Tiểu thuyết lịch sử của lan khai tt

Tuy nhiên mảng tiểu thuyết lịch sử TTLS của ôngvẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ và hệ thống, mặc dù tính tới thời điểm hiệntại, ông là nhà văn có số lượng TTLS lớn nhất trong các nhà văn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Hà Nội - 2020

Công trình được hoàn thành tại:

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Bích Thu

Viện Văn học

Phản biện 3: PGS.TS Phùng Ngọc Kiếm

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án

cấp trường Họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc

Gia, Hà Nội hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

3

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Lan Khai là nhà văn nổi tiếng trong trào lưu cách tân văn học giaiđoạn nửa đầu thế kỉ XX Sự nghiệp sáng tác của Lan Khai đa dạng về thể loại

Đương thời trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan

đã nhận xét: Lan Khai là “lão tướng trong làng tiểu thuyết đang gắng tìm đườngmới” Nhiều tác phẩm của Lan Khai đã thu hút sự quan tâm của đông đảo giớinghiên cứu trong và ngoài nước Thời gian gần đây thể loại tiểu thuyết và truyện

ngắn đường rừng cùng tên tuổi của Lan Khai đã được giới thiệu trên Tạp chí

Quốc tế (ISSN 24103918) Tuy nhiên mảng tiểu thuyết lịch sử (TTLS) của ôngvẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ và hệ thống, mặc dù tính tới thời điểm hiệntại, ông là nhà văn có số lượng TTLS lớn nhất trong các nhà văn hiện đại ViệtNam (26 tác phẩm) và là cây bút sớm có tinh thần tiên phong đổi mới, có ảnhhưởng lớn tới sáng tác ở các giai đoạn sau

Trước 1945 trào lưu cách tân văn học diễn ra sôi nổi nhưng “trong cái mới vẫn

còn rớt lại nhiều cái cũ” (Một thời đại trong thi ca - Hoài Thanh) thì TTLS của Lan

Khai với những quan niệm nghệ thuật mới đã làm sôi động thêm không khí phê bình

văn học, tạo ra những cuộc tranh luận xung quanh vấn đề lịch sử và hư cấu nghệ

thuật, vấn đề sử dụng ngôn ngữ v.v… Với những đổi mới táo bạo, TTLS của LanKhai đã có tác động mạnh mẽ đến không khí phê bình văn học đương thời và kíchthích sự sáng tạo của các nhà văn sáng tác về đề tài lịch sử Tuy nhiên, do cái chết đầy

bí ẩn của ông suốt thời gian dài chưa được công bố nên từ sau 1945 trở đi còn nhiều

di cảo của Lan Khai và hàng chục TTLS của ông chưa được tái bản ,nghiên cứu vàgiới thiệu rộng rãi đến bạn đọc Cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào

có tính quy mô, toàn diện và hệ thống về thể tài TTLS của Lan Khai Vì vậy trong

công trình nghiên cứu này, chúng tôi sẽ làm sáng tỏ tính tiên phong trong hành trình

cách tân thể loại của một cây bút tiểu thuyết giàu tài năng và tâm huyết nửa đầu thế kỉ

XX

Năm 2006, Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức Lễ Kỷ niệm 100 năm sinh Lan

Khai và Hội thảo Khoa học: Lan Khai với văn học Việt Nam hiện đại, Lan Khai được

hoàn nguyên, cho thấy di sản văn học của Lan Khai là rất lớn và các TTLS có vị tríquan trọng trong sự nghiệp sáng tác của ông và nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.Điều đó đã đặt ra yêu cầu cấp thiết cần có một công trình nghiên cứu kịp thời, quy mô

và hệ thống, toàn diện các tác phẩm của nhà văn ở thể tài TTLS để thấy được nhữngđóng góp của ông trong giai đoạn 1930 - 1945 và tiến trình phát triển của lịch sử vănhọc dân tộc, đồng thời làm sáng tỏ thêm những vấn đề lí luận về thể loại

1.2 Những năm gần đây, TTLS của các nhà văn đất Việt đã vươn mình lớn dậyvới sự gia tăng không ngừng về số lượng tác phẩm và quy mô phản ánh, hình thànhnhiều khuynh hướng đa dạng, phức tạp nên đã xuất hiện nhiều quan niệm nghệ thuậtkhác nhau trong sáng tác và tiếp nhận TTLS đã và đang trở thành tâm điểm của thời sựvăn học Trước trào lưu hội nhập quốc tế, ngày càng xuất hiện nhiều công trình ứng dụng

lý thuyết hiện đại vào nghiên cứu văn học trong đó có TTLS Tuy nhiên hệ thống lý

4

thuyết về thể tài này còn khá khiêm tốn và việc giới thiệu ở trong nước còn phân tán,quan niệm về thể loại chưa thống nhất, sáng tác ngày càng diễn biến phức tạp đã nảy sinhnhiều cuộc tranh luận sôi nổi xung quanh vấn đề lịch sử và hư cấu nghệ thuật.

Xuất phát từ thực trạng đó đòi hỏi chúng ta cần tìm hiểu những sáng tác đãđược trải nghiệm và cách tiếp cận thích hợp mới đem lại cái nhìn sáng rõ hơn về sựhình thành phát triển của một thể tài văn học mang tính đặc thù trong nền văn họcViệt Nam hiện đại Do vậy, chúng tôi chủ trương đi sâu nghiên cứu đề tài này nhằmlàm sáng tỏ những điểm mới mẻ, độc đáo trong TTLS của Lan Khai trên phương diệnnội dung và hình thức nghệ thuật Qua những thành quả nghiên cứu chúng tôi sẽ làm

rõ thêm một số vấn đề lí thuyết về quan niệm sáng tác và thể loại nhằm góp thêmhướng tiếp cận toàn diện và hệ thống TTLS hiện nay

1.3 Công trình nghiên cứu của chúng tôi còn có ý nghĩa thiết thực trong việcgiảng dạy tích hợp môn Ngữ văn và Lịch sử trong Nhà trường Kết quả nghiên cứucủa công trình sẽ cung cấp thêm ánh sáng lý luận và các giá trị thực tiễn đáp ứng nhucầu mở rộng nhận thức của học sinh trong nhà trường phổ thông Nghiên cứu TTLScủa Lan Khai góp phần làm cho bức tranh văn học sử Việt Nam toàn diện hơn, giúphọc sinh nhận thức lịch sử sâu sắc hơn, khơi dậy những cảm xúc thẩm mĩ ở học sinh

về truyền thống vẻ vang của dân tộc

Xuất phát từ nhu cầu cấp thiết trong nghiên cứu và học tập hiện nay cũngnhư góp phần tổng kết các thành tựu tiêu biểu của văn học Việt Nam thế kỷ XX,

chúng tôi chọn đề tài Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai nhằm làm sáng tỏ những

vấn đề lí luận và thực tiễn sáng tác cũng như những đóng góp của Lan Khai tronghành trình đổi mới thể loại và hiện đại hóa nền văn học nước nhà giai đoạn nửađầu thế kỉ XX

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi tập trung khảo sát 20 TTLS tiêu biểu của

Lan Khai đã xuất bản và tái bản từ trước năm 1945 đến nay, bao gồm: Gái thời

loạn, Chiếc ngai vàng, Cái hột mận, Chàng áo xanh, Ai lên phố Cát, Chế Bồng Nga, Bóng cờ trắng trong sương mù, Cánh buồm thoát tục, Đỉnh non Thần, Người thù mặt trời, Gửi cái xuân tàn, Treo bức chiến bào, Tình ngoài muôn dặm, Trăng nước Hồ Tây, Trong cơn binh lửa, Thành bại với anh hùng, Rỡn sóng Bạch Đằng,

Ái tình và sự nghiệp, Chàng đi theo nước, Chàng kỵ sỹ ở cả hai bình diện nội

dung và hình thức Trên cơ sở đó, chúng tôi đưa ra những kiến giải về sự vậnđộng của thể tài TTLS của Lan Khai trong quá trình sáng tác của ông và trong sựvận động của nền văn học hiện đại Việt Nam

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Công trình của chúng tôi tập trung đi sâu khảo sát 20 TTLS của Lan Khai

như đã trình bày ở mục Đối tượng nghiên cứu, khi cần thiết có sự đối sánh với một

số TTLS tiêu biểu của các tác giả cùng thời Đồng thời chúng tôi cũng quan tâm

đến một số truyện ngắn, kí về thể tài lịch sử của ông như: Sóng nước lô Giang, Mũi

5

tên dẹp loạn, 8023; kết hợp liên hệ với một số TTLS Việt Nam tiêu biểu và TTLS

nước ngoài để nhìn nhận vấn đề nghiên cứu toàn diện hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Công trình nghiên cứu của chúng tôi nhằm làm sáng tỏ ý thức nghệ thuật vàthành quả đổi mới trong TTLS, những đóng góp quan trọng của Lan Khai đối với

sự phát triển của TTLS Việt Nam hiện đại trong trào lưu cách tân văn học 1930

-1945 Dựa trên lí thuyết về thể loại và thực tiễn sáng tác, chúng tôi chỉ ra quanniệm nghệ thuật, vốn văn hóa, cá tính sáng tạo của nhà văn, các nguồn ảnh hưởng,phương thức cách tân, các hình thức kết cấu tác phẩm, các nhân tố tạo nên thànhtựu nghệ thuật mới của Lan Khai, từ đó rút ra nhận định về lí luận và sáng tác

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Công trình nghiên cứu của chúng tôi nhằm làm sáng tỏ những bình diện cơ bản sau:Khái quát một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về TTLS trên thế giới và ởViệt Nam để liên hệ tới những sáng tác của Lan Khai Tổng hợp lại những kết quảnghiên cứu tiêu biểu về nhà văn Lan Khai và TTLS của ông Trên cơ sở đó, luận áncủa chúng tôi khảo sát quan niệm nghệ thuật và quá trình sáng tác TTLS của LanKhai trong nền văn học Việt Nam thời kì đầu thế kỉ XX

Từ cơ sở lí luận, chúng tôi đi sâu phân tích, lý giải một số đặc trưng TTLS của Lan Khai ở các bình diện cảm hứng sáng tác, các sự kiện lịch sử và

thế giới nhân vật để làm nổi rõ quan niệm nghệ thuật của nhà văn và những

nhân tố chi phối những tác phẩm của ông

Khảo sát và chỉ ra một số phương thức và phương tiện biểu hiện nghệ thuậttrong TTLS của Lan Khai ở các bình diện như: nghệ thuật hư cấu, tổ chức kết cấu,việc lựa chọn cốt truyện và sự kiện; kiến tạo chân dung nhân vật, vấn đề không gian

và thời gian, nghệ thuật trần thuật; ngôn ngữ và giọng điệu trong TTLS của nhà văn.Trên cơ sở đó, chúng tôi chỉ ra những thành quả đổi mới về thể loại và những đónggóp của Lan Khai cho sự phát triển rực rỡ của TTLS Việt Nam đương đại cũng nhưnhững thành công và những hạn chế trong TTLS của ông

4 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý thuyết

Trong điều kiện tồn tại nhiều hệ hình lý thuyết văn học đa dạng và phong phúhiện nay, chúng tôi chủ trương lấy học thuyết duy vật lịch sử và duy vật biện chứngcủa chủ nghĩa Mác Lê nin làm nền tảng, đồng thời kết hợp với những tri thức của líthuyết phương Tây hiện đại để làm sáng tỏ những giá trị nghệ thuật trong TTLS củaLan Khai Trong đó, chúng tôi chú ý tới đặc trưng của thể tài TTLS, ý thức cách tânnghệ thuật của nhà văn, kết cấu cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, tính chất giao thoa thểloại, vấn đề không gian, thời gian v.v Đồng thời chúng tôi cũng liên hệ với những

vấn đề lí luận của các trường phái văn học phương Tây như Trường phái văn hóa

lịch sử, Phân tâm học, Chủ nghĩa siêu thực, Lí thuyết tự sự học, kí hiệu học đã ảnh

hưởng ít nhiều tới sáng tác của nhà văn, cho thấy sự kế thừa và sáng tạo, đổi mới cách

6

nhìn lịch sử của tác giả trong sự vận động của thể loại; những đột phá của Lan Khaitrong việc lựa chọn đề tài, chủ đề, khắc họa nhân vật v.v… tạo dấu ấn riêng vừamang tính dân tộc vừa mang tính hiện đại.

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài Tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai, chúng tôi chủ trương

phối hợp đồng thời các phương pháp nghiên cứu sau:

4.2.1 Phương pháp duy vật lịch sử và duy vật biện chứng: Chúng tôi sẽ đặt

các TTLS của Lan Khai vào hoàn cảnh sáng tác cụ thể trong giai đoạn 1930

-1945 để khảo sát, đồng thời có liên hệ tới các giai đoạn trước và sau đó nhằm lígiải những nguyên nhân và kết quả sáng tạo của ông Đây là phương pháp nghiêncứu chủ đạo nhằm khảo sát toàn diện cả về nội dung và hình thức nghệ thuậttrong TTLS của Lan Khai

4.2.2 Phương pháp hệ thống: Chúng tôi sẽ tập hợp các TTLS của Lan Khai

thành hệ thống và khảo sát để thấy được quan niệm nghệ thuật, sở trường khámphá lịch sử và những sáng tạo riêng, thể hiện tính tiên phong về nghệ thuật tiểuthuyết của ông

4.2.3 Phương pháp so sánh: Trong quá trình khảo sát, khi cần thiết chúng

tôi có liên hệ, đối chiếu TTLS của Lan Khai với một số TTLS tiêu biểu thời kìtrung đại và của các nhà văn cùng thời, với TTLS đương đại và nước ngoài đểthấy rõ những điểm mới, những sáng tạo độc đáo của nhà văn ở thể loại này

4.2.4 Phương pháp phân loại: Chúng tôi sẽ phân loại các kiểu dạng nhân vật, sự kiện,

kết cấu tác phẩm cho thấy các góc nhìn khác nhau về lịch sử trong tác phẩm của ông

4.2.5 Phương pháp liên ngành: Chúng tôi tiến hành phân tích mối tương

đồng và khác biệt giữa lịch sử với văn học trong một nền văn hóa nhằm chỉ ratính đặc thù thẩm mĩ của văn chương và hiện thực trong quá khứ

4.2.6 Phương pháp loại hình: Chúng tôi chủ trương đặt các tiểu thuyết lịch

sử của Lan Khai trong cùng hệ thống nhằm xác định những đặc trưng về kiểudạng về kết cấu và nhân vật với cái nhìn bao quát trên các phương diện nội dung

và hình thức nghệ thuật

Ngoài những phương pháp trên, luận án của chúng tôi còn sử dụng linh hoạt một

số phương pháp tiếp cận khác như: Văn hóa học, Nữ quyền luận, Chủ nghĩa tân lịch

sử, Lí thuyết liên văn bản để hoàn thiện mục tiêu nghiên cứu Đồng thời chúng tôi sẽ

chú trọng sử dụng các thao tác phân tích tác phẩm để đi sâu khám phá tư tưởng và bútpháp nghệ thuật của nhà văn, vừa soi sáng lí thuyết thể loại vừa khẳng định tinh thầnđổi mới mạnh mẽ của Lan Khai ở thể tài này

5 Đóng góp mới của luận án

Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên có tính quy mô và hệ thống về TTLScủa Lan Khai trên các phương diện quan niệm sáng tác, cảm hứng, sự kiện, nhânvật Đồng thời làm sáng tỏ những đổi mới trong sáng tạo mang tính đột phá củaông về các phương thức và biện pháp nghệ thuật mới, về tạo dựng cốt truyện,miêu tả nhân vật, sử dụng ngôn ngữ và kết cấu thời gian, không gian nghệ thuật.Chúng tôi chỉ ra con đường sáng tạo riêng của Lan Khai, những dấu ấn độc đáo

7

và những cống hiến của ông trong công cuộc cách tân văn học giai đoạn 1930

-1945 ở thể tài này

Luận án đã làm nổi bật tư tưởng mới mẻ và các phương thức sáng tạo nghệthuật mới của Lan Khai đã vượt thoát lối mòn truyền thống, tạo nên những phẩmchất mới cho nền văn học dân tộc và có ảnh hưởng nhất định tới TTLS Việt Namđương đại Từ đó, làm rõ hơn các vấn đề lý thuyết từ cách tiếp cận, lựa chọn sự kiệnlịch sử; vấn đề hư cấu khi phản ánh lịch sử; quan niệm về nhân vật lịch sử trongthời đại mới cũng như những đổi mới về thi pháp nghệ thuật trong tác phẩm củaLan Khai

6 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Phụ lục nội dung

của luận án bao gồm 4 chương như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Từ quan niệm nghệ thuật đến quá trình sáng tác trong tiểu thuyết

lịch sử của Lan Khai

Chương 3 Từ hiện thực lịch sử đến bức tranh nghệ thuật trong tiểu thuyết

lịch sử của Lan Khai

Chương 4 Các phương thức và biện pháp biểu hiện nghệ thuật trong

tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Lược sử nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử

TTLS viết về các sự kiện và nhân vật trong quá khứ lịch sử đã một đi không trởlại nhưng không đồng nhất với cách viết của nhà sử học Nếu các sử gia mô tả lịch sửvới cái nhìn lạnh lùng, khách quan bằng ngòi bút biên niên sử thì nhà TTLS còn gửigắm cái nhìn chủ quan và cảm xúc của mình trước những biến cố và nhân vật lịch sử đãqua để lịch sử được “thêm da thêm thịt” mà vẫn đảm bảo được tính chân thực bởi sựuyển chuyển của nghệ thuật

Tiểu thuyết lịch sử thu hút được sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (1992) của nhóm tác giả Trần Đình Sử, Lê Bá

Hán, Nguyễn Khắc Phi nhấn mạnh tính chân thực của TTLS nhưng cũng thừa nhận hư

cấu là một đặc tính tất yếu của tiểu thuyết Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học (1999)

của tác giả Lại Nguyên Ân cũng thừa nhận hư cấu là yếu tố tiên quyết của hoạt độngsáng tạo nhưng vẫn nhấn mạnh nội dung trọng tâm là phản ánh các sự kiện, biến cố trọngđại hoặc các nhân vật có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của lịch sử

Các nhà TTLS cũng đưa ra những cách giải thích khác nhau về TTLS

Trong bài viết Nhà văn Hoàng Quốc Hải: Tiểu thuyết lịch sử là sự giải mã lịch

sử (2017) có nêu ý kiến của nhà văn Hoàng Quốc Hải coi hư cấu là một đặc

trưng nổi bật của thể tài TTLS nhưng phải trong chừng mực nhất định, không đượcxuyên tạc lịch sử Trong cách luận giải này, tác giả vẫn đặt ra yêu cầu đối với ngườiviết là phải tôn trọng tính chân thực của lịch sử

8

Trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, một số xu hướng chủ yếu

(2018), tác giả Nguyễn Văn Dân đã trích dẫn ý kiến của nhà tiểu thuyết lịch sử Thái Vũ khikhẳng định phản ánh trung thực lịch sử là nguyên tắc sáng tác và mục tiêu cần hướng tới của

người cầm bút Còn nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong bài viết Vài suy nghĩ về tiểu thuyết

lịch sử (2012) lại đặc biệt coi tính hư cấu là một “đặc quyền” của nhà TTLS Nhà văn trở

thành người tự do sáng tác không bị lệ thuộc vào sự độc quyền của tư duy lịch sử

Các quan niệm về TTLS của các nhà nghiên cứu và nhà văn rất phong phú nhưng chưa

thống nhất Dựa trên thực tiến nghiên cứu, chúng tôi xin đưa ra cách hiểu như sau: Tiểu thuyết

lịch sử là những tác phẩm có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa những đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết với những tài liệu của sử học trên cơ sở lấy lịch sử làm đề tài và tôn trọng sự kiện, nhân vật lịch sử Qua việc mượn chuyện xưa để nói chuyện nay, tiểu thuyết lịch sử đưa ra những kiến giải sâu sắc về lịch sử, về cuộc sống nhân sinh theo cách hiểu của con người đương đại Trong tiểu thuyết lịch sử, hư cấu nhằm làm rõ nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh lịch sử và làm tăng tính chân thực nghệ thuật trong tiểu thuyết.

1.1.2 Một số công trình nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử trên thế giới

Về lý luận phê bình trên thế giới từ trước cho đến nay mới có công trình Tiểu

thuyết lịch sử (1937) của G Lukacs (Hungari) nghiên cứu chuyên sâu về TTLS thể

hiện tầm bao quát sâu rộng về lịch sử phát triển và những đặc trưng cơ bản của thể loại

này Tiếp đó, trong cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết (1999), G Lukacs phát triển thêm:

“Không chỉ tiểu thuyết nói chung, mà tiểu thuyết lịch sử phải đạt tới chiều sâu của triết

lí lịch sử”

Nhà lí luận Nga G Lenobl trong công trình Lịch sử và văn học (1960) coi

tính chân thực, xác thực của sự kiện và nhân vật phù hợp với sách sử là tiêu chícăn bản trong nguyên tắc sáng tác của TTLS Tuy nhiên quan niệm này của ôngcòn “cứng nhắc” bởi trong thực tế sáng tác luôn có sự mở rộng và xê dịch tiêu chí

đó, nếu không, tác phẩm khó tránh khỏi sự phỏng chép lịch sử một cách khiêncưỡng, vụng về thiếu đi tính uyển chuyển của nghệ thuật văn chương

Hai tác giả Drothy Brewster và John Angus Burrell trong cuốn sách Tiểu thuyết

hiện đại (1971) cũng cho rằng TTLS vừa là kết quả sáng tạo của nhà văn vừa là tư liệu

khai sáng quá khứ

Hayden White, một trong những nhà lí luận của chủ nghĩa Tân duy sử bàn về

“siêu lịch sử” (metahistory) đã thể hiện cảm quan hậu hiện đại khá rõ nét Từ luậnđiểm nền tảng đó ông triển khai toàn bộ tư tưởng của mình là: “Lịch sử như là tự sự.Quan niệm mới của Hayden White về lịch sử tạo ra trào lưu đối thoại lịch sử, tìm lạilịch sử và thúc đẩy sự phát triển của thể loại TTLS

Trong tác phẩm Triết học và mỹ học phương Tây hiện nay (1992, Nxb Văn hóa, Hà

Nội) có trích nêu quan điểm của Michel Foucault: “Lịch sử là một sự đứt đoạn” Do vậy sẽkhông có một trần thuật liền mạch mà chúng ta giải mã trong dòng chảy lịch sử Đây làđóng góp quan trọng của Michel Foucault thúc đẩy tinh thần khám phá lịch sử, khai thác vàkết nối những chỗ “đứt gãy” của lịch sử, thúc đẩy sự phát triển của thể loại TTLS

Tác giả M Kundera trong công trình Nghệ thuật tiểu thuyết (1998) đã chỉ

ra sự khác biệt hết sức tinh tế giữa nhà TTLS và nhà sử học: “Nhà sử học kể lại các

9

sự kiện đã xảy ra, còn nhà tiểu thuyết nắm bắt một khả năng của cuộc sống, khả năngcủa con người và thế giới Nhà TTLS ghi nhận những kinh nghiệm nhân loại mà sửgia không quan tâm hoặc không thấy giá trị”.

Chính trị gia kiêm nhà văn của nước Anh là George Otto Trevelyan

(1838-1928) trong cuốn Lịch sử xã hội Anh (1922) đã phát biểu: “Lịch sử không có giá trị

khoa học thực sự, mục đích duy nhất của lịch sử là giáo dục con người” Các quanniệm đó cho thấy lịch sử và tiểu thuyết có nhiều điểm giao thoa Cả hai đều tồn tạinhư là truyện kể, đều không tránh khỏi việc dùng tưởng tượng để tái hiện quá khứ

và bù đắp vào chỗ đứt gẫy, chỗ trống vắng của các sự thật được ghi chép

Nhà văn vĩ đại của Pháp là Alexandre Dumas (cha) coi lịch sử giống

như một cái đinh để mọi người có thể tự do treo bức tranh của mình vào đó Trái lại, trong bài viết Bàn về tiểu thuyết lịch sử (2012) trên Tạp chí Văn hóa

Nghệ An đã trích dẫn ý kiến của nhà văn Nga A Tônxtôi: “TTLS phải chính

xác như một nghiên cứu lịch sử” Nhà TTLS nổi tiếng Hella S Haasse (Hà Lan)nhấn mạnh vai trò của hư cấu sáng tạo đối với người sáng tác khi đứng trước sựphức tạp của sử liệu

Trong tiểu luận Sự chấm dứt của lịch sử (1989), Fredric Fukuyama tuyên

bố: “Lịch sử đã cáo chung” Nhưng với sự ra đời của các trường phái lí thuyếtnhư hậu thực dân, nữ quyền luận và nhiều hệ hình lý thuyết hiện đại khác thìlịch sử đang được nhìn nhận một cách cởi mở hơn Tuy nhiên lịch sử khôngphải đã cáo chung mà được đặt ở nhiều góc nhìn, nhiều hướng đối thoại và bổ

sung nhau Thậm chí khi Lí thuyết Hậu thực dân ra đời thì một số nước trên thế

giới đã phải thay đổi quan niệm hoặc viết lại lịch sử

Khi tồn tại nhiều cách nhìn khác nhau về lịch sử sẽ mở ra triển vọng phát triểnmạnh mẽ các tiềm năng sáng tạo của nhà TTLS

1.1.3 Các bài viết và công trình nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam

Trong công trình Nhà văn hiện đại (1942), tác giả Vũ Ngọc Phan đã có cái

nhìn mới về tiểu thuyết lịch sử nhưng không đồng tình với việc sử dụng ngôn ngữnhân vật chưa hợp thời đại của ông

Sau 1954, ở miền Bắc, trong công trình nghiên cứu Lịch sử văn học Việt Nam

tập III của nhóm Lê Quý Đôn có giới thiệu một phần về Nguyễn Tử Siêu với tư cách

là một nhà văn viết TTLS Còn ở Nam Bộ có cuốn Văn học thời thuộc Pháp của Lê Văn Siêu và cuốn Văn học Việt Nam giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ đề cập

đến TTLS giai đoạn 1900-1945 nhưng mới chỉ dừng ở mức độ giới thiệu sơ lược

Trong cuốn Nguyễn Huy Tưởng (1966) của các tác giả Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức

tán thành quan điểm coi lịch sử là phương tiện chứ không phải là cứu cánh và đánh giácao sự sáng tạo của nhà văn Quan điểm này phù hợp với cách xử lí chất liệu lịch sử củanhiều nhà TTLS đương đại

Công trình Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (2 tập) (1974) của Phan Cự Đệ đã vận

dụng phương pháp phê bình Mác - xít phân tích và nhận định những thành công và hạn

10

chế của tiểu thuyết Việt Nam qua các thời kì trước 1930, 1930-1945, 1945-1975 Đặc

biệt, trong công trình này, ông còn phân loại số kiểu tiểu Việt Nam hiện đại: tiểu thuyết

luận đề, tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết phiêu lưu, tiểu thuyết tâm lý…và nêu bật những

vấn đề thời sự được phản ánh trong TTLS

Trong công trình Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 - 1930 (1983) của Trần Đình Hượu, Lê Chí Dũng đã đề cập đến hai TTLS giai đoạn này là Ngọn cờ vàng của Đinh Gia Thuyết và Hai Bà đánh giặc của Nguyễn Tử Siêu với những nhận xét tinh

tế, sắc sảo về hai tác phẩm trên và về TTLS

Năm 1988, khi bộ ba truyện lịch sử Vàng lửa - Phẩm tiết - Kiếm sắc của Nguyễn Huy Thiệp đăng trên báo Văn nghệ số ra ngày 26/5 và ngày 16/7/1988 đã

kích ứng không khí phê bình văn học và dẫn tới sự tranh luận sôi nổi về truyện lịch

sử và TTLS

Tác giả Bùi Văn Lợi trong Luận án Tiến sĩ Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ

những năm đầu thế kỷ XX đến năm 1945, (Diện mạo và đặc điểm) (1998) cũng đã

khái quát: “Ở TTLS, nhà văn có quyền hư cấu, do đặc trưng mang tính chất thểloại của TTLS quy định Ở tiểu thuyết, nhà văn thường hư hóa cái thực, thực hóacái hư Nó khêu gợi trí tưởng tượng và tăng cường tính mĩ cảm văn học”

Tác giả Trần Vũ trong Tiểu luận Lịch sử trong tiểu thuyết, một tùy tiện ý thức

(2003) đã nêu bật được cách phán ánh lịch sử táo bạo, thoát khỏi tư duy “nệ sử” vàgợi mở những hướng tiếp cận mới với cả người sáng tác và người thưởng thức vănhọc

Trong công trình Bão táp triều Trần, tác phẩm và dư luận (2006) do Nhà

xuất bản Phụ nữ ấn hành đã tập hợp nhiều bài viết của các nhà văn, nhà nghiêncứu và các sử gia đã khẳng định phong cách độc đáo của nhà văn Hoàng QuốcHải cũng như sự thành công của bộ TTLS này trong việc tôn trọng tính kháchquan, tái hiện chân thực nhân vật, sự kiện lịch sử để từ chân lí lịch sử thăng hoathành sự thực nghệ thuật

Tác giả Vương Trí Nhàn có bài viết Đề tài lịch sử cảm hứng sáng tạo trên Báo Văn Nghệ (số 16, ngày 21 tháng 4 năm 2007) cũng nhấn mạnh quyền tự do tưởng tượng sáng tạo của nhà văn khi phản ánh lịch sử Tiếp đó, trong bài viết Xin

đừng nhầm lẫn giữa tiểu thuyết và lịch sử trên báo Văn nghệ (số 45, 8/1/2008) gửi

nhà văn Cao Duy Thảo, tác giả Đình Kính cho rằng lịch sử là yếu tố cốt lõi của TTLSnhưng không thể đồng nhất tính chân thực nghệ thuật với lịch sử của sử học

Tác giả Nguyễn Văn Dân, trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam

đương đại một số xu hướng chủ yếu (2006) vừa khẳng định tính trung thực

lịch sử của TTLS, mặt khác ông cho rằng phải thừa nhận “sự pha trộn giữa sựthật và tính hư cấu khi tái hiện nhân vật lịch sử”, rút ngắn khoảng cách sử thi

Trên báo Văn hóa Nghệ An ngày 17/3/2012, tác giả Ngô Thời Tân có bài viết

“Tứ đại kì thư” của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc: tên gọi - văn bản - tác giả đã lược thuật về thành tựu to lớn của bốn tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa (Tam quốc diễn

nghĩa, Thủy Hử, Tây Du Ký, Kim Bình Mai) và mối quan hệ giữa lịch sử và văn học.

11

Công trình này gợi cho chúng tôi nhiều ý kiến quý báu trong việc tiếp cận, nghiên cứuTTLS trong nền văn hóa dân tộc

Trong công trình Lịch sử và văn hóa, cái nhìn nghệ thuật Nguyễn Xuân

Khánh (2012) của Viện văn học và Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành đã thể hiện cái

nhìn khách quan hơn về thành công cũng như hạn chế của TTLS Nguyễn XuânKhánh và TTLS Việt Nam đương đại nói chung Tác giả Nguyễn Đăng Điệp

trong Tiểu luận Đề dẫn Hội thảo cũng thừa nhận tính phức tạp, phong phú, đa

dạng của TTLS với tư cách là một thể loại văn học

Luận án Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ 1945 đến nay của Nguyễn Thị

Tuyết Minh đã nhận diện bao quát tình hình vận động, phát triển và đặc điểm

của TTLS từ 1945 đến nay Gần đây trên Tạp chí Lý luận phê bình văn học, nghệ

thuật, số 4/2018, trang 12 có bài viết nhan đề Về một cách nhìn lịch sử trong tiểu thuyết đương đại của tác giả Trần Mai Hạnh cũng chỉ rõ TTLS sử dù là tác phẩm

nghệ thuật nhưng không thể thoát li sự thực lịch sử mới có giá trị thuyết phục ngườiđọc Trong những năm gần đây nhiều luận văn, luận án, tiểu luận nghiên cứu tạicác trường Đại học, các cơ sở nghiên cứu cũng góp phần đa dạng hóa bức tranhtiếp nhận, đánh giá TTLS

Tại Hội thảo Đổi mới tư duy tiểu thuyết lần 2 của Hội Nhà văn tại Hà Nội ngày

28 tháng 2 năm 2018 đã ghi nhận những ý kiến xác đáng, sắc sảo của các nhà văn, nhànghiên cứu về TTLS, tiêu biểu là ý kiến của nhà văn, nhà báo Trần Mai Hạnh Thànhcông của buổi Hội thảo cho thấy thể tài này đang được quan tâm nghiên cứu một cáchthích đáng, phần nào đã đáp ứng được với thực tiễn sáng tác vô cùng phong phú của nó.Với sự đa dạng của các hướng tiếp cận, tình hình nghiên cứu TTLS cũng cónhiều thay đổi và hầu như các nhà nghiên cứu đều thừa nhận hư cấu là thuộc tínhtất yếu của thể loại này, nhưng phải dựa trên nền lịch sử Các bài viết và các côngtrình nghiên cứu trên đã góp thêm những ý kiến quan trọng trong việc xác lập tínhliên tục của quá trình nghiên cứu TTLS ở nước ta

1.2 Sự khác nhau giữa TTLS thời kì trung đại và thời kì hiện đại

Sự khác nhau của TTLS trung đại và hiện đại trên những phương diện nộidung và hình thức cho thấy quá trình chuyển biến của TTLS Việt Nam từ tiểu thuyết

truyền thống (chương hồi) sang tiểu thuyết hiện đại ở các bình diện cơ bản như: Về

văn tự, Về đề tài, Về kết cấu, Về nghệ thuật trần thuật, Về ngôn ngữ Đây là giai

đoạn văn học có tính bản lề và cũng là giai đoạn văn học thể hiện sự đổi mới mạnh

mẽ của các nhà TTLS góp phần vào công cuộc hiện đại hóa nền văn học

1.3 Tình hình nghiên cứu về Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử của ông

1.3.1 Về nhà văn Lan Khai

Trước 1945 đã có nhiều công trình nghiên cứu về Lan Khai và sự nghiệpsáng tác của ông của các tác gia tiêu biểu như Trương Tửu, Hải Triều, TrầnHuy Liệu, Vũ Ngọc Phan, Phạm Mạnh Phan Hầu hết các tác giả đương thờiđều đánh giá cao về tài năng sáng tạo và sức viết dồi dào của Lan Khai, tiêubiểu là nhận định của tác giả Trương Tửu, Vũ Ngọc Phan về sở trường củaLan Khai ở đề tài lịch sử

12

Từ sau 1945 đến 1965 tên tuổi Lan Khai trên văn đàn hầu như vắng

bóng Từ 1965 - 1985 trên một số cuốn sách ở miền Bắc như: Mấy vấn đề văn

học hiện thực phê phán của Nguyễn Đức Đàn, Lược truyện về các nhà văn hiện đại (Tập 2, 1972, Trần Văn Giáp chủ biên) đã đưa một số thông tin sai

lệch về ông

Cuốn hồi kí nhan đề Truyện lầm than của chúng tôi (1989) của bà quả phụ Hà

Minh Kim đã ghi lại khái quát cuộc đời hoạt động cách mạng và văn học của LanKhai gắn với những chuyển động của lịch sử dân tộc (từ 1926 đến 1945)

Tác giả Gia Dũng trong bài viết Đôi điều về nhà văn Lan Khai (Báo Văn nghệ

cuối tuần tháng 8/1990) đã cung cấp thêm một số chi tiết quan trọng, mới mẻ về cuộcđời và sự nghiệp của Lan Khai qua tìm hiểu những người thân của nhà văn Lan Khai

thời tiền chiến Cùng thời gian trên trong bài viết Hành hương về thủ đô kháng chiến

(1990) của nhà văn Hoàng Minh Tường đã tái hiện cuộc đời và sự nghiệp của Lan Khaicũng như về tài năng và nhân cách của ông

Công trình Đốt lò hương cũ (1992) (Nxb Khánh Hòa) của Ngọc Giao, một người bạn văn bút của Lan Khai có bài: Lan Khai với chuyện lạ đường rừng và Chơi

sách (1996) đã đề cao tài năng sáng tạo và phẩm chất nghệ sĩ của Lan Khai cũng như

cái chết oan khuất của ông

Trong công trình Văn thi sĩ tiền chiến, Nxb Hà Nội, tái bản 1994 của Nguyễn

Vĩ với hai bài viết Lan Khai và Cái hột mận của Lan Khai đã đăng tải nhiều thông

tin về đời tư và cá tính sáng tác của Lan Khai Tác giả thể hiện sự hiểu biết sâu sắc

về con người, sự nghiệp của Lan Khai và khẳng định viết TTLS là sở trường sángtạo nghệ thuật của ông

Trong từ điển Tác gia văn hóa Việt Nam và Từ điển nhân vật lịch sử (1996,

Nhiều tác giả) đã cung cấp các tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp văn học của Lan Khai,đồng thời đề cập tới một số TTLS của ông nhưng còn sơ lược

Đặc biệt, từ năm 2000 trở đi các công trình nghiên cứu công phu về nhà văn

Lan Khai của tác giả Trần Mạnh Tiến như: Lan Khai - Tác phẩm nghiên cứu, lý luận

và phê bình văn học (2002), Lan Khai - Truyện đường rừng (2004) viết chung với

Nguyễn Thanh Trường; Lan Khai nhà văn hiện thực xuất sắc (2006); Lan Khai tuyển

tập (2 tập, 2010) v.v đã sưu tầm, tổng kết những thành tựu nghệ thuật trong sự

nghiệp sáng tác của Lan Khai Đây là nguồn tư liệu khoa học giúp chúng tôi nghiêncứu toàn diện và hệ thống sự nghiệp sáng tác đặc biệt là TTLS của Lan Khai

Trong những năm gần đây đã có nhiều luận văn Cao học ở cả ba miền Bắc,Trung, Nam nghiên cứu về sáng tác của Lan Khai đều đề cập đến thân thế và sựnghiệp của ông với thái độ đề cao và trân trọng những tài năng và cống hiến củaông cho nền văn học Việt Nam hiện đại nhưng chưa hệ thống

1.3.2 Về tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

sử” (Số 82, Thứ Năm, 12/1935) trên báo Loa trong mục “Văn học Việt Nam hiện đại”

của Trương Tửu đã khẳng định Lan Khai là “nhà tiểu thuyết lịch sử có tài và có lươngtâm và nghệ thuật” Tuy nhiên, cũng với cách nhìn truyền thống ông không đồng tình vớicách xây dựng nhân vật của Lan Khai “cho những người ở thế kỷ trước sống những tìnhcảm và tư tưởng chỉ riêng có ở thế kỷ XX”

Trong cuốn sách Dưới mắt tôi (1939) của Trương Chính qua phê bình 5 tiểu thuyết Gái thời loạn, Chiếc ngai vàng, Chế Bồng Nga, Ai lên phố Cát, Cái hột mận của

Lan Khai bằng quan niệm truyền thống, tác giả Trương Chính cũng không dồng tình vớicách xây dựng nhân vật không tuân theo “nguyên mẫu lịch sử” của Lan Khai Đúng như

nhà phê bình Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại (1942) đã nhận xét: “Ông là

một cây bút luôn gắng tìm đường mới”

Trong cuốn Nhà văn hiện đại, mục Lan Khai (tập IV quyển thượng, 1942),

Vũ Ngọc Phan đồng tình với Trương Tửu mặc dù chưa đồng tình với Lan Khaitrong việc dùng ngôn ngữ hiện đại nhưng vẫn đánh giá cao tài năng của Lan Khaikhi cho rằng đương thời chỉ có Lan Khai mới thực sự là nhà lịch sử tiểu thuyếttrong khi các nhà văn khác như Nguyễn Triệu Luật, Phan Trần Chúc, Trúc Khê

Ngô Văn Triện… chỉ thiên về lịch sử kí sự

Trong giai đoạn này, tình hình nghiên cứu về Lan Khai và TTLS của ông còn rất

sơ lược, chưa tương xứng với những thành tựu nghệ thuật của nhà văn ở thể tài này

1.3.2.2 Sau năm 1945 đến nay

Trong khoảng hai mươi năm (từ 1946 - 1965), trừ một số cây bút như Phạm ThếNgũ, Nguyễn Văn Xung ở miền Nam nhắc tới Lan Khai trong một số công trình biênkhảo, còn tên tuổi của Lan Khai trên văn đàn miền Bắc dường như vắng bóng Mới chỉ cómột số bài viết đề cập đến một vài sự kiện và nhân vật trong TTLS của ông một cách sơlược, thiếu toàn diện và hệ thống, thậm chí bỏ qua những đóng góp quan trọng của LanKhai trên hành trình cách tân tiểu thuyết của văn học đương thời

Từ sau năm 1965 trở đi, tình hình nghiên cứu về tác phẩm của Lan Khai diễn

ra không đồng đều trong từng giai đoạn và trong cả nước Sự đánh giá về Lan Khai vàtác phẩm của ông chưa thống nhất ở cả miền Nam và miền Bắc Sự xuất hiên các bàiviết về Lan Khai ở miền Bắc từ 1965 đến trước 1990 của các cây bút Hồng Chương

(Mấy vấn đề lý luận về phê bình văn nghệ, Nxb Văn học, Hà Nội, 1965 ), Nguyễn Đức Đàn (Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán), Trần Văn Giáp (Lược truyện các

tác gia Việt Nam,1972), Phan Cự Đệ (Tiểu thuyết Việt nam hiện đại, 1975) đã đưa

ra các nhận xét lệch lạc, phiến diện về sáng tác của Lan Khai Tất cả các ý kiến đềucho TTLS của Lan Khai theo “khuynh hướng lãng mạn”, xem như đó là mặt trái củanền văn học dân tộc

Trong cuốn Văn học đại cương (1972) (Nxb Sống Mới, Sài Gòn), tác giả

Nguyễn Văn Xung đã khẳng định vị trí quan trọng của Lan Khai trên văn đàn và cangợi kĩ thuật viết TTLS của Lan Khai “có lối hành văn trong sáng và tươi thắm” Quanđiểm này cũng thống nhất với ý kiến đề cao tài năng của Lan Khai của nhà nghiên cứuTrương Tửu, Phạm Thế Ngũ

Từ sau 1990 trở đi các bài viết về sáng tác của Lan Khai lần lượt xuất hiện

14

với cái nhìn cởi mở hơn Tác giả Ngọc Giao trong Chân dung và giai thoại (1992)

cũng đã đánh giá khách quan về tư tưởng nghệ thuật của Lan Khai ở thể loại tiểu

thuyết lịch sử trong bài Lan Khai với “Truyện lạ đường rừng” Trong cuốn “Văn

thi sĩ tiền chiến” (Nxb Hà Nội, 1994) đăng các bài “Lan Khai” và “Hột mận của Lan Khai” của Nguyễn Vĩ cũng khẳng định viết TTLS là một sở trường sáng tạo

nghệ thuật của Lan Khai

Trong Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam (2000) (Nxb Đại học Quốc gia),

các tác giả đã đề cập tới “tiểu thuyết lịch sử mang đậm nét lãng mạn” của Lan

Khai và cuốn Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỉ XX (2002) của Viện Văn học (Nxb

Chính trị Quốc gia) cũng khẳng định vị trí của “cây bút lão luyện Lan Khai” ở thể

tài TTLS Tác giả Hoài Anh trong bài viết Lan Khai từ khuynh hướng lãng mạn

thoát li đi đến hiện thực xã hội (2001) cũng đã bàn về TTLS của Lan Khai

trong sự so sánh với thể tài tiểu thuyết lịch sử nói chung Tác giả Vũ Đức Hoan với

công trình Nhóm Tân Dân trong đời sống văn học Việt Nam trước 1945 (2011) cũng

đánh giá cao những đổi mới cả về nội dung và nghệ thuật trong TTLS của Lan Khaitheo khuynh hướng thẩm mĩ của văn chương nghệ thuật

Những công trình nghiên cứu của tác giả Trần Mạnh Tiến từ năm 2000 trở đãchỉ ra những đổi mới nghệ thuật táo bạo của Lan Khai ở thể tài TTLS, xứng đáng là

“cây bút tiên phong trên hành trình cách tân tiểu thuyết”

Tác giả Nguyễn Thị Tuyết Minh trong Chuyên luận Tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam sau 1945 (2012) đã khái quát 4 xu hướng phát triển của TTLS Việt

Nam nửa đầu thế kỉ XX trong đó khẳng định những đổi mới của Lan Khai và một

số nhà văn cùng thời khi viết về lịch sử trước 1945 Trong hai mươi năm qua đã cómột số luận văn Thạc sĩ đã đề cập đến một số thành tựu nghệ thuật tiêu biểu trongTTLS của Lan Khai nhưng còn sơ lược

Các công trình nghiên cứu trên khá phong phú nhưng chưa bao quát đầy

đủ, hệ thống cũng như chưa đề cập đến những điểm mới trong TTLS của LanKhai vượt lên các tác phẩm cùng thời

1.4 Những vấn đề đặt ra trong nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

Qua nghiên cứu TTLS của Lan Khai, chúng tôi thấy nổi lên những vấn

đề bức thiết:

Khối lượng TTLS của Lan Khai rất lớn nhưng một thời gian dài không được táibản, chưa được nghiên cứu đầy đủ và hệ thống, thậm chí còn có những ý kiến nhận xétsai lệch và phiến diện trong việc đánh giá thành tựu và sự nghiệp văn học cũng nhưchưa thấy được sự tiến bộ nghệ thuật trong từng thời điểm sáng tác của ông

Quan niệm của Lan Khai về TTLS cho thấy tầm nhìn về tiềm năng phát triển

vượt thoát khuôn khổ TTLS truyền thống, tiếp cận với những quan niệm nghệ thuật

hiện đại trên thế giới cùng tư duy nghệ thuật độc đáo nhưng vẫn chưa được giớinghiên cứu khảo sát đầy đủ qua khối lượng di sản lớn tác phẩm về thể tài lịch sửcủa nhà văn

Các sáng tác của Lan Khai ở thể tài này thể hiện sự đổi mới mạnh mẽ, sâu sắc

về nội dung và hình thức nghệ thuật vượt lên các TTLS cùng thời Ông xứng đáng là

15