Chuyên đề: Thực hiện và áp dụng pháp luật

Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật Thực hiện và áp dụng pháp luật

THỰC HIỆN VÀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT

NỘI DUNG

1.  Thực hiện pháp luật

2.  Áp dụng pháp luật

3.  Áp dụng pháp luật tương tự

I THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

1 Khái niệm: Thực hiện pháp luật là hành vi

hợp pháp của các chủ thể khi tham gia vào quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh

“Hành vi hợp pháp có thể được thực hiện trên cơ sở nhận thức sâu sắc của chủ thể là cần thiết phải xử sự như vậy

và do vậy họ tự giác làm theo Cũng có thể chúng được thực hiện do ảnh hưởng của những người xung quanh (thấy người khác làm như thế thì cũng làm theo) chứ bản thân người thực hiện hành vi đó chưa hoặc không nhận thức được đầy đủ tại sao phải làm như vậy Còn có thể có những hành vi hợp pháp được thực hiện do kết quả của việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhà nước hoặc do

sợ bị áp dụng những biện pháp đó”

(Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật, Trường Đại học Luật Hà Nội, sđd tr

462 và Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, sđd, tr 494)

Đặc điểm:

l Thực hiện pháp luật phải là hành vi xác định hay

xử sự thực tế của con người

l Thực hiện pháp luật phải là hành vi hợp pháp của chủ thể

l Thực hiện pháp luật phải là xử sự của các chủ thể

có năng lực hành vi pháp luật, tức là xử sự của chủ thể có khả năng bằng hành vi của chính mình xác lập và thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp

lý của mình

2 Hình thức thực hiện pháp luật

không thực hiện điều pháp luật cấm Hành vi tuân theo pháp luật được thực hiện dưới dạng không hành động.

l Là hình thức thực hiện pháp luật mang tính thụ động, thể hiện ở dạng không hành động

l Chủ thể: mọi chủ thể

Ví dụ: chủ thể không vượt đèn đỏ hoặc đi ngược chiều khi tham gia giao thông

b) Thi hành pháp luật

Chủ thể bằng hành vi tích cực của mình thực hiện điều pháp luật yêu cầu Hành vi thi hành pháp luật được thực hiện dưới dạng hành động

l Là hành vi hợp pháp thể hiện dưới dạng hành động

l Thể hiện thông qua các quy phạm bắt buộc (thường là quy phạm quy định nghĩa vụ)

l Chủ thể: mọi chủ thể

Ví dụ, chủ thể thực hiện nghĩa vụ nộp thuế

c) Sử dụng pháp luật

Chủ thể thực hiện cách thức xử sự mà pháp luật cho phép Hành vi sử dụng pháp luật được thực hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động.

l Thể hiện thông qua các quy phạm trao quyền

l Chủ thể: mọi chủ thể

Ví dụ: khởi kiện

d) Áp dụng pháp luật

Là hình thức thực hiện pháp luật trong đó Nhà nước, thông qua cơ quan cán bộ Nhà nước có thẩm quyền hoặc tổ chức xã hội được Nhà nước trao quyền, tổ chức cho các chủ thể thực hiện quyền hoặc nghĩa vụ do pháp luật quy định, thay đổi, đình chỉ, chấm dứt quan hệ pháp luật.

l Thể hiện qua hành vi mang tính hành động

l Là hoạt động có tổ chức của nhà nước để thực hiện pháp luật

l Chủ thể: cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc

tổ chức được nhà nước trao quyền

Ví dụ: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa ra một quyết định (bản án) hình sự

II ÁP DỤNG PHÁP LUẬT

mang tính tổ chức, thể hiện quyền lực Nhà nước,

do các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thực hiện (hoặc các tổ chức được trao quyền) nhằm áp dụng các quy phạm pháp luật vào các trường hợp

cụ thể

Đặc điểm:

l Áp dụng pháp luật là hoạt động có tính tổ chức, quyền lực nhà nước

- Do các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền theo quy định của pháp luật tiến hành và mỗi chủ thể đó cũng chỉ được phép áp dụng pháp luật trong một phạm vi nhất định theo quy định của pháp luật

Ví dụ: Chỉ toà án mới có quyền xét xử để định tội

và định hình phạt cho người phạm tội cũng như

để giải quyết các tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình

- Trong quá trình áp dụng pháp luật, chủ thể có thẩm quyền áp dụng có thể nhân danh quyền lực nhà nước, sử dụng quyền lực nhà nước để ban hành ra những mệnh lệnh, quyết định có giá trị bắt buộc phải tôn trọng hoặc thực hiện đối với các tổ chức và cá nhân có liên quan

- Áp dụng pháp luật là hoạt động có tính tổ chức rất cao vì nó vừa là hình thức thực hiện pháp luật vừa là hình thức nhà nước tổ chức cho các chủ thể thực hiện các quy định của pháp luật Vì thế, hoạt động này phải được tiến hành theo những điều kiện, trình tự, thủ tục rất chặt chẽ do pháp luật quy định

l Áp dụng pháp luật là hoạt động điều chỉnh cá biệt, cụ thể đối với các quan hệ xã hội

l Áp dụng pháp luật là hoạt động đòi hỏi có tính sáng tạo

Bởi lẽ các quy định của pháp luật thường mang tính chất chung, khái quát, song các vụ việc xảy

ra trong thực tế lại rất đa dạng, phong phú nên muốn đưa ra được một quyết định đúng đắn, chính xác, vừa thấu tình, vừa đạt lý để giải quyết

vụ việc cần giải quyết thì đòi hỏi phải có tính sáng tạo của người áp dụng

l Hình thức của hoạt động áp dụng pháp luật là văn bản áp dụng pháp luật Ý chí của chủ thể

áp dụng pháp luật được thể hiện trong các văn bản áp dụng pháp luật

Văn bản áp dụng pháp luật là văn bản do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, nhà chức trách ban hành trên cơ sở văn bản quy phạm pháp luật, áp dụng vào từng trường hợp nhằm xác định quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể, hoặc xác định biện pháp trách nhiệm pháp lý đối với chủ thể

So sánh văn bản quy phạm pháp luật và văn bản

Không quy định thống nhất trong luật

Trình tự, thủ tục do BHVBQPPL quy

định

Không quy định thống nhất trong luật

Nội dung Chứa quy tắc xử sự

chung

Chứa quy tắc xử sự

cụ thể Hiệu lực áp dụng Áp dụng nhiều lần

(không phụ thuộc vào

sự thực hiện)

Áp dụng một lần (phụ thuộc vào sự thực

hiện) Chức năng Điều chỉnh QHXH Thực hiện VBQPPl

1 Các trường hợp cần áp dụng pháp luật

1) Khi cần áp dụng các biện pháp cưỡng chế Nhà nước đối với các chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật

Ví dụ: Cảnh sát giao thông xử phạt người vi phạm luật giao thông

2) Khi cần áp dụng sự cưỡng chế của nhà nước đối với các chủ thể không vi phạm pháp luật mà chỉ

vì lợi ích chung của xã hội

Ví dụ, để phục vụ cho việc xây dựng các công trình công cộng, cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã phải ra quyết định thu hồi đất của các chủ thể đang có quyền sử dụng hợp pháp trên diện tích đất đó, và đương nhiên, các chủ thể đang sử dụng phải giao lại đất đó cho nhà nước

và nhận sự đền bù của nhà nước

3) Khi các quyền và nghĩa vụ của chủ thể không thể mặc nhiên phát sinh, thay đổi, chấm dứt nếu thiếu sự can thiệp của Nhà nước

Ví dụ, trong Hiến pháp và luật đã thừa nhận quyền và nghĩa vụ học tập cho công dân, song công dân chỉ có thể thực hiện dược quyền và nghĩa vụ ấy khi được gọi nhập học và theo học trong một cơ sở đào tạo nào đó

4) Khi các quyền và nghĩa vụ của chủ thể đã phát sinh nhưng có sự tranh chấp mà các chủ thê không thể tự giải quyết được và yêu cầu nhà nước can thiệp

Ví dụ, một người cho thuê nhà kiện ra toà án đòi nhà cho thuê, toà án thụ lý và giải quyết vụ án đó tức là áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp giữa người cho thuê nhà với người thuê nhà

5) Khi Nhà nước thấy cần phải tham gia để kiểm tra, giám sát các bên tham gia quan hệ pháp luật

Ví dụ: hoạt động giám sát của Quốc hội đối với Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ… là nhằm áp dụng Luật giám sát của Quốc hội; hoạt động của

cơ quan kiểm sát khi kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình khởi tố, điều tra, truy

tố, xét xử và thi hành án…

6) Khi cần áp dụng các hình thức khen thưởng đối với các chủ thể có thành tích theo quy định của pháp luật

Ví dụ, việc các chủ thể có thẩm quyền xét tặng bằng khen, danh hiệu vinh dự nhà nước cho một chủ thể nào đó

7) Khi cần phải xác nhận sự tồn tại của một sự kiện thực tế cụ thể nào đó theo quy định của pháp luật

Ví dụ, hoạt động chứng thực của uỷ ban nhân dân, của cơ quan công chứng nhằm tạo ra cơ sở pháp lý cho các giấy tờ, văn bằng

3 Bốn giai đoạn của quá trình áp dụng pháp

luật

- Phân tích, làm sáng tỏ những tình tiết của vụ việc cần áp dụng pháp luật và các đặc trưng pháp

lý của chúng

l Phân tích dánh giá các tình tiết, diễn biến của vụ việc về chủ thể, thời gian, địa điểm, tính chất…

l Xác định tính chất pháp lý: vụ việc cần áp dụng thuộc trường hợp áp dụng pháp luật nào, lĩnh vực pháp lý liên quan

l Mục đích: xác định tính chân thực của vụ việc làm căn cứ cho các giai đoạn áp dụng tiếp theo

l Yêu cầu: cần có sự đánh giá chính xác và khách quan nội dung và diễn biến của vụ việc (có thể thành lập hội đồng đánh giá…)

- Lựa chọn quy phạm pháp luật cần áp dụng và làm sáng tỏ nội dung, ý nghĩa của quy phạm pháp luật đó

l Tìm kiếm, so sánh nội dung của vụ việc với nội dung của quy phạm

l Mục đích: lựa chon đúng quy phạm để áp dụng

l Yêu cầu: (1) Chọn quy phạm pháp luật đúng cho

vụ việc cần áp dụng; (2)chọn quy phạm trong văn bản đang có hiệu lực pháp lý và hiệu lực pháp lý cao nhất; (3) nhận thức đúng về nội dung, tư tưởng của văn bản

- Ban hành văn bản áp dụng pháp luật

l Là hoạt động chính thức đưa nội dung của các quy phạm pháp luật trở thành cách thức xử sự cụ thể của chủ thể

l Mục đích: ghi nhận quyền và nghĩa vụ của chủ thể

l Yêu cầu: (1) quy trình, cách thức ban hành văn bản phải hợp pháp (đúng quy định pháp luật về trình tự, thủ tục, thẩm quyền, hình thức văn bản…); (2) có cơ sở pháp lý (quy phạm pháp luật, văn bản QPPL áp dụng);

l Yêu cầu: (3) văn bản ADPL cần có cơ sở thực tế (ghi nhận tình tiết thực tế đã xảy ra và được phân tích trong giai đoạn 1 của quá trình áp dụng); (4) văn bản ADPL phải phù hợp với những điều kiện thực tế cuộc sống (bao gồm cả thực tế thực hiện quyền và nghĩa vụ của các chủ thể) nhằm bảo đảm hiệu quả của thực hiện pháp luật

- Tổ chức thực hiện văn bản áp dụng pháp luật

l Tổ chức cho các chủ thể thực hiện quyền và nghĩa vụ pháp lý

l Mục đích: đảm bảo nội dung văn bản áp dụng pháp luật được thực hiện trên thực tế

l Yêu cầu: thực hiện đúng, đủ nội dung văn bản ADPL

l Giai đoạn này cũng cần tiến hành hoạt động kiểm tra, giám sát, đánh giá…

III ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TƯƠNG TỰ

1 Mục đích: việc áp dụng pháp luật tương tự nhằm khắc phục kịp thời các “lỗ hổng” của pháp luật

2 Điều kiện chung:

- Vụ việc được xem xét có liên quan đến quyền, lợi ích của Nhà nước, xã hội hoặc của cá nhân, đòi hỏi Nhà nước phải xem xét giải quyết

- Phải chứng minh một cách chắc chắn vụ việc cần xem xét giải quyết không có quy phạm pháp luật nào trực tiếp điều chỉnh

3 Điều kiện riêng

- Đối với áp dụng tương tự quy phạm pháp luật: phải xác định được quy phạm pháp luật điều chỉnh trong trường hợp đã dự kiến có nội dung gần giống với vụ việc mới nảy sinh

- Đối với áp dụng tương tự pháp luật: phải xác định

là không có quy phạm pháp luật điều chỉnh vụ việc tương tự với vụ việc cần giải quyết (không thể giải quyết vụ việc theo nguyên tắc tương tự

quy phạm pháp luật)

4 Cách thức áp dụng pháp luật tương tự

1 Áp dụng tương tự quy phạm pháp luật: là việc lựa chọn quy phạm hiệu lực pháp luật làm căn cứ pháp lý

để giải quyết một vụ việc cụ thể nảy sinh chưa được

dự kiến trước nhưng có dấu hiệu tương tự với một vụ việc khác được quy phạm pháp luật này trực tiếp điều chỉnh quan Nhà nước có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích của mình

2 Áp dụng tương tự pháp luật

là việc sử dụng những nguyên tắc pháp lý và dựa vào ý thức pháp luật để giải quyết một vụ việc cụ thể mà chưa có quy phạm pháp luật trực tiếp điều chỉnh và cũng không thể áp dụng tương tự quy phạm pháp luật.