tiểu thuyết lịch sử của nguyễn trường thanh

Nội dung chính trong tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh thường là viết về những nhân vật anh hùng cùng các sự kiện lịch sử gắn liền với mảnh đất xứ Lạng đầy bản sắc và

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN MẠNH DŨNG

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN TRƯỜNG THANH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Trang 2

THÁI NGUYÊN-2010

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN MẠNH DŨNG

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN TRƯỜNG THANH

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS: TRẦN THỊ VIỆT TRUNG

Trang 3

THÁI NGUYÊN-2010

Trang 4

1

MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài……… 03

2 Lịch sử vấn đề………04

3 Mục đích nghiên cứu……….10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.……… 11

5 Nhiệm vụ nghiên cứu ………11

6 Phương pháp nghiên cứu……… 12

7 Cấu trúc luận văn……… 12

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ VÀI NÉT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN TRƯỜNG THANH 1.1 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử……….13

1.2 Văn học Lạng Sơn và cây bút tiểu thuyết lịch sử - Nguyễn Trường Thanh ……….16

1.2.1 Khái quát về văn học Lạng Sơn……… 16

1.2.2 Vài nét về tác giả Nguyễn Trường Thanh……… 22

1.2.3 Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh - một thành tựu nổi bật trong đời sống văn học Lạng Sơn.……… 25

CHƯƠNG II: NGUỒN CẢM HỨNG MÃNH LIỆT TỪ MẢNH ĐẤT LẠNG SƠN XINH ĐẸP, GIÀU KỲ TÍCH LỊCH SỬ 2.1 Lạng Sơn - mảnh đất vùng cao biên giới xinh đẹp, thơ mộng và hùng vĩ, giàu bản sắc văn hóa dân tộc……… ……….30

2.2 Lạng Sơn - mảnh đất biên giới giầu kỳ tích lịch sử - nguồn cảm hứng mãnh liệt của nhà tiểu thuyết Nguyễn Trường Thanh……… 36

2.2.1 Cảm hứng từ những sự kiện lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc gắn liền với Lạng Sơn ……… 41

Trang 5

2

2.2.2 Cảm hứng từ những nhân vật lịch sử, những người anh hùng có

thực của xứ Lạng……… 51

CHƯƠNG III: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN TRƯỜNG THANH 3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật lịch sử……… 74

3.1.1 Miêu tả ngoại hình nhân vật………77

3.1.2 Miêu tả thế giới nội tâm nhân vật ……… 82

3.1.3 Miêu tả các hành động nhân vật ……… 88

3.2 Đặc điểm kết cấu về cốt truyện……….94

3.2.1 Dạng kết cấu theo thời gian tuyến tính……… 96

3.2.2 Dạng kết cấu theo thời gian tâm lí……….100

3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật………104

3.3.1 Ngôn ngữ nhân vật……….106

3.3.2 Ngôn ngữ người kể chuyện………110

PHẦN KẾT LUẬN……… 114

PHẦN TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 118

DANH MỤC TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN TRƯỜNG THANH… 121

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ……….122

PHỤ LỤC HÌNH ẢNH……… ……….123

Trang 6

Tổ quốc, đã cùng với nhân dân cả nước lập được nhiều chiến công hiển hách trong các cuộc chống giặc ngoại xâm Các địa danh như: Ải Chi Lăng, chiến khu Bắc Sơn, Đường số 4 đã đi vào lịch sử dân tộc Việt Nam như những cái tên bất diệt Trên con đường đấu tranh cách mạng để giành độc lập, tự do cho

Tổ quốc, biết bao người con ưu tú của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn đã lập công xuất sắc, anh dũng hy sinh, tiêu biểu là các đồng chí: Hoàng Văn Thụ, Lương Văn Tri , và biết bao chiến sỹ đã trở thành những anh hùng, dũng sỹ trong cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và trong chiến tranh biên giới bảo vệ Tổ quốc Những con người, những địa danh đó đã khắc sâu vào trong tâm khảm của mỗi chúng ta, để lại trong ta bao niềm kính trọng, tự hào, với một tình cảm biết ơn sâu sắc

Sống trên mảnh đất với bao kỳ tích lịch sử gắn liền với cuộc đấu tranh giữ nước của các dân tộc thiểu số vùng biên ải, các cây bút tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn hơn ai hết - thấy rõ trách nhiệm của mình đối với việc khắc họa lại những sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử của địa phương mình với lòng tự hào

và ý thức giáo dục truyền thống lịch sử cho các thế hệ nhân dân các dân tộc Lạng Sơn Theo khảo sát của chúng tôi, Hội văn học nghệ thuật Lạng Sơn hiện nay có 40 Hội viên viết văn xuôi trong đó có 3 cây bút là Hội viên Hội nhà văn Việt Nam Nhìn một cách khái quát, các nhà văn Lạng Sơn rất hay viết về đề tài lịch sử trong đó có một nhà văn chuyên viết tiểu thuyết về đề tài lịch sử đó là nhà văn Nguyễn Trường Thanh

Trang 7

4

Nhà văn Nguyễn Trường Thanh được đánh giá là nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử giầu sức sáng tạo, với nghệ thuật kể chuyện có duyên và độc

đáo Nội dung chính trong tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường

Thanh thường là viết về những nhân vật anh hùng cùng các sự kiện lịch sử gắn liền với mảnh đất xứ Lạng đầy bản sắc và giầu truyền thống dựng nước

và giữ nước Nhà văn Nguyễn Trường Thanh có nhiều tác phẩm được đánh giá cao, được nhận giải thưởng, được dựng thành phim, được nhiều người biết tới và là nhà tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu nhất, có nhiều đóng góp đối với văn học Lạng Sơn ở thể loại tiểu thuyết lịch sử Do đó, việc lựa chọn đề tài nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh là một sự lựa chọn xứng đáng có ý nghĩa khoa học và thực tiễn Bởi nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh có nghĩa là - đã đi vào

nghiên cứu mặt thành công nhất, phần “đặc sản” trong đời sống văn học của

một tỉnh biên giới vùng núi cao - nơi từng tấc đất đều thấm đẫm những sự kiện lịch sử quan trọng trong sự nghiệp đấu tranh giữ nước của dân tộc Việt Nam nói chung, của đồng bào các dân tộc tỉnh Lạng Sơn nói riêng

Hiện nay việc giảng dạy văn học địa phương trong các nhà trường phổ thông đang được triển khai một cách tích cực Do đó việc nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh thời kỳ hiện đại là một việc làm có giá trị thực tiễn cao Nếu đề tài thành công - đây sẽ là một tài liệu phục

vụ trực tiếp cho việc nghiên cứu, giảng dạy văn học Lạng Sơn đối với các trường phổ thông của tỉnh Đồng thời đây cũng là một việc làm có ý nghĩa như một sự tri ân đối với quê hương yêu dấu Lạng Sơn của bản thân tôi - một người con của xứ Lạng

2 Lịch sử vấn đề

Theo khảo sát của chúng tôi thì cho đến nay vẫn chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên biệt về tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn nói

Trang 8

5

chung, về nhà văn Nguyễn Trường Thanh nói riêng Mặc dù vậy, rải rác trên báo, tạp chí, mỗi khi xuất hiện một tiểu thuyết lịch sử mới của Lạng Sơn thì giới nghiên cứu phê bình lại có những ý kiến đề cập đến tiểu thuyết lịch sử Lạng Sơn

Đối với Nguyễn Trường Thanh - nhà văn Lạng Sơn tiêu biểu sáng tác ở thể loại tiểu thuyết lịch sử thì những sáng tác của ông khi ra đời thường được bạn đọc và giới phê bình chú ý, nồng nhiệt đón chào và ghi nhận những cố gắng, những thành tựu cũng như những đóng góp mới của ông ở thể loại văn

học đặc biệt này Ví dụ như: Khi tiểu thuyết lịch sử Kỳ tích Chi Lăng ra đời

(1981), nhà nghiên cứu văn học Hương Thanh nhận xét: Cuốn sách ra đời lập

tức gây được tiếng vang bởi giá trị thời sự và văn học của nó Bởi đây là

những tháng ngày căng thẳng sau cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc (tháng

2 năm 1979) mà Lạng Sơn là một trong những điểm nóng nhất Cuốn sách

viết về những kỳ tích trên một con đường huyền thoại, từng là nỗi kinh hoàng của những đạo quân xâm lược khổng lồ phương Bắc Nhà văn Nguyễn Trường Thanh xây dựng từ các truyền thuyết dân gian và mang rõ sự sáng tạo, tưởng tượng, độc đáo của người viết Theo đánh của nhà nghiên cứu văn

học Hương Thanh thì tác phẩm ra đời đã có giá trị khích lệ vô cùng lớn lao vào thời điểm cuộc chiến tranh biên giới diễn ra Những câu chuyện lịch sử không ghi trong chính sử nhưng lưu truyền trong dân gian, đã được Nguyễn Trường Thanh văn học hóa, kể lại bằng một giọng văn đầy sức truyền cảm và sáng tạo Những truyền thuyết lịch sử được dựng lại dưới ngòi bút giầu sức sáng tạo của nhà văn Nguyễn Trường Thanh đã hấp dẫn người đọc Rất nhiều tri thức mới mẻ và lý thú về những điều tưởng chừng chúng ta đã am hiểu, lần đầu tiên được nhà văn Nguyễn Trường Thanh viết ra Mỗi tấc đất ở mảnh đất Chi Lăng lịch sử này đã ghi dấu bao kỳ tích của dân tộc, gắn liền với những di tích và địa danh nổi tiếng: núi Phượng Hoàng, Mã Yên sơn, Đấu đong quân,

Trang 9

6

Núi Quỷ, Quỷ môn quan, thành cổ Chi Lăng…và biết bao huyền thoại xung quanh những địa danh ấy Hình tượng những người anh hùng thuộc mọi tầng lớp nhân dân, thuộc các dân tộc anh em khác nhau, những mối tình tuyệt đẹp,

tình yêu Tổ quốc, lòng hiếu nghĩa, chí anh hùng

Trong lời nói đầu về phẩm Hoa trong bão, nhà nghiên cứu Ngô Văn

Phú nhận xét : “Những nhân vật mà tác giả đề cập trong này như Hoàng Văn

Thụ, Hoàng Quốc Việt, Trần Đăng Ninh, Lương Văn Tri…tôi đã được đọc đó đây ở các tập hồi ký cách mạng in cách đây vài thập kỷ, ở trong này, đã được dựng lại ở một thời điểm khá bức xúc…Bối cảnh là trong trận càn, úp lấy mẻ lưới to những chiến sỹ cách mạng, những yếu nhân của Đảng Cộng Sản Đông Dương trong thời kỳ ấy” Như vậy, theo đánh giá của nhà nghiên cứu Ngô

Văn Phú thì tác giả Nguyễn Trường Thanh bằng việc xâu chuỗi tư liệu cần

thiết, tác phẩm Hoa trong bão đã thành công trong việc dựng lại một trong

những hoạt động cách mạng quan trọng đã thành sự kiện lịch sử Người đọc hình dung được một bối cảnh trong một vùng đất lịch sử nổi tiếng một thời

Trong bài “ Tướng không phong hàm - giải mã huyền thoại” của tác giả Lý Nguyên Anh tháng 5 năm 1998 viết về tác phẩm Tướng không phong

hàm đã khẳng định: “Đây là một cuốn tiểu thuyết sớm nhất viết về cuộc đời

nhà cách mạng tiền bối xuất sắc Lương Văn Tri - vị chỉ huy cao nhất của chiến khu Bắc Sơn và của Cứu quốc quân I Cuộc đời đầy huyền thoại của vị tướng không phong hàm này còn được lưu truyền mãi trong lịch sử phát triển của quân đội nhân dân Việt Nam… Là chân dung chiến sỹ cách mạng, cuốn tiểu thuyết vừa tuân thủ những sự kiện lịch sử, những địa danh lịch sử, những tên tuổi lịch sử nhưng cũng vừa đem lại một mỹ cảm trong lành của văn chương” [1]

Nhà văn Nguyễn Trường Thanh được đánh giá là nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử giầu sức sáng tạo, với nghệ thuật kể chuyện có duyên, độc đáo

Trang 10

7

và chân thành Trong lời nói đầu về tác phẩm Ngôi nhà của cha, Nhà xuất

bản Văn hóa thông tin đã khẳng định: “Tác phẩm được xây dựng từ một nhân

vật có thật trong lịch sử - kiến trúc sư danh tiếng Nguyễn Văn Ninh Tốt nghiệp thủ khoa trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, kiến trúc sư Nguyễn Văn Ninh - một trí thức cách mạng đã có nhiều công trình kiến trúc mang giá trị lịch sử và là tác giả của ngôi “ Nhà sàn Bác Hồ” - di sản văn hóa vô giá của dân tộc Việt Nam Bằng văn phong dung dị, đằm thắm, cuộc đời và sự nghiệp của nhân vật hiện lên qua từng trang sách sống động, mang dấu ấn lịch sử hào hùng của dân tộc ta Tác phẩm mang giá trị lịch sử và văn học đặc sắc”

Tác giả Đỗ Lâm Hà nhận xét về tiều thuyết Hương Ngàn: “Tiểu thuyết

Hương Ngàn được thiết lập theo lối tác giả đóng vai trò ghi chép lời kể của

bà Nguyễn Thị Được (Chị Sáu Bến Tre) về thân thế và qúa trình hoạt động cách mạng của chồng mình là ông Hoàng Đình Giong - nhân vật chính của tiểu thuyết Thực chất đây là bản tiểu sử về quá trình hoạt động cách mạng của một nhân vật lịch sử gắn liền với một giai đoạn lịch sử của đất nước bằng bút pháp tiểu thuyết” Đúng vậy, cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí

Hoàng Đình Giong vô cùng sôi nổi, phong phú và oanh liệt, luôn là những ẩn

số đã và sẽ còn tiếp tục được khám phá và giải mã Đời ông thành câu chuyện

lạ có thật trong cuộc chiến đấu vệ quốc của chúng ta Ông đã đi vào kinh Phật

của đồng bào Khơme Nam Bộ như đi vào sự bất tử trong cõi hằng

Trên báo Tiền phong Onnile thứ tư ngày 11 tháng 11 năm 2009 của tác giả Nguyễn Duy Chiến với nhan đề “Người giải mã những huyền thoại”

khi giới thiệu về tác phẩm Kỳ tích Chi Lăng: “Có lẽ, bạn đọc cả nước biết

đến Trường Thanh bắt đầu từ cuốn sách này Những ngọn núi, con sông, con suối được ghi danh, xếp hạng di tích, gắn chặt với chiến công oanh liệt trong các trận chiến chống quân xâm lược phương Bắc (Tống - Nguyên - Mông)

Trang 11

8

mà đỉnh cao chói lọi là chiến thắng Chi Lăng, chém đầu Liễu Thăng ở ải Chi Lăng … và rồi mảnh đất này đã chọn nhà văn Trường Thanh làm người kể chuyện lịch sử, làm sống lại những sự kiện, những nhân vật lịch sử đã tồn tồn tại trên mảnh đất biên cương này tưởng rằng đã bị mai một bởi thời gian.”

[3] Nhận xét của tác giả Nguyễn Duy Chiến chính xác bởi trong tác phẩm những địa danh tưởng chừng rất quen thuộc như: Núi Phượng Hoàng, Núi Mặt quỷ, Mã Yên Sơn, Thành cổ Chi Lăng cùng với hình tượng các nghĩa binh người dân tộc thiểu số (Tày - Nùng…) có lòng yêu nước sâu sắc, chí căm thù giặc ngút trời đã đừng lên chiến đấu anh dũng chống lại kẻ thù; cùng với những mối tình trong sáng, cao đẹp lần đầu tiên được nhà tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Trường Thanh thể hiện trong các tác phẩm của mình một cách sống

động và cảm động

Tiểu thuyết Hoa bất tử là cuốn sách mà nhà văn Trường Thanh đã

chuẩn bị tư liệu, ấp ủ trên bốn mươi năm để đến giữa năm 2008 mới bắt đầu cầm bút viết liền một mạch sáu tháng và phát hành đúng dịp kỷ niệm 100 năm

ngày sinh đồng chí Hoàng Văn Thụ (4/11/1909- 4/11/2009) Trên báo Văn nghệ trẻ số 3.4.5 xuân Kỷ Sửu với nhan đề “Nhà văn Nguyễn Trường

Thanh với đề tài lịch sử chiến tranh cách mạng” nhận xét: “Hoa bất tử là

pho sử ghi chép về thân thế, sự nghiệp của đồng chí Hoàng Văn Thụ, cũng như mối tình huyền thoại giữa người chiến sĩ gang thép ấy với nữ chiến sĩ cộng sản Phạm Thị Vân (mật danh Hoàng Ngân) Nhiều chi tiết đắt giá, được nhà văn khắc họa như “Trước khi ra pháp trường, Hoàng Văn Thụ còn nhờ bạn tù gửi chiếc áo len do Hoàng Ngân đan cho Tổng Bí thư Trường Chinh,

và gửi thư vĩnh biệt cùng bài thơ “Nhắn bạn” nổi tiếng cho người vợ chưa

cưới thân yêu của mình” Cùng nhận xét đó, tác giả Đỗ Lâm Hà trên báo

Văn nghệ số 38 ngày 19 tháng 9 năm 2009 với bài “Hoa bất tử trong hồn

sông núi” đánh giá: “Hoa bất tử là tiểu thuyết nhưng là tiểu thuyết lịch sử

Trang 12

9

nên sự thật lịch sử đã được tác giả hết sức trân trọng, không làm sai lệch

chính sử” và “Ngoài giá trị văn học Hoa bất tử còn là một tư liệu quý, ghi

chép đầy đủ nhất về thân thế sự nghiệp của đồng chí Hoàng Văn Thụ và làm sáng tỏ thêm một số sự kiện mà chưa sách nào ghi chép để lưu lại cho muôn đời với nhân dân Việt Nam nói chung, với dân tộc Tày Nùng ở Lạng Sơn quê hương đồng chí nói riêng”[11] Như vậy, theo đánh giá của của các nhà

nghiên cứu thì tiểu thuyết Hoa bất tử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh là

tác phẩm đầu tiêu biểu viết về thân thế và sự nghiệp cách mạng vĩ đại của đồng chí Hoàng Văn Thụ Tác phẩm là sự trân trọng của nhà văn đối với nhà cách mạng vĩ đại, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh Những chi tiết trong tác phẩm lần đầu tiên người đọc được biết đến thật xúc động ngoài lí tưởng cách mạng, tình yêu đất nước của một nhà cách mạng, bên cạnh đó, mối tình huyền thoại của họ là một phần nhỏ trong nội dung tác phẩm, lại là một khía cạnh rất riêng tư bên cạnh hàng loạt các sự kiện lớn của lịch sử đất nước, lịch sử cách mạng và những đổi thay của đời người, của số phận cộng đồng

Trong cuộc Hội thảo văn xuôi Lạng Sơn những năm đầu thế kỷ XXI

năm 2009, nhà báo Nguyễn Quang Huynh với bài: “ Văn xuôi Lạng Sơn

những năm đầu thế kỷ XXI với đề tài lịch sử” nhận xét: “Văn xuôi Lạng

Sơn những năm đầu thế kỷ XXI viết về đề tài lịch sử đáng kể nhất phải nói đến một số tiểu thuyết dày dặn của tác giả Nguyễn Trường Thanh, đó là các

tiểu thuyết: Một thời biên ải (Hội VHNT Lạng Sơn Tập 1-2000, tập 2-2008),

Ngôi nhà của cha (NXB văn hóa thông tin-2007), Hương ngàn (NXB Hội nhà văn-2008), Hoa bất tử (NXB Hội nhà văn-2009) [13] Cùng ý kiến đó

trong Hội thảo nhà nghiên cứu Trung Thành đánh giá: “Ở thể loại tiểu thuyết

lịch sử nhà văn Nguyễn Trường Thanh là tác giả nổi bật đã dày công viết tiểu thuyết lịch sử của quê hương Lạng Sơn - nơi có bề dày lịch sử, từng lập nên

Trang 13

nghiên cứu lý luận phê bình văn học của Lạng Sơn đã đánh giá rất cao tính chân thực, tính lịch sử và giá trị văn học của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Trường Thanh - một cây bút tiêu biểu cho văn học Lạng Sơn - người đã có công rất lớn giới thiệu với bạn đọc cả nước biết đến mảnh đất giàu truyền thống và những người anh hùng của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn theo suốt chiều dài lịch sử của dân tộc

Trên đây chúng tôi đã trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh Có thể thấy, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách tổng thể và thấu đáo về vấn đề này, mặc dù đã có khá nhiều ý kiến đánh giá, nhận xét có liên quan trực tiếp đến việc đánh giá tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh Do đó, chúng tôi đã lựa chọn vấn đề này để nghiên cứu, nhằm góp phần khẳng định những thành tựu đáng khẳng định của nhà tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Trường Thanh, với hy vọng: Sẽ chỉ ra những đóng góp quan trọng của nhà văn Nguyễn Trường Thanh đối với văn học Lạng Sơn nói riêng, đối với tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời kỳ hiện đại nói chung

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của việc thực hiện đề tài này của chúng tôi là: Chỉ ra những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh - một cây bút tiêu biểu, xuất sắc nhất của văn học Lạng Sơn thời kỳ hiện đại

Trang 14

11

Khẳng định những đóng góp quan trọng của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Trường Thanh trong đời sống văn học của tỉnh Lạng Sơn nói riêng, trong đời sống văn học Việt Nam hiện đại nói chung (ở thể loại tiểu thuyết lịch sử)

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu của luận văn bao gồm: Toàn bộ tiểu thuyết

lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh và một số cuốn tiểu thuyết lịch sử khác của Lạng Sơn và của địa phương khác (để so sánh, đối chiếu với tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh) Bên cạnh đó, chúng tôi tham khảo một số tiểu thuyết lịch sử khác của Lạng Sơn và của các địa phương khác Đã tham khảo một số sách lý thuyết, lí luận làm cơ sở lí luận của đề tài

4.2 Phạm vi nghiên cứu: Toàn bộ tiểu thuyết lịch sử của nhà văn

Nguyễn Trường Thanh từ năm 1981 (tác phẩm đầu tiên) cho đến nay Bao

gồm: 7 cuốn tiểu thuyết lịch sử (Kỳ tích Chi Lăng (NXB thanh niên Tập

1-1981, tập 2-1982), Hoa trong bão (NXB Hội nhà văn-1994), Tướng không phong hàm (NXB văn hóa dân tộc-1998), Một thời biên ải (Hội VHNT Lạng Sơn Tập 1-2000, tập 2-2008), Ngôi nhà của cha (NXB văn hóa thông tin-2007), Hương ngàn (NXB Hội nhà văn-2008), Hoa bất tử (NXB Hội nhà

văn-2009)

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo sát nghiên cứu một cách đầy đủ những tác phẩm tiểu thuyết lịch

sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh từ năm 1981 đến nay và phân tích chỉ

ra những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử nhà văn Nguyễn Trường Thanh

Khẳng định giá trị lịch sử và giá trị văn học của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Trường Thanh thời kỳ hiện đại

Trang 15

12

Khẳng định những đóng góp của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Trường Thanh trong sự nghiệp văn học nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn nói riêng và trong đời sống văn học nước nhà (ở thể loại tiểu thuyết lịch sử) nói chung

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp khoa học sau:

- Phương pháp hệ thống, tổng hợp

- Phương pháp phân tích (tác giả, tác phẩm…)

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Và một số phương pháp tổng hợp khác (liên ngành, theo quan điểm thi pháp học…)

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

Chương I: Tiểu thuyết lịch sử và vài nét về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh

Chương II: Nguồn cảm hứng mãnh liệt từ mảnh đất Lạng Sơn xinh đẹp, giầu kỳ tích lịch sử

Chương III: Một số đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh

Trang 16

13

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I TIỂU THYẾT LỊCH SỬ VÀ VÀI NÉT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN TRƯỜNG THANH

1.1 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Bàn về khái niệm tiểu thuyết lịch sử - hiện nay trên thế giới đang tồn tại nhiều định nghĩa khác nhau do có những quan niệm khác nhau về tiểu thuyết lịch sử, về cách viết truyện lịch sử Tuy nhiên người ta vẫn có thể thấy rõ 2

quan niệm chính về tiểu thuyết lịch sử như sau: Quan niệm thứ nhất: Tiểu

thuyết lịch sử phải tôn trọng sự kiện lịch sử, từ đó hư cấu tạo thành tác phẩm;

quan niệm thứ hai là: Tiểu thuyết lịch sử không coi trọng sự thật lịch sử, lịch

sử chỉ là cái cớ để viết tiểu thuyết mà thôi! Có thể xếp hầu hết các tiểu thuyết lịch sử cổ điển của Trung Quốc vào trường phái thứ nhất, dẫu tỉ lệ sự thật lịch

sử và tỉ lệ hư cấu có màu sắc đậm nhạt khác nhau (Ví dụ như: Tiểu thuyết lịch

sử Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung theo tỉ lệ “bảy thực ba hư” như chính tác giả tuyên bố; còn tác phẩm Thuỷ hử của Ngô Thừa Ân thì phần hư cấu nhiều hơn, có lẽ là “ba thực bảy hư”!, nhưng cũng có người coi cuốn Pie

Đại đế của nhà văn Nga Alecxeei Toolxtoi thuộc loại tiểu thuyết tôn trọng sự

thật lịch sử, còn tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa thì thuộc loại tiểu thuyết viết

theo nhãn quan chính trị chính thống của thời đại mà tác giả đang sống) Điển hình cho trường phái tiểu thuyết lịch sử thứ hai đã nói ở trên là nhà văn Pháp

Alexandre Dumas (cha) với những tác phẩm Ba chàng ngự lâm pháo thủ,

Hoàng hậu Margo Chính Dumas từng nói: “Lịch sử là cái đinh, ở đó tôi treo móc những bức tranh của tôi” Đi xa hơn nữa là lối viết dựa vào các sự

kiện lịch sử, nhưng làm nó biến dạng hẳn đi, đó là các tiểu thuyết dã sử, tiểu

Trang 17

14

thuyết kiếm hiệp, Với quan điểm như Dumas và các nhà viết truyện kiếm hiệp, có lẽ không nên xếp tác phẩm của họ vào loại tiểu thuyết lịch sử, vì cái gọi là lịch sử trong đó không thể tin cậy, với những người ít hiểu biết, thứ

“lịch sử” đó thậm chí còn làm nguy hại tới nhận thức của họ Như vậy, chỉ nên coi những truyện thuộc loại coi trọng sự thật lịch sử là tiểu thuyết lịch sử đích thực, bởi ở đó, nhà văn tái tạo lịch sử và với chân dung nhân vật vốn đã định hình một cách trung thực theo quan điểm lịch sử và sự hư cấu nghệ thuật không thể đi quá giới hạn cho phép

Tiểu thuyết lịch sử được giáo sư người Pháp Dorothy Brevvster và

Jonh Bureell trình bày như sau: “Những chuyện đó chỉ là những tiểu thuyết về

quá khứ, và chỉ vì nhân nhượng mà tên gọi là tiểu thuyết lịch sử Gọi theo tên hiệu này hay tên hiệu khác tùy thuộc vào các nhà phê bình định nghĩa, đọc và

ưu thích (hay chán ghét) chúng Vì khi thích một cuốn truyện nào thì nhà phê bình thường muốn đưa nó vào một loại văn học có danh”[6.211] Như vậy

theo quan niệm này tiểu thuyết lịch sử trước tiên là tiểu thuyết viết về quá khứ của một dân tộc, quốc gia nào đó Và điều quan trọng là tiểu thuyết này phụ thuộc vào quan điểm chủ quan của người phê bình muốn xếp nó vào loại nào

Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc

Phi chủ biên) thì thể loại lịch sử/tiểu thuyết lịch sử được quan niệm: “Các

tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết

hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các

sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm văn học lịch sử thường mượn chuyện xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hóa người xưa, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này”.[12 255]

Trang 18

15

Như vậy, chúng ta có thể thấy rất rõ rằng: Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc trưng của tiểu thuyết nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật Ở đây, tác giả dựa vào những

sự kiện trong quá khứ, hư cấu, tưởng tượng thêm để sáng tạo nên tác phẩm nhằm gây hứng thú cho người đọc Tiểu thuyết lịch sử tuy mượn đề tài và lấy cảm hứng từ lịch sử nhưng không hề né tránh, xa vời với nhiệm vụ thực tại,

thời thế hiện tại Đúng như Biêlinxki đã khẳng định: Chúng ta hỏi và chúng ta

chất vấn những cái đã qua để chúng ta giải thích cho hiện tại và chỉ ra tương lai của chúng ta Tuy nhiên, mặc dầu lấy những sự kiện những nhân vật trong

lịch sử, nhưng các tác giả của tiểu thuyết lịch sử không chỉ trình bày trong cái

tư thế lịch sử - mà còn cho chúng ta biết nhiều mặt khác của đời sống con người, thậm chí cả những mặt sinh hoạt mang tính đời tư của nhân vật

Do đặc trưng của thể loại tiểu thuyết nên quan niệm về tiểu thuyết lịch

sử cũng rất phong phú, linh hoạt, mỗi quan niệm thường nhấn mạnh vào một đặc điểm nào đó của thể loại Có thể dẫn ra một số quan niệm tiêu biểu sau:

Alexandre Dumas, một nhà tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng nước Pháp cho

rằng “Lịch sử đối với tôi là gì? Nó chỉ là một cái đinh để tôi treo các bức họa

của tôi mà thôi” Ở đây Dumas coi sự kiện lịch sử chỉ là phương tiện để nhà

văn viết tiểu thuyết gửi gắm tình cảm riêng của mình

Lucacs, nhà tiểu thuyết lịch sử của Hunggari lại khẳng định: “Nhiệm vụ

của tiểu thuyết lịch sử là chứng minh sự tồn tại của một hoàn cảnh và nhân vật lịch sử bằng công cụ nghệ thuật” [7]

Ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ cho rằng: “Trong quá trình

sáng tác, các nhà tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trọng các sự kiện lịch sử, vừa phải phát huy cao độ của hư cấu, sáng tạo của nghệ thuật” [8.164] Quan

niệm này nhấn mạnh mối quan hệ giữa sự thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật

trong tác phẩm tiểu thuyết lịch sử

Trang 19

16

Như vậy, cho đến nay quan niệm về tiểu thuyết lịch sử vẫn chưa thống nhất Người ta vẫn tranh luận về các vấn đề: sự thực lịch sử và hư cấu; độ lùi quá khứ ở lức độ nào, là quá khứ còn đọng lại trong kí ức người đương thời hay kí ức chỉ còn đọng lại trong huyền thoại, thần thoại? Song, mỗi quan niệm dù nhấn mạnh vào khía cạnh khác nhau của thể loại, chung quy vẫn đề cập đến yếu tố lịch sử và yếu tố tiểu thuyết - hạt nhân cốt lõi trong tiểu thuyết lịch sử Và như vậy, có thể nói: Tiểu thuyết lịch sử là loại hình tiểu thuyết lấy

đề tài lịch sử làm nội dung chính Đối tượng của nó là nhân vật, sự kiện, thời

kỳ hay tiến trình lịch sử Đó có thể là quá khứ xa xôi hay một thời kỳ lịch sử đặc biệt Nó đòi hỏi người viết vừa phải có kiến thức uyên bác, tỉ mỉ của một nhà sử học, lại vừa phải có khả năng sáng tạo văn học Có thể kể đến những

cuốn tiểu thuyết lịch sử Việt Nam tiêu biểu như: Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô Gia Văn Phái); Trùng Quang tâm sử (Phan Bội Châu); Vua Hàm Nghi,

Vua Quang Trung (Phan Trần Chúc); Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ, Lịch sử Đề Thám (Ngô Tất Tố); Ai lên phố Cát (Lan Khai); Việt Nam Lý Thường Kiệt (Phạm Minh Kiên); Rồng đá chuyển mình, Chuyện tình Dương Vân Nga (Hoài Anh); Tướng quân Nguyễn Chích (Hà Ân); Bà Triệu (Hàn Thế

Dũng); Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh); Mạc Đăng Dung (Lưu Văn

Khuê)…Qua việc nêu tên các cuốn tiểu thuyết lịch sử này, chúng ta có thể khẳng định rằng: Trong đời sống văn học nước nhà, thể loại tiểu thuyết lịch

sử đã từng xuất hiện và đã có những thành tựu đáng khẳng định

1.2 Văn học Lạng Sơn và tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh

1.2.1 Vài nét khái quát về văn học Lạng Sơn

Như ta đã biết, Lạng Sơn là một tỉnh biên giới vùng miền núi phía Bắc

có bề dày lịch sử dựng nước, giữ nước và có nền văn hóa truyền thống lâu đời, đậm đà bản sắc dân tộc Tuy nhiên mảng văn học thành văn của Lạng Sơn từ xa xưa để lại không nhiều Theo khảo sát của chúng tôi những tư liệu

Trang 20

17

còn được lưu giữ được về văn học xứ Lạng còn rất mỏng Đó chủ yếu là một

số bài thơ, bài ký viết bằng chữ Hán, hoặc chữ Nôm của các vị Sứ thần triều đình đi sứ sang Trung Quốc qua Lạng Sơn, cảm tác trước cảnh đẹp và lịch sử hào hùng của xứ Lạng mà viết nên Trong đó đáng lưu ý có một số bài thơ, bài ký của các tác giả như: Trần Nhân Tông (1258-1308), Nguyễn Trung Ngạn (1289-1370), Phạm Sư Mạnh (Thế kỷ XIV), Trần Minh Tông (1300-1357), Phùng Khắc Khoan (1528-1613)…Đặc biệt là các bài thơ, bài ký của các tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì viết về Lạng Sơn như: Ngô Thì Sỹ (1726-1780) làm quan Đốc trấn Lạng Sơn (1777-1780) đã có nhiều bài thơ, bài ký khắc trên đá trong động Nhị Thanh, Tam Thanh, Chùa Tiên và một vài nơi khác ở Tràng Định, Văn Lãng; Ngô Thì Nhậm (1745-1803) - con trai của Ngô Thì Sỹ (đi sứ dưới triều Tây Sơn); Ngô Thì Vị (còn gọi là Ngô Thì Hương 1774-1821) - con trai út của Ngô Thì Sĩ, dưới thời Nguyễn làm quan Hiệp trấn Lạng Sơn (cũng hai lần đi sứ Trung Quốc) Các tác phẩm của dòng họ Ngô Thì viết về Lạng Sơn ngoài sự được lưu lại trên các bia đá ở Lạng Sơn còn được lưu giữ trong Hợp tuyển Ngô Gia Văn Phái Sau này cũng có khá nhiều tác giả khác là những sứ thần hoặc quan tuần biên qua Lạng Sơn đã để lại khá nhiều tác phẩm văn thơ còn lưu giữ đến ngày nay như của: Phan Huy Ích, Nguyễn Tư Giản, Nguyễn Du, Trịnh Hoài Đức, Phan Huy Chú, Lý Văn Phúc, Nguyễn Văn Siêu (thế kỷ XVII-XVIII)…Những tác phẩm của các tác giả thời kỳ này chủ yếu ghi lại cảm xúc trước cảnh đẹp và lịch sử hào hùng

của quê hương xứ Lạng Về văn xuôi có cuốn “Lạng Sơn Đoàn thành đồ”

của Nguyễn Nghiễm (thế kỷ XVIII) biên soạn (thực chất là một bài nghiên cứu) Thời Pháp thuộc có viên trung tá Le Comte trong cơ quan tham mưu Pháp trực tiếp tham gia chiến đánh Lạng Sơn, khi về Pháp đã viết cuốn sách

“Lạng Sơn - tác chiến - tháo lui và điều đình” in năm 1895 - đã ghi lại cuộc

đánh chiếm Lạng Sơn của quân Pháp lên Lạng Sơn, với hai lần đều thất bại;

Trang 21

18

sau đó phải thương lượng với nhà Thanh để ký Hiệp ước Thiên Tân, tới khi

chính thức cai quản Lạng Sơn; hoặc bài bút ký “Vùng Cai Kinh - con người

và non nước” của Paul Munie - Hội viên Hội nhà văn Pháp (người đã cùng

nhà khoa học nổi tiếng Kloni thâm nhập thực tế tìm hiểu đất nước con người Lạng Sơn viết rất công phu và đã được trình bày tại Hội thảo Hội Địa lý Hà Nội (thuộc Pháp) ngày 12-4-1934) Những tác phẩm này tính văn học còn hạn chế nhưng đã ghi lại khá trung thực một số nét về đất nước, con người và các

sự kiện lịch sử của Lạng Sơn thời kỳ ấy

Thời kỳ trước cách mạng tháng Tám năm 1945, vào giữa những năm

1930, khi hai đồng chí Hoàng Văn Thụ và Lương Văn Tri từ Trung Quốc trở

về xây dựng cách mạng ở quê hương, cùng với việc học tập, giác ngộ quần chúng, báo chí đã được sử dụng như một phương tiện hữu hiệu Theo những nguồn tài liệu thì vào thời điểm này, Tạp chí Du kích quân đã ra đời tại khu rừng Khuổi Nọi giữa chiến khu Bắc Sơn - do đồng chí Lương Văn Tri phụ trách với sự cộng tác của đồng chí Hoàng Văn Thái Cũng chính những năm

đó, từ yêu cầu thực tiễn của cách mạng, đồng chí Hoàng Văn Thụ đã mượn

hình thức thơ, sli, then… quen thuộc, sáng tác những tác phẩm như: Trăng

soi, Đoạn tuyệt, Tèo tàng cách mạng (Con đường cách mạng) có nội dung

cách mạng để vận động cách mạng, giác ngộ quần chúng Những bài trong số

đó, sau này được in trong tập Nhắn bạn, lấy tên của bài thơ “Nhắn bạn” nổi

tiếng làm tên chung cho cả tập thơ Có thể coi tập thơ này là viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho nền văn học, nền thơ ca Lạng Sơn thời kỳ hiện đại

Năm 1946 cả nước ta bước vào cuộc kháng chiến anh dũng trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược - thì Lạng Sơn chính là vùng đất đảm nhiệm những trọng trách lớn của lịch sử dân tộc Chiến thắng Thu Đông 1947,

“Đường số 4 anh hùng” với những chiến công vang dội ở Bông Lau, Lũng

Phầy, Đèo Khách ; rồi chiến dịch biên giới 1950 - một chiến thắng có ý

Trang 22

19

nghĩa lịch sử đặc biệt - thực sự đã trở thành nguồn cảm hứng mãnh liệt cho nhiều văn nghệ sỹ có tên tuổi như: Trần Đăng, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Nguyễn Đình Thi viết nên những tác phẩm xuất sắc, ghi dấu ấn vào trong lịch sử văn học dân tộc Cũng trong những năm kháng chiến chống Pháp, sự

có mặt của nhà văn, nhà giáo Nguyễn Khắc Mẫn ở xứ Lạng đã cho ra đời một

số truyện ngắn như: “Cô Thúy”, “Nỗi lòng”, “Lão ăn mày” và đặc biệt tác phẩm “Ông Cốc” của ông được giải khuyến khích Giải thưởng Văn nghệ

Việt Nam (1951-1952) Đó chính là một sự đóng góp có ý nghĩa vào sự hình thành và phát triển của văn học Lạng Sơn Tất cả những yếu tố đó mang một

ý nghĩa như một sự ấp ủ, một sự hình thành một nền văn học địa phương Lạng Sơn thời kỳ hiện đại

Nhưng phải từ sau năm 1954, các cây bút Lạng Sơn mới dần dần xuất hiện nhiều hơn, đều đặn hơn trên văn đàn, báo chí của tỉnh, của khu vực, rồi trong cả nước Tuy nhiên những sáng tác của các cây bút Lạng Sơn giai đoạn này cũng còn khiêm tốn Từ những năm 1960, đặc biệt sau khi Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn được thành lập (1968) và Tạp chí Xứ Lạng - cơ quan ngôn luận của Hội ra đời - thì đội ngũ sáng tác Lạng Sơn mới được tập hợp, được bồi dưỡng nghiệp vụ và phát triển mạnh mẽ Tới nay Lạng Sơn đã

có 124 Hội viên của Hội văn học nghệ thuật tỉnh, trong đó có 3 cây bút là Hội viên của Hội nhà văn Việt Nam Với đội ngũ tác giả khá đông đảo và từng bước đã có những sáng tác có chất lượng cao - nên văn học Lạng Sơn

đã thu hút đông sự quan tâm của người đọc và đang có những bước tiến xa hơn, rộng hơn trong sự giao lưu, hòa nhập với dòng văn học của cả nước thời kỳ hiện đại

Có thể nhận thấy các thể loại văn học của Lạng Sơn phát triển khá đồng đều và đã có một số thành tựu, được bạn đọc chú ý và đánh giá cao Thơ Lạng Sơn không chỉ bó hẹp trong những vấn đề của cuộc sống và con người xứ

Trang 23

20

Lạng mà vươn tới những vấn đề chung rộng lớn của đất nước, thời đại Tâm

thế “Đứng trên núi mẹ” (Mã Thế Vinh) với tầm nhìn rộng, xa là tâm thế chung của các nhà thơ thời hiện đại hiện nay Từ mảnh đất Lạng Sơn “nhìn ra

biển rộng trời cao” thấy toàn cảnh đất nước, mạch cảm hứng lịch sử, dân tộc

như cũng được khơi mở xa rộng hơn, vươn tới những vấn đề chung của cả dân tộc, đất nước Chính bởi thế, thơ Lạng Sơn đã gắn bó trực tiếp, chặt chẽ với cội nguồn văn hóa dân tộc Điều đó tạo cho thơ Lạng Sơn một thế mạnh,

một nét riêng, góp vào thơ ca Việt Nam hiện đại những “hương vị lạ”, những

mảng màu đặc sắc, đặc biệt trong thơ ca của các nhà thơ dân tộc - những người đã trọn đời tắm gội trong dòng suối trong trẻo của văn học dân gian như: Mã Thế Vinh, Vi Thị Kim Bình, Nguyễn Đức Tâm, Vũ Kiều Oanh, Vi Quốc Hiệp, Lương Định, Đinh Thanh Huyền…

Thể loại văn xuôi của Lạng Sơn cũng đang hướng tới những vấn đề lớn chung của đất nước, của dân tộc Thế mạnh của những cây bút trẻ mới xuất hiện gần đây là ở khả năng bao quát, phản ánh những vấn đề phong phú, đa dạng nhưng cũng vô cùng phức tạp của cuộc sống hiện đại hôm nay Cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, giữa cái cao thượng với cái tầm thường, giữa cái tích cực với cái tiêu cực không chỉ diễn ra trong quan hệ xã hội, trong mỗi tập thể cộng đồng nhỏ hẹp, trong từng gia đình, mà trong cả bản thân mỗi con người Như các nhà văn: Ngọc Mai, Quang Huynh, Nguyễn Duy Chiến…

Lạng Sơn là một tỉnh biên giới giầu kỳ tích lịch sử, mỗi tấc đất ở nơi này đã ghi dấu bao kỳ tích lịch sử của dân tộc Với niềm tự hào về mảnh đất biên cương, phên dậu của Tổ quốc - với nhiều kỳ tích, sự kiện lịch sử và những người anh hùng trên mảnh đất xứ Lạng nên nội dung đặc biệt được các nhà văn Lạng Sơn quan tâm đó là: Viết về lịch sử đấu tranh oanh liệt của dân tộc và nhân dân các dân tộc Lạng Sơn Những tác phẩm viết về đề tài lịch sử của văn xuôi Lạng Sơn đã giúp người đọc - nhất là thế hệ trẻ hôm nay và mai

Trang 24

21

sau - hiểu biết rõ hơn về lịch sử đất nước, quê hương, mãi mãi tri ân về những con người đã chiến đấu, hy sinh cả thân mình để làm nên lịch sử, cho chúng ta

có được cuộc sống tốt đẹp hôm nay

Văn xuôi Lạng Sơn viết về đề tài lịch sử nói chung và lịch sử đấu tranh cách mạng nói riêng đã có những thành công rất đáng ghi nhận Đó là những

tác phẩm đã gây tiếng vang trong lòng người đọc như: Ngả đường khiếp sợ của Nông Văn Côn, Mũi tên thần của Quang Huynh, Khau Slin hùng vĩ, Trưởng thành trong đấu tranh cách mạng của Hoàng Văn Kiểu (do Vũ

Ngoc Chương ghi)… Đặc biệt phải kể đến nhà văn Nguyễn Trường Thanh - người đã viết rất nhiều tác phẩm tiểu thuyết lịch sử và được các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình văn học đánh giá cao, được bạn đọc cả nước đón nhận

nhiệt tình như các cuốn (Kỳ tích Chi Lăng, Hoa trong bão, Tướng không phong hàm, Một thời biên ải, Ngôi nhà của cha, Hương ngàn, Hoa bất tử) Đối tượng phản ánh tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Trường Thanh

thường là những sự kiện lịch sử của dân tộc gắn liền với mảnh đất xứ Lạng và những người anh hùng, những người con ưu tú của Lạng Sơn Trong một số tác phẩm của mình - đối tượng phản ánh không chỉ bó hẹp trong phạm vi tỉnh Lạng Sơn mà còn mở rộng ra với những nhân vật và địa bàn hoạt động ở cả một số tỉnh, địa phương khác

Bên cạnh đội ngũ sáng tác thơ, văn, đội ngũ những người nghiên cứu lý luận phê bình văn học Lạng Sơn cũng từng bước hình thành và phát triển Đó

là sự có mặt của một số cây bút nghiên cứu, lý luận, phê bình, như các tác giả:

Hoàng An (Nét đẹp văn hóa thơ văn và ngôn ngữ dân tộc), Lộc Bích Kiệm (Đặc điểm dân ca đám cưới tày-Nùng) Nguyễn Duy Bắc (Nét đẹp văn hóa

trong thơ ca Việt nam hiện đại ), Nguyễn Đức Tâm (Cây của đời)… Mảng

nghiên cứu lý luận phê bình văn học của Lạng Sơn mặc dù còn non trẻ nhưng

đã có những đóng góp đáng kể, góp phần định hướng cho nền văn học nghệ

Trang 25

sử là một sự lựa chọn thích đáng nhất

1.2.2 Vài nét về tác giả Nguyễn Trường Thanh

Tác giả Nguyễn Trường Thanh sinh ngày 2 tháng 5 năm 1934 Xuất thân trong một gia đình nông dân ở làng Lỗ Giao (Tổng Cổ Loa cũ) nay là xã Việt Hùng huyện Đông Anh - Hà Nội Ông là người từng trải, phải lăn lộn kiếm sống từ nhỏ để có điều kiện đi học Trước khi đến với xứ Lạng, ông đã

đi dạy học, có lúc làm thợ sửa đồng hồ ở Móng Cái, mỏ Cẩm Phả rồi lưu lạc lên tận khu gang thép Thái Nguyên và mỏ Apatis Lào Cai Ông sống gắn bó với nhiều đối tượng, từ anh em bộ đội, công an vùng biên đến những người lao động chân tay ở vùng miền xuôi và đồng bào các dân tộc thiểu số sống ở vùng cao Lạng Sơn, Cao Bằng…

Năm 1964 ông được bộ Giáo dục và đào tạo cử lên Lạng Sơn dạy học

và đã từng là: Giáo viên dạy Văn - Sử, hiệu trưởng nhà trường, làm báo, viết văn và cả kinh doanh nữa Cuộc đời ông gắn bó với mảnh đất xứ Lạng, lăn lộn với xứ sở địa đầu của Tổ quốc - đặc biệt là vùng đất Bắc Sơn, Chi Lăng lịch sử Gia đình ông một thời gian dài sống ngay trên mảnh đất lịch sử này, nghe âm vang hào hùng của quá khứ vọng về Người thầy giáo yêu thích văn

học ấy đã trụ lại ở trên con đường thiên lý của đời mình và viết lên những tác

phẩm văn học luôn hấp dẫn người đọc

Người đọc - nhất là người đọc ở Việt Bắc, biết đến tác giả Nguyễn

Trường Thanh từ truyện ngắn “Người thợ cả” của ông (đạt giải Ba trong cuộc

thi truyện ngắn, do tờ Văn nghệ Việt Bắc (1966) tổ chức) Chính sự thành

Trang 26

23

công truyện ngắn “Người thợ cả” - viết về tinh thần bất khuất của một chiến

sỹ cách mạng kiên cường, trung thành với cách mạng, bất chấp mọi đòn roi của kẻ thù Thành công đó đã khiến cho người giáo viên này hoàn thành tốt mọi công việc được giao và vững tin vào con đường sáng tác mình đã chọn

Hiện nay nhà văn Nguyễn Trường Thanh là một trong những cây bút chủ lực và sung sức của văn nghệ Lạng Sơn Ông là một cây bút “đa tài” hoạt động trên nhiều lĩnh vực văn nghệ: sáng tác văn học (làm thơ, viết tiểu thuyết, viết truyện ngắn, viết ký, viết kịch bản phim, viết kịch…); viết báo, sưu tầm văn học Gắn bó với mảnh đất xứ Lạng đầy những kỳ tích lịch sử, nhân vật lịch sử hơn 40 năm, mê lịch sử từ thưở cắp sách tới trường nhà văn Nguyễn

Trường Thanh tâm niệm: “Những nhân vật lịch sử thường là những tấm

gương đẹp nhất, kết tinh những tinh hoa của dân tộc qua mọi thời đại Cuộc đời và sự nghiệp của họ luôn cổ vũ, thôi thúc ta khát vọng lao động và cống hiến để trở thành người công dân hữu ích cho xã hội Và không chỉ có vậy, họ còn có sức mạnh vô hình nâng bước ta đi, vượt qua những thử thách khốc liệt, thậm chí hiểm nghèo khi ta phải đối mặt với những vận hạn sai lầm trong cuộc sống” Bằng sức lao động sáng tạo miệt mài và bút lực dồi dào, sự hiểu

biết sâu rộng - cho đến nay - nhà văn Nguyễn Trường Thanh đã có 20 tác phẩm ở các thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản phim, kịch bản sân khấu Nhưng thể loại ông thành công nhất thì chính là tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử (với 7 tác phẩm) Tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh được đánh giá cao, được nhận giải thưởng, được dựng thành phim và

đã gây được tiếng vang trong lòng người đọc

Tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Trường Thanh thường viết về những người anh hùng có thực trong lịch sử Lạng Sơn và những sự kiện lịch

sử cụ thể gắn liền với quá trình chống ngoại xâm của dân tộc Bối cảnh không gian và thời gian lịch sử diễn ra rộng lớn từ khi nước ta còn bị nhà Đường đô

Trang 27

24

hộ, trải qua những cuộc khởi nghĩa của các nghĩa binh thiểu số cùng nhân dân

cả nước đánh đuổi bọn phong kiến phương Bắc, đến các chiến thắng lịch sử oanh liệt quanh Ải Chi Lăng trước quân xâm lược Nguyên - Mông, Minh, Thanh… đến giai đoạn từ đầu thế kỷ XX-1945 - tức giai đoạn trước và đến khi diễn ra cuộc Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám giành chính quyền

về tay nhân dân và cuộc kháng chiến chống Pháp, Mĩ… của dân tộc Nhà văn

đã khá công phu tái hiện lại lịch sử phong trào đấu tranh cách mạng của quần chúng nhân dân - từ đấu tranh tự phát đến đấu tranh tự giác, có tổ chức Những năm 1935-1945 - những năm đen tối nhất trong lịch sử dân tộc - khi dân ta phải chịu kiếp nô lệ “một cổ ba tròng” - thì cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn cùng với những hoạt động cách mạng ở khắp nơi trên vùng Việt Bắc - đã có sức lan tỏa như ngọn lửa trong đêm đông tới đông đảo quần chúng các dân tộc nghèo khổ ở vùng biên giới này

Hơn nửa cuộc đời mà là nửa đời đẹp nhất, sung mãn nhất, ông đã gắn

bó với “Xứ Hoa Đào”- cái tên thân thương, cái tên máu thịt mà ông đã có lần

gọi thay cho cái tên xứ Lạng trong một bộ phim video mà ông là tác giả kịch bản và lời bình Say mê với những đề tài lịch sử, nhất là lịch sử cách mạng lại, được sống trên mảnh đất giàu truyền thống yêu nước cách mạng có những địa danh nổi tiếng, gắn liền với các sự kiện chống ngoại xâm của dân tộc - cho nên có thể thấy điểm nổi bật ở nhà văn Nguyễn Trường Thanh là: Tình yêu và lòng tự hào về xứ Lạng Và chính ông là điển hình của một người viết gắn bó máu thịt với mảnh đất mà mình sống - cho dù không phải là nơi mình sinh

ra Trong ông nguồn cảm hứng về xứ Lạng không bao giờ vơi cạn Có lẽ tất

cả những điều đó đã giúp cho nhà văn Nguyễn Trường Thanh hoàn thành xuất sắc các tiểu thuyết lịch sử của mình Với tình yêu và sự sáng tạo không biết mệt mỏi của mình - nhà văn Nguyễn Trường Thanh đã được đánh giá như là một tác giả tiêu biểu, xuất sắc có nhiều đóng góp nhất cho văn học

Trang 28

Như đã trình bày ở trên, văn học viết Lạng Sơn phát triển muộn, vì vậy những sáng tác về đề tài lịch sử của Lạng Sơn cũng phải đến những năm 60 (của thế kỷ XX) mới bắt đầu có những tác phẩm đáng lưu ý xuất hiện Thời

kỳ những năm kháng chiến chống Mĩ (1965-1975) đã có một số bài bút ký, truyện ngắn phản ánh khá trung thực và sinh động về cuộc kháng chiến chống

Mĩ cứu nước của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn (được in trong một số ấn phẩm do Ty Thông tin Lạng Sơn xuất bản, hay trên tạp chí Văn nghệ Việt

Bắc) Trong đó đáng chú ý có tập “Con đường với chúng tôi” (do Ty Thông

tin văn hóa và Ty Giao thông vận tải Lạng Sơn xuất bản năm 1974), đã có một số bài bút ký, ghi chép phản ánh cuộc chiến đấu kiên cường, dũng cảm của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn trên mặt trận giao thông vận tải thời kỳ chống Mĩ Tuy nhiên, nhìn chung những bài viết đó, đa phần mới chỉ là

Trang 29

26

những tác phẩm có tính báo chí tuyên truyền phục vụ trước mắt hơn là những tác phẩm văn học đích thực Sự nghiệp văn học nói chung và văn học về đề tài lịch sử của Lạng Sơn nói riêng - phải đến những năm sau đó mới đạt những thành tựu đáng kể

Nếu không kể đến một vài hồi ký của cán bộ cách mạng lão thành viết

trước đó, tác phẩm viết về đề tài lịch sử vào loại sớm ở Lạng Sơn là “Kỳ tích Chi Lăng” của nhà văn Nguyễn Trường Thanh Lúc đầu tác phẩm này được

đăng tải trên Văn nghệ Việt Bắc vào những năm 1970-1974 sau đó được Nhà

xuất bản Thanh niên xuất bản thành sách (năm 1981, 1982) Với “Kỳ tích Chi Lăng” - nhà văn Nguyễn Trường Thanh đã làm sống lại những trang sử

hào hùng của dân tộc ta trên mảnh đất Chi Lăng, nơi có bề dày lịch sử hàng

ngàn năm giữ nước Tác phẩm tiếp theo phải kể đến là tác phẩm “Ngả đường khiếp sợ” của Nông Văn Côn (do Ty Văn hóa - Thông tin Lạng Sơn xuất bản

năm 1982) Tác phẩm đã tái hiện lại một giai đoạn lịch sử của quê hương Chi Lăng cùng đất nước chống giặc ngoại xâm, qua đó giúp người đọc hiểu sâu hơn về truyền thống Chi Lăng lịch sử Những năm sau cuộc chiến tranh bảo

vệ biên giới phía Bắc của Tổ quốc, Hội Văn học nghệ thuật Lạng Sơn đã tổ

chức cho các văn nghệ sỹ thâm nhập thực tế sáng tác và đã in thành tập

“Những người con núi mẹ” (nhiều tác giả - Ty Văn hóa thông tin xuất bản năm 1980), “Điểm tựa”, “Pháo đài Đồng Đăng” (nhiều tác giả), “Lũng Xá bình yên” của nhà văn Nguyễn Trường Thanh (do Hội Văn học nghệ thuật

Lạng Sơn xuất bản 1987, 1988)… Những tập sách này đã phản ánh khá sinh động cuộc sống, chiến đấu bảo vệ biên cương Tổ quốc của quân và dân Lạng Sơn Sau này nhiều tác giả của Lạng Sơn đã khai thác đề tài lịch sử và bám sát hiện thực cuộc sống nên đã viết được nhiều tác phẩm có giá trị lịch sử và ý

nghĩa về văn học như: “Mũi tên thần” (Nguyễn Quang Huynh) viết về cuộc

khởi nghĩa chống Pháp của nghĩa quân Hoàng Đình Kinh cuối thế kỷ XIX;

Trang 30

27

“Lằm tàng chài pay” (Con đường anh đi) truyện thơ song ngữ của Mã Thế Vinh viết về đồng chí Hoàng Văn Thụ; tập “Hồi ký trưởng thành trong đấu tranh cách mạng” của Hoàng Văn Kiểu (do Vũ Ngọc Chương ghi) đã phản

ánh cuộc đấu tranh của đồng bào các dân tộc vùng Hội Hoan, Lạc Khư, Na

Sầm…(huyện Thoát Lãng) thời kỳ 1935-1945 Tiểu thuyết “Khau Slin hùng vĩ” (2005) của nhà văn Vũ Ngọc Chương viết về phong trào cách mạng ở

vùng Hội Hoan, Văn Lãng…thời kỳ 1935-1945 Ngoài ra, cũng còn phải kể đến một số tác phẩm của các tác giả đã từng sống, chiến đấu và công tác ở

Lạng Sơn, nay ở ngoài tỉnh viết về đề tài này như: Đường 4 rực lửa của Đặng Văn Việt, Những vòng tay nhân ái của Hà Văn Thư, Cuộc chiến đấu

cô đơn của Trần Sỹ Tâm…

Như vậy, văn xuôi Lạng Sơn từ năm 1945 đến nay đã có khá nhiều tác phẩm viết về đề tài lịch sử, đấu tranh cách mạng của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng và đã có những thành tựu đáng trân trọng Ở loại đề tài lịch sử này - các nhà văn đã có được những tác phẩm có giá trị về cả phương diện văn học và lịch sử Có thể nhận thấy cùng với sự phát triển của văn học xứ Lạng, mảng đề tài viết về lịch sử của Lạng Sơn đã có những bước đi chắc chắn và giành được những thành tựu đáng tự hào, có nhiều tác phẩm đã được trao những giải thưởng của Trung ương, của Tỉnh, trong đó có tác phẩm đã được dựng thành phim được cả nước biết đến

Trong số các nhà văn viết về đề tài này trước tiên phải nói đến nhà văn Nguyễn Trường Thanh Ông là một tác giả tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu, xuất sắc nhất của tỉnh Lạng Sơn, đã có những đóng góp quan trọng đối với đời sống văn học tỉnh Lạng Sơn nói riêng, đối với thể loại tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại nói chung Nhà văn Nguyễn Trường Thanh với sự hiểu biết sâu rộng và phong phú của mình, cùng với một quá trình lao động sáng tạo, miệt mài một cách đáng khâm phục, đã liên tiếp cho ra mắt bạn đọc nhiều tác

Trang 31

28

phẩm viết về đề tài lịch sử Lạng Sơn thời kỳ hiện đại như: “Hoa trong bão” (1994) viết về cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn; “Tướng không phong hàm” (1998)

viết về người chiến sỹ cách mạng Lương Văn Tri - người chỉ huy đội du kích

Bắc Sơn, bạn chiến đấu của đồng chí Hoàng Văn Thụ; “Nữ điệp báo Lạng thành” (1999) viết về nữ chiến sỹ tình báo dân tộc Tày - Ngô Thị Mão thời

kỳ kháng chiến chống Pháp; Tiểu thuyết Một thời biên ải (Hội VHNT Lạng

Sơn Tập 1-2000, tập 2-2008) viết về phong trào cách mạng ở Lạng Sơn giai

đoạn trước và sau cách mạng tháng Tám năm 1945; tiểu thuyết Ngôi nhà của cha (NXB văn hóa thông tin-2007) viết về cuộc đời hoạt cách mạng và

chuyên ngành kiến trúc Nguyễn Văn Ninh - người đỗ đầu trường Cao đẳng

Kiến trúc Đông Dương năm 1931; Hương ngàn (NXB Hội nhà văn-2008) viết về cuôc đời hoạt động cách mạng của đồng chí Hoàng Đình Giong; Hoa bất tử (NXB Hội nhà văn-2009) viết về cuộc đời hoạt động cách mạng của

đồng chí Hoàng Văn Thụ

Nhà văn Nguyễn Trường Thanh được các nhà nghiên cứu phê bình đánh giá là nhà viết tiểu thuyết lịch sử giầu sức sáng tạo, với nghệ thuật kể

chuyện có duyên, độc đáo và chân thành và: “Điều mà người đọc luôn ghi

nhận ở ngòi bút của anh là tấm lòng khao khát hiểu biết cội nguồn đến mê say và những cứ liệu lịch sử xác thực có độ tin cậy cao”[1] Nhà nghiên cứu

Đỗ Lâm Hà đã nhận xét về hành văn của ông - đó là: “Cách hành văn điềm

đạm tự tại của một nhà giáo đã tạo được lực hút xoáy với bạn đọc Cách hành văn ấy đã tiến một bước dài trong khai thác diễn biến các sự kiện cách mạng, tình huống cách mạng trong từng thời kỳ lịch sử; khai thác diễn biến tâm lí và

tính tự sự, hay triết luận của nhân vật”[ 11]

Qua khảo sát, có thể nhận thấy - nhà văn Nguyễn Trường Thành chính

là người viết nhiều nhất và thành công nhất về đề tài lịch sử của văn học Lạng Sơn Trong những cuốn tiểu thuyết của ông - những giai đoạn lịch sử, những

Trang 32

29

nhân vật lịch sử, những sự kiện lịch sử…đều được nhà văn thể hiện một cách

cụ thể, chi tiết và sống động - khiến cho người đọc như được tham dự, như được sống cùng với những sự kiện ấy: từ không gian đến thời gian; từ cảnh vật đến phong tục tập quán; từ trang phục đến những lời đối thoại, đến tình cảm, tư tưởng của nhân vật - đặc biệt là những suy nghĩ và hành động thể hiện được cái chí cao cả, tài năng kiệt xuất của những nhân vật anh hùng - những người đã viết nên những trang lịch sử hào hùng của dân tộc Vì vậy, có thể khẳng định: Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh chính là một thành tựu nổi bật nhất trong đời sống văn học Lạng Sơn thời kỳ hiện đại Tác phẩm của ông được người đọc trong cả nước biết đến và được nhiệt tình đón nhận; được nhiều người quan tâm, chia sẻ và được đánh giá khá cao về cả ý nghĩa lịch sử và giá trị văn chương của nó Nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh - chính là đã đi vào nghiên cứu một thành tựu nổi bật

nhất, một “đặc sản văn hóa” mang tính địa phương đặc sắc và hấp dẫn của

một tỉnh biên giới miền núi thơ mộng, hùng vĩ và đậm một sắc màu lịch sử

Trang 33

30

CHƯƠNG II NGUỒN CẢM HỨNG MÃNH LIỆT TỪ MẢNH ĐẤT LẠNG SƠN XINH ĐẸP, GIÀU KỲ TÍCH LỊCH SỬ

2.1 Lạng Sơn - mảnh đất vùng cao biên giới xinh đẹp, thơ mộng và hùng

vĩ, giàu bản sắc văn hóa dân tộc

Lạng Sơn là một tỉnh vùng cao biên giới phía Bắc của Tổ quốc, một vùng đất thiêng của dân tộc Vừa là phên dậu của đất nước khi có biến, vừa là nhịp cầu Kiều đón những bè bạn năm châu khi bình Ở đây - núi non hùng vĩ, phong cảnh và khí hậu tuyệt vời - xứ sở của những sáng tác thi ca và những danh thắng nổi tiếng Cách ải Nam Quan hơn mười cây số, chợ Kỳ Lừa đã đi vào ca dao dân tộc Việt, đã thu hút khách thập phương nằm ở trung tâm thành phố Kỳ Lừa cùng với những danh thắng nổi tiếng: Đồng Đăng, Tô Thị, Nhất, Nhị, Tam Thanh, Chùa Tiên, Thành cổ… đã đi vào ca dao, dân ca mang màu huyền thoại của dân tộc Vì vậy, không phải ngẫu nhiên mà đồng bào ta từ Nam ra Bắc, từ đồng bằng đến thượng du ai cũng được đắm hồn mình trong

lời ru của mẹ: “Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa- Có nàng Tô Thị có chùa Tam

Thanh- Ai lên xứ Lạng cùng anh- Bõ công bác mẹ sinh thành ra em- Tay cầm bầu rượu nắm nem- Mải vui quên hết lời em dặn dò” Lạng Sơn là một đầu

mối giao thông quan trọng có: Đường quốc lộ số 4 chạy dài theo biên giới Việt Trung từ Hải Ninh qua Lạng Sơn lên Cao Bằng; đường quốc lộ 1B từ Lạng Sơn về Hà Nội qua Thái Nguyên cửa ngõ của miền thượng du Bắc Bộ; đường quốc lộ 1A và đường sắt xuyên Việt từ Đồng Đăng xuôi Hà Nội - Huế

- Sài Gòn; là trung tâm kinh tế văn hóa lớn ở miền Đông Bắc, cửa ngõ giao

lưu quốc tế quan trọng của cả nước với nước láng giềng Trung Quốc Hơn

nữa mảnh đất Lạng Sơn còn là một vùng văn hóa đa sắc tộc phong phú và độc đáo, nơi hội tụ của nhiều dân tộc thiểu số sinh sống, với nhiều phong tục tập

Trang 34

31

quán khác nhau, nên đã trở thành một mảnh đất mang đậm bản sắc dân tộc Bản sắc đó được thể hiện đậm đà trong cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn qua hàng ngàn năm lịch sử

Chính những điều đó đã tạo nên nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho các nhà thơ, nhà văn, cho các sứ thần Việt Nam khi sang Trung Quốc (dừng chân ở Lạng Sơn) đã sáng tác nên những tác phẩm hay, độc đáo, in dấu ấn sâu đậm trong lòng người xứ Lạng Trước hết, đó là thiên nhiên mĩ lệ, đa dạng của xứ Lạng Từng người theo cách nhìn, cách cảm nhận riêng của mình mà gửi gắm

tình ý trong thơ Ví dụ như: Nguyễn Trung Ngạn (đời Trần) có bài Bắc sứ túc Khâu Ôn dịch; Trần Lô (thời Lê Sơ) có bài Quá quang thƣ hoài; Nguyễn Tông Khuê (thời Lê - Mạc) có bài Lạng thành hình thắng; Vũ Huy Tuấn (thời Tây Sơn) có bài Tam du Tam Thanh; Nguyễn Văn Siêu (thời Nguyễn)

có bài Lạng thành đạo trung… Những bài thơ trên ngoài việc phản ánh tâm

tư tình cảm của các sứ thần đối với quê hương đất nước khi phải rời xa để đến một nước khác làm nhiệm vụ, còn thể hiện lòng tự hào, sự yêu mến, ngưỡng mộ… vẻ đẹp của non sông cẩm tú nơi đây, cùng những sự mong muốn tình hữu nghị giữa hai nước tốt đẹp, vùng biên giới luôn yên ổn, vững vàng

Trần Nhân Tông - vị vua anh hùng trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông cũng đã có lần lên thị sát vùng núi Lạng Sơn đã viết những

bài: Đăng Bản Sơn Đài, Sơn phòng mãn hứng, Lạng Châu Văn Cảnh Đó

là những bài thơ đẹp, tả cảnh vùng biên ải buổi chiều với đặc điểm riêng biệt

“lá đỏ lặng rơi, nghìn núi tĩnh” và:

“Chùa xưa lạnh lẽo khói thu mờ Chiều quạnh thuyền câu, chuông vẳng đưa Núi lặng, nước quang, âu trắng lượng Tạnh mây, im gió, đỏ cây thưa”

(Bản dịch của Trần Văn Lê )

Trang 35

32

Nguyễn Trung Ngạn chú ý đến quang cảnh: “Xóm núi trăng lòng ran

tiếng mõ, Nương đồi mưa ngớt rộn màu xanh”; Nguyễn Du nhận ra cái tình

thiên nhiên gắn bó trên thành Lạng: “Mây và đá Đoàn thành như đợi nhau

trong buổi chiều tà” (Đoàn thành vân thạch tịnh tương hậu); Ngô Thì Nhậm

có ý thơ rất phóng khoáng, lên đỉnh Mẫu Tử sơn, ông “phóng tầm mắt nhìn

suốt bảy châu xứ Lạng và khoan thai đón làn gió từ vạn dặm thổi rung chòm râu đắc ý của mình” (Thất châu mãn nhãn vô di địa, vạn lý hồn nhiên hữu cốc

phong); Nguyễn Tông Khuê mô tả vẻ hùng tráng của đất nước ở đây vừa sinh

động, vừa đẹp mơ màng: “Núi dăng, cờ lộng, lung linh nguyệt, Trống rộn còn

vang bát ngát rừng” Đặc biệt, Ngô Thì Sĩ từng làm đốc trấn Lạng Sơn, là

người có công lớn đối với xứ Lạng Ông là một nhà thơ, nhà chính trị xuất sắc, là người đã biết trân trọng phát huy bản sắc xứ Lạng, góp phần làm cho Lạng Sơn thêm phong phú về sắc thái văn hóa Thơ văn của ông thường đặc

tả cảnh thiên nhiên Lạng Sơn trong sự hài hòa giữa nét mềm mại với nét hùng

vĩ, giữa cái hoang sơ vắng vẻ với cái lưu luyến thiết tha, tạo nên một phong vị khác thường Đặc biệt là niềm tự hào, sự trân trọng về vùng đất giàu truyền thống lịch sử, có những vị anh hùng mà tên tuổi đã gắn liền với truyền thống

chống ngoại xâm của dân tộc Trong bài Diễn trận sơn ông viết:

“Núi xanh như vẽ nước như dầu Chẳng thấy anh hùng dấu cũ đâu Khách vụng duyên may kết tri kỉ Gương đàn chưa nở vội rời nhau”

(Bản dịch của Trần Thị Băng Băng) Hướng cảm xúc thứ hai của các tác giả lại đặc biệt được gợi ra từ những đặc trưng riêng của đất Lạng Sơn - một vùng đất không giống với nhiều tỉnh lỵ và nhiều vùng biên trấn khác Lạng Sơn vừa là một thành trì, mà cũng là một đô thị rất sầm uất Ninh Tốn tỏ ra có cái nhìn tinh tế và sâu sắc

Trang 36

33

hơn nhiều các nhà thơ xưa Ông đã từng làm thơ ca ngợi làng gốm Bát Tràng, cảnh buôn bán tấp nập ở Phố Hiến, đến Lạng Sơn - ông đặc biệt chú ý đến phố chợ Kỳ Lừa Cái đẹp ở đây không chỉ là non xanh nước biếc, mà ở cái

cảnh: “Đưa thư rộn rịp đoàn xe ngựa, Nhà cửa bày dăng hàng lụa tơ” Còn

Phan Huy Chú lại quan tâm đến mặt hàng thổ sản của một vùng đất có nhiều cây ăn quả đặc sản Có lẽ ông là nhà thơ đầu tiên chú trọng đến đặc sản của

xứ Lạng với những loại quả mận, đào, lê… Vì thế ở bài Phố Kỳ Lừa, ông đã

ghi chép lại một cách chân thực mà sắc sảo hình ảnh: Những dãy nhà ngói đông đúc cư dân, những sọt xanh đầy hàng hóa, nơi kẻ Bắc người Nam ngược

xuôi đi lại, làm cho phố phường toát ra cái phong vị tươi tốt mỡ màng: “Nam

Bắc lai võng địa, Phong vị liến cao hoa” Đó cũng là cảm xúc của các đoàn

sứ giả, khi đi về qua cửa Ải Nam quan bồi hồi nhớ lại quê hương đất Việt yêu dấu xúc động trước cảnh núi non hùng vĩ, các dân tộc: Kinh, Tày, Nùng, Dao chung sống nhộn nhịp, tưng bừng Thơ về Lạng Sơn của những sứ giả

là một phần trong kho tàng thơ ca đi sứ của nước ta, nhưng cái chính là họ đã dành khá nhiều tâm huyết và cảm xúc riêng của mình đối với mảnh đất Lạng Sơn và với những đặc điểm riêng biệt không thể nào quên được

Hướng cảm xúc thứ ba của các tác giả từ xưa tới nay chính là niềm trân trọng tự hào đối với Lạng Sơn - vùng quê giàu bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số nơi đây - với những ngày hội xuân, chợ phiên với hình ảnh những

cô gái trong những bộ trang phục dân tộc rực rỡ sắc màu thổ cẩm cùng những làn điệu dân ca, điệu hát giao duyên Sli, Then, Lượn, Phong Slư…tha thiết, mượt mà, làm xao xuyến tâm hồn của trai làng, gái bản kéo dài suốt những ngày hội xuân; và biết bao hạnh phúc lứa đôi đã được khởi nguồn từ những bài ca, tiếng hát ngọt ngào thấm đậm ân tình đó! Đặc biệt là những cuộc thi

hát hội mùa xuân với những tiếng: “Nhì à! soong hao…”(hai đứa mình, hai

chúng mình…) làm xao xuyến lòng người; nghe thấy tiếng Sli, hát Lượn

Trang 37

34

“người già thấy mình trẻ lại, người ốm như khỏi bệnh muốn xuống nhà đi

hội” bởi những lời ca say đắm, nồng nàn: “Thương yêu nhau nước đựng sàng không lọt- Không thương yêu nhau đá đựng sọt còn trôi…”

Cho đến nay - những cảnh đẹp đầy vẻ thơ mộng, hùng vĩ của thiên nhiên xứ Lạng cùng với vẻ đẹp của cuộc sống thanh bình của cộng đồng các dân tộc thiểu số vốn rất chân chất, thật thà, cùng với một nền văn hóa giàu bản sắc vẫn luôn là nguồn cảm hứng cho các nhà thơ, nhà văn của Lạng Sơn và của cả nước (khi đến thăm Lạng Sơn) - trong đó có các nhà tiểu thuyết Lạng Sơn - những người đã sáng tác nên những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử của mình như: Nông Văn Côn, Quang Huynh, Vũ Ngọc Chương, Ngọc Mai… đặc biệt là nhà tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu của Lạng Sơn - Nguyễn Trường Thanh

Cả cuộc đời gắn bó với bản làng, rừng núi xứ Lạng - nhà văn Nguyễn Trường Thanh coi đây là quê hương thứ hai của mình Với tình yêu sâu sắc

xứ Lạng, được sống trên mảnh đất với cảnh đẹp thơ mộng, hùng vĩ, giàu bản sắc văn hóa của mảnh đất vùng biên này đã là những nguồn cảm hứng lớn trong quá trình sáng tác của Nguyễn Trường Thanh Đặc biệt với sự am hiểu sâu sắc, sự cảm nhận tinh tế của nhà văn về cảnh đẹp thơ mộng hùng vĩ của

xứ Lạng - nơi mà “thiên nhiên đã ban tặng cho quê hương xứ Lạng của tôi

núi non hùng vĩ, cảnh trí tuyệt đẹp, khí hậu mát mẻ, trong lành Xứ sở của hoa đào, của nền văn hóa đa dân tộc đặc sắc, nơi hội tụ của tinh hoa dân tộc”

[25.13]; với “những danh thắng nổi tiếng Đồng Đăng - Tô Thị - Nhất - Nhị -

Tam Thanh - Chùa Tiên - Thành cổ… đã đi vào ca dao, dân ca huyền thoại

muôn đời của dân tộc” [23.66]; những dãy núi như: “Đại Tượng là dãy núi

uốn lượn từ Đông sang Tây như con rồng chầu, nằm viên mãn sau cơn sinh thành nhả ra viên ngọc quý Lạng Thành (theo truyền thuyết) với Đèo Giang- Văn Vỉ uốn lượn từ chân núi lên đỉnh núi giữa thiên nhiên hùng vĩ và tươi đẹp

Trang 38

35

bốn mùa xanh tươi cây lá” [25.8] Và một thị xã vùng cao nằm giữa những:

“Núi non, hang động, suối sông hài hòa như một bức tranh sơn thủy trong

khói sương mơ màng”[23.72]; cùng những sắc màu của khí hậu, của cảnh sắc

rực rỡ rất riêng biệt, độc đáo của xứ Lạng: “Gió heo may về sớm để lộ ra

những chùm quả ngọt đỏ rực trong nắng chiều, núi Chóp Chài, núi Mẫu Sơn xanh biếc dưới bầu trời thanh cao Cảnh sắc thiên nhiên mùa thu xứ Lạng vẫn hùng vĩ với vẻ đẹp mê hồn vốn có tự bao đời của nó” [24.5]; với: “Nắng xuân

ấm áp lan tỏa cả phố phường làng quê, rừng núi, những cây Hồng Đào, Bích Đào, Bạch Đào nở muộn, những chùm hoa đang bừng nở khoe sắc tỏa hương, Đèo Giang, Văn Vỉ, núi Nhị, Tam Thanh như xanh hơn, núi Chóp Chài, Mẫu Sơn sáng đẹp, hùng vĩ, trầm mặc uy nghiêm…”[24.68]; cùng với hình ảnh của

những: “Dãy núi đá vôi trùng trùng điệp điệp, ẩn chứa trong lòng nó biết bao

vẻ đẹp kỳ bí, lộng lẫy của các hang động mà tạo hóa đã tạo nên những khối thạch nhũ lấp lánh sắc màu, muôn hình vạn trạng thỏa sức cho óc tưởng tượng của mỗi người về những kho vàng, núi bạc những nàng tiên trên vách núi, bên ven hồ, những phượng múa, rồng bay, voi chầu hổ phục” [25.8,9]…

Đặc biệt, nhà tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Trường Thanh còn thể hiện một tình cảm yêu mến, tự hào về một vùng văn hóa giàu bản sắc với bao phong tục tập quán của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng biên ải xa xôi này Hình ảnh những ngày hội xuân, những ngày chợ phiên - những cô gái trong những bộ trang phục dân tộc rực rỡ sắc màu thổ cẩm cùng những làn điệu: Sli, Lượn, Then tha thiết, mượt mà làm say đắm lòng người; những cuộc hát đối đáp của trai làng, gái bản kéo dài suốt ngày xuân; những lễ hội

Chùa Tiên, Đồng Đăng đầy bản sắc với những “tiếng hát Sli, hát Lượn xao

xuyến lòng người thâu đêm suốt sáng trong lễ hội Lồng Tồng đầu xuân, lễ hội cầu mùa, lễ hội đền, chùa, hội bản làng tưng bừng náo nhiệt” [27.62]; hay

với: “Những chợ hội, chợ phiên mà những làn điệu giao duyên xao xuyến tâm

Trang 39

[25.11]; và cả những buổi “chiều và tối áp phiên chợ hội Trai thanh, gái tú ở

bản làng mặc quần áo dân tộc còn thơm mùi chàm, các anh, các chị bên nam bên nữ hát giao duyên, đối đáp nhau, mời mọc nhau ăn uống rồi hát thâu đêm suốt sáng”[ 23.71]…

Tất cả những nét đẹp đó đã được các nhà văn phản ánh vào trong tác phẩm của mình với một niềm tự hào, niềm trân trọng và ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa tinh thần cao quí của quê hương xứ Lạng - vốn rất xinh đẹp, thơ mộng và chứa đựng bao huyền tích lịch sử mang giá trị nhân văn cao cả

Nhưng có lẽ cảm xúc mãnh liệt nhất, trực tiếp nhất cho cây bút Nguyễn

Trường Thanh (cũng như các cây bút khác của Lạng Sơn) viết lên những tác

phẩm tiểu thuyết lịch sử đầy thành công của mình chính là: Lạng Sơn - mảnh

đất biên giới giàu kỳ tích lịch sử với những người anh hùng người dân tộc thiểu số có thực ở nơi đây đã anh dũng chiến đấu hi sinh vì độc lập tự do cho Tổ quốc, vì quê hương Lạng Sơn yêu dấu của mình

2.2 Lạng Sơn - mảnh đất biên giới giầu kỳ tích lịch sử - nguồn cảm hứng mãnh liệt của nhà tiểu thuyết Nguyễn Trường Thanh

Ở vị trí thuộc vùng biên giới phía Bắc của Tổ quốc, Lạng Sơn từ khi mới hình thành đã là một vùng đất có vị trí đặc biệt, là cửa ngõ tiếp giáp với Trung Quốc, có tầm quan trọng về quân sự, chính trị và ngoại giao của đất

nước Nhà sử học Phan Huy Chú đã viết: “Lạng Sơn, nam giáp An Quảng,

bắc giáp ải Quan, tây tiếp Kinh Bắc, đông liền Cao Bằng Hàng nghìn ngọn

Trang 40

37

núi la liệt, hàng muôn khe suối quanh vòng, khí núi độc, đường đất hiểm trở,

đi lại khó khăn… Tiền của hơn kém trấn khác nhưng liền với Trung Quốc, gọi

là trọng trấn” [4.1] Đặc biệt Lạng Sơn tiếp giáp với tỉnh Quảng Tây, lãnh thổ

cực nam của nước Trung Hoa rộng lớn, vốn là một trong những trung tâm văn minh lớn của loài người Từ xưa các triều đại phong kiến phương Bắc đã thường xuyên đem quân lấn chiếm các quốc gia phương Nam, và Lạng Sơn

đã sớm trở thành nơi tiếp xúc và trung chuyển những ảnh hưởng của văn hóa phương Bắc vào Việt Nam Cũng chính mảnh đất này đã từng chứng kiến biết bao những kỳ tích lịch sử của dân tộc trong các cuộc chống giặc ngoại xâm từ hàng ngàn năm trước cho tới nay

Thế kỷ VII trước công nguyên, nước Văn Lang dưới thời các Vua Hùng trị vì thì - Lạng Sơn trở thành một vùng đất của bộ Lục Hải Đến thời Bắc thuộc, Lạng Sơn là một vùng đất luôn gắn bó một cách mật thiết với vận mệnh của nước Việt Ngay từ cuối thế kỷ IX - đầu thế kỷ X, các nghĩa binh người dân tộc thiểu số Lạng Sơn đã cùng với nghĩa quân Khúc Thừa Dụ chiến đấu kiên cường giành lại độc lập cho dân tộc, và sau đó lại tích cực hưởng ứng cuộc kháng chiến của Ngô Quyền góp phần làm nên chiến thắng Bạch

Đằng lịch sử Trong suốt một thời gian dài thời đầu độc lập, với tên gọi Lạng

Châu rồi Lạng Giang - Lạng Sơn là một vùng quan ải hết sức quan trọng của

nước Đại Cồ Việt, Đại Việt - nơi cửa ngõ thông thương giữa hai nước và cũng là nơi mà các đoàn quân xâm lược phương Bắc ào ạt dẫn quân vào Vì thế mà nơi đây đã từng diễn ra nhiều trận chiến đấu ác liệt của quân và dân

ta nhằm chặn bước tiến của giặc ngoại xâm hoặc để đánh đuổi chúng ra khỏi

bờ cõi Cũng từ rất sớm, các triều đại phong kiến nước ta (Đinh, Lê, Lý, Trần) đã rất quan tâm đến việc bảo vệ biên giới nhất là vùng quan ải thiêng liêng của đất nước

Định dạng
Số trang	132
Dung lượng	1,18 MB

Tiêu đề	Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Trường Thanh
Tác giả	Nguyễn Mạnh Dũng
Người hướng dẫn	PGS.TS: Trần Thị Việt Trung
Trường học	Đại học Thái Nguyên
Chuyên ngành	Văn học Việt Nam
Thể loại	Luận văn
Năm xuất bản	2010
Thành phố	Thái Nguyên