyên, cho thấy di sản văn học của Lan Khai là rất lớn và các TTLS có vị trí quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của ông và nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Điều

đó đã đặt ra yêu cầu cấp thiết cần có một công trình nghiên cứu kịp thời, quy mô và hệ thống, toàn diện các tác phẩm của nhà văn ở thể tài TTLS để thấy được những đóng góp của ông trong giai đoạn 1930 - 1945 và tiến trình phát triển của lịch sử văn học dân tộc, đồng thời làm sáng tỏ thêm những vấn đề lí luận về thể loại

1.2 Những năm gần đây, TTLS của các nhà văn đất Việt đã vươn mình lớn dậy với sự gia tăng không ngừng về số lượng tác phẩm và quy mô phản ánh, hình thành nhiều khuynh hướng đa dạng, phức tạp nên đã xuất hiện nhiều quan niệm nghệ thuật khác nhau trong sáng tác và tiếp nhận TTLS đã và đang trở thành tâm điểm của thời sự văn học Trước trào lưu hội nhập quốc tế, ngày càng xuất hiện nhiều công trình ứng dụng lý thuyết hiện đại vào nghiên cứu văn học trong đó có TTLS Tuy nhiên hệ thống lý thuyết về thể tài

này còn khá khiêm tốn và việc giới thiệu ở trong nước còn phân tán, quan niệm về thể loại chưa thống nhất, sáng tác ngày càng diễn biến phức tạp đã nảy sinh nhiều cuộc tranh luận sôi nổi xung quanh vấn đề lịch sử và hư cấu nghệ thuật

Xuất phát từ thực trạng đó đòi hỏi chúng ta cần tìm hiểu những sáng tác đã được trải nghiệm và cách tiếp cận thích hợp mới đem lại cái nhìn sáng rõ hơn về sự hình thành phát triển của một thể tài văn học mang tính đặc thù trong nền văn học Việt Nam hiện đại Do vậy, chúng tôi chủ trương đi sâu nghiên cứu đề tài này nhằm làm sáng tỏ những điểm mới mẻ, độc đáo trong TTLS của Lan Khai trên phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Qua những thành quả nghiên cứu chúng tôi sẽ làm rõ thêm một

số vấn đề lí thuyết về quan niệm sáng tác và thể loại nhằm góp thêm hướng tiếp cận toàn diện và hệ thống TTLS hiện nay

1.3 Công trình nghiên cứu của chúng tôi còn có ý nghĩa thiết thực trong việc giảng dạy tích hợp môn Ngữ văn và Lịch sử trong Nhà trường Kết quả nghiên cứu của công trình sẽ cung cấp thêm ánh sáng lý luận và các giá trị thực tiễn đáp ứng nhu cầu

mở rộng nhận thức của học sinh trong nhà trường phổ thông Nghiên cứu TTLS của Lan Khai góp phần làm cho bức tranh văn học sử Việt Nam toàn diện hơn, giúp học sinh nhận thức lịch sử sâu sắc hơn, khơi dậy những cảm xúc thẩm mĩ ở học sinh về truyền thống vẻ vang của dân tộc

Xuất phát từ nhu cầu cấp thiết trong nghiên cứu và học tập hiện nay cũng như góp phần tổng kết các thành tựu tiêu biểu của văn học Việt Nam thế kỷ XX,

chúng tôi chọn đề tài Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai nhằm làm sáng tỏ những

vấn đề lí luận và thực tiễn sáng tác cũng như những đóng góp của Lan Khai trong hành trình đổi mới thể loại và hiện đại hóa nền văn học nước nhà giai đoạn nửa đầu thế kỉ XX

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi tập trung khảo sát 20 TTLS tiêu biểu của

Lan Khai đã xuất bản và tái bản từ trước năm 1945 đến nay, bao gồm: Gái thời loạn, Chiếc ngai vàng, Cái hột mận, Chàng áo xanh, Ai lên phố Cát, Chế Bồng Nga, Bóng cờ trắng trong sương mù, Cánh buồm thoát tục, Đỉnh non Thần, Người thù mặt trời, Gửi cái xuân tàn, Treo bức chiến bào, Tình ngoài muôn dặm, Trăng nước Hồ Tây, Trong cơn binh lửa, Thành bại với anh hùng, Rỡn sóng Bạch Đằng, Ái tình và

sự nghiệp, Chàng đi theo nước, Chàng kỵ sỹ ở cả hai bình diện nội dung và hình

thức Trên cơ sở đó, chúng tôi đưa ra những kiến giải về sự vận động của thể tài TTLS của Lan Khai trong quá trình sáng tác của ông và trong sự vận động của nền văn học hiện đại Việt Nam

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Công trình của chúng tôi tập trung đi sâu khảo sát 20 TTLS của Lan Khai như

đã trình bày ở mục Đối tượng nghiên cứu, khi cần thiết có sự đối sánh với một số

TTLS tiêu biểu của các tác giả cùng thời Đồng thời chúng tôi cũng quan tâm đến

một số truyện ngắn, kí về thể tài lịch sử của ông như: Sóng nước lô Giang, Mũi tên

dẹp loạn, 8023; kết hợp liên hệ với một số TTLS Việt Nam tiêu biểu và TTLS nước

ngoài để nhìn nhận vấn đề nghiên cứu toàn diện hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Công trình nghiên cứu của chúng tôi nhằm làm sáng tỏ ý thức nghệ thuật và thành quả đổi mới trong TTLS, những đóng góp quan trọng của Lan Khai đối với

sự phát triển của TTLS Việt Nam hiện đại trong trào lưu cách tân văn học 1930 -

1945 Dựa trên lí thuyết về thể loại và thực tiễn sáng tác, chúng tôi chỉ ra quan niệm nghệ thuật, vốn văn hóa, cá tính sáng tạo của nhà văn, các nguồn ảnh hưởng, phương thức cách tân, các hình thức kết cấu tác phẩm, các nhân tố tạo nên thành tựu nghệ thuật mới của Lan Khai, từ đó rút ra nhận định về lí luận và sáng tác

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Công trình nghiên cứu của chúng tôi nhằm làm sáng tỏ những bình diện cơ bản sau: Khái quát một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về TTLS trên thế giới và ở Việt Nam để liên hệ tới những sáng tác của Lan Khai Tổng hợp lại những kết quả nghiên cứu tiêu biểu về nhà văn Lan Khai và TTLS của ông Trên cơ sở đó, luận án của chúng tôi khảo sát quan niệm nghệ thuật và quá trình sáng tác TTLS của Lan Khai trong nền văn học Việt Nam thời kì đầu thế kỉ XX

Từ cơ sở lí luận, chúng tôi đi sâu phân tích, lý giải một số đặc trưng TTLS của Lan Khai ở các bình diện cảm hứng sáng tác, các sự kiện lịch sử và thế giới nhân vật để làm nổi rõ quan niệm nghệ thuật của nhà văn và những nhân tố chi

phối những tác phẩm của ông

Khảo sát và chỉ ra một số phương thức và phương tiện biểu hiện nghệ thuật trong TTLS của Lan Khai ở các bình diện như: nghệ thuật hư cấu, tổ chức kết cấu, việc lựa chọn cốt truyện và sự kiện; kiến tạo chân dung nhân vật, vấn đề không gian và thời gian, nghệ thuật trần thuật; ngôn ngữ và giọng điệu trong TTLS của nhà văn Trên cơ

sở đó, chúng tôi chỉ ra những thành quả đổi mới về thể loại và những đóng góp của Lan Khai cho sự phát triển rực rỡ của TTLS Việt Nam đương đại cũng như những thành công và những hạn chế trong TTLS của ông

4 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý thuyết

Trong điều kiện tồn tại nhiều hệ hình lý thuyết văn học đa dạng và phong phú hiện nay, chúng tôi chủ trương lấy học thuyết duy vật lịch sử và duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác Lê nin làm nền tảng, đồng thời kết hợp với những tri thức của lí thuyết phương Tây hiện đại để làm sáng tỏ những giá trị nghệ thuật trong TTLS của Lan Khai Trong đó, chúng tôi chú ý tới đặc trưng của thể tài TTLS, ý thức cách tân nghệ thuật của nhà văn, kết cấu cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, tính chất giao thoa thể loại, vấn đề không gian, thời gian v.v Đồng thời chúng tôi cũng liên hệ với những vấn

đề lí luận của các trường phái văn học phương Tây như Trường phái văn hóa lịch sử, Phân tâm học, Chủ nghĩa siêu thực, Lí thuyết tự sự học, kí hiệu học đã ảnh hưởng ít

nhiều tới sáng tác của nhà văn, cho thấy sự kế thừa và sáng tạo, đổi mới cách nhìn lịch

sử của tác giả trong sự vận động của thể loại; những đột phá của Lan Khai trong việc lựa chọn đề tài, chủ đề, khắc họa nhân vật v.v… tạo dấu ấn riêng vừa mang tính dân

tộc vừa mang tính hiện đại

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai, chúng tôi chủ trương

phối hợp đồng thời các phương pháp nghiên cứu sau:

4.2.1 Phương pháp duy vật lịch sử và duy vật biện chứng: Chúng tôi sẽ đặt

các TTLS của Lan Khai vào hoàn cảnh sáng tác cụ thể trong giai đoạn 1930 - 1945

để khảo sát, đồng thời có liên hệ tới các giai đoạn trước và sau đó nhằm lí giải những nguyên nhân và kết quả sáng tạo của ông Đây là phương pháp nghiên cứu chủ đạo nhằm khảo sát toàn diện cả về nội dung và hình thức nghệ thuật trong TTLS của Lan Khai

4.2.2 Phương pháp hệ thống: Chúng tôi sẽ tập hợp các TTLS của Lan Khai

thành hệ thống và khảo sát để thấy được quan niệm nghệ thuật, sở trường khám phá lịch sử và những sáng tạo riêng, thể hiện tính tiên phong về nghệ thuật tiểu thuyết của ông

4.2.3 Phương pháp so sánh: Trong quá trình khảo sát, khi cần thiết chúng

tôi có liên hệ, đối chiếu TTLS của Lan Khai với một số TTLS tiêu biểu thời kì trung đại và của các nhà văn cùng thời, với TTLS đương đại và nước ngoài để thấy rõ những điểm mới, những sáng tạo độc đáo của nhà văn ở thể loại này

4.2.4 Phương pháp phân loại: Chúng tôi sẽ phân loại các kiểu dạng nhân vật, sự kiện, kết

cấu tác phẩm cho thấy các góc nhìn khác nhau về lịch sử trong tác phẩm của ông

4.2.5 Phương pháp liên ngành: Chúng tôi tiến hành phân tích mối tương

đồng và khác biệt giữa lịch sử với văn học trong một nền văn hóa nhằm chỉ ra tính đặc thù thẩm mĩ của văn chương và hiện thực trong quá khứ

4.2.6 Phương pháp loại hình: Chúng tôi chủ trương đặt các tiểu thuyết lịch

sử của Lan Khai trong cùng hệ thống nhằm xác định những đặc trưng về kiểu dạng

về kết cấu và nhân vật với cái nhìn bao quát trên các phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật

Ngoài những phương pháp trên, luận án của chúng tôi còn sử dụng linh hoạt một

số phương pháp tiếp cận khác như: Văn hóa học, Nữ quyền luận, Chủ nghĩa tân lịch sử,

Lí thuyết liên văn bản để hoàn thiện mục tiêu nghiên cứu Đồng thời chúng tôi sẽ chú

trọng sử dụng các thao tác phân tích tác phẩm để đi sâu khám phá tư tưởng và bút pháp nghệ thuật của nhà văn, vừa soi sáng lí thuyết thể loại vừa khẳng định tinh thần đổi mới mạnh mẽ của Lan Khai ở thể tài này

5 Đóng góp mới của luận án

Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên có tính quy mô và hệ thống về TTLS của Lan Khai trên các phương diện quan niệm sáng tác, cảm hứng, sự kiện, nhân vật Đồng thời làm sáng tỏ những đổi mới trong sáng tạo mang tính đột phá của ông

về các phương thức và biện pháp nghệ thuật mới, về tạo dựng cốt truyện, miêu tả nhân vật, sử dụng ngôn ngữ và kết cấu thời gian, không gian nghệ thuật Chúng tôi chỉ ra con đường sáng tạo riêng của Lan Khai, những dấu ấn độc đáo và những

cống hiến của ông trong công cuộc cách tân văn học giai đoạn 1930 - 1945 ở thể tài này

Luận án đã làm nổi bật tư tưởng mới mẻ và các phương thức sáng tạo nghệ thuật mới của Lan Khai đã vượt thoát lối mòn truyền thống, tạo nên những phẩm chất mới cho nền văn học dân tộc và có ảnh hưởng nhất định tới TTLS Việt Nam đương đại Từ đó, làm rõ hơn các vấn đề lý thuyết từ cách tiếp cận, lựa chọn sự kiện lịch sử; vấn đề hư cấu khi phản ánh lịch sử; quan niệm về nhân vật lịch sử trong thời đại mới cũng như những đổi mới về thi pháp nghệ thuật trong tác phẩm của Lan Khai

6 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Phụ lục nội dung

của luận án bao gồm 4 chương như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Từ quan niệm nghệ thuật đến quá trình sáng tác trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

Chương 3 Từ hiện thực lịch sử đến bức tranh nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

Chương 4 Các phương thức và biện pháp biểu hiện nghệ thuật trong

tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Lược sử nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử

TTLS viết về các sự kiện và nhân vật trong quá khứ lịch sử đã một đi không trở lại nhưng không đồng nhất với cách viết của nhà sử học Nếu các sử gia mô tả lịch sử với cái nhìn lạnh lùng, khách quan bằng ngòi bút biên niên sử thì nhà TTLS còn gửi gắm cái nhìn chủ quan và cảm xúc của mình trước những biến cố và nhân vật lịch sử đã qua để lịch sử được “thêm da thêm thịt” mà vẫn đảm bảo được tính chân thực bởi sự uyển chuyển của nghệ thuật

Tiểu thuyết lịch sử thu hút được sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (1992) của nhóm tác giả Trần Đình Sử, Lê Bá

Hán, Nguyễn Khắc Phi nhấn mạnh tính chân thực của TTLS nhưng cũng thừa nhận hư

cấu là một đặc tính tất yếu của tiểu thuyết Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học (1999) của

tác giả Lại Nguyên Ân cũng thừa nhận hư cấu là yếu tố tiên quyết của hoạt động sáng tạo nhưng vẫn nhấn mạnh nội dung trọng tâm là phản ánh các sự kiện, biến cố trọng đại hoặc các nhân vật có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của lịch sử

Các nhà TTLS cũng đưa ra những cách giải thích khác nhau về TTLS

Trong bài viết Nhà văn Hoàng Quốc Hải: Tiểu thuyết lịch sử là sự giải mã lịch

sử (2017) có nêu ý kiến của nhà văn Hoàng Quốc Hải coi hư cấu là một đặc trưng

nổi bật của thể tài TTLS nhưng phải trong chừng mực nhất định, không được xuyên tạc lịch sử Trong cách luận giải này, tác giả vẫn đặt ra yêu cầu đối với người viết là phải tôn trọng tính chân thực của lịch sử

Trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, một số xu hướng chủ yếu (2018),

tác giả Nguyễn Văn Dân đã trích dẫn ý kiến của nhà tiểu thuyết lịch sử Thái Vũ khi khẳng định phản ánh trung thực lịch sử là nguyên tắc sáng tác và mục tiêu cần hướng tới của người cầm bút

Còn nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong bài viết Vài suy nghĩ về tiểu thuyết lịch sử (2012) lại

đặc biệt coi tính hư cấu là một “đặc quyền” của nhà TTLS Nhà văn trở thành người tự do sáng tác không bị lệ thuộc vào sự độc quyền của tư duy lịch sử

Các quan niệm về TTLS của các nhà nghiên cứu và nhà văn rất phong phú nhưng chưa

thống nhất Dựa trên thực tiến nghiên cứu, chúng tôi xin đưa ra cách hiểu như sau: Tiểu thuyết lịch

sử là những tác phẩm có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa những đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết với những tài liệu của sử học trên cơ sở lấy lịch sử làm đề tài và tôn trọng sự kiện, nhân vật lịch

sử Qua việc mượn chuyện xưa để nói chuyện nay, tiểu thuyết lịch sử đưa ra những kiến giải sâu sắc về lịch sử, về cuộc sống nhân sinh theo cách hiểu của con người đương đại Trong tiểu thuyết lịch sử, hư cấu nhằm làm rõ nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh lịch sử và làm tăng tính chân thực nghệ thuật trong tiểu thuyết

1.1.2 Một số công trình nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử trên thế giới

Về lý luận phê bình trên thế giới từ trước cho đến nay mới có công trình Tiểu thuyết lịch sử (1937) của G Lukacs (Hungari) nghiên cứu chuyên sâu về TTLS thể hiện

tầm bao quát sâu rộng về lịch sử phát triển và những đặc trưng cơ bản của thể loại này

Tiếp đó, trong cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết (1999), G Lukacs phát triển thêm: “Không

chỉ tiểu thuyết nói chung, mà tiểu thuyết lịch sử phải đạt tới chiều sâu của triết lí lịch sử”

Nhà lí luận Nga G Lenobl trong công trình Lịch sử và văn học (1960) coi

tính chân thực, xác thực của sự kiện và nhân vật phù hợp với sách sử là tiêu chí căn bản trong nguyên tắc sáng tác của TTLS Tuy nhiên quan niệm này của ông còn

“cứng nhắc” bởi trong thực tế sáng tác luôn có sự mở rộng và xê dịch tiêu chí đó, nếu không, tác phẩm khó tránh khỏi sự phỏng chép lịch sử một cách khiên cưỡng, vụng về thiếu đi tính uyển chuyển của nghệ thuật văn chương

Hai tác giả Drothy Brewster và John Angus Burrell trong cuốn sách Tiểu thuyết hiện đại (1971) cũng cho rằng TTLS vừa là kết quả sáng tạo của nhà văn vừa là tư liệu

khai sáng quá khứ

Hayden White, một trong những nhà lí luận của chủ nghĩa Tân duy sử bàn về

“siêu lịch sử” (metahistory) đã thể hiện cảm quan hậu hiện đại khá rõ nét Từ luận điểm nền tảng đó ông triển khai toàn bộ tư tưởng của mình là: “Lịch sử như là tự sự Quan niệm mới của Hayden White về lịch sử tạo ra trào lưu đối thoại lịch sử, tìm lại lịch sử

và thúc đẩy sự phát triển của thể loại TTLS

Trong tác phẩm Triết học và mỹ học phương Tây hiện nay (1992, Nxb Văn hóa, Hà

Nội) có trích nêu quan điểm của Michel Foucault: “Lịch sử là một sự đứt đoạn” Do vậy sẽ không có một trần thuật liền mạch mà chúng ta giải mã trong dòng chảy lịch sử Đây là đóng góp quan trọng của Michel Foucault thúc đẩy tinh thần khám phá lịch sử, khai thác và kết nối những chỗ “đứt gãy” của lịch sử, thúc đẩy sự phát triển của thể loại TTLS

Tác giả M Kundera trong công trình Nghệ thuật tiểu thuyết (1998) đã chỉ ra

sự khác biệt hết sức tinh tế giữa nhà TTLS và nhà sử học: “Nhà sử học kể lại các sự kiện đã xảy ra, còn nhà tiểu thuyết nắm bắt một khả năng của cuộc sống, khả năng của

con người và thế giới Nhà TTLS ghi nhận những kinh nghiệm nhân loại mà sử gia không quan tâm hoặc không thấy giá trị”

Chính trị gia kiêm nhà văn của nước Anh là George Otto Trevelyan

(1838-1928) trong cuốn Lịch sử xã hội Anh (1922) đã phát biểu: “Lịch sử không có giá trị

khoa học thực sự, mục đích duy nhất của lịch sử là giáo dục con người” Các quan niệm đó cho thấy lịch sử và tiểu thuyết có nhiều điểm giao thoa Cả hai đều tồn tại như là truyện kể, đều không tránh khỏi việc dùng tưởng tượng để tái hiện quá khứ và

bù đắp vào chỗ đứt gẫy, chỗ trống vắng của các sự thật được ghi chép

Nhà văn vĩ đại của Pháp là Alexandre Dumas (cha) coi lịch sử giống như

một cái đinh để mọi người có thể tự do treo bức tranh của mình vào đó Trái lại, trong bài viết Bàn về tiểu thuyết lịch sử (2012) trên Tạp chí Văn hóa Nghệ An

đã trích dẫn ý kiến của nhà văn Nga A Tônxtôi: “TTLS phải chính xác như một nghiên cứu lịch sử” Nhà TTLS nổi tiếng Hella S Haasse (Hà Lan) nhấn mạnh vai trò của hư cấu sáng tạo đối với người sáng tác khi đứng trước sự phức tạp của sử liệu

Trong tiểu luận Sự chấm dứt của lịch sử (1989), Fredric Fukuyama tuyên

bố: “Lịch sử đã cáo chung” Nhưng với sự ra đời của các trường phái lí thuyết như hậu thực dân, nữ quyền luận và nhiều hệ hình lý thuyết hiện đại khác thì lịch

sử đang được nhìn nhận một cách cởi mở hơn Tuy nhiên lịch sử không phải đã cáo chung mà được đặt ở nhiều góc nhìn, nhiều hướng đối thoại và bổ sung nhau

Thậm chí khi Lí thuyết Hậu thực dân ra đời thì một số nước trên thế giới đã phải

thay đổi quan niệm hoặc viết lại lịch sử

Khi tồn tại nhiều cách nhìn khác nhau về lịch sử sẽ mở ra triển vọng phát triển mạnh mẽ các tiềm năng sáng tạo của nhà TTLS

1.1.3 Các bài viết và công trình nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam

Trong công trình Nhà văn hiện đại (1942), tác giả Vũ Ngọc Phan đã có cái

nhìn mới về tiểu thuyết lịch sử nhưng không đồng tình với việc sử dụng ngôn ngữ nhân vật chưa hợp thời đại của ông

Sau 1954, ở miền Bắc, trong công trình nghiên cứu Lịch sử văn học Việt Nam

tập III của nhóm Lê Quý Đôn có giới thiệu một phần về Nguyễn Tử Siêu với tư cách

là một nhà văn viết TTLS Còn ở Nam Bộ có cuốn Văn học thời thuộc Pháp của Lê Văn Siêu và cuốn Văn học Việt Nam giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ đề cập đến

TTLS giai đoạn 1900-1945 nhưng mới chỉ dừng ở mức độ giới thiệu sơ lược

Trong cuốn Nguyễn Huy Tưởng (1966) của các tác giả Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức

tán thành quan điểm coi lịch sử là phương tiện chứ không phải là cứu cánh và đánh giá cao

sự sáng tạo của nhà văn Quan điểm này phù hợp với cách xử lí chất liệu lịch sử của nhiều nhà TTLS đương đại

Công trình Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (2 tập) (1974) của Phan Cự Đệ đã vận

dụng phương pháp phê bình Mác - xít phân tích và nhận định những thành công và hạn chế của tiểu thuyết Việt Nam qua các thời kì trước 1930, 1930-1945, 1945-1975 Đặc biệt, trong

công trình này, ông còn phân loại số kiểu tiểu Việt Nam hiện đại: tiểu thuyết luận đề, tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết phiêu lưu, tiểu thuyết tâm lý…và nêu bật những vấn đề thời sự

được phản ánh trong TTLS

Trong công trình Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 - 1930 (1983) của Trần Đình Hượu, Lê Chí Dũng đã đề cập đến hai TTLS giai đoạn này là Ngọn cờ vàng của Đinh Gia Thuyết và Hai Bà đánh giặc của Nguyễn Tử Siêu với những nhận xét tinh tế, sắc sảo

hư Nó khêu gợi trí tưởng tượng và tăng cường tính mĩ cảm văn học”

Tác giả Trần Vũ trong Tiểu luận Lịch sử trong tiểu thuyết, một tùy tiện ý thức

(2003) đã nêu bật được cách phán ánh lịch sử táo bạo, thoát khỏi tư duy “nệ sử” và gợi

mở những hướng tiếp cận mới với cả người sáng tác và người thưởng thức văn học

Trong công trình Bão táp triều Trần, tác phẩm và dư luận (2006) do Nhà

xuất bản Phụ nữ ấn hành đã tập hợp nhiều bài viết của các nhà văn, nhà nghiên cứu

và các sử gia đã khẳng định phong cách độc đáo của nhà văn Hoàng Quốc Hải cũng như sự thành công của bộ TTLS này trong việc tôn trọng tính khách quan, tái hiện chân thực nhân vật, sự kiện lịch sử để từ chân lí lịch sử thăng hoa thành sự thực nghệ thuật

Tác giả Vương Trí Nhàn có bài viết Đề tài lịch sử cảm hứng sáng tạo trên Báo Văn Nghệ (số 16, ngày 21 tháng 4 năm 2007) cũng nhấn mạnh quyền tự do tưởng tượng sáng tạo của nhà văn khi phản ánh lịch sử Tiếp đó, trong bài viết Xin đừng nhầm lẫn giữa tiểu thuyết và lịch sử trên báo Văn nghệ (số 45, 8/1/2008) gửi nhà văn

Cao Duy Thảo, tác giả Đình Kính cho rằng lịch sử là yếu tố cốt lõi của TTLS nhưng không thể đồng nhất tính chân thực nghệ thuật với lịch sử của sử học

Tác giả Nguyễn Văn Dân, trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại một số xu hướng chủ yếu (2006) vừa khẳng định tính trung thực lịch

sử của TTLS, mặt khác ông cho rằng phải thừa nhận “sự pha trộn giữa sự thật

và tính hư cấu khi tái hiện nhân vật lịch sử”, rút ngắn khoảng cách sử thi

Trên báo Văn hóa Nghệ An ngày 17/3/2012, tác giả Ngô Thời Tân có bài viết

“Tứ đại kì thư” của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc: tên gọi - văn bản - tác giả đã lược thuật về thành tựu to lớn của bốn tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa (Tam quốc diễn nghĩa, Thủy Hử, Tây Du Ký, Kim Bình Mai) và mối quan hệ giữa lịch sử và văn học Công

trình này gợi cho chúng tôi nhiều ý kiến quý báu trong việc tiếp cận, nghiên cứu TTLS trong nền văn hóa dân tộc

Trong công trình Lịch sử và văn hóa, cái nhìn nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh (2012) của Viện văn học và Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành đã thể hiện cái

nhìn khách quan hơn về thành công cũng như hạn chế của TTLS Nguyễn Xuân Khánh và TTLS Việt Nam đương đại nói chung Tác giả Nguyễn Đăng Điệp trong

Tiểu luận Đề dẫn Hội thảo cũng thừa nhận tính phức tạp, phong phú, đa dạng của

TTLS với tư cách là một thể loại văn học

Luận án Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ 1945 đến nay của Nguyễn Thị

Tuyết Minh đã nhận diện bao quát tình hình vận động, phát triển và đặc điểm của

TTLS từ 1945 đến nay Gần đây trên Tạp chí Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật,

số 4/2018, trang 12 có bài viết nhan đề Về một cách nhìn lịch sử trong tiểu thuyết đương đại của tác giả Trần Mai Hạnh cũng chỉ rõ TTLS sử dù là tác phẩm nghệ thuật

nhưng không thể thoát li sự thực lịch sử mới có giá trị thuyết phục người đọc Trong những năm gần đây nhiều luận văn, luận án, tiểu luận nghiên cứu tại các trường Đại học, các cơ sở nghiên cứu cũng góp phần đa dạng hóa bức tranh tiếp nhận, đánh giá TTLS

Tại Hội thảo Đổi mới tư duy tiểu thuyết lần 2 của Hội Nhà văn tại Hà Nội ngày 28

tháng 2 năm 2018 đã ghi nhận những ý kiến xác đáng, sắc sảo của các nhà văn, nhà nghiên cứu về TTLS, tiêu biểu là ý kiến của nhà văn, nhà báo Trần Mai Hạnh Thành công của buổi Hội thảo cho thấy thể tài này đang được quan tâm nghiên cứu một cách thích đáng, phần nào đã đáp ứng được với thực tiễn sáng tác vô cùng phong phú của nó Với sự đa dạng của các hướng tiếp cận, tình hình nghiên cứu TTLS cũng có nhiều thay đổi và hầu như các nhà nghiên cứu đều thừa nhận hư cấu là thuộc tính tất yếu của thể loại này, nhưng phải dựa trên nền lịch sử Các bài viết và các công trình nghiên cứu trên đã góp thêm những ý kiến quan trọng trong việc xác lập tính liên tục của quá trình nghiên cứu TTLS ở nước ta

1.2 Sự khác nhau giữa TTLS thời kì trung đại và thời kì hiện đại

Sự khác nhau của TTLS trung đại và hiện đại trên những phương diện nội dung

và hình thức cho thấy quá trình chuyển biến của TTLS Việt Nam từ tiểu thuyết truyền

thống (chương hồi) sang tiểu thuyết hiện đại ở các bình diện cơ bản như: Về văn tự, Về

đề tài, Về kết cấu, Về nghệ thuật trần thuật, Về ngôn ngữ Đây là giai đoạn văn học

có tính bản lề và cũng là giai đoạn văn học thể hiện sự đổi mới mạnh mẽ của các nhà

TTLS góp phần vào công cuộc hiện đại hóa nền văn học

1.3 Tình hình nghiên cứu về Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử của ông

1.3.1 Về nhà văn Lan Khai

Trước 1945 đã có nhiều công trình nghiên cứu về Lan Khai và sự nghiệp sáng tác của ông của các tác gia tiêu biểu như Trương Tửu, Hải Triều, Trần Huy Liệu, Vũ Ngọc Phan, Phạm Mạnh Phan Hầu hết các tác giả đương thời đều đánh giá cao về tài năng sáng tạo và sức viết dồi dào của Lan Khai, tiêu biểu là nhận định của tác giả Trương Tửu, Vũ Ngọc Phan về sở trường của Lan Khai ở

đề tài lịch sử

Từ sau 1945 đến 1965 tên tuổi Lan Khai trên văn đàn hầu như vắng bóng

Từ 1965 - 1985 trên một số cuốn sách ở miền Bắc như: Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán của Nguyễn Đức Đàn, Lược truyện về các nhà văn hiện đại

(Tập 2, 1972, Trần Văn Giáp chủ biên) đã đưa một số thông tin sai lệch về ông

Cuốn hồi kí nhan đề Truyện lầm than của chúng tôi (1989) của bà quả phụ Hà

Minh Kim đã ghi lại khái quát cuộc đời hoạt động cách mạng và văn học của Lan Khai gắn với những chuyển động của lịch sử dân tộc (từ 1926 đến 1945)

Tác giả Gia Dũng trong bài viết Đôi điều về nhà văn Lan Khai (Báo Văn nghệ

cuối tuần tháng 8/1990) đã cung cấp thêm một số chi tiết quan trọng, mới mẻ về cuộc đời

và sự nghiệp của Lan Khai qua tìm hiểu những người thân của nhà văn Lan Khai thời

tiền chiến Cùng thời gian trên trong bài viết Hành hương về thủ đô kháng chiến (1990)

của nhà văn Hoàng Minh Tường đã tái hiện cuộc đời và sự nghiệp của Lan Khai cũng như về tài năng và nhân cách của ông

Công trình Đốt lò hương cũ (1992) (Nxb Khánh Hòa) của Ngọc Giao, một người bạn văn bút của Lan Khai có bài: Lan Khai với chuyện lạ đường rừng và Chơi sách

(1996) đã đề cao tài năng sáng tạo và phẩm chất nghệ sĩ của Lan Khai cũng như cái chết oan khuất của ông

Trong công trình Văn thi sĩ tiền chiến, Nxb Hà Nội, tái bản 1994 của Nguyễn

Vĩ với hai bài viết Lan Khai và Cái hột mận của Lan Khai đã đăng tải nhiều thông

tin về đời tư và cá tính sáng tác của Lan Khai Tác giả thể hiện sự hiểu biết sâu sắc

về con người, sự nghiệp của Lan Khai và khẳng định viết TTLS là sở trường sáng tạo nghệ thuật của ông

Trong từ điển Tác gia văn hóa Việt Nam và Từ điển nhân vật lịch sử (1996, Nhiều

tác giả) đã cung cấp các tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp văn học của Lan Khai, đồng thời

đề cập tới một số TTLS của ông nhưng còn sơ lược

Đặc biệt, từ năm 2000 trở đi các công trình nghiên cứu công phu về nhà văn Lan

Khai của tác giả Trần Mạnh Tiến như: Lan Khai - Tác phẩm nghiên cứu, lý luận và phê bình văn học (2002), Lan Khai - Truyện đường rừng (2004) viết chung với Nguyễn Thanh Trường; Lan Khai nhà văn hiện thực xuất sắc (2006); Lan Khai tuyển tập (2 tập,

2010) v.v đã sưu tầm, tổng kết những thành tựu nghệ thuật trong sự nghiệp sáng tác của Lan Khai Đây là nguồn tư liệu khoa học giúp chúng tôi nghiên cứu toàn diện và

hệ thống sự nghiệp sáng tác đặc biệt là TTLS của Lan Khai

Trong những năm gần đây đã có nhiều luận văn Cao học ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam nghiên cứu về sáng tác của Lan Khai đều đề cập đến thân thế và sự nghiệp của ông với thái độ đề cao và trân trọng những tài năng và cống hiến của ông cho nền văn học Việt Nam hiện đại nhưng chưa hệ thống

1.3.2 Về tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

Trong cuốn sách Dưới mắt tôi (1939) của Trương Chính qua phê bình 5 tiểu thuyết Gái thời loạn, Chiếc ngai vàng, Chế Bồng Nga, Ai lên phố Cát, Cái hột mận của Lan Khai

bằng quan niệm truyền thống, tác giả Trương Chính cũng không dồng tình với cách xây dựng nhân vật không tuân theo “nguyên mẫu lịch sử” của Lan Khai Đúng như nhà phê

bình Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) đã nhận xét: “Ông là một cây bút

luôn gắng tìm đường mới”

Trong cuốn Nhà văn hiện đại, mục Lan Khai (tập IV quyển thượng, 1942),

Vũ Ngọc Phan đồng tình với Trương Tửu mặc dù chưa đồng tình với Lan Khai trong việc dùng ngôn ngữ hiện đại nhưng vẫn đánh giá cao tài năng của Lan Khai khi cho rằng đương thời chỉ có Lan Khai mới thực sự là nhà lịch sử tiểu thuyết trong khi các nhà văn khác như Nguyễn Triệu Luật, Phan Trần Chúc, Trúc Khê Ngô Văn

Triện… chỉ thiên về lịch sử kí sự

Trong giai đoạn này, tình hình nghiên cứu về Lan Khai và TTLS của ông còn rất

sơ lược, chưa tương xứng với những thành tựu nghệ thuật của nhà văn ở thể tài này

1.3.2.2 Sau năm 1945 đến nay

Trong khoảng hai mươi năm (từ 1946 - 1965), trừ một số cây bút như Phạm Thế Ngũ, Nguyễn Văn Xung ở miền Nam nhắc tới Lan Khai trong một số công trình biên khảo, còn tên tuổi của Lan Khai trên văn đàn miền Bắc dường như vắng bóng Mới chỉ có một số bài viết đề cập đến một vài sự kiện và nhân vật trong TTLS của ông một cách sơ lược, thiếu toàn diện và hệ thống, thậm chí bỏ qua những đóng góp quan trọng của Lan Khai trên hành trình cách tân tiểu thuyết của văn học đương thời

Từ sau năm 1965 trở đi, tình hình nghiên cứu về tác phẩm của Lan Khai diễn ra không đồng đều trong từng giai đoạn và trong cả nước Sự đánh giá về Lan Khai và tác phẩm của ông chưa thống nhất ở cả miền Nam và miền Bắc Sự xuất hiên các bài viết

về Lan Khai ở miền Bắc từ 1965 đến trước 1990 của các cây bút Hồng Chương (Mấy vấn đề lý luận về phê bình văn nghệ, Nxb Văn học, Hà Nội, 1965 ), Nguyễn Đức Đàn (Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán), Trần Văn Giáp (Lược truyện các tác gia Việt Nam,1972), Phan Cự Đệ (Tiểu thuyết Việt nam hiện đại, 1975) đã đưa ra các nhận xét

lệch lạc, phiến diện về sáng tác của Lan Khai Tất cả các ý kiến đều cho TTLS của Lan Khai theo “khuynh hướng lãng mạn”, xem như đó là mặt trái của nền văn học dân tộc

Trong cuốn Văn học đại cương (1972) (Nxb Sống Mới, Sài Gòn), tác giả Nguyễn

Văn Xung đã khẳng định vị trí quan trọng của Lan Khai trên văn đàn và ca ngợi kĩ thuật viết TTLS của Lan Khai “có lối hành văn trong sáng và tươi thắm” Quan điểm này cũng thống nhất với ý kiến đề cao tài năng của Lan Khai của nhà nghiên cứu Trương Tửu,

Phạm Thế Ngũ

Từ sau 1990 trở đi các bài viết về sáng tác của Lan Khai lần lượt xuất hiện

với cái nhìn cởi mở hơn Tác giả Ngọc Giao trong Chân dung và giai thoại (1992)

cũng đã đánh giá khách quan về tư tưởng nghệ thuật của Lan Khai ở thể loại tiểu

thuyết lịch sử trong bài Lan Khai với “Truyện lạ đường rừng” Trong cuốn “Văn thi sĩ tiền chiến” (Nxb Hà Nội, 1994) đăng các bài “Lan Khai” và “Hột mận của Lan Khai” của Nguyễn Vĩ cũng khẳng định viết TTLS là một sở trường sáng tạo

nghệ thuật của Lan Khai