Phân tâm học nhập môn ( Q1 )

Kyô thuíơt do Freud phaât minh ra ăïí giaêi toêa vúâi moơi “döìn neân” vađ loaơi boê moơi ăöịi khaâng lađ phûúng phaâp “gúơi tûơ do liïn tûúêng”: Nhûông lúđi noâi thao thao bíịt tuýơt co

MUÅC LUÅC

SIGMUND FREUD - TÊM LYÁ GIA CUÃA CỘI VƯ THÛÁC 2 PHÊÌN THÛÁ NHÊËT NHÛÄNG HÂNH VI SAI LẨC 15 PHÊÌN THÛÁ HAI GIÊËC MÚ 65

SIGMUND FREUD - TÍM LYÂ GIA CUÊA COÔI VÖ THÛÂC

Trong tíịt caê caâc ngađnh khoa hoơc, ngûúđi ta thûúđng thûđa nhíơn tím lyâ hoơc lađ möơt mön khoa hoơc bñ hiïím vađ töịi tùm nhíịt, vađ khoâ coâ thïí chûâng minh bùìng khoa hoơc hún bíịt cûâ böơ mön nađo khaâc Baên chíịt cuêa nhûông sûơ víơt úê ăíy luön luön coâ sûơ hû hû thûơc thûơc vađ sûơ bíịt ngúđ, vò nhađ tím lyâ hoơc phaêi nghiïn cûâu vïì möơt hiïơn tûúơng tûơ nhiïn bñ míơt nhíịt, ăoâ lađ cuöơc söịng tím lyâ cuêa con ngûúđi Möơt lyâ thuýịt hoâa hoơc hay víơt lyâ coâ thïí ặúơc chûâng minh hay baâc boê nhûông phûúng phaâp kyô thuíơt trong phođng thñ nghiïơm, nhûng ăöịi vúâi giaâ trõ cuêa möơt lyâ thuýịt tím lyâ hoơc, ríịt coâ thïí khöng sao chûâng minh ặúơc möơt caâch minh baơch, cho nïn nhiïìu cuöơc tranh luíơn baôo taâp ăaô nöíi lïn xung quanh Sigmund Freud vađ khoa phín tím hoơc suöịt saâu chuơc nùm rođng

Díìu sao, coâ thïí chûâng minh ặúơc hay khöng thò hoơc thuýịt cuêa Sigmund Freud cuông ăaô coâ möơt aênh hûúêng vö song ăöịi vúâi tû duy hiïơn ăaơi Ngay Einstein cuông khöng kñch thñch trñ tûúêng tûúơng hay thím nhíơp vađo ăúđi söịng cuêa ngûúđi ặúng thúđi bùìng Sigmund Freud Nhúđ tòm tođi nghiïn cûâu nhûông thûâ chûa bao giúđ ai hiïíu biïịt vïì trñ naôo con ngûúđi mađ Sigmund Freud ăaô ặa ra ặúơc nhûông yâ tûúêng vađ nhûông tûđ ngûô mađ ngađy nay ăaô chan hođa vađo cuöơc söịng thûúđng nhíơt cuêa chuâng ta Thûơc víơy, tíịt caê moơi lônh vûơc tri thûâc cuêa con ngûúđi nhû vùn chûúng, nghïơ thuíơt, tön giaâo, nhín chuêng hoơc, giaâo duơc, luíơt phaâp, xaô höơi hoơc, luíơt hoơc, sûê hoơc vađ nhûông mön hoơc vïì xaô höơi hay caâ nhín khaâc ăïìu chõu aênh hûúêng cuêa hoơc thuýịt Sigmund Freud

Tuy nhiïn, hoơc thuýịt nađy laơi quaâ khö khan vađ ñt saâng suêa Möơt nhađ phï bònh khaâ hađi hûúâc ăaô nhíơn xeât rùìng:

“Ăöịi vúâi ngûúđi ăúđi thò do sûơ phöí biïịn hoơc thuýịt nađy, Freud ăaô nöíi bíơt lïn nhû möơt keê phaâ bônh vô ăaơi nhíịt trong lõch sûê tû tûúêng nhín loaơi Öng ăaô biïịn ăöíi sûơ giïîu cúơt vađ nhûông niïìm vui nheơ nhađng cuêa con ngûúđi thađnh nhûông hiïơn tûúơng döìn neân, bñ hiïím vađ síìu thaêm, ăaô tòm thíịy sûơ hùìn thuđ trong nguöìn göịc ýịu thûúng, aâc yâ ngay trong lođng sûơ íu ýịm, loaơn luín trong tònh ýu

thûúng giûôa cha meơ vađ con caâi, töơi löîi trong thaâi ăöơ ăaơi lûúơng vađ traơng thaâi cuêa sûơ cùm uíịt bõ “döìn neân” cuêa moơi ngûúđi cha nhû lađ möơt thûâ ặúơc lûu truýìn cuêa nhín loaơi”

Tuy nhiïn nhúđ Freud mađ ngađy nay ngûúđi ta ăaô coâ nhûông yâ nghô ríịt khaâc nhau vïì chñnh mònh Hoơ chíịp nhíơn caâc khaâi niïơm cuêa Freud nhû: aênh hûúêng cuêa tiïìm thûâc ăöịi vúâi yâ thûâc, nguöìn göịc tñnh duơc cuêa bïơnh thíìn kinh, sûơ hiïơn hûôu vađ tíìm quan troơng cuêa tñnh duơc treê thú, taâc duơng mùơc caêm Ú-ăip" vađo caâc giíịc möơng, tònh traơng "döìn neân" Nhûông khuýịt ăiïím cuêa con ngûúđi nhû lúô lúđi, nhúâ mùơt qún tïn vađ qún lúđi hûâa ăïìu mang möơt yâ nghôa múâi xeât theo quan ăiïím cuêa Freud Hiïơn nay khoâ mađ xaâc ắnh ặúơc hïịt nhûông ắnh kiïịn mađ Freud phaêi chöịng laơi ăïí truýìn baâ hoơc thuýịt cuêa öng Nhûông ắnh kiïịn nađy cođn cöị chíịp hún caê nhûông ắnh kiïịn mađ Copernicus vađ Darwin ăaô víịp phaêi

Khi Freud chađo ăúđi úê Freiberg thuöơc miïìn Moravia, taâc phíím Nguöìn göịc caâc chuêng loađi chûa xuíịt hiïơn Nùm ăoâ lađ nùm 1985 Cuông nhû Karl Marx, töí tiïn Freud coâ nhiïìu ngûúđi lađ phaâp sû ăaơo

Do Thaâi Öng ặúơc ặa túâi thađnh Vienna thuê ăö nûúâc AÂo vađo nùm lïn böịn tuöíi vađ ăaô söịng gíìn suöịt caê tuöíi trûúêng thađnh taơi ăíy Theo Ernest Jones, ngûúđi viïịt tiïíu sûê chñnh cuêa Freud thò öng ăaô ặúơc thûđa hûúêng cuêa cha öng lađ möơt nhađ buön len, "tñnh hoađi nghi síu sùưc vïì nhûông tai biïịn bíịt thûúđng cuêa cuöơc ăúđi, thoâi quen duđng giai thoaơi Do Thaâi ăïí chím biïịm caâc quan ăiïím ăaơo ặâc, khöng tñn ngûúông nhûông víịn ăïì tön giaâo" Bađ meơ Freud söịng túâi nùm 59 tuöíi, baên tñnh nùng ăöơng vađ nhanh nheơn Sigmund Freud lađ ặâa con cûng ăíìu lođng cuêa bađ Sau nađy Freud ăaô viïịt "möơt ngûúđi ăaô tûđng lađ con ýu ăùơc biïơt cuêa möơt bađ meơ thò suöịt ăúđi ngûúđi íịy coâ caâi caêm giaâc lađ möơt keê ăi chinh phuơc, vađ chñnh caâi lođng tin chiïịn thùưng íịy luön ăem laơi thađnh cöng thûơc sûơ"

Vađo nhûông nùm ăíìu cuêa cuöơc ăúđi, Freud ríịt tin vađo thuýịt cuêa Darwin vò öng thíịy rùìng "Nhûông thuýịt íịy lađm cho ngûúđi ta coâ thïí hy voơng vađo nhûông bûúâc tiïịn phi thûúđng trong viïơc tòm hiïíu thïị giúâi" Dûơ ắnh seô trúê thađnh thíìy thuöịc, öng ăaô theo hoơc trûúđng Ăaơi hoơc Y khoa thađnh Vienna Vađ öng ăaô ăöî baâc sô nùm 1881 Lađ möơt thíìy thuöịc treê tuöíi cuêa bïơnh viïơn ăa khoa, chûôa trõ ăuê moơi loaơi bïơnh, öng tiïịp tuơc nghiïn cûâu mön thíìn kinh bïơnh hoơc vađ giaêi phíîu thíìn kinh Ñt nùm sau, söị mïơnh xoay chiïìu vađ bíịt thíìn lađm tïn tuöíi cuêa öng nöíi tiïịng khùưp thïị giúâi Möơt baơn ăöìng nghiïơp cuêa öng ăaô ăi Paris vađ öng beđn ăi theo sang thađnh phöị nađy Taơi ăíy,

öng cuđng lađm viïơc vúâi Jean Charcot, luâc íịy ăaô lađ möơt nhađ bïơnh lyâ hoơc vađ thíìn kinh hoơc ngûúđi Phaâp nöíi tiïịng ÚÊ ăíy, líìn ăíìu tiïn öng ặúơc tiïịp xuâc vúâi cöng trònh cuêa Charcot vïì bïơnh loaơn thíìn kinh vađ caâch duđng phûúng phaâp thöi miïn ăïí ăiïìu trõ bïơnh nađy Freud ăaô thoaê maôn khi thíịy Charcot chûâng minh ặúơc "bïơnh loaơn thíìn kinh thíơt mađ vađ loaơn thíìn kinh giaê do duđng thöi miïn taơo ra

Nhûng khi trúê laơi thađnh Vienna, Freud khöng lađm thïị nađo ăïí thuýịt phuơc ặúơc caâc baâc sô ăöìng nghiïơp: hoơ khöng tin lađ phûúng phaâp chûôa bïơnh loaơn thíìn kinh bùìng thöi miïn laơi coâ cú súê khoa hoơc Vađ ngûúđi ta cođn trûđng phaơt nhûông yâ nghô quaâ taơo baơo cuêa öng bùìng caâch ăuöíi öng ra khoêi phođng thñ nghiïơm giaêi phíîu thíìn kinh Tûđ ăíịy Freud taâch khoêi möi trûúđng ăaơi hoơc vađ khöng cođn tiïịp tuơc tham gia nhûông buöíi hoơp cuêa giúâi trñ thûâc úê Vienne nûôa Trong luâc hađnh nghïì baâc sô tû, öng tiïịp tuơc duđng phûúng phaâp thöi miïn ăïí thñ nghiïơm trong nhiïìu nùm nûôa, nhûng díìn díìn öng ăaô boê phûúng phaâp ăiïìu trõ nađy chó vò ñt ngûúđi húơp vúâi löịi chûôa bùìng thöi miïn vađ cuông vò ăöi khi thöi miïn coâ nhûông hiïơu quaê khöng hay vúâi nhín caâch ngûúđi bïơnh Thay vađo ăoâ, Freud bùưt ăíìu phaât triïín möơt phûúng phaâp múâi, öng ăùơt tïn lađ "tûơ do liïn tûúêng", vïì sau kyô thuíơt nađy ăaô trúê thađnh möơt tiïu chuíín thûơc hađnh cuêa khoa hoơc phín tím hoơc

Freud hùỉn lađ ngûúđi saâng líơp ra mön thíìn kinh bïơnh hoơc, ăiïìu ăoâ khöng cođn nghi ngúđ gò nûôa Trûúâc öng, caâc nhađ thíìn kinh bïơnh hoơc chó quan tím ăïịn nhûông triïơu chûâng cuêa bïơnh tím thíìn phín liïơt (schizophrenia) vađ chûâng tím thíìn suy giaêm (líím cíím), cíìn phaêi giam laơi trong bïơnh viïơn Ngay tûđ khi chûôa chûâng döìn neân vađ chûâng thíìn kinh tûúng khùưc, Freud ăaô ăi túâi kïịt luíơn lađ khöng phaêi chó riïng con bïơnh mađ caê nhûông ngûúđi lađnh maơnh bònh thûúđng cuông mang trong mònh nhûông xung khùưc tím thíìn tûúng tûơ Ăi xa hún nûôa, bïơnh tím thíìn khöng phaêi lađ bïơnh theo nghôa thöng thûúđng ặúơc chíịp nhíơn mađ lađ traơng thaâi tím lyâ cuêa trñ naôo Víịn ăïì quan troơng lađ lađm thïị nađo ăïí ăiïìu trõ nhûông chûâng röịi loaơn tím thíìn ăang lan trađn röơng raôi íịy Cùn cûâ vađo nhûông quan saât, thñ nghiïơm vađ kinh nghiïơm thûơc hađnh khi ăiïìu trõ cho nhiïìu ngûúđi bïơnh úê Vienna, Freud ăaô xíy dûơng cú súê cho khoa phín tím hoơc vađo khoaêng cuöịi thïị kyê 19

Freud lađ möơt trong nhûông nhađ khoa hoơc ăaô saâng taâc nhiïìu hún hïịt trong thúđi ăaơi chuâng ta Sûơ phong phuâ vïì nhûông ăïì tađi múâi meê cuđng nhûông phíìn ăoâng goâp vïì tím lyâ do ngođi buât cuêa öng ăem

laơi khöng thïí thu goơn trong bíịt cûâ möơt cuöịn saâch hay túđ baâo nađo Theo öng, thò chùưc chùưn cuöịn saâch quan troơng ra ăúđi súâm nhíịt cuêa öng mađ cuông ặúơc öng ýu thñch nhíịt lađ cuöịn Ăoaân Möơng xuíịt baên nùm 1900 Saâch nađy göìm híìu hïịt nhûông quan saât cú baên vađ nhûông suy luíơn cuêa öng Trong cuöịn Nghiïn cûâu vïì chûâng loaơn thíìn kinh xuíịt baên súâm hún (tûâc lađ vađo nùm 1895), öng ăaô böơc löơ niïìm tin rùìng "ýịu töị chñnh trong sûơ röịi loaơn vïì tñnh duơc lađ sûơ suy ýịu gíy

ra caê bïơnh tím thíìn (neuros) líîn bïơnh tím thíìn suy nhûúơc (psychoneuroses)" Ăoâ lađ nïìn taêng cuêa thuýịt phín tím Vađi nùm sau ăoâ, Freud hoađn chónh ặúơc lyâ thuýịt cuêa öng vïì sûâc ăöịi khaâng, hiïơn tûúơng chuýín biïịn tñnh duơc tuöíi thú, möịi tûúng quan giûôa nhûông kyâ ûâc bíịt maôn vađ aêo tûúêng, giûôa cú chïị tûơ vïơ (defense mechanism) vađ sûơ döìn neân

Möơt baên toâm lûúơc nhûông luíơn ăïì chñnh seô cho ta thíịy ặúơc phíìn nađo tñnh phûâc taơp cuêa thuýịt phín tím Trûúâc hïịt, thíìn kinh bïơnh hoơc vađ phín tím hoơc khöng phaêi lađ hai tûđ ăöìng nghôa Phín tím hoơc coâ thïí ặúơc coi nhû möơt ngađnh cuêa thíìn kinh bïơnh hoơc vađ chó aâp duơng cho nhûông trûúđng húơp khoâ khùn nhíịt lađ röịi loaơn nhín caâch Cho nïn, phín tím hoơc coâ thïí ặúơc ắnh nghôa nhû möơt phûúng phaâp duđng ăïí trõ nhûông bïơnh röịi loaơn tím lyâ vađ thíìn kinh Theo möơt baên tûúđng trònh múâi ăíy thò úê Myô chó coâ 300 trïn 4.000 caâc baâc sô thíìn kinh ặúơc tñn nhiïơm lađ nhûông nhađ phín tím hoơc mađ thöi

Hoơa hoùìn lùưm Freud múâi chuâ yâ túâi viïơc ăiïìu trõ caâ nhín Nhûông trûúđng húơp caâ nhín khöng bònh thûúđng chó ặúơc coi lađ nhûông triïơu chûâng xaâo tröơn vïì kinh tïị, xaô höơi vađ vùn hoaâ cuêa thïị giúâi ngađy nay Muơc ăñch cuêa öng lađ trõ bïơnh tíơn göịc

Nhiïìu nhađ phï bònh ăaô ăöìng yâ lađ thađnh tûơu mađ Freud ăaô ăaơt ặúơc dûơa chuê ýịu trïn cöng trònh phaât giaâc vađ khaêo saât vïì lônh vûơc

vö thûâc cuêa con ngûúđi

So saânh tím linh con ngûúđi vúâi möơt taêng bùng, mađ túâi taâm chñn phíìn mûúđi taêng bùng nađy chòm dûúâi nûúâc biïín, Freud cho rùìng phíìn chñnh tím lyâ con ngûúđi cuông ặúơc íín giíịu trong coôi vö thûâc Bïn dûúâi lúâp voê ngoađi, vò nhûông lyâ do nađo ăoâ, nhûông caêm giaâc vađ nhûông muơc ăñch mađ möơt caâ nhín ăaô khöng nhûông giíịu kñn ngûúđi khaâc mađ cođn tûơ giíịu ngay chñnh baên thín mònh nûôa Trong tím lyâ hoơc cuêa Freud, coôi vö thûâc lađ töịi thûúơng vađ moơi hoaơt ăöơng yâ thûâc chó coâ möơt võ trñ phuơ thuöơc Nïịu hiïíu ặúơc caâi thíìm kñn bñ míơt síu xa cuêa coôi vö thûâc ùưt chuâng ta hiïíu ặúơc baên chíịt nöơi tím

cuêa con ngûúđi Freud tuýn böị lađ chuâng ta thûúđng suy nghô möơt caâch vö thûâc vađ chó thónh thoaêng suy tû cuêa chuâng ta múâi coâ tñnh chíịt yâ thûâc Tím linh vö thûâc chñnh lađ nguöìn göịc gíy bïơnh tím thíìn, vò bïơnh nhín thûúđng cöị gùưng gaơt ra ngoađi coôi yâ thûâc moơi kyâ ûâc khoâ chõu, moơi ûúâc voơng bõ "döìn neân" vö hiïơu, nhûng kïịt quaê lađ anh ta tñch tuơ ngađy cađng nhiïìu kyâ ûâc, nhûông ûúâc voơng, ăïí döìn thađnh bïơnh

Freud phín loaơi moơi hoaơt ăöơng tinh thíìn cuêa möîi nhín con ngûúđi ặúơc thïí hiïơn thađnh ba cíịp ăöơ ặúơc öng goơi lađ Tûơ Ngaô, (Id Soi); Baên Ngaô (ego moi) vađ Siïu Ngaô (superego Surmoi) Quan troơng söị möơt lađ caâi Id, Freud baêo: Phaơm vi cuêa Id lađ phíìn nhín caâch töịi tùm vađ khöng thïí ăi ăïịn ặúơc cuêa chuâng ta Baên thín ta chó biïịt chuât ñt vïì caâi Id qua nghiïn cûâu caâc giíịc möơng vađ qua sûơ biïíu hiïơn caâc triïơu chûâng bïn ngoađi cuêa bïơnh tím thíìn, Id lađ núi truâ nguơ caâc baên nùng nguýn thuyê vađ caâc xuâc caêm ăi ngûúơc lïn túâi caâi quaâ khûâ xa xûa khi mađ con ngûúđi cođn lađ möơt con thuâ, Id coâ tñnh chíịt thuâ víơy vađ baên chíịt cuêa noâ lađ thuöơc vïì duơc tñnh (sexual in nature), noâ vöịn vö thûâc Freud viïịt tiïịp: Caâi Id bao göìm tíịt caê nhûông gò do di truýìn, coâ ngay tûđ luâc sinh ra ặúơc kïịt tuơ laơi trong sûơ cíịu thađnh Id muđ quaâng vađ ăöơc aâc Muơc ăñch ăöơc nhíịt cuêa noâ lađ thoaê maôn caâc ham muöịn baên nùng vađ caâc khoaâi caêm, khöng cíìn biïịt ăïịn caâc híơu quaê Noâi theo Thomas Mann thò: "Noâ khöng biïịt

gò ăïịn giaâ trõ, thiïơn hay aâc, vađ caê ăaơo ặâc nûôa"

Ăûâa beâ sú sinh lađ Id ặúơc nhín caâch hoâa Díìn díìn caâi Id phaât triïín lïn thađnh caâi Ego (baên ngaô Moi) Khi ặâa beâ lúân lïn Thay vò ặúơc hoađn toađn díîn dùưt bùìng nguýn lyâ khoaâi laơc, caâi Ego

bõ chi phöịi búêi nguýn lyâ “thñch ûâng vúâi thûơc taơi” Ego biïịt ặúơc thïị giúâi xung quanh, nhíơn ra rùìng phaêi kòm haôm nhûông khuynh hûúâng phaơm phaâp cuêa caâi Id ăïí ngùn ngûđa moơi xung ăöơt vúâi luíơt lïơ cuêa xaô höơi Nhû Freud viïịt, caâi Ego lađ “viïn troơng tađi giûôa nhûông ăođi hoêi baơt maơng cuêa caâi Id vađ sûơ kiïím soaât cuêa thïị giúâi bïn ngoađi” Vò víơy Ego thûơc sûơ hađnh ăöơng nhû möơt nhín viïn kiïím duýơt, cùưt xeân, sûêa ăöíi nhûông thuâc giuơc cuêa caâi Id lađm cho nhûông thuâc giuơc nađy phuđ húơp vúâi tònh hònh thûơc tïị, biïịt rùìng viïơc traânh khoêi bõ xaô höơi trûđng phaơt vađ caê ăïí tûơ baêo toađn hay lađ ngay caê ăïịn sûơ baêo töìn, ăïìu phaêi tuđy thuöơc vađo nhûông “döìn neân” Tuy nhiïn cuöơc ăíịu tranh giûôa caâi Ego vađ Id coâ thïí gíy ra nhûông bïơnh tím thíìn, aênh hûúêng nghiïm troơng túâi nhín caâch caâ nhín

Sau hïịt, cođn möơt thûâ ýịu töị thûâ ba trong quaâ trònh sinh hoaơt tinh thíìn goơi lađ Superego (Siïu ngaô) Siïu ngaô nađy coâ thïí ặúơc ắnh nghôa möơt caâch ăaơi khaâi lađ “lûúng tím” Hoơc trođ chñnh cuêa Freud úê Hoa Kyđ lađ A.A Brill ăaô viïịt:

“Caâi Superego lađ sûơ phaât triïín tinh thíìn cao hún caê mađ con ngûúđi coâ thïí ăaơt túâi ặúơc vađ bao göìm líîn löơn moơi sûơ cíịm ăoaân, moơi quy tùưc cû xûê do cha meơ taơo ra núi ặâa treê Tri giaâc lûúng tím hoađn toađn tuđy thuöơc vađo sûơ phaât triïín cuêa caâi Superego

Cuông nhû caâi Id, caâi Superego cuông nùìm trong vö thûâc vađ caê hai cuđng luön úê thïị tûúng tranh, trong khi caâi Ego luön hoaơt ăöơng

úê giûôa nhû möơt troơng tađi Lyâ tûúêng ăaơo ặâc vađ quy tùưc cû xûê ăïìu nùìm trong Superego Khi ba caâi Id vađ Superego tûúng ăöịi hođa húơp thò caâ nhín luâc íịy úê traơng thaâi ăiïìu hođa vađ haơnh phuâc Nïịu caâi Ego ăïí cho caâi Id vi phaơm caâc luíơt lïơ, caâi Superego seô gíy ra lo lùưng, caêm giaâc coâ töơi vađ moơi biïíu löơ cuêa lûúng tím

Lyâ thuýịt tñnh duơc hay cođn goơi lađ nhuơc duơc (Libido) lađ möơt khaâi niïơm khaâc ặúơc gheâp chung vúâi Id vađ do Freud taơo ra Öng daơy rùìng tíịt caê nhûông xuâc caêm cuêa Id ăïìu lađ hònh thûâc thïí hiïơn cuêa “nùng lûúơng tñnh duơc” (sexual) Thuýịt tñnh duơc ăaô tûđng ặúơc goơi lađ “caâi loôi cuêa phín tím hoơc” Moơi saâng taơo vùn hoâa cuêa con ngûúđi: nghïơ thuíơt, luíơt phaâp, tön giaâo, vín vín ăïìu ặúơc coi lađ sûơ phaât triïín cuêa tñnh duơc Khi noâi “nùng lûơc cuêa tñnh duơc” (sexual energy), thò úê ăíy chûô “tñnh” (sexual) ặúơc duđng theo nghôa röơng ÚÊ ặâa treê baên nùng tñnh duơc böơc löơ qua nhûông hađnh ăöơng nhû muât tay, buâ sûôa chai vađ bađi tiïịt Nhûông nùm sau ăoâ nùng lûúơng tñnh duơc coâ thïí ặúơc truýìn cho ngûúđi khaâc qua hön nhín, mang hònh thûâc möơt hû hoêng thuöơc vïì “tñnh” hay ặúơc thïí hiïơn qua hoaơt ăöơng saâng taơo nghïơ thuíơt, vùn chûúng hay ím nhaơc - ăoâ lađ phûúng phaâp ặúơc goơi lađ “dõch chuýín” Theo Freud thò baên nùng tñnh duơc (sex instinct) lađ nguöìn göịc cuêa moơi cöng trònh saâng taơo vô ăaơi nhíịt

Thíơt víơy, Freud ăaô tuýn böị: “Caâc bïnh tím thíìn, khöng chûđa möơt bïơnh nađo, ăïìu lađ nhûông röịi loaơn cuêa ăúđi söịng sinh lyâ” Nïịu luíơn thïm, khöng thïí cho rùìng bïơnh tím thíìn lađ do nhûông cuöơc hön nhín thíịt baơi hay nhûông möịi tònh lúô lađng gíy ra; traâi laơi coâ thïí tòm thíịy díịu vïịt tíịt caê nhûông bïơnh nađy úê thúđi kyđ íịu thú vúâi caâc mùơc caêm tñnh duơc Freud ăaô aâp duơng lyâ thuýịt cuêa öng sang lônh vûơc nhín chuêng hoơc trong taâc phíím Víơt töí vađ cíịm kyơ Öng tin rùìng ngay tön giaâo cuông chó lađ biïíu hiïơn cuêa mùơc caêm tñnh duơc Sau khi phín tñch kyô lûúông tûđng chi tiïịt hađng trùm trûúđng húơp

bïơnh nhín ăïịn chûôa bïơnh, Freud ăaô níng baên nùng tñnh duơc vađ theđm khaât nhuơc duơc lïn thađnh ýịu töị ăíìu tiïn vađ maơnh meô nhíịt trong viïơc taơo thađnh nhín caâch con ngûúđi, ăöìng thúđi lađ nguýn nhín síu xa cuêa moơi bïơnh tím thíìn Ăoâ lađ möơt phaân ăoaân mađ möơt söị caâc nhađ phín tím hoơc nöíi tiïịng khaâc ăaô baâc boê nhû seô noâi sau ăíy

Vò xaô höơi buöơc möîi con ngûúđi phaêi kiïìm chïị nhiïìu ham muöịn, theo caâch noâi cuêa Freud thò möîi caâ nhín ăaô vö tònh tñch trûô nhiïìu “döìn neân” Bònh thûúđng thò yâ thûâc con ngûúđi víîn thađnh cöng trong viïơc ngùn trúê, khöng cho “nhûông sûâc maơnh vö thûâc ăen töịi”

bõ döìn neân kia xuíịt hiïơn Nhûng sûơ kiïím soaât íịy coâ thïí lađm cho nhûông con bïơnh tím thíìn traêi qua nhûông giai ăoaơn xuâc caêm bõ röịi loaơn síu xa Freud cho cöng viïơc chûôa bïơnh cuêa nhađ phín tím hoơc lađ “lađm böơc löơ vađ thay thïị nhûông döìn neân bùìng nhûông hađnh ăöơng phaân ăoaân coâ thïí ặa ăïịn, hoùơc sûơ chíịp nhíơn hoùơc sûơ loaơi boê nhûông gò ăaô bõ khûúâc tûđ tûđ trûúâc” Vò baên chíịt cuêa sûơ döìn neân lađ gíy ra sûơ ăau khöí, nïn ngûúđi bïơnh thûúđng cöị tòm caâch ngùn khöng cho nhûông döìn neân íịy böơc löơ ra ngoađi Sûơ cöị gùưng che ăíơy íịy Freud goơi lađ “sûâc ăöịi khaâng” Nhiïơm vuơ cuêa thíìy thuöịc lađ loaơi boê sûâc ăöịi khaâng nađy, ăïí ngûúđi bïơnh böơc löơ ra caâi “döìn neân” kia

Kyô thuíơt do Freud phaât minh ra ăïí giaêi toêa vúâi moơi “döìn neân” vađ loaơi boê moơi ăöịi khaâng lađ phûúng phaâp “gúơi tûơ do liïn tûúêng”: Nhûông lúđi noâi thao thao bíịt tuýơt coâ yâ thûâc cuêa ngûúđi bïơnh khi nùìm trïn caâi giûúđng cuêa nhađ phín tím hoơc trong caênh ăeđn saâng múđ múđ, nhađ phín tím hoơc kñch thñch, khïu gúơi ăïí ngûúđi bïơnh khöng nghô möơt caâch coâ yâ thûâc vïì bíịt cûâ chiïìu hûúâng nađo, Freud cho rùìng phûúng phaâp “kñch thñch tûơ do liïn tûúêng” lađ phûúng phaâp duy nhíịt hûôu hiïơu ăïí chûôa bïơnh tím thíìn Öng cuông chuê trûúng lađ phûúng phaâp íịy “hoađn thađnh ặúơc ăiïìu mađ ngûúđi ta tröng ăúơi, nghôa lađ ặa nhûông mong muöịn bõ sûâc ăöịi khaâng döìn neân tûđ xûa ta lônh vûơc yâ thûâc” Brill ăaô mö taê caâch Freud chûôa bïơnh nhû sau: “Öng thuýịt phuơc con bïơnh gaơt moơi suy nghô coâ yâ thûâc, tûơ buöng thaê mònh vađo möơt traơng thaâi tíơp trung bònh thaên, tûơ phoâ mùơc theo nhûông caêm xuâc vađ suy nghô naêy sinh, röìi thuíơt laơi tíịt caê nhûông ăiïìu ăoâ cho öng biïịt Nhúđ phûúng phaâp íịy, öng ặa díìn bïơnh nhín túâi traơng thaâi “tûơ do liïn tûúêng”; vađ nhúđ nghe ngûúđi bïơnh tûơ do liïn tûúêng, mađ thíìy thuöịc coâ thïí tòm ra ặúơc nguöìn göịc síu xa cuêa caâc triïơu chûâng” Sûơ viïơc ăaô qún röìi nay laơi ặúơc ngûúđi bïơnh keâo ra khoêi coôi vö thûâc, coâ khi phaêi sau hađng thaâng trúđi ăiïìu

trõ bùìng phûúng phaâp phín tím Nguöìn göịc thûúđng lađ möơt sûơ viïơc nađo ăoâ ăau ăúân, khoâ chõu, ăaâng súơ hay noâi caâch khaâc ăaâng gheât, tûđ trong quaâ khûâ cuêa bïơnh nhín Ăoâ chñnh lađ nhûông “kyê niïơm” mađ ngûúđi bïơnh hoađn toađn khöng muöịn nhúâ laơi möơt caâch coâ yâ thûâc

Trong quaâ trònh tûơ do liïn tûúêng, nhûông höìi tûúêng löng böng íịy khöng traânh khoêi taơo ra möơt múâ löơn xöơn, röịi rùưm nhûông sûơ kiïơn lúđ múđ khöng roô, vađ tûúêng nhû vö ñch Vò víơy, ngûúđi thíìy thuöịc nhû nhiïìu nhađ phï bònh cho biïịt, gíìn nhû coâ vö vađn caâch giaêi thñch nhûông dûô kiïơn íịy Vò thïị nhađ phín tím hoơc phaêi hïịt sûâc saâng suöịt vađ coâ tađi kheâo leâo

Trong khi chûôa bïơnh bùìng phûúng phaâp phín tím, Freud phaât hiïơn ra caâi mađ öng goơi lađ “möơt ýịu töị quan troơng khoâ thïí nađo lûúđng ặúơc”, möơt giíy liïn laơc tònh caêm nöìng nhiïơt giûôa con bïơnh vađ nhađ phín tím hoơc Caâi ăoâ goơi lađ “chuýín dõch”

“Bïơnh nhín khöng thoêa maôn nïịu chó coi nhađ phín tím hoơc nhû lađ ngûúđi giuâp ăúô vađ cöị víịn cho hoơ Ngûúơc laơi con bïơnh laơi nhòn thíịy qua nhađ phín tím hoơc möơt hònh aênh quan troơng trong thúđi thú íịu hay quaâ khûâ cuêa hoơ hiïơn laơi Vađ vò thïị mađ hoơ sùĩn sađng böơc löơ moơi tònh caêm vađ phaên ûâng mađ chùưc chùưn lađ ăaô ặúơc dađnh cho hònh aênh íịy “dõch chuýín” sang phña nhađ phín tím hoơc”

Sûơ dõch chuýín “coâ thïí thay ăöíi giûôa hai thaâi cûơc, tûđ möơt tònh ýu hoađn toađn xaâc thõt vađ cuöìng nhiïơt túâi möơt thaâi ăöơ nghi ngúđ chua chaât vađ oaân húđn khöng kòm chïị ặúơc.”

Trong tònh traơng íịy, nhađ phín tím hoơc “nhû ặúơc ăùơt vađo ắa võ cuêa cha meơ ngûúđi bïơnh” Freud coi sûơ kiïơn dõch chuýín nhû

“cöng cuơ töịt hún hïịt ăïí chûôa bïơnh theo phûúng phaâp phín tím” nhûng öng cuông cho biïịt “tuy nhiïn viïơc sûê duơng phûúng phaâp nađy lađ phíìn khoâ khùn vađ quan troơng hún hïịt trong kyô thuíơt phín tím” Freud xaâc nhíơn lađ viïơc nađy “ặúơc thûơc hiïơn bùìng caâch thuýịt phuơc con bïơnh lađ hoơ ăang söịng laơi nhûông möịi liïn hïơ tònh caêm phaât sinh tûđ thúđi íịu thú”

Möơt phûúng phaâp hûôu hiïơu khaâc ăïí nghiïn cûâu nhûông xung ăöơt vađ caêm xuâc nöơi tím ặúơc Freud khai triïín thïm lađ phín tñch nhûông giíịc möơng Trong lônh vûơc nađy, Freud cuông laơi lađ möơt nhađ tiïn phong Trûúâc öng, ngûúđi ta coi giíịc möơng lađ vö nghôa hoùơc khöng coâ muơc tiïu Taâc phíím Ăoaân möơng cuêa öng lađ cöng trònh khoa hoơc ăíìu tiïn nghiïn cûâu vïì hiïơn tûúơng nùìm möơng Ba mûúi möịt nùm sau khi taâc phíím nađy ặúơc íịn hađnh, Freud nhíơn ra

rùìng: “Theo nhíơn xeât cuêa töi ngađy nay thò taâc phíím nađy chûâa ặơng tíịt caê nhûông phaât kiïịn giaâ trõ nhíịt mađ töi ăaô may mùưn tòm ra” Theo Freud thò “chuâng ta ăaô coâ lyâ khi cho rùìng giíịc möơng lađ sûơ biïịn daơng cuêa möơt ûúâc voơng khi bõ döìn neân” Möîi möơt giíịc möơng ăïìu biïíu hiïơn möơt bi kõch trong thïị giúâi nöơi tím cuêa con ngûúđi Freud xaâc nhíơn rùìng: “Giíịc möơng bao giúđ cuông lađ saên phíím cuêa möơt cuöơc tranh chíịp” vađ “möơng baêo vïơ cho giíịc nguê” Nhiïơm vuơ cuêa giíịc möơng lađ trúơ giuâp chûâ khöng phaêi lađ phaâ röịi giíịc nguê Giíịc möơng lađm tan ăi caêm giaâc cùng thùỉng do nhûông ûúâc mong khöng ăaơt ặúơc gíy ra

Theo quan ăiïím cuêa Freud thò giíịc möơng thuöơc phaơm vi chi phöịi cuêa vö thûâc, cuêa Id vađ möơng ríịt quan troơng ăöịi vúâi nhađ phín tím hoơc vò nhúđ noâ mađ phín tím hoơc ăi ặúơc vađo coôi vö thûâc cuêa con bïơnh Trong coôi vö thûâc coâ tíịt caê nhûông ûúâc voơng ăíìu tiïn vađ nhûông ham muöịn thuöơc caêm xuâc ăaô bõ hai caâi Ego vađ Superego gaơt

ra khoêi yâ thûâc Nhûông ham muöịn thuâ tñnh luön luön nùìm ngay bïn dûúâi caâi voê ngoađi yâ thûâc, vađ tûơ thuâc ăííy tiïịn vađo thïị giúâi möơng

mõ Tuy nhiïn, ngay trong giíịc möơng, Ego vađ Superego víîn coâ mùơt ăïí canh chûđng, kiïím duýơt Vò leô ăoâ, yâ nghôa cuêa giíịc möơng khöng luön roô rađng, nhûông yâ nghôa nađy ặúơc biïíu löơ bùìng nhûông hiïơn tûúơng vađ thíìy thuöịc cíìn biïíu löơ chuâng möơt caâch laôo luýơn Vò mang tñnh kñ hiïơu cho nïn yâ nghôa cuêa giíịc möơng ta khöng thïí hiïíu ặúơc theo nghôa ăen, ngoaơi trûđ nhûông giíịc möơng ăún giaên cuêa treê thú Trong taâc phíím Ăoaân möơng coâ nhiïìu vñ duơ ặúơc Freud duđng phûúng phaâp phín tím phín tñch

Ăoơc nhíìm, noâi lúô lúđi vađ nhûông biïíu hiïơn ăaông trñ lùơt vùơt khaâc ăïìu lađ nhûông díịu hiïơu cho biïịt hoaơt ăöơng ngíìm cuêa vö thûâc Freud viïịt: “Ăaô biïịt duđng pheâp ăoaân möơng ăïí ăi vađo coôi vö thûâc thò phín tím hoơc cuông sûê duơng nhûông líìm lúô cuêa con ngûúđi nhùìm muơc ăñch ăoâ Nhûông líìm lúô íịy nhađ phín tím hoơc goơi lađ triïơu chûâng hoaơt ăöơng” Víịn ăïì nađy cođn ặúơc Freud nghiïn cûâu vađo nùm 1904 trong cuöịn Tím thíìn bïơnh lyâ hoơc cuêa ăúđi söịng thûúđng ngađy (The psychopathology of everyday life) Trong taâc phíím nađy, öng víîn chuê trûúng “nhûông hiïơn tûúơng ăoâ khöng phaêi ngíîu nhiïn chuâng coâ möơt yâ nghôa vađ yâ nghôa ăoâ coâ thïí diïîn giaêi ra ặúơc Vađ ngûúđi ta coâ lyâ khi tûđ nhûông hiïơn tûúơng ăoâ suy ra sûơ hiïơn hûôu cuêa nhûông xuâc ăöơng vađ mong muöịn bõ döìn neân, ngùn cíịm” Qún tïn ai coâ thïí coâ nghôa lađ mònh khöng ûa gò ngûúđi mang tïn íịy Möơt ngûúđi lúô tíìu

vò nhíìm líîn baêng tíìu chaơy, coâ thïí coâ nghôa lađ ngûúđi íịy khöng

muöịn ăi chuýịn tíìu íịy Möơt ngûúđi chöìng ăaânh míịt hay qún chòa khoâa nhađ coâ thïí vò ngûúđi íịy caêm thíịy ăaô phaêi söịng khöí súê trong gia ằnh vađ khöng muöịn vïì nhađ Nghiïn cûâu nhûông líìm líîn nhû víơy coâ thïí ặa nhađ phín tím hoơc ăi vađo coôi vö thûâc ăíìy röịi rùưm cuêa con ngûúđi

Ngûúđi ta cođn tûơ giaêi thoaât ặúơc nhûông gò bõ döìn neân nhúđ biïịt giïîu cúơt Giïîu cúơt ăaô ặúơc Freud mïơnh danh lađ “caâi nùưp xaê húi töịi tín vađ an toađn nhíịt mađ con ngûúđi ăaô díìn taơo ra ặúơc” vò chñnh nhúđ giïîu cúơt mađ chuâng ta taơm thúđi thoaât ra khoêi nhûông döìn neân mađ caâi xaô höơi lïî giaâo nađy ăođi hoêi chuâng ta phaêi che giíịu ăi

Coâ thïí vò nhûông phaên ûâng chung quanh hoùơc vò cađng ngađy cađng bíịt maôn hay bi quan, khi vïì giađ Freud toê ra lo lùưng vïì caâi chïịt (baên nùng ăi ăïịn caâi chïịt) Coâ líìn öng quan niïơm “baên nùng chïịt” nađy quan troơng ngang vúâi baên nùng tñnh duơc Freud cho rùìng coâ möơt “baên nùng ăi ăïịn caâi chïịt” thuâc ăííy tíịt caê nhûông thûâ ăang söịng trúê vïì traơng thaâi vö cú (khöng söịng) Baên nùng nađy cuông lađm biïịn daơng moơi víơt Theo quan ăiïím íịy con ngûúđi luön luön bõ xíu xeâ giûôa nhu cíìu tûâc baên nùng sinh lyâ vađ möơt sûâc maơnh ăöịi khaâng, sûơ thöi thuâc cuêa huêy diïơt, hay lađ baên nùng tûê vong Leô dô nhiïn thò cuöịi cuđng baên nùng tûê vong ăaô chiïịn thùưng Baên nùng nađy gíy ra chiïịn tranh vađ nhûông thuâ ăï heđn ăöìi baơi nhû gíy töín haơi cho dođng giöịng vađ giai cíịp, gíy ra niïìm thñch thuâ haơ ăùỉng khi xem nhûông vuơ xûê töơi phaơm, ăíịu bođ rûđng, vađ xûê lùng trò tuđng xeêo

Toâm laơi, nhûông ăiïìu vûđa noâi trïn lađ nhûông khña caơnh cuêa hoơc thuýịt Freud Caâc nhađ phín tím hoơc ngađy nay cuông chia ra lađm hai hay hún nûôa, phe phaâi chöịng ăöịi nhau, möơt phe chöịng laơi vađ möơt phe huđa theo Freud Alfried Adler, möơt trong nhûông hoơc trođ ăi theo Freud ngay tûđ ăíìu ăaô taâch ra khoêi nhoâm Freud vò öng tin rùìng Freud ăaô quaâ quan troơng hoâa baên nùng tñnh duơc Vađ ăíy lađ hoơc thuýịt cuêa Adler ăöịi laơi Freud Theo Adler thò niïìm mong muöịn toê ra mònh hún ăöìng loaơi lađ ăöơng lûơc chñnh löịi cû xûê cuêa con ngûúđi Öng ăaô múê röơng yâ tûúêng vïì “mùơc caêm tûơ ti” Mùơc caêm nađy thuâc giuơc möîi caâ nhín con ngûúđi cöị gùưng coâ möơt hoaơt ăöơng ăïí ngûúđi khaâc thûđa nhíơn mònh Möơt nhađ ly khai nöíi danh khaâc lađ Karl Jung úê Zurich cuông ăaô cöị gùưng lađm giaêm búât tíìm quan troơng cuêa vai trođ tñnh duơc (sex) Jung chia nhín loaơi ra lađm hai loaơi tím lyâ: loaơi hûúâng ngoaơi vađ loaơi hûúâng nöơi, mùơc duđ öng víîn thûđa nhíơn rùìng möîi caâ nhín ăïìu lađ möơt höîn húơp cuêa hai loaơi tím lyâ ăoâ Khaâc

vúâi Freud, Jung nhíịn maơnh vađo ýịu töị di truýìn trong sûơ phaât triïín nhín caâch

Noâi chung nhûông ngûúđi phï phaân Freud ăaô taâch rúđi khoêi Freud vò nhûông bíịt ăöìng nhû: Freud quaâ nhíịn maơnh vađo yâ nghôa khúêi ăíìu cuêa bïơnh tím thíìn thú íịu, Freud tin rùìng chñnh nhûông baên nùng dûô döơi, töịi sú ăaô giaâm saât con ngûúđi Cuông coâ möơt söị ngûúđi ăaô khöng ăöìng yâ vúâi Freud tin rùìng “tûơ do liïn tûúêng” lađ möơt kyô thuíơt khöng thïí sai líìm trong viïơc thaâm hiïím coôi vö thûâc cuêa con ngûúđi Hoơ ăùơc biïơt nïu ra nhûông khoâ khùn trong viïơc giaêi thñch nhûông dûô kiïơn do phûúng phaâp íịy ăem laơi

Tuy nhiïn, möơt nhađ tím thíìn hoơc, ăaô nhíơn xeât laơi:

“Nhûông biïịn ăöíi vađ phaât triïín trong saâu chuơc nùm qua ăaô khöng hïì lađm giaêm giaâ trõ tinh thíìn hay aênh hûúêng cuêa Freud Öng ăaô phaât hiïơn ra coôi vö thûâc Öng ăaô cho biïịt vö thûâc íịy giuâp taơo thađnh caâi “töi” nhû thïị nađo vađ ta phaêi lađm thïị nađo ăïí ăaơt túâi noâ Caâc nhađ phín tím hoơc sau ăoâ ăaô thay ăöíi nöơi dung nhiïìu yâ tûúêng vađ khaâi niïơm cuêa Freud dûúâi aânh saâng cuêa nhûông kinh nghiïơm síu xa hún Quyâ ăöơc giaê coâ thïí baêo rùìng caâc nhađ phín tím hoơc nađy ăaô viïịt ặúơc möơt cuöịn Tín ûúâc vïì tím thíìn bïơnh hoơc, cođn Freud thò viïịt cuöịn Cûơu ûúâc Taâc phíím cuêa Freud seô víîn lađ taâc phíím nïìn moâng”

Ăa söị thaâi ăöơ hiïơn nay cuêa chuâng ta ăöịi vúâi bïơnh ăiïn ăïìu do Freud mađ coâ Hiïơn nay coâ khuynh hûúâng cho rùìng “Bïơnh nhín tím thíìn ăïìu giöịng y nhû chuâng ta, chó khaâc lađ hoơ ăaô giöịng nhiïìu hún mađ thöi” Alexander Reid Martin nhíịn maơnh: “Duđ thûđa nhíơn hay chöịi boê hoơc thuýịt Freud thò hiïơn nay tíịt caê nhûông bïơnh viïơn tím thíìn ăïìu sûê duơng nhûông ýịu töị vađ nhûông nguýn lyâ cú baên trong khoa tím lyâ hoơc cuêa Freud Caâi mađ trûúâc ăíy ặúơc coi nhû möơt thïị giúâi bñ hiïím, cíịm ngùn, kyđ cuơc, khöng ăíu vađo ăíu, vö nghôa thò qua Freud, ăaô trúê thađnh saâng suêa ăíìy yâ nghôa, khöng nhûông ặúơc y hoơc mađ cođn ặúơc tíịt caê caâc khoa hoơc xaô höơi thûđa nhíơn vađ chuâ yâ túâi”

AÊnh hûúêng cuêa hoơc thuýịt Freud ăöịi vúâi vùn hoơc vađ nghïơ thuíơt cuông ăaâng chuâ yâ khöng keâm Trong tiïíu thuýịt, thú, kõch vađ caâc hònh thûâc vùn chûúng khaâc, nhûông yâ tûúêng chñnh cuêa Freud ăaô ặúơc phaât triïín trong ñt nùm gíìn ăíy Bernard Dana Evans Voto ăaô miïu taê quan niïơm lađ “chûa coâ möơt nhađ khoa hoơc nađo khaâc coâ möơt aênh hûúêng maơnh meô vađ röơng raôi ăïịn vùn hoơc nhû Freud” AÊnh

hûúêng cuêa Freud trong höơi hoơa, ăiïu khùưc vađ thïị giúâi nghïơ thuíơt noâi chung cuông síu xa khöng keâm

Toâm tùưt laơi, ăaânh giaâ sûơ ăoâng goâp phûâc taơp cuêa thiïn tađi Freud lađ viïơc vö cuđng khoâ khùn vò phaơm vi öng quan tím quaâ röơng vađ vò tñnh chíịt míu thuíîn trong nhûông khaâm phaâ cuêa öng Möơt nhađ vùn Anh, Robert Hamilton ăaô cöị gùưng lađm cöng viïơc íịy, öng ăaânh giaâ nhû sau:

“Freud ăaô veô baên ăöì khoa hoơc tím lyâ hoơc Öng lađ möơt nhađ tiïn phong vô ăaơi vađ phíìn lúân nhûông thađnh cöng cuêa öng lađ nhúđ úê caâi múâi laơ cuđng buât phaâp cuêa öng Mùơc duđ phûúng phaâp nađy coâ mùơt ăaâng hoađi nghi, nhûng chûa bao giúđ coâ möơt phûúng phaâp nađo lyâ thuâ hún vađ múâi laơ hún, ngay caê vïì mùơt buât phaâp nïịu khöng kïí loaơi thuíìn tuây vùn chûúng, cuông chûa bao giúđ coâ möơt buât phaâp nađo quýịn ruô hún cuêa Freud Öng ăaô buöơc thïị giúâi phaêi suy tû theo kiïíu tím lyâ hoơc, ăoâ lađ möơt nhu cíìu cöịt ýịu cuêa thúđi ăaơi chuâng ta Öng cuông ăaô buöơc con ngûúđi phaêi tûơ ăùơt cho mònh nhûông cíu hoêi liïn quan ăïịn haơnh phuâc cuêa loađi ngûúđi Ăaânh ăöí luíơn thuýịt tím lyâ khö khan, cíìu kyđ cuêa thïị kyê mûúđi chñn, Freud ăaô ặa ra phaên luíơn “phín tím” chûâa ăíìy röịi ren”

Möơt nhađ tím thíìn hoơc Hoa kyđ nöíi tiïịng lađ Frederic Wertham ăaô ặâng trïn möơt quan ăiïím khaâc ăïí nhíơn ắnh vïì trûúđng húơp cuêa Freud nhû sau:

“Phaêi thûđa nhíơn rùìng ngoađi möơt söị lúân sûơ kiïơn bïơnh lyâ cuêa caâc bïơnh nhín mađ öng quan saât ặúơc, Freud ăaô ăem laơi ba thay ăöíi cú baên trïn con ặúđng nghiïn cûâu vïì nhín caâch vađ tím thíìn bïơnh lyâ Ăiïìu thûâ nhíịt lađ ñt ra öng ăaô noâi vïì nhûông phûúng phaâp tím lyâ vađ ăaô suy tûđ nhûông phûúng phaâp íịy vúâi caâch lyâ luíơn cuêa khoa hoơc tûơ nhiïn Ăiïìu ăoâ chó thûơc hiïơn ặúơc khi mađ Freud ặa

ra khaâi niïơm thûơc tïị vïì coôi vö thûâc vađ nhûông phûúng phaâp thûơc tiïîn ăïí khaêo saât noâ Ăiïìu thûâ hai lađ Freud ăaô tòm ra möơt khña caơnh múâi cho mön tím thíìn bïơnh lyâ hoơc Ăoâ lađ tuöíi thú Trûúâc Freud, khoa tím thíìn bïơnh hoơc ăaô chûôa trõ theo caâch coi möîi bïơnh nhín nhû möơt Adam, con ngûúđi chûa bao giúđ söịng qua tuöíi thú Ăiïìu thûâ ba, öng ăaô múê ăíìu sûơ hiïíu biïịt vïì sûơ di truýìn cuêa tñnh duơc Phaât hiïơn thûơc sûơ cuêa öng úê ăíy lađ baên nùng tñnh duơc úê daơng tiïìm íín nhiïìu hún lađ treê con coâ ăúđi söịng tñnh duơc”

Möơt sûơ ăaânh giaâ tûúng tûơ ăaô ặúơc A.G.Tansley diïîn taê trong bađi kyê niïơm Freud viïịt cho Höơi Khoa hoơc Hoađng gia Luín ăön:

“Tñnh caâch maơng trong nhûông kïịt luíơn cuêa Freud seô trúê thađnh dïî hiïíu nïịu chuâng ta nhúâ laơi rùìng öng ăaô thaâm hiïím möơt lônh vûơc hoađn toađn chûa ai thaâm hiïím, lônh vûơc cuêa trñ naôo con ngûúđi mađ trûúâc öng chûa ai bûúâc vađo Nhûông hiïơn tûúơng roô rïơt cuêa lônh vûơc trñ naôo nađy, vöịn bõ coi lađ khöng thïí giaêi thñch ặơúc hay bõ coi nhû lađ nhûông thaâc loaơn thíìn kinh, hoùơc bõ boê qua vò nhûông hiïơn tûúơng nađy thuöơc vïì nhûông cíịm kyơ nghiïm khùưc nhíịt cuêa con ngûúđi Sûơ töìn taơi cuêa lônh vûơc nađy trûúâc kia khöng ặúơc thûđa nhíơn Freud buöơc lođng phaêi khùỉng ắnh coôi vö thûâc cuêa trñ naôo lađ coâ thûơc ăïí röìi cöị gùưng thaâm hiïím, khaâm phaâ miïìn ăíịt ăoâ ”

Sau ăoâ, Winfred Overholser ăaô nhíơn ắnh: “Coâ nhiïìu lyâ do ăïí noâi rùìng tûđ möơt nùm nay Freud ặúơc ăùơt ngang hađng vúâi Copernicus vađ Newton vađ lađ möơt trong nhûông vô nhín ăaô múê ra nhûông chín trúđi múâi cho tû tûúêng con ngûúđi Möơt ăiïìu chùưc chùưn lađ

úê thúđi ăaơi chuâng ta chûa ai laơi ăem nhiïìu aânh saâng doơi vađo sûơ hoaơt ăöơng trñ naôo cuêa con ngûúđi nhiïìu bùìng Freud”

Nhûông thaâng cuöịi cuđng trong cuöơc ăúđi dađi dùìng dùơc cuêa Freud ăaô diïîn ra trong tònh traơng lûu ăađy Sau khi Ăûâc quöịc xaô chiïịm ăoâng nûúâc aâo, öng buöơc phaêi rúđi Vienna vađo nùm 1938 Nûúâc Anh chíịp nhíơn öng cû nguơ, nhûng chûa ặúơc möơt nùm sau thò öng ăaô míịt vò bïơnh ung thû miïơng, vađo khoaêng thaâng chñn nùm 1939

Theo Jostein Gaarder (Nhûông luíơn thuýịt nöíi tiïịng thïị giúâi - NXB Grasset - Paris)

PHÍÌN THÛÂ NHÍỊT NHÛÔNG HAĐNH VI SAI LAƠC

1 NHÍƠP ĂÏÌ

Khöng biïịt bao nhiïu ngûúđi trong caâc baơn ăaô ăoơc saâch hay nghe noâi ăïịn mön phín tím hoơc Nhûng vò ăíìu ăïì cuêa nhûông bađi hoơc nađy lađ “Nhíơp mön phín tím hoơc” nïn töi bõ boâ buöơc phaêi cho rùìng caâc baơn chûa hïì biïịt gò vïì víịn ăïì ăoâ vađ cíìn ặúơc hûúâng díîn trong nhûông bûúâc ăi chíơp chûông luâc ăíìu

Nhûng chùưc chùưn baơn cuông biïịt mön phín tím hoơc lađ möơt phûúng phaâp y hoơc chûôa trõ nhûông bïơnh thíìn kinh Nhûng töi muöịn chûâng toê bùìng möơt thñ duơ lađ úê ăíy sûơ viïơc khöng nhûông khöng xaêy ra nhû úê caâc ngađnh khaâc trong y hoơc mađ cođn xaêy ra theo möơt ặúđng löịi khaâc hùỉn Thöng thûúđng möîi khi ăem möơt phûúng phaâp múâi trõ cho ngûúđi bïơnh, chuâng ta haôy cöị gùưng giíịu khöng cho ngûúđi bïnh biïịt nhûông bíịt tiïơn cuêa phûúng phaâp ăoâ vađ thuýịt phuơc lađ chuâng ta coâ nhiïìu may mùưn ăïí thađnh cöng Nhûng khi ăem phûúng phaâp phín tím hoơc ra ăiïìu trõ, chuâng ta phaêi lađm khaâc hùỉn Chuâng ta phaêi cho ngûúđi bïơnh biïịt nhûông nöîi khoâ khùn, thúđi gian chûôa chaơy líu dađi, vađ nhûông sûơ cöị gùưng vađ hi sinh mađ chuâng ta ăođi hoêi úê hoơ; vïì kïịt quaê cuöịi cuđng mađ chuâng ta khöng thïí nađo hûâa trûúâc vúâi hoơ lađ phûúng phaâp coâ kiïịn hiïơu hay khöng möơt phíìn lúân nhúđ vađo thaâi ăöơ, sûơ thöng minh, sûơ víng lúđi vađ lođng kiïn nhíîn cuêa ngûúđi bïơnh Tíịt nhiïn chuâng ta coâ nhiïìu lyâ do ăïí giaêi thñch thaâi ăöơ bíịt thûúđng ăoâ mađ sau nađy caâc baơn seô hiïíu hïịt tíìm quan troơng cuêa noâ

Chùưc hùỉn caâc baơn seô khöng phíơt lođng vúâi töi khi töi bùưt ăíìu bùìng caâch coi ngay caâc baơn lađ nhûông ngûúđi mùưc bïơnh thíìn kinh Töi khöng khuýn caâc baơn trúê laơi giaêng ặúđng nađy möơt líìn thûâ hai nûôa Töi seô phaêi lađm cho caâc baơn quen vúâi nhûông ăiïìu cođn khiïịm khuýịt trong viïơc giaêng daơy mön phín tím hoơc, vúâi nhûông khoâ khùn seô gùơp nïịu muöịn coâ möơt yâ niïơm caâc nhín vïì mön hoơc ăoâ Tíịt caê nhûông ăiïìu baơn ăaô hoơc ặúơc tûđ trûúâc, tíịt caê nhûông thoâi quen

suy nghô cuêa baơn seô lađm cho baơn trúê thađnh ngûúđi thuđ ắch mön phín tím hoơc Baơn seô biïịt lađ baơn phaêi lađm gò ăïí vûúơt qua yâ tûúêng chöịng ăöịi tûơ nhiïn ăoâ Tíịt nhiïn töi khöng thïí noâi trûúâc rùìng baơn seô biïịt nhûông gò vïì mön phín tím hoơc khi tham dûơ vađo nhûông buöíi diïîn giaêng nađy, nhûng coâ ăiïìu chùưc chùưn lađ viïơc ăïịn ăïí hoơc hoêi khöng thöi chûa ăuê ăïí caâc baơn coâ thïí khaêo cûâu hay ăiïìu trõ theo phûúng phaâp phín tím Nïịu trong caâc baơn coâ ngûúđi nađo khöng muöịn dûđng laơi úê nhûông bûúâc ăíìu mađ muöịn ăi xa hún nûôa, töi seô khuýn hoơ khöng nïn lađm thïị Búêi vò, trong tònh traơng hiïơn thúđi, ngûúđi nađo choơn mön phín tím hoơc lađm sûơ nghiïơp cuêa ăúđi mònh thò seô khöng bao giúđ nöíi tiïịng trong trûúđng Ăaơi hoơc vađ khi ra trûúđng ăïí hađnh nghïì Ngûúđi ăoâ seô gùơp ngay trong xaô höơi chung quanh mònh nhûông ngûúđi vò khöng hiïíu mö tï gò vïì víịn ăïì, seô nhòn hoơ bùìng con mùưt nghi ngúđ, thuđ ắch, sùĩn sađng lađm ăuê moơi ăiïìu ăïí phaâ phaâch hoơ Chó cíìn nghô ăïịn nhûông ăiïìu ăïí xaêy ăïịn cuđng vúâi nhûông cuöơc chiïịn tranh, baơn seô hiïíu söị ngûúđi lođng ma daơ quyê ăoâ ăöng nhû thïị nađo

Nhûng duđ sao cuông coâ nhûông ngûúđi bõ löi cuöịn búêi nhûông yâ tûúêng múâi meê, bíịt chíịp nhûông sûơ bíịt tiïơn vûđa ặúơc trònh bađy Nïịu coâ nhûông baơn nađo thuöơc daơng ngûúđi ăoâ vađ muöịn trúê laơi ăíy möơt líìn thûâ hai nûôa bíịt chíịp nhûông lúđi baâo trûúâc cuêa töi thò hoơ seô ặúơc hoan nghïnh Nhûng duđ sao caâc baơn cuông cíìn biïịt ăïịn nhûông khoâ khùn ăoâ lađ nhûông khoâ khùn nađo vađ ăíịy lađ nhûông ăiïìu mađ töi sùưp noâi cho caâc baơn nghe

Khoâ khùn thûâ nhíịt gùưn liïìn ngay vađo viïơc giaêng daơy mön phín tím hoơc Trong khi hoơc y khoa, caâc baơn ăaô quen ặúơc nhòn thíịy, vñ duơ nhû nhûông chuíín bõ vïì cú thïí hoơc, nhûông chíịt hiïơn ra sau möơt phaên ûâng hoâa hoơc, sûơ co ruât cuêa möơt bùưp thõt khi gín bõ kñch thñch Sau nađy baơn seô ặúơc quan saât ngûúđi bïơnh, nhûông díịu hiïơu bïơnh hoaơn cuêa ngûúđi nađy, vađ trong nhiïìu trûúđng húơp baơn cođn ặúơc tíơn mùưt nhòn thíịy vi truđng bïơnh nûôa Vïì mön giaêi phíîu, baơn seô tham dûơ vađo nhûông líìn möí xeê, vađ coâ khi chñnh baơn cuông lađm nhûông cöng viïơc ăoâ Vađ ngay caê trong caâc bïơnh vïì tinh thíìn caâc baơn cuông ặâng trûúâc möơt ngûúđi bïơnh, theo doôi sûơ thay ăöíi trïn neât mùơt cuêa hoơ, vađ baơn seô coâ dõp quan saât thíơt nhiïìu ăiïìu lađm cho baơn xuâc ăöơng vađ ghi nhúâ maôi maôi Vò thïị, möơt võ giaâo sû ăaơi hoơc chó giûô ắa võ möơt ngûúđi hûúâng díîn, möơt thöng dõch viïn theo baơn ăïí giaêi thñch nhû díîn baơn vađo trong viïơn baêo tađng cuêa öng ta, trong khi baơn trûơc tiïịp vúâi nhûông sûơ viïơc mađ baơn cho lađ múâi meê

Khöí möơt ăiïìu lađ trong mön phín tím hoơc sûơ viïơc xaêy ra khaâc hùỉn Khi ăiïìu trõ möơt ngûúđi bïơnh trong mön nađy, ngûúđi thíìy thuöịc chùỉng lađm gò khaâc hún lađ trođ chuýơn vúâi ngûúđi bïơnh Ngûúđi bïơnh noâi, kïí cho baơn nghe nhûông biïịn cöị xaêy ra trong ăúđi hoơ, nhûông caêm tûúêng hiïơn thúđi, nhûông yâ muöịn, nhûông sûơ caêm ăöơng trong ăúđi hoơ Ngûúđi thíìy thuöịc ăïí yâ hûúâng díîn nhûông tû tûúêng cuêa ngûúđi bïơnh, nhùưc nhúê cho anh ta nhúâ laơi, hûúâng sûơ chuâ yâ cuêa anh ta vïì möơt hûúâng nađo ăoâ, giaêi thñch cho anh ta nghe, quan saât xem anh

ta coâ hiïíu hay khöng nhûông phaên ûâng gíy cho anh ta Vò nhûông ngûúđi bïơnh thûúđng thûúđng lađ vö hoơc, chó quen vúâi nhûông ăiïìu mùưt thíịy tai nghe, hay súđ moâ ặúơc, y nhû xem chiïịu boâng nïn khöng bao giúđ ngíìn ngaơi gò mađ khöng toê veê nghi ngúđ sûơ kiïịn hiïơu cuêa möơt löịi trõ bïơnh chó bùìng nhûông lúđi noâi coâ veê nhû ăíìu Ngö mònh Súê Sûơ nghi ngúđ chó trñch nađy khöng húơp lyâ chuât nađo Khöng phaêi rùìng chñnh nhûông ngûúđi bïơnh ăoâ cuông biïịt rùìng coâ nhûông ngûúđi bïơnh luâc nađo cuông tûúêng rùìng mònh coâ nhûông triïơu chûâng nađy hay triïơu chûâng khaâc û? Trong thúđi cöí xûa nhûông lúđi noâi ặúơc coi nhû nhûông trođ phuđ thuêy vađ bíy giúđ cuông víîn cođn giûô ặúơc nhûông quýìn lûơc nhû ngađy xûa Chó cíìn noâi möơt tiïịng lađ möơt ngûúđi coâ thïí lađm cho möơt ngûúđi khaâc sung sûúâng hay ăííy hoơ vađo chöî tuýơt voơng Võ giaâo

sû duđng tiïịng noâi ăïí truýìn nhûông hiïíu biïịt cho hoơc trođ, nhúđ nhûông tiïịng noâi mađ möơt diïîn giaê ăaô löi cuöịn ặúơc thñnh giaê Chñnh nhûông tiïịng noâi ăaô gíy ra nhûông xuâc ăöơng vađ lađ nhûông phûúng saâch mađ loađi ngûúđi thûúđng duđng ăïí gíy aênh hûúêng vúâi ăöìng loaơi

Vò nhûông leô ăoâ chuâng ta khöng nïn tòm caâch giaêm búât giaâ trõ cuêa nhûông lúđi noâi trong mön trõ liïơu vïì tinh thíìn, vađ chuâng ta chó nïn tham dûơ vúâi tñnh caâch bađng thñnh vađo nhûông cuöơc noâi chuýơn giûôa ngûúđi thíìy thuöịc vađ ngûúđi bïơnh trong phín tím hoơc

Nhûng duđ chó muöịn tham dûơ vúâi tñnh caâch bađng thñnh thöi cuông khöng ặúơc Cíu chuýơn giûôa nhûông ngûúđi bïơnh vađ thíìy thuöịc khöng thïí ăïí cho ngûúđi ngoađi nghe vađ khöng thïí duđng ăïí biïíu diïîn Tíịt nhiïn trong nhûông giúđ giaêng daơy, ngûúđi ta coâ thïí ặa ra trûúâc caâc sinh viïn möơt ngûúđi bïơnh thíìn kinh ăïí hoơ noâi cho nghe nhûông ăiïìu ăaâng phađn nađn vađ nhûông triïơu chûâng bïơnh hoaơn cuêa hoơ Nhûng chó coâ thïị thöi Chó khi nađo giûôa ngûúđi bïơnh vađ ngûúđi thíìy thuöịc coâ möơt sûơ thöng caêm ăùơc biïơt thò ngûúđi bïơnh múâi cho ngûúđi thíìy thuöịc biïịt nhûông ăiïìu ngûúđi nađy cíìn biïịt Möîi khi thíịy möơt ngûúđi laơ, duđ chó lađ möơt ngûúđi khöng toê ra tođ mođ, ngûúđi bïơnh cuông im ngay khöng noâi gò nûôa Búêi vò nhûông ăiïìu cíìn biïịt lađ nhûông ăiïìu thíìm kñn trong ăúđi ngûúđi bïơnh, nhûông ăiïìu hoơ cíìn

giíịu khöng cho ngûúđi khaâc biïịt vađ sau lađ nhûông ăiïìu mađ hoơ cuông khöng thuâ vúâi chñnh hoơ nûôa

Vò víơy, duđ chó muöịn tham dûơ nhû möơt bađng thñnh thöi vađo möơt líìn trõ bïơnh vïì phín tím, baơn cuông khöng lađm ặúơc Baơn chó coâ thïí nghe noâi vïì phûúng phaâp ăoâ thöi vađ muöịn noâi cho thíơt ăuâng thò baơn chó coâ thïí nghe ngûúđi khaâc noâi laơi thöi Chñnh vò chó ặúơc nghe qua möơt ngûúđi thûâ hai mađ baơn khoâ lođng phaân ăoaân ặúơc cho chñnh xaâc Tíịt caê ăïìu phuơ thuöơc vađo chöî baơn coâ thïí tin cíơy vađo ngûúđi noâi cho baơn nghe nhûông ăiïìu ăoâ túâi mûâc nađo

Vñ duơ: khöng phaêi baơn ăang ngöìi nghe möơt bađi hoơc vïì mön phín tím hoơc mađ lađ möơt bađi hoơc sûê kyâ vïì ăúđi söịng vađ sûơ nghiïơp cuêa Ăaơi ăïị Alexandre Baơn coâ nhûông lyâ do gò ăïí tin rùìng nhûông ăiïìu giaâo sû sûê hoơc ăang giaêng daơy lađ ăuâng vúâi sûơ thûơc? Múâi nghe

ra thò coâ veê nhû öng giaâo sû sûê cođn ăang úê trong möơt tònh traơng khöng ăaâng tin bùìng öng giaâo sû phín tím hoơc, búêi leô öng giaâo sû sûê hoơc chûa tûđng ặúơc tham dûơ vađo sûơ nghiïơp cuêa Ăaơi ăïị Alexandre trong khi öng giaâo sû phín tím hoơc ñt nhíịt cuông noâi cho baơn nghe nhûông ăiïìu do chñnh öng ta nhíơn thíịy Nhûng coâ möơt sûơ viïơc lađm cho chuâng ta coâ thïí tin cíơy núi öng giaâo sû sûê hoơc ặúơc Öng giaâo sû sûê hoơc coâ thïí ýu cíìu baơn ăoơc nhûông bađi cuêa caâc nhađ vùn ăöìng thúđi vúâi nhûông viïơc xaêy ra trong lõch sûê hoùơc cuông khaâ gíìn vúâi nhûông sûơ viïơc ăoâ, nghôa lađ nhûông cuöịn saâch cuêa Plutarque, Diodore, Artien Nhađ sûê hoơc cuông coâ thïí ặa cho caâc baơn xem nhûông baên chuơp caâc ăöìng tiïìn, nhûông pho tûúơng caâc võ vua hay möơt bûâc hònh thúđi Popeâe hoơa tríơn ăaânh Issos Noâi thûơc ra tíịt caê nhûông tađi liïơu ăoâ chó chûâng toê rùìng coâ nhiïìu thïị hïơ trûúâc ăaô tin tûúêng lađ coâ Ăaơi ăïị Alexandre thûơc vađ nhûông chiïịn cöng cuêa ngađi cuông coâ thûơc luön, vađ nhûông nhíơn xeât nađy coâ thïí múê ặúđng cho baơn trong cöng viïơc phï bònh sûê liïơu Baơn coâ thïí kïịt luíơn lađ nhûông ăiïìu mađ ngûúđi ta noâi vïì Ăaơi ăïị Alexandre khöng ăaâng tin cho lùưm vađ nhíịt lađ khöng thïí ặúơc kïí laơi vúâi moơi chi tiïịt cíìn thiïịt; víơy mađ töi khöng tin rùìng baơn coâ thïí rúđi phođng diïîn thuýịt ra vïì mađ víîn nghi ngúđ rùìng coâ leô Ăaơi ăïị Alexandre khöng coâ thûơc Sûơ lyâ luíơn cuêa baơn dûơa trïn hai ăiïím chñnh sau ăíy: ăiïím thûâ nhíịt: diïîn giaê khöng coâ lyâ do gò ăïí khuýịn khñch baơn tin vađo nhûông ăiïìu mađ chñnh öng ta khöng cho lađ ăaâng tin; ăiïím thûâ hai: tíịt caê nhûông saâch vïì sûê hoơc mađ chuâng ta coâ trong tay ăïìu giöịng nhau hay gíìn giöịng nhau vïì nhûông ăiïìu diïîn giaê ăaô trònh bađy Nïịu baơn khaêo cûâu ăïịn nhûông nguöìn göịc cuô kyô hún nûôa, baơn cuông seô ăïí yâ ăïịn

nhûông ýịu töị vûđa kïí nghôa lađ nhûông lyâ do ăaô thuâc ăííy nhûông nhađ sûê hoơc vađ phuđ húơp giûôa nhûông lúđi chûâng nhíơn cuêa hoơ Trong trûúđng húơp Ăaơi ăïị Alexandre thò kïịt quaê lađm baơn ýn tím hún hùỉn trûúđng húơp cuêa Moise hay Nemrod chùỉng haơn Cođn vïì nhûông ăiïím nghi ngúđ vađ tûơ hoêi xem nhûông phuâc trònh cuêa möơt nhađ phín tím hoơc ăaâng tin cíơy ăïịn mûâc nađo thò sau ăíy baơn seô coâ nhiïìu dõp ăïí phaân ăoaân

Bíy giúđ baơn coâ quýìn hoêi töi lađ nïịu khöng coâ tiïu chuíín nađo ăïí xeât ăoaân vïì giaâ trõ cuêa mön phín tím hoơc, nïịu chuâng ta khöng coâ caâch nađo ăïí biïíu diïîn möơt trûúđng húơp phín tím hoơc thò chuâng

ta lađm thïị nađo ăïí hoơc mön ăoâ ặúơc vađ nhíịt lađ ăïí xaâc nhíơn giaâ trõ cuêa nhûông ăiïìu mađ mön nađy khùỉng ắnh Viïơc hoơc hoêi tíịt nhiïn khöng phaêi lađ ăiïìu dïî, coâ ríịt ñt ngûúđi theo hoơc mön nađy möơt caâch coâ hïơ thöịng nhûng duđ sao chuâng ta víîn coâ nhûông cûêa ngoô ăïí ăi vađo sûơ hoơc hoêi ăoâ Trûúâc hïịt chuâng ta hoơc mön phín tím hoơc bùìng caâch khaêo cûâu ngay chñnh baên thín mònh Khöng hùỉn rùìng ăoâ lađ möơt sûơ tûơ quan saât, nhûng nïịu cíìn ăïịn thò chuâng ta seô phaêi lađm viïơc ăoâ Coâ caê möơt söị hiïơn tûúơng tinh thíìn xaêy ra luön luön ặúơc nhiïìu ngûúđi biïịt ăïịn, chuâng ta coâ thïí khaêo cûâu ngay trong ngûúđi mònh nïịu ặúơc chó díîn vïì phûúng tiïơn chuýn mön Lađm nhû thïị chuâng

ta seô tiïịn ặúơc túâi lođng tin tûúêng lađ sûơ viïơc diïîn ra trong mön phín tím hoơc lađ ăuâng vađ nhûông ăiïìu mađ mön nađy quan niïơm khöng phaêi lađ sai Töi phaêi noâi rùìng chuâng ta khöng thïí chúđ ăúơi úê phûúng phaâp tûơ khaêo cûâu nhûông tiïịn böơ síu xa vïì mön hoơc Chuâng ta seô tiïịn böơ mau hún nhiïìu bùìng caâch cho möơt nhađ chuýn mön vïì phín tím hoơc phín tñch mònh, röìi lúơi duơng cú höơi ăïí thíịu hiïíu roô rađng vïì phûúng diïơn chuýn mön Khoêi cíìn phaêi noâi rùìng caâch hoơc hoađn haêo nađy bao giúđ cuông chó duđng cho möơt ngûúđi thöi chûâ khöng thïí duđng trong nhûông cuöơc höơi hoơp nhiïìu ngûúđi

Ngoađi ra, luâc múâi bûúâc chín vađo mön nađy, baơn cođn gùơp laơi möơt khoâ khùn nûôa, khoâ khùn nađy khöng gùưn liïìn vađo chñnh mön hoơc ăoâ, chñnh baơn lađ nguöìn göịc cuêa sûơ khoâ khùn ăoâ do nhûông ăiïìu baơn ăaô hoơc trong nhûông ngađy trûúâc khi hoơc vïì y khoa Nhûông ăiïìu ăaô hoơc tûđ trûúâc túâi nay ăaô in síu vađo trñ oâc baơn möơt chiïìu hûúâng tû tûúêng lađm cho baơn xa rúđi mön phín tím hoơc Baơn ăaô quen löịi gaân cho nhûông sûơ hoaơt ăöơng cuêa cú thïí vađ nhûông sûơ röịi loaơn trong cú thïí nađy nhûông nguýn nhín thuöơc vïì giaêi phíîu, baơn ăaô quen ặâng vïì phûúng diïơn hoâa hoơc hay víơt lyâ hoơc ăïí cùưt nghôa, quen quan niïơm sûơ viïơc theo sinh lyâ hoơc trong khi chûa bao giúđ baơn chuâ yâ túâi

ăúđi söịng tinh thíìn daơt dađo trong cú thïí ặúơc cíịu taơo möơt caâch thûơc lađ hoađn haêo Vò thïị cho nïn baơn xa laơ hùỉn vúâi löịi tû tûúêng vïì tinh thíìn, coâ thoâi quen nhòn nhûông tû tûúêng nađy bùìng con mùưt nghi ngúđ, khöng chõu cho rùìng nhûông tû tûúêng ăoâ coâ thïí coâ tñnh caâch khoa hoơc chó ăaâng dađnh riïng cho nhûông con ngûúđi phađm tuơc khöng hiïíu biïịt, nhûông nhađ thi sô, nhûông triïịt gia cuêa thiïn nhiïn cuêa mön thíìn bñ hoơc Tíịt caê nhûông giúâi haơn ăoâ chùưc chùưn coâ haơi cho sûơ hoaơt ăöơng cuêa baơn trong mön phín tím hoơc búêi vò theo lïơ thûúđng trong tíịt caê nhûông sûơ giao thiïơp giûôa ngûúđi vúâi ngûúđi, ngûúđi bïơnh bao giúđ cuông bùưt ăíìu bùìng caâch trònh bađy cho baơn xem phûúng diïơn tinh thíìn cuêa anh ta Töi chó súơ baơn seô bõ buöơc phaêi boê ra möơt bïn nhûông phûúng phaâp trõ liïơu víîn thûúđng duđng cho nhûông anh chađng phađm tuơc hay thíìn bñ

Töi khöng phaêi lađ khöng biïịt giaâ trõ cuêa nhûông ăiïìu ngûúđi ta ặa ra ăïí bađo chûôa cho nhûông thiïịu soât trong cöng viïơc giaâo duơc baơn vïì phûúng diïơn y khoa Chuâng ta haôy cođn thiïịu caâi khoa hoơc coâ tñnh caâch triïịt hoơc phuơ thuöơc coâ thïí duđng vađo nhûông muơc tiïu

do nhûông hoaơt ăöơng y khoa ăùơt ra Mön hoơc Triïịt lyâ hoơc thuíìn tuây cuông nhû mön Tím lyâ mö taê hay Tím lyâ hoơc thûơc nghiïơm liïn quan ăïịn mön sinh lyâ hoơc vïì caâc giaâc quan Khöng mön nađo theo löịi mađ ngûúđi ta daơy caâc baơn úê trûúđng coâ ñch vïì nhûông liïn quan giûôa thïí xaâc vađ tím höìn cuông nhû giuâp cho baơn hiïíu ặúơc bíịt cûâ möơt sûơ röịi loaơn thíìn kinh nađo Ngay trong khuön khöí cuêa y hoơc, mön chûôa bïơnh tinh thíìn quaê cuông coâ mö taê nhûông sûơ röịi loaơn vađ tinh thíìn quan saât ặúơc vađ tíơp trung chuâng laơi trong nhûông luâc dïî chõu nhíịt, caâc nhađ chuýn mön vïì tinh thíìn chùưc cuông tûơ hoêi khöng biïịt nhûông sûơ thu xïịp cuêa hoơ quaê coâ xûâng ăaâng ặúơc goơi lađ coâ tñnh caâch khoa hoơc hay khöng? Chuâng ta khöng hïì biïịt nguöìn göịc, sûơ diïîn biïịn cuông nhû nhûông díy liïn laơc höî tûúng cuêa caâc triïơu chûâng ghi ặúơc trong caâc baên phín loaơi vïì bïơnh lyâ: ngûúđi ta chûa tûđng chûâng minh ặúơc rùìng nhûông triïơu chûâng ăoâ vúâi linh höìn coâ möơt sûơ tûúng ûâng nađo khöng, vađ nïịu coâ möơt sûơ thay ăöíi nađo trong linh höìn thò nhûông sûơ thay ăöíi nađy khöng cùưt nghôa ặúơc gò vïì nhûông triïơu chûâng nhíơn thíịy Nhûông röịi loaơn thíìn kinh nađy chó coâ thïí ặúơc trõ liïơu nhû nhûông biïịn chûâng phuơ thuöơc cuêa möơt bïơnh nađo ăoâ trong cú thïí

Sûơ thiïịu soât, mön phín tím hoơc nhíịt ắnh san bùìng Phín tím hoơc muöịn hiïịn cho möơt bïơnh lyâ vïì tinh thíìn caâi cùn baên mađ mön nađy thiïịu soât, hy voơng tòm ra ặúơc möơt möi trûúđng hoaơt ăöơng

chung cho sûơ gùơp gúô giûôa möơt sûơ röịi loaơn cú thïí vađ sûơ röịi loaơn tinh thíìn vađ lađm cho sûơ gùơp gúô nađy trúê lïn dïî hiïíu Muöịn ăaơt ặúơc muơc ăñch ăoâ, mön phín tím hoơc phaêi boê rúi hïịt moơi tiïn kiïịn vïì cú thïí hoơc, hoâa hoơc hay sinh lyâ hoơc, mađ chó chùm chuâ vađo nhûông khaâi niïơm tím lyâ thuíìn tuây thöi: töi súơ rùìng baơn seô cho ăiïìu nađy lađ kò laơ

Cođn möơt khoâ khùn thûâ ba nûôa lađ keê chõu traâch nhiïơm khöng phaêi lađ baơn cuông nhû nhiïìu ăiïìu baơn hoơc tûđ trûúâc Trong nhûông ăiïìu kiïơn tiïn quýịt cuêa mön phín tím hoơc coâ hai ăiïìu lađm cho moơi ngûúđi khoâ chõu vađ bõ híìu hïịt moơi ngûúđi baâc boê Möơt ăiïìu lađ do thađnh kiïịn vïì tri thûâc, möơt ăiïìu lađ do thađnh kiïịn vïì luín lyâ vađ nghïơ thuíơt Chuâng ta ặđng coi thûúđng nhûông thađnh kiïịn ăoâ; ăoâ lađ nhûông caâi coâ nhiïìu quýìn lûơc lùưm, nhûông caâi cođn söịng soât laơi qua nhûông giai ăoaơn phaât triïín ríịt coâ lúơi, coâ khi cíìn thiïịt nûôa cuêa nhín loaơi Nhûông thađnh kiïịn nađy ặúơc baêo töìn bùìng nhûông sûâc maơnh vïì tònh caêm vađ ríịt khoâ ăaânh baơi

Theo ăiïìu tiïn thuýịt thûâ nhíịt thò nhûông hoaơt ăöơng tinh thíìn thûúđng thûúđng lađ vö thûâc, khi coâ möơt hoaơt ăöơng nađo coâ yâ thûâc thò ăoâ chó lađ nhûông hoaơt ăöơng leê loi, möơt phíìn nhoê nađo ăoâ cuêa ăúđi söịng tinh thíìn noâi chung thöi Vïì ăiïím nađy, baơn haôy nhúâ laơi lađ chuâng ta, traâi laơi, coi nhûông hoaơt ăöơng nađy lađ coâ yâ thûâc, coi yâ thûâc nhû möơt caâi gò ăùơc biïơt biïíu thõ, nhû möơt ắnh nghôa cuêa tinh thíìn vađ tím lyâ hoơc chñnh lađ mön hoơc vïì nhûông chûâa ặơng trong yâ thûâc Sûơ ăöìng hoâa giûôa tinh thíìn vađ yâ thûâc coâ veê tûơ nhiïn ăïịn nöîi nïịu coâ ngûúđi toê veê nghi ngúđ lađ chuâng ta phaên ăöịi ngay Víơy mađ mön phín tím hoơc khöng thïí nađo khöng nghi ngúđ vïì sûơ ăöìng hoâa nađy ặúơc Phín tím hoơc ắnh nghôa tinh thíìn nhû möơt caâi gò göìm coâ nhûông diïîn biïịn chung cho caê tònh caêm, tû tûúêng vađ yâ chñ Phín tím hoơc cođn khùỉng ắnh möơt tû tûúêng vađ möơt yâ chñ vö thûâc Nhûng ắnh nghôa vađ khùỉng ắnh nhû thïị, mön hoơc nađy seô lađm míịt caêm tònh cuêa nhûông ngûúđi baơn, lađm cho hoơ nghi ngúđ rùìng coâ leô ăoâ chó lađ möơt khoa hoơc thíìn bñ, quaâi ăaên, muöịn xíy dûơng trong boâng töịi vađ thaê cíu nhúđ nûúâc ăuơc Tíịt nhiïn baơn chûa hiïíu taơi sao töi coâ thïí coi lađ thađnh kiïịn möơt lúđi noâi trûđu tûúơng nhû cíu khùỉng ắnh rùìng: “tinh thíìn tûâc lađ coâ yâ thûâc” Nhûng baơn cuông chûa thïí hiïíu ặúơc lađ sûơ tiïịn triïín cuêa mön hoơc ăaô ặa ra quan ăiïím rùìng lađm gò coâ vö thûâc (cûâ cho rùìng vö thûâc coâ thûơc ăi) cuông nhû baơn chûa hiïíu ặúơc khi quan niïơm nhû chuâng ta coâ lúơi nhûông gò Thaêo luíơn vïì víịn ăïì tòm hiïíu xem coâ nïn ăöìng tñnh hoâa tinh thíìn vađ yâ thûâc khöng, hay nïn

múê röơng tinh thíìn ra khoêi giúâi haơn cuêa yâ thûâc coâ veê nhû chó muöịn chúi chûô, nhûng töi coâ thïí quaê quýịt vúâi baơn rùìng, sûơ cöng nhíơn rùìng coâ nhûông sûơ hoaơt ăöơng tinh thíìn vö thûâc seô múê cho khoa hoơc möơt hûúâng ăi múâi coâ tñnh chíịt quýịt ắnh

Cuông thïị, baơn khöng thïí ngúđ rùìng nhûông ăiïìu töi vûđa noâi trïn vúâi nhûông ăiïìu töi sùưp noâi laơi coâ thïí coâ möơt díy liïn laơc chùơt cheô ăïịn thïị Ăiïìu phaât minh thûâ hai cuêa mön phín tím hoơc lađ khùỉng ắnh rùìng, nhûông raơo rùơc vïì tònh duơc, duđ hiïíu theo nghôa heơp hay nghôa röơng, cuông giûô möơt ắa võ vö cuđng quan troơng mađ cho ăïịn nay ngûúđi ta víîn chûa hiïíu roô ăuâng mûâc trong ăúđi söịng tinh thíìn, chuâng chñnh lađ nguýn nhín cuêa nhiïìu bïơnh vïì thíìn kinh vađ tinh thíìn Hún thïị nûôa, phín tím hoơc cođn khùỉng ắnh rùìng, nhûông raơo rûơc vïì tònh duơc tham dûơ möơt phíìn khöng nhoê vađo cöng viïơc saâng taơo cuêa trñ oâc loađi ngûúđi, vïì phûúng diïơn vùn hoâa nghïơ thuíơt vađ ăúđi söịng xaô höơi

Theo kinh nghiïơm cuêa töi thò sûơ thuđ gheât do sûơ phaât minh nađy cuêa mön phín tím hoơc gíy nïn chñnh lađ lyâ do quan troơng nhíịt lađm cho moơi ngûúđi khöng chõu chíịp nhíơn mön hoơc ăoâ Baơn coâ muöịn töi cùưt nghôa sûơ kiïơn ăoâ nhû thïị nađo khöng? Chuâng töi tin rùìng vùn hoâa ăaô ặúơc saâng taơo dûúâi sûơ thuâc ăííy cuêa sûơ cíìn thiïịt trong cuöơc söịng vađ nhiïìu khi líịn aât caê caâc sûơ ăođi hoêi cuêa baên nùng, vađ röìi hïịt ăúđi noơ ăïịn ăúđi kia vùn hoâa cûâ ặúơc saâng taơo nhû thïị maôi

vò möîi caâ nhín nađo khi vađo ăúđi ăïìu phaêi vò nhûông lúơi ñch chung mađ

hy sinh baên nùng cuêa mònh Trong nhûông baên nùng bõ kòm haôm khöng ặúơc thoêa maôn ăoâ, nhûông sûơ raơo rûơc vïì tònh duơc chiïịm möơt

võ trñ vö cuđng quan troơng: Nhûông baên nùng tònh duơc khöng bõ chïị ngûơ hùỉn hoi vađ möîi caâ nhín nađo tham dûơ vađo cöng viïơc saâng taơo vùn hoâa cuông coâ thïí gùơp sûơ hiïím nguy lađ baên nùng cuêa mònh seô chöịng traê laơi sûơ kòm haôm ăoâ Nïìn vùn hoâa cuêa möơt xaô höơi khöng coâ sûơ ăe doơa nađo nùơng nïì hún lađ nhòn thíịy sûơ xa ăoơa cuêa vùn hoâa trûúâc sûơ phoâng tuâng cuêa baên nùng muöịn quay trúê vïì tònh traơng baân khai cöí xûa Vò thïị cho nïn xaô höơi khöng muöịn nhùưc nhúê cho mònh biïịt lađ mònh ăang ặâng dûơa trïn nhûông nïìn moâng khöng coâ

gò lađ vûông chùưc; xaô höơi khöng coâ lúơi gò trong viïơc phaêi cöng nhíơn sûâc maơnh cuêa caâc baên nùng tònh duơc, sûơ quan troơng cuêa ăúđi söịng tònh duơc: Xaô höơi ăaô theo möơt phûúng phaâp giaâo duơc coâ muơc ăñch lađm cho moơi ngûúđi khöng ăïí yâ ăïịn nhûông víịn ăïì ăoâ Vò thïị xaô höơi khöng chõu ặơng ặúơc nhûông kïịt quaê mađ mön phín tím hoơc ăaô ăaơt ặúơc; xaô höơi sùĩn sađng xua ăuöíi nhûông thađnh quaê ăoâ vađ cho

rùìng chuâng ăaâng kinh túêm vïì moơi phûúng diïơn Nhûng ngûúđi ta khöng thïí duđng nhûông lúđi traâch moâc loaơi ăoâ ăïí tiïu huêy möơt kïịt quaê khaâch quan coâ tñnh khoa hoơc Nhûông ngûúđi chöịng ăöịi nïịu muöịn ngûúđi khaâc taân thađnh mònh thò phaêi ặâng vïì phûúng diïơn trñ thûâc Nhûng trñ oâc loađi ngûúđi thûúđng sùĩn sađng coi nhûông gò mònh khöng thñch lađ bíịt cöng, vò thïị nïn hoơ coâ chöịng ăöịi mònh cuông lađ ăiïìu dïî hiïíu Do ăoâ, xaô höơi biïịn nhûông ăiïìu hoơ khöng thñch thađnh nhûông ăiïìu bíịt cöng, chöịng ăöịi mön phín tím hoơc khöng phaêi bùìng nhûông lyâ leô húơp lyâ vađ cuơ thïí mađ toađn bùìng nhûông lyâ leô tònh caêm, duđng thađnh kiïịn cuêa mònh mađ bo bo giûô nhûông yâ kiïịn chöịng ăöịi khöng theđm nghe nhûông lúđi biïơn baâc

Nhûng töi cíìn noâi rùìng, khi ặa ra víịn ăïì noâi trïn töi khöng muöịn trònh bađy möơt khuynh hûúâng nađo caê Muơc ăñch duy nhíịt cuêa chuâng töi lađ trònh bađy möơt sûơ viïơc nhíơn thíịy sau bao nhiïu cöng trònh khaêo cûâu ăíìy khoâ khùn Möơt líìn nûôa chuâng töi phaên ăöịi ặa nhûông nhíơn xeât trong ăúđi söịng thûúđng ngađy vađo trong cöng viïơc khaêo cûâu khoa hoơc, khöng cíìn xem xeât nhûông ăiïìu ngûúđi ta lo súơ coâ húơp lyâ hay khöng

Ăoâ lađ möơt vađi khoâ khùn mađ baơn seô gùơp nïịu baơn theo hoơc mön phín tím hoơc Bùưt ăíìu nhû thïị quaê cuông lađ quaâ nhiïìu röìi Nïịu baơn khöng thíịy ngaơi nguđng thò chuâng ta coâ thïí tiïịp tuơc

2 NHÛÔNG HAĐNH VI SAI LAƠC

Chuâng ta khöng bùưt ăíìu bùìng nhûông giaê duơ mađ bùìng möơt sûơ tòm tođi khaêo cûâu vïì nhûông sûơ kiïơn ặúơc nhiïìu ngûúđi biïịt nhûng khöng ặúơc hiïíu ăïịn núi ăïịn chöịn, nhûông sûơ kiïơn khöng liïn quan

gò ăïịn tònh traơng ăau öịm búêi leô ngûúđi ta coâ thïí quan saât ặúơc núi nhûông ngûúđi khoeê maơnh Nhûông hiïơn tûúơng nađy chuâng ta goơi bùìng möơt caâi tïn lađ “nhûông hađnh vi sai laơc ” Nhûông hađnh vi nađy lađ cuêa ngûúđi noâi hay ngûúđi viïịt, duđ coâ biïịt nhû thïị hay khöng, möơt chûô hay möơt tiïịng khaâc hùỉn tiïịng ắnh duđng (noâi lúô lúđi); cuêa nhûông ngûúđi ăoơc saâch laơi ăoơc líìm chûô khaâc (ăoơc sai); cuêa nhûông ngûúđi nghe ngûúđi khaâc noâi mađ laơi nghe líìm sang tiïịng khaâc trong khi caâc cú quan vïì thñnh giaâc khöng hïì bõ truơc trùơc (nghe sai)

Möơt loaơi hiïơn tûúơng nûôa coâ liïn quan ăïịn sûơ “qún” quyâ höì nhû möơt sûơ qún keâo dađi, sûơ qún trong chöịc laât, vñ duơ nhû trong trûúđng húơp coâ möơt ngûúđi khöng thïí nhúâ ặúơc caâi tïn mađ ngûúđi ta nhúâ ríịt roô, mađ chó ñt líu sau laơi nhúâ laơi ngay, hay trong trûúđng húơp

qún lađm möơt ăiïìu dûơ ắnh sùĩn tûđ trûúâc nhûng vïì sau laơi nhúâ laơi, nghôa lađ chó qún trong chöịc laât thöi Loaơi hiïơn tûúơng thûâ ba lađ loaơi míịt caâi ăiïìu kiïơn nhíịt thúđi, vñ duơ nhû luâc ngûúđi ta khöng tòm

ra ặúơc möơt víơt gò mađ ngûúđi ta thûúđng xïịp sùĩn möơt chöî; cuông thuöơc vađo loaơi nađy, trûúđng húơp bõ míịt tûúng tûơ nhû thïị Ăoâ lađ nhûông sûơ qún laông mađ ngûúđi ta coi lađ khaâc nhûông sûơ qún khaâc, lađm cho ngûúđi ta ngaơc nhiïn, bûơc mònh trong khi ăaâng leô phaêi coi lađ tûơ nhiïn múâi phaêi

Cuông ặúơc sùưp xïịp vađo loaơi nađy lađ nhûông sûơ “líìm líîn” trong ăoâ ăiïìu kiïơn nhíịt thúđi laơi xuíịt hiïơn, vñ duơ nhû khi ngûúđi ta tin tûúêng vađo möơt ăiïìu gò biïịt roô nhûng sau nađy múâi biïịt lađ khöng ăuâng nhû ăiïìu mònh tûúêng Cuđng nhûông trûúđng húơp nađy, ngûúđi ta thïm vađo ríịt nhiïìu ăiïìu khaâc nûôa tûúng tûơ ặúơc goơi bùìng nhiïìu tïn khaâc nhau

Ăoâ lađ nhûông sûơ bíịt bònh coâ liïn laơc chùơt cheô vúâi nhau, vúâi ăùơc biïơt lađ tíịt caê nhûông tiïịng hay chûô duđng ăïí chó nhûông hiïơn tûúơng ăoâ ăïìu bùưt ăíìu bùìng víìn ver (trong tiïịng Ăûâc) (1), nhûông sûơ kiïơn xaêy ra bíịt thûúđng chùỉng coâ yâ nghôa gò hïịt, phíìn lúân chó thoaâng qua trong chöịc laât vađ cuông chùỉng coâ gò quan troơng trong ăúđi söịng con ngûúđi Trong ríịt ñt trûúđng húơp, vñ duơ nhû míịt víơt duơng, nhûông viïơc nađy coâ tñnh chíịt quan troơng trong thûơc tïị Vò thïị cho nïn khöng ai ăïí yâ ăïịn, khöng ai lađm ai xuâc ăöơng caê

Töi muöịn noâi chuýơn vúâi caâc baơn vïì víịn ăïì ăoâ nhûng töi tûúêng nhû caâc baơn líìu nhíìu: “Trong ăúđi söịng mïnh möng bïn ngoađi cuông nhû trong ăúđi söịng tinh thíìn chíơt heơp coâ nhiïìu ăiïìu bñ íín to taât , trong ăúđi söịng tinh thíìn röịi loaơn cođn coâ bao nhiïu sûơ viïơc kyđ laơ ăang chúđ giaêi thñch vađ ăaâng ặúơc giaêi thñch mađ khöng lađm, laơi ăi lađm nhûông chuýơn chùỉng coâ yâ nghôa gò, nhû thïị chùỉng míịt thúđi giúđ vö ñch sao? Nïịu giaâo sû coâ thïí cùưt nghôa cho chuâng töi nghe taơi sao möơt ngûúđi coâ ăöi mùưt vađ ăöi tai hoađn haêo vađo ban ngađy ban mùơt laơi tröng thíịy nhûông ăiïìu thûơc ra khöng coâ, taơi sao nhûông ngûúđi nađy tûơ nhiïn laơi coâ caêm tûúêng rùìng ăöơt nhiïn bõ nhûông ngûúđi thín ýu khaâc hađnh haơ, hay theo ăuöíi nhûông mú mađng mađ möơt ặâa treê cuông cho lađ vö lyâ thò luâc ăoâ khoa phín tím hoơc múâi ăaâng theo ăuöíi Nhûng nïịu mön phín tím hoơc khöng thïí lađm gò khaâc hún lađ tòm hiïíu xem taơi sao vađo möơt höm nađo ăoâ, möơt diïîn giaê trong möơt bûôa tiïơc laơi noâi möơt cíu hay möơt chûô ăaâng leô khöng ắnh noâi hay taơi sao möơt bađ chuê gia ằnh khöng tòm thíịy chòa khoaâ, hay nhûông ăiïìu vö tñch sûơ tûúng tûơ thò chuâng töi nghô

rùìng chuâng töi cíìn ăïí thò giúđ lađm nhûông viïơc khaâc quan troơng hún”

Töi seô traê lúđi: “Khoan ăaô Baơn chó trñch sai röìi Ăuâng thïị, mön phín tím hoơc chó ăïí yâ ăïịn nhûông trûúđng húơp vö tñch sûơ ăoâ thöi Nhûng thûơc ra nhûông sûơ quan saât cuêa mön nađy dûơa trïn nhûông sûơ kiïơn khöng roô rïơt mađ caâc khoa hoơc khaâc coi lađ vö nghôa lyâ Nhûng trong khi chó trñch baơn ặđng líìm sûơ quan troơng cuêa caâc víịn ăïì vúâi bïì ngoađi cuêa caâc díịu hiïơu Baơn khöng thíịy lađ coâ nhiïìu ăiïìu ríịt quan troơng mađ chó xuíịt hiïơn dûúâi nhûông hònh thûâc hay díịu hiïơu ríịt lúđ múđ trong möơt vađi ăiïìu kiïơn vađ trong möơt vađi luâc ăoâ sao? Töi coâ thïí dïî dađng kïí cho baơn nghe möơt vađi vñ duơ Húôi caâc baơn thanh niïn, coâ phaêi nhiïìu khi chó bùìng möơt vađi díịu hiïơu khöng nhíơn thíịy ặúơc roô rađng mađ baơn dûơ ăoaân ặúơc mònh ăaô chiïịm ặúơc tònh caêm cuêa möơt ngûúđi con gaâi khöng? Baơn coâ chúđ ăúơi lađ cö gaâi ăoâ seô toê tònh vúâi baơn hay nhííy xöí lïn öm líịy cöí baơn khöng? Coâ phaêi lađ baơn chó chúđ ăúơi möơt caâi nhòn ríịt nhanh, möơt cûê chó phaâc hoaơ, möơt caâi bùưt tay húi líu möơt chuât khöng? Röìi khi lađm nhiïơm vuơ thíím phaân ăiïìu tra vïì möơt vuơ aân maơng, baơn coâ nïn chúđ tïn saât nhín ăïí laơi taơi núi xaêy ra vuơ aân bûâc hònh hay ắa chó cuêa noâ khöng? Hay lađ baơn chó mong chúđ nhûông díịu hiïơu ríịt lúđ múđ nhoê nhoi ăïí tòm ra cùn cûúâc cuêa noâ? Víơy baơn ặđng nïn coi thûúđng nhûông díịu hiïơu nhoê beâ Nhûông díịu hiïơu tíìm thûúđng nađy thûúđng díîn chuâng ta ăïịn nhûông con ặúđng cûơc kyđ quan troơng Töi cuông nghô nhû caâc baơn lađ caâc baơn phaêi ăïí yâ ăïịn nhûông víịn ăïì quan troơng cuêa thïị giúâi vađ cuêa khoa hoơc Nhûng chó khi múâi dûơ ắnh bùưt tay vađo möơt viïơc nađo quan troơng vađ to taât thöi thò cuông chùỉng coâ ñch gò vò baơn chûa hïì biïịt mònh seô phaêi ăi vïì nhûông hûúâng nađo Trong cöng viïơc khaêo cûâu khoa hoơc nhiïìu khi húơp lyâ hún nïịu chuâng ta bùưt tay ngay vađo cöng viïơc coâ trûúâc mùơt mònh, vađo nhûông cöng viïơc tûơ nhiïn ăïịn cho chuâng ta tòm tođi Nïịu chuâng ta lađm viïơc ăoâ vúâi tinh thíìn ăuâng ăùưn, khöng coâ thađnh kiïịn, khöng coâ hy voơng haôo huýìn, vađ nïịu may mùưn ra nhúđ coâ sûơ liïn quan cuêa nhûông viïơc lúân nhoê, nhûông aênh hûúêng höî tûúng, cöng viïơc lađm ăoâ coâ thïí díîn chuâng ta ăïịn cöng viïơc to taât hún nađo ăoâ”

Ăoâ lađ nhûông ăiïìu töi muöịn noâi vúâi caâc baơn ăïí lađm cho caâc baơn chuâ yâ ăïịn khi töi noâi ăïịn nhûông hađnh vi sai laơc, bïì ngoađi thûơc

vö nghôa lyâ cuêa nhûông con ngûúđi khoeê maơnh bònh thûúđng Bíy giúđ chuâng ta noâi ăïịn möơt ngûúđi hoađn toađn xa laơ vúâi mön phín tím hoơc vađ hoêi xem hoơ cùưt nghôa ra sao vúâi nhûông sûơ viïơc trïn vûđa kïí

Chùưc chùưn lađ thïị nađo öng ta cuông traê lúđi: “Chaê cíìn cùưt nghôa

gò caê búêi vò ăoâ lađ nhûông viïơc chùỉng coâ nghôa lyâ gò” Öng ta ắnh noâi

gò víơy? Coâ phaêi öng ta cho rùìng coâ nhûông sûơ viïơc khöng nghôa lyâ

gò, úê ngoađi hùỉn moơi sinh hoaơt cuêa thïị giúâi vađ nïịu khöng xaêy ra thò cuông chùỉng sao hay khöng? Nhûng ngay caê khi ngûúđi ta phaâ boê thuýịt tiïìn ắnh ặúơc moơi ngûúđi cöng nhíơn duđ chó úê möơt ăiïím thöi, ngûúđi ta cuông lađm ăaêo löơn hïịt quan niïơm khoa hoơc vïì thïị giúâi Chuâng ta seô chûâng toê cho öng ta thíịy rùìng möơt quan niïơm tön giaâo vïì thïị giúâi seô húơp lyâ vúâi chñnh mònh hún khi cho rùìng möơt con chim seê khöng thïí rúi tûđ trïn trúđi xuöịng mađ khöng coâ sûơ can thiïơp ăùơc biïơt cuêa yâ chñ Thûúơng ăïị

Töi ăöì rùìng ngûúđi baơn cuêa chuâng ta ăaâng leô phaêi ặa ra híơu quaê cuêa lúđi giaêi thñch thûâ nhíịt cuêa mònh seô noâi laơi rùìng öng ta coâ thïí dïî dađng tòm thíịy cíu traê lúđi Ăoâ lađ möơt sûơ lïơch laơc trong möơt cú quan nađo ăoâ, sûơ sai laơc hoaơt ăöơng cuêa möơt cú quan tinh thíìn, viïơc tòm ra sûơ lïch laơc ăoâ khöng coâ gò lađ khoâ khùn Möơt ngûúđi luâc thûúđng ùn noâi thíơn troơng coâ thïí nhíìm líîn khi: 1) öng ta bõ mïơt moêi; 2) bõ xuâc ăöơng quaâ mûâc; 3) quaâ chuâ troơng ăïịn möơt viïơc khaâc Nhûông lúđi xaâc ắnh nađy ríịt dïî ặúơc cöng nhíơn Ngûúđi ta thûúđng noâi lúô lúđi khi trong ngûúđi bõ mïơt, nhûâc ăíìu hay söịt noâng laơnh Nhûông trûúđng húơp qún tïn cuông thïị Coâ nhûông ngûúđi möîi khi thíịy mònh qún nhû thïị lađ biïịt ngay mònh sùưp bõ nhûâc ăíìu Cuông nhû thïị, khi bõ xuâc ăöơng ngûúđi ta thûúđng nhíìm ăiïìu nađy vúâi ăiïìu noơ, tiïịng nađy vúâi tiïịng noơ

Khi ngûúđi ta ăaông trñ, nghôa lađ luâc ngûúđi ta tíơp trung vađo nhûông ăiïìu khaâc thò ngûúđi ta ríịt dïî qún nhûông ăiïìu ngûúđi ta dûơ ắnh, hay lađm nhûông cöng viïơc khöng cöị yâ Möơt trûúđng húơp ríịt quen thuöơc lađ trûúđng húơp möơt võ giaâo sû qún mang ö vađ ăöơi muô cuêa ngûúđi khaâc búêi vò trñ oâc öng ta ăang tíơp trung vađo nhûông víịn ăïì sùưp ặúơc ăem ra trònh bađy trong cuöịn saâch cuêa öng ta Cođn nhûông thñ duơ vïì nhûông ăiïìu dûơ ắnh hay nhûông lúđi hûâa bõ qún laông xaêy ra khi coâ nhûông biïịn cöị lađm cho ngûúđi ta phaêi chuâ yâ ăïịn nhûông sûơ viïơc khaâc thò caâc baơn coâ thïí tòm thíịy ngay núi mònh

Nhûông ăiïìu vûđa noâi coâ veê nhû dïî hiïíu vađ khöng thïí baâc boê ặúơc Coâ leô cuông chùỉng hay ho gò, hay ñt nhíịt cuông chùỉng hay ho nhû ngûúđi ta tûúêng Chuâng ta haôy xem xeât thûơc kyô nhûông lúđi giaêi thñch trïn vïì nhûông hađnh vi sai laơc Nhûông ăiïìu kiïơn mađ ngûúđi ta cho lađ coâ tñnh caâch quýịt ắnh ăïí cho nhûông sûơ ăoâ xaêy ra khöng phaêi ăïìu coâ tñnh chíịt giöịng nhau Nhûông sûơ khoâ chõu trong viïơc

tuíìn hoađn xaêy ra lađ vò sûơ röịi loaơn trong möơt sûơ hoaơt ăöơng thûúđng thûúđng, nhûông sûơ röịi loaơn trong sinh lyâ Nhûông xuâc ăöơng quaâ mûâc, mïơt moêi ăaông trñ ăïìu lađ nhûông ýịu töị coâ tñnh caâch khaâc hùỉn, vûđa vïì tím lyâ vûđa vïì sinh lyâ Nhûông ýịu töị nađy ngûúđi ta coâ thïí dïî dađng viïịt thađnh nhûông lyâ thuýịt Sûơ mïơt moêi, ăaông trñ lađm cho ngûúđi ta hoang mang khöng cođn tíơp trung tû tûúêng ặúơc nûôa, nhû thïị coâ nghôa rùìng cú quan tíơp trung tû tûúêng khöng cođn nhíơn ặúơc möơt sûơ chuâ yâ ăuê duđng nûôa nïn bõ röịi loaơn vađ khöng cođn hoaơt ăöơng vúâi möơt mûâc ăöơ chñnh xaâc ăuê duđng nûôa Möơt sûơ khoâ chõu, nhûông sûơ thay ăöíi trong viïơc tuíìn hoađn diïîn ra trong cú quan trung ûúng vïì tinh thíìn cuông coâ nhûông kïịt quaê tûúng tûơ coâ aênh hûúêng ăïịn möơt ýịu töị quan troơng lađ sûơ tíơp trung tû tûúêng Víơy tíịt caê nhûông trûúđng húơp nađy ăïìu thuöơc trûúđng húơp theo sau ngay nhûông sûơ röịi loaơn trong viïơc chuâ yâ, duđ rùìng nhûông sûơ röịi loaơn nađy coâ thïí coâ nhûông nguýn nhín trong cú thïí hay tinh thíìn

Tíịt caê nhûông ăiïìu noâi trïn cuông khöng kñch thñch ặúơc sûơ chuâ yâ cuêa chuâng ta vïì mön phín tím hoơc vađ chuâng ta víîn coâ thïí coâ

yâ tûúêng boê rúi mön hoơc nađy Tuy nhiïn khi xem xeât möơt caâch chùm chuâ hún nhûông hiïơn tûúơng hađnh vi sai laơc, chuâng ta seô thíịy rùìng khöng phaêi moơi sûơ ăïìu phuđ húơp vúâi caâi thuýịt noâi trïn vïì sûơ chuâ yâ, hay ñt nhíịt cuông khöng phaêi lađ tûđ ăoâ mađ phaât sinh ra Chuâng ta seô thíịy nhûông hađnh vi sai laơc nađy, nhûông sûơ qún laông nađy cuông xaêy

ra vúâi nhûông ngûúđi khöng hïì mïơt moêi, ăaông trñ hay bõ xuâc ăöơng quaâ mûâc chuât nađo, traâi laơi cođn toê ra bònh thûúđng vïì moơi phûúng diïơn, vađ chó vïì sau nađy khi sûơ viïơc xaêy ra xong röìi chuâng ta múâi gaân cho hoơ nhûông sûơ röịi loaơn noâi trïn mađ chñnh hoơ cuông khöng cöng nhíơn Thûơc lađ möơt sûơ khùỉng ắnh quaâ giaên dõ khi cho rùìng khi nađo ngûúđi ta chuâ yâ nhiïìu thò möơt cú quan múâi hoaơt ăöơng ăíìy ăuê, cođn khi ngûúđi ta keâm chuâ yâ ăi thò cú quan ăoâ hoaơt ăöơng khöng ăiïìu hoađ Coâ ríịt nhiïìu hađnh vi mađ ngûúđi ta lađm nhû maây, hay lú ăaông khöng hïì búât chñnh xaâc ăi tñ nađo Ngûúđi ăi daơo tuy khöng hïì ăïí yâ ăïịn con ặúđng mònh ăi mađ víîn ăïịn núi ăïịn chöịn nhû thûúđng Möơt nhaơc syô dûúng cíìm duđ khöng ăïí yâ ăïịn víîn ăaânh ặúơc nhûông nöịt nhaơc chñnh xaâc Ngûúđi nađy cuông coâ khi líìm, nhûng nïịu khi cho rùìng löịi chúi ăađn nhû maây lađ löịi chúi hay ặa ăïịn nhíìm líîn nhíịt thò nhûông tay danh cíìm chuýn luýơn ăïịn nöîi ăaô trúê thađnh hoađn toađn maây moâc laơi lađ ngûúđi hay líìm líîn nhíịt Traâi laơi chuâng ta thíịy rùìng coâ ríịt nhiïìu hađnh vi thađnh cöng ăùơc biïơt khi ngûúđi ta khöng chuâ yâ ăïịn vađ chñnh luâc ngûúđi ta chuâ yâ ăïịn chuâng nhíịt, nghôa lađ luâc sûơ chuâ yâ ặúơc ặa ăïịn töơt ăöơ thò laơi xaêy ra nhiïìu líìm lúô nhíịt

Chuâng ta coâ thïí cho rùìng sûơ nhíìm líîn chñnh lađ kïịt quaê cuêa sûơ naâo nûâc Nhûng taơi sao sûơ naâo nûâc laơi khöng lađm giaêm sûơ chuâ yâ vúâi möơt hađnh vi mađ ngûúđi ta chùm chuâ ăïí yâ ăïịn nhû thïị? Khi trong möơt bađi diïîn vùn hay trong möơt cuöơc noâi chuýơn thûúđng coâ ngûúđi noâi lúô lúđi, noâi nhûông ăiïìu khöng ắnh noâi hay noâi traâi hùỉn yâ mònh thò ngûúđi ăoâ ăaô coâ möơt nhíìm líîn ríịt khoâ cùưt nghôa bùìng thuýịt tím sinh lyâ hay thuýịt vïì sûơ chuâ yâ

Chñnh ngay nhûông hađnh vi sai laơc cuông keđm theo nhûông hađnh vi phuơ thuöơc mađ khöng ai hiïíu nöíi duđ ăaô cöị cùưt nghôa Vñ duơ nhû chuâng ta qún möơt chûô, chuâng ta toê veê khoâ chõu, tòm hïịt caâch ăïí nhúâ laơi vađ ặâng ngöìi khöng ýn cho túâi khi nhúâ laơi ặúơc múâi thöi Taơi sao con ngûúđi laơi bûơc mònh nhû thïị ríịt ñt khi tòm laơi ặúơc chûô qún, khöng lađm sao nhúâ laơi möơt chûô mađ anh ta thûúđng cho lađ

úê ngay trïn ăíìu lûúôi mònh ăïịn nöîi nïịu coâ ngûúđi nađo khaâc noâi ăïịn chûô ăoâ lađ anh ta nhúâ laơi liïìn Ngoađi ra cođn nhûông trûúđng húơp trong ăoâ nhûông hađnh vi sai laơc chöìng chíịt lïn nhau, quíịn chùơt vađo nhau, thay chöî cho nhau Líìn ăíìu tiïn chuâng ta qún möơt buöíi heơn Líìn sau ăoâ nhíịt ắnh chuâng ta khöng qún nûôa, nhûng khöng may lađ chuâng ta ghi nhíìm giúđ heơn Trong khi ngûúđi ta duđng ăuê moơi caâch ăïí nhúâ laơi möơt chûô bõ qún thò ngûúđi ta laơi qún luön möơt chûô thûâ hai trong khi chûô nađy coâ thïí giuâp mònh nhúâ laơi chûô kia; röìi trong khi ngûúđi ta cöị tòm laơi chûô thûâ hai nađy thò ngûúđi ta laơi qún möơt chûô thûâ ba vađ cûâ nhû thïị tiïịp diïîn Nhûông sûơ röịi loaơn nađy thûúđng xaêy ra cho nhûông ngûúđi thúơ sùưp chûô coâ thïí coi nhû nhûông hađnh vi sai laơc Möơt sûơ nhíìm líîn thuöơc loaơi nađy cûâ xaêy ăi xaêy laơi maôi trong möơt túđ baâo cuêa ăaêng xaô höơi dín chuê Trong baâo ăoâ, khi tûúđng thuíơt laơi buöíi biïíu tònh, ngûúđi ta ăoơc thíịy nhû sau:

“Trong söị nhûông ngûúđi tham dûơ coâ caê öng Kronrprinz (ăaâng leô phaêi lađ öng Kronprinz- Ăöng cung thaâi tûê)” Höm sau túđ baâo caêi chñnh, xin löîi ăöơc giaê vađ viïịt: “Chuâng töi ắnh viïịt öng Knorprinz (chûâ khöng phaêi lađ öng Kronrprinz) ” Ngûúđi ta noâi trong nhûông chuýơn nhû thïị hònh nhû coâ ma hay coâ quyê trong viïơc xïịp chûô Duđ lađ ma hay lađ quyê thò nhûông chûô nađy cuông vûúơt quaâ giúâi haơn cuêa möơt thuýịt tím lyâ sinh lyâ cuêa nhûông sûơ nhíìm líîn trong viïơc xïịp chûô

Chùưc baơn cuông biïịt lađ chuâng ta coâ thïí duđng caâch aâm thõ ăïí lađm cho ngûúđi ta lúô lúđi Vïì ăiïìu nađy coâ cíu chuýơn nhû sau: Möơt diïîn viïn múâi vađo nghïì möơt höm phaêi ăoâng möơt vai trong vúê Pucelle d' Ocleâans, anh ta coâ phíơn sûơ baâo cho vua lađ öng

Conneâtable ặa traê laơi thanh kiïịm (shwert) Nhûng trong luâc tíơp, möơt ngûúđi nhùưc vúê ăuđa anh ta bùìng caâch nhùưc cho anh ta noâi lađ: Öng Confortable traê laơi con ngûơa (pferd) Vađ anh chađng hay ăuđa nghõch ăoâ ăaơt ặúơc muơc ăñch: anh diïîn viïn khöịn khöí nađy cuêa chuâng ta quaê nhiïn noâi lúô lúđi ngay theo cíu noâi nhùưc sai vađ röìi cûâ nhíìm nhû thïị maôi mùơc duđ ăaô ặúơc caênh baâo bao nhiïu líìn, coâ khi laơi cađng líìm vò nhûông lúđi caênh baâo ăoâ

Tíịt caê nhûông ăiïím ăùơc biïơt vïì nhûông hađnh vi sai laơc vûđa ặúơc trònh bađy khöng thïí cùưt nghôa ặúơc bùìng thuýịt cho rùìng sûơ chuâ yâ ăaô bõ ăaânh laơc Ăiïìu ăoâ khöng coâ nghôa lađ thuýịt nađy sai Noâi cho ăuâng ra thò thuýịt nađy phaêi ặúơc böí tuâc Nhûng ngoađi ra nhiïìu khi coâ nhûông hađnh vi sai laơc cíìn ặúơc hiïíu theo möơt phûúng diïơn khaâc

Vñ duơ nhû nhûông hađnh vi sai laơc thûúđng ặúơc chuâng ta chuâ yâ ăïịn nhíịt: ăoâ lađ nhûông sûơ lúô lúđi (lapsus) Chuâng ta coâ thïí choơn nhûông sûơ sai líìm vïì ăoơc saâch hay viïịt cuông ặúơc Chuâng ta cíìn chuâ yâ nhûông ăiïím sau ăíy: lađ tûđ trûúâc ăïịn nay chuâng ta chó tûơ ăùơt möîi möơt cíu hoêi lađ chuâng ta ăaô lúô lúđi trong nhûông ăiïìu kiïơn nađo vađ khi nađo Chuâng ta múâi chó traê lúđi coâ möơt cíu hoêi ăoâ Nhûng chuâng

ta coâ thïí xeât ăïịn hònh thûâc möơt sûơ lúô lúđi vađ híơu quaê cuêa sûơ lúô lúđi ăoâ Chùưc caâc baơn ăoaân ra rùìng, möơt khi chuâng ta chûa traê lúđi ặúơc cíu hoêi nađy, möơt khi chûa cùưt nghôa ặúơc híơu quaê cuêa sûơ lúô lúđi thò vïì phûúng diïơn tím lyâ hiïơn tûúơng nađy víîn chó cođn lađ tai naơn bíịt thûúđng ngay caê khi ngûúđi ta ăaô cùưt nghôa ặúơc vïì phûúng diïơn sinh lyâ Tíịt nhiïn khi töi lúô lúđi, töi coâ thïí lúô lúđi bùìng hađng ngađn caâch; töi coâ thïí thay thïị tiïịng noâi ăuâng bùìng ngađn caâch khaâc hay noâi möơt tiïịng ăoâ mađ thay ăöíi ăi bùìng ngađn caâch khaâc Vađ khi töi hoêi taơi sao trong bao nhiïu tiïịng coâ thïí lúô lúđi ặúơc töi laơi chó lúô lúđi ăùơc biïơt vúâi möơt tiïịng thöi? Trong trûúđng húơp ăoâ thò sûơ lúô lúđi ăoâ coâ nguýn nhín gò quýịt ắnh khöng hay lađ chó lađ do sûơ tònh cúđ, möơt víịn ăïì khöng sao giaêi ăaâp húơp lyâ ặúơc?

Hai taâc giaê, öng Maringer vađ öng Mayer (ngûúđi trïn lađ möơt triïịt gia trong khi ngûúđi dûúâi lađ möơt nhađ trõ bïơnh tinh thíìn) nùm

1985 ăaô khaêo cûâu vïì nhûông sûơ lúô lúđi Hai öng ăaô tíơp trung ặúơc nhiïìu trûúđng húơp trong ăoâ hai öng chó ặâng vïì phûúng diïơn mö taê thöi Hai öng khöng tòm caâch cùưt nghôa nhûng trong thûơc tïị ăaô múê ặúđng cho ngûúđi sau cùưt nghôa Nhûông sûơ lúô lúđi ặúơc xïịp loaơi nhû sau:

a) noâi löơn ngûúơc;

b) noâi líîn löơn chûô noơ vúâi chûô kia (Vorlang)

c) noâi möơt chûô dađi ra mađ khöng coâ lúơi gò caê (Nachklang)

d) noâi líìm chûô noơ vúâi chûô kia (chûô noơ giíy ra chûô kia);

e) thay chûô noơ vađo chûô kia

Töi kïí cho caâc baơn nghe nhûông thñ duơ cuêa möîi loaơi Coâ löơn ngûúơc khi ngûúđi ta noâi Milö Vïơ nûô trong khi phaêi noâi Thíìn vïơ nûô úê Milö Coâ chûô noơ ăeđ lïn chûô kia khi noâi: Es war mir anf der Schwest auf der Brust so scbwer (Coâ nghôa lađ töi thíịy caâi gò cuông ăeđ nùơng lïn ngûơc Chûô Schwer (nùơng) ăeđ lïn möơt phíìn chûô Brust (ngûơc) Coâ noâi keâo dađi vö ñch hay nhùưc laơi vö ñch trong cíu chuâc tuơng sau ăíy: “ Ich fordere sie auf, auf das Wohl unseres Chefs aufzustossen ” (Xin caâc ngađi haôy úơ lïn ăïí chuâc mûđng öng Chuê ặúơc thõnh vûúơng, trong khi ăaâng nheô phaêi noâi uöịng ăïí chuâc cho öng Chuê v.v ) Ba hònh thûâc lúô lúđi trïn khöng thûúđng xaêy ra Nhûng trûúđng húơp lúô lúđi vò möơt sûơ liïn tûúêng hay möơt sûơ ruât ngùưn lúđi noâi thò thíịy dïî hún Vñ duơ nhû möơt öng gùơp möơt bađ ngoađi phöị vađ noâi:

“Nïịu cö cho pheâp töi xin thíịt lïî vúâi cö” Sûơ thûơc thò öng ta muöịn noâi “Nïịu cö cho pheâp töi seô ăi cuđng cö” nhûng öng ta ăaô líìm chûô begleiten (ăi cuđng) vúâi beleidigen (thíịt lïî) nghôa lađ ăaô ruât ngùưn chûô noơ thađnh chûô kia Töi cíìn noâi lađ coâ leô anh chađng nađy khöng ặúơc cö kia hoan nghïnh thò phaêi Vïì löịi noâi thay chûô noơ vađo chûô kia thò coâ thñ duơ sau ăíy: Meringer vađ Mayer noâi: “Töi cho nhûông thûâ thuöịc nađy vađo thuđng thû (Briefkasten) thay vò trong lođ híịp (Brutkasten)”

Hai nhađ khaêo cûâu trïn ăaô tòm caâch cùưt nghôa nhûông thñ duơ nađy, nhûng theo töi thò nhûông caâch ăoâ cođn thiïịu soât nhiïìu Hoơ cho rùìng nhûông thanh ím vađ nhûông víìn trong chûô coâ nhûông giaâ trõ khaâc nhau, vađ khi ngûúđi ta nghô ăïịn möơt víìn hay möơt thanh ím nađo coâ giaâ trõ cao hún thò sûơ suy nghô nađy coâ aênh hûúêng röịi loaơn ăïịn nhûông víìn hay nhûông thanh ím coâ giaâ trõ ñt hún Ăiïìu nhíơn xeât nađy cuđng lùưm chó coâ giaâ trõ ăöịi vúâi nhûông trûúđng húơp ñt xaêy ra thuöơc loaơi thûâ hai hoùơc thûâ ba: trong nhûông trûúđng húơp duđ cho rùìng coâ nhûông ýịu töị nađy coâ giaâ trõ hún ýịu töị khaâc chùng nûôa thò sûơ quan troơng hún hay keâm cuêa nhûông thanh ím hay víìn khöng ăoâng vai trođ gò caê Nhûông sûơ lúô lúđi hay xaêy ra hún caê lađ trûúđng húơp thay chûô nađy bùìng chûô khaâc hao hao giöịng vađ sûơ giöịng hao hao nađy ăuê ăïí cùưt nghôa röìi Vñ duơ nhû möơt võ giaâo sû trong möơt bađi hoơc khai maơc noâi: “Töi khöng sùĩn sađng (geneigt) phaân ăoaân vïì giaâ

trõ cuêa võ giaâo sû daơy trûúâc töi möơt caâch ăuâng mûâc” trong khi muöịn noâi : “Töi khöng daâm cho mònh möơt sûơ hiïíu biïịt ăuê ăïí duđng ăïí phaân ăoaân v.v.v (geeignet)” Hay möơt võ giaâo sû khaâc: “Vïì böơ phíơn sinh duơc cuêa ăađn bađ mùơc duđ nhûông sûơ caâm döî (tentions, versuchungen), xin löîi nhûông mûu toan (tentatives, versuche)”

Nhûng sûơ lúô lúđi hay xaêy ra nhíịt, lađm cho ngûúđi ta chuâ yâ ăïịn nhiïìu nhíịt lađ trûúđng húơp noâi ra nhûông ăiïìu hoađn toađn traâi vúâi ăiïìu ắnh noâi Tíịt nhiïn trong trûúđng húơp nađy, nhûông liïn quan vïì thanh ím cuông nhû nhûông sûơ giöịng nhau chó ăoâng möơt vai trođ ríịt nhoê; ăïí thay vađo nhûông ýịu töị nađy ngûúđi ta coâ thïí cho rùìng giûôa nhûông tiïịng traâi ngûúơc nhau coâ möơt sûơ phuđ húơp ríịt gíìn trong sûơ liïn tûúêng vïì tím lyâ Chuâng ta coâ nhûông vñ duơ líịy trong lõch sûê loaơi nađy Möơt öng chuê tõch haơ nghõ viïơn ăaô khai maơc buöíi hoơp bùìng cíu sau ăíy: “Thûa caâc ngađi, töi thíịy coâ sûơ hiïơn diïơn cuêa nghõ sô vađ tuýn böị bïị maơc buöíi hoơp ”

Bíịt cûâ möơt liïn tûúêng nađo coâ khaê nùng xuíịt hiïơn möơt caâch bíịt chúơt nhû thïị cuông coâ thïí ặa ăïịn kïịt quaê tûúng tûơ Vñ duơ nhû ngûúđi ta kïí laơi rùìng trong möơt bûôa tiïơc cûúâi cuêa hai con nhađ Helmholtz vađ Siemens, nhađ sinh lyâ hoơc nöíi tiïịng ăaô kïịt thuâc bađi diïîn tûđ cuêa öng bùìng cíu sau ăíy: “Hoan hö sûơ kïịt húơp múâi meê giûôa Siemens vađ Halske” Tíịt nhiïn khi noâi cíu ăoâ öng ta ăaô nghô ăïịn Halske vò sûơ liïn tûúêng giûôa hai nhađ Siemens vađ Halske ríịt quen thuöơc vúâi ngûúđi dín thađnh Berlin

Vò nhûông leô ăoâ ngoađi nhûông liïn quan vïì thanh ím vađ sûơ giöịng nhau cuêa caâc tiïịng, chuâng ta phaêi thïm vađo sûơ liïn tûúêng giûôa caâc tiïịng nûôa Nhûng nhû thïị cuông chûa ăuê Coâ nhiïìu trûúđng húơp mađ muöịn cùưt nghôa möơt sûơ lúô lúđi chuâng ta phaêi ăïí yâ ăïịn nhûông lúđi ăaô noâi hay ăaô nghô ăïịn tûđ trûúâc Ăoâ lađ nhûông trûúđng húơp taâc duơng tûđ xa cuông thuöơc loaơi do Meringer kïí laơi nhûng coâ phaơm vi röơng lúân hún Nhûng ăïịn ăíy töi phaêi thuâ thûơc vúâi caâc baơn lađ ngay luâc nađy hún luâc nađo chuâng ta cađng ngađy cađng thíịy caâc sûơ líìm líîn trong viïơc noâi nùng cađng khoâ hiïíu

Nhûng töi coâ thïí noâi lađ mònh khöng líìm khi cho rùìng caâc cöng trònh khaêo cûâu noâi trïn ăaô gíy ra möơt caêm giaâc múâi ăaâng cho chuâng ta chuâ yâ ăïịn Trûúâc hïịt chuâng ta xeât túâi nhûông ăiïìu kiïơn phaât sinh ra möơt sûơ lúô lúđi , röìi sau ăoâ xeât ăïịn nhûông aênh hûúêng lađm cho tiïịng noâi bõ sai laơc ăi Nhûng chuâng ta chûa noâi ăïịn nhûông híơu quaê cuêa nhûông sûơ lúô lúđi Nïịu ắnh xeât ăïịn víịn ăïì ăoâ thò chuâng ta phaêi coâ ăuê can ăaêm noâi rùìng: Trong tíịt caê nhûông sûơ

lúô lúđi ăoâ, sûơ sai laơc cuêa tiïịng noâi coâ möơt yâ nghôa Ta hiïíu cíu coâ möơt yâ nghôa nhû thïị nađo? Biïịt ăíu híơu quaê cuêa möơt sûơ lúô lúđi laơi chùỉng coâ quýìn ặúơc coi nhû möơt hađnh vi hoađn haêo cuêa tinh thíìn coâ muơc ăñch nhíịt ắnh, nhû möơt phaât biïíu vúâi möơt nöơi dung vađ yâ nghôa ăùơc biïơt Tûđ trûúâc túâi nay chuâng ta noâi ăïịn nhûông hađnh vi sai laơc nhûng coâ veê nhû nhûông hađnh vi sai laơc nađy laơi lađ nhûông hađnh vi hoađn toađn ăuâng ăùưn, chó xuíịt hiïơn ra vúâi muơc ăñch thay thïị cho hađnh vi ngûúđi ta muöịn lađm hay ăang chúđ ăúơi

YÂ nghôa ăen cuêa hađnh vi sai laơc nađy trong möơt vađi trûúđng húơp coâ veê nhû khöng thïí nađo chöịi caôi ặúơc Nïịu ngay trong nhûông tiïịng ăíìu tiïn mađ öng chuê tõch ăaô noâi ngay ăïịn hai chûô “bïị maơc” trong khi yâ öng lađ muöịn noâi ăïịn hai chûô “khai maơc” thò chuâng ta lađ ngûúđi biïịt roô nhûông ăiïìu kiïơn phaât sinh cuêa sûơ lúô lúđi nađy, chuâng ta coâ thïí gaân cho hađnh vi sai laơc nađy möơt yâ nghôa Öng chuê tõch thûơc

ra khöng chúđ ăúơi viïơn dín biïíu lađm ặúơc möơt viïơc gò hay ho nïn muöịn cho noâ bïị maơc luön ăi Chuâng ta coâ thïí dïî dađng tòm ra yâ nghôa cuêa sûơ lúô lúđi nađy Khi möơt bađ, ặúơc biïịt lađ ngûúđi coâ nhiïìu nghõ lûơc, kïí cho chuâng ta nghe rùìng: “Chöìng töi vûđa ăi khaâm baâc

sô ăïí cho baâc sô chó cho phaêi ùn uöịng nhû thïị nađo thò baâc sô baêo anh chùỉng phaêi kiïng gò caê, anh cûâ viïơc ùn nhûông gò töi muöịn” thò chuâng ta thíịy nghe rùìng ăoâ lađ möơt sûơ lúô lúđi, nhûng cuông thíịy ngay rùìng bađ ta ăaô noâi ra nhûông ăiïìu bađ ta dûơ ắnh seô lađm, nghôa lađ bùưt öng chöìng ùn theo yâ kiïịn cuêa bađ ta

Nïịu chuâng ta cho rùìng nhûông sûơ lúô lúđi coâ möơt yâ nghôa khöng phaêi lađ möơt ngoaơi lïơ vađ traâi laơi, laơi luön luön xaêy ra thò yâ nghôa nađy cuêa chuâng ta coâ thïí gaơt boê moơi thûâ khaâc vađo trong híơu trûúđng Bíy giúđ chuâng ta coâ thïí gaơt boê tíịt caê nhûông ýịu töị sinh lyâ, hay vûđa tím lyâ vûđa tím sinh lyâ mađ chó ăïí yâ ăïịn nhûông ýịu töị tím lyâ thöi ăïí tòm hiïíu xem nhûông hađnh vi sai laơc coâ yâ nghôa gò vađ noâi lïn nhûông gò vïì yâ nghôa cuêa ngûúđi lúô lúđi Vò thïị cho nïn chuâng ta seô xeât nhiïìu trûúđng húơp nûôa

Nhûng trûúâc khi ăi vađo con ặúđng ăoâ, töi múđi caâc baơn ăi vađo möơt con ặúđng khaâc hùỉn Coâ nhiïìu nhađ thi sô ăaô tûđng sûê duơng möơt sûơ lúô lúđi hay hađnh vi sai laơc nađo khaâc ăïí diïîn taê yâ thú cuêa mònh Sûơ kiïơn nađy tûơ noâ cuông ăuê chûâng toê cho chuâng ta biïịt rùìng nhađ thi sô coi nhûông hađnh vi sai laơc vađ ăùơc biïơt sûơ lúô lúđi khöng phaêi lađ khöng coâ yâ nghôa vò öng ta ăaô cöị yâ lađm nhûông hađnh vi sai laơc ăoâ Khöng ai tin rùìng nhađ thi sô líìm líîn trong khi viïịt röìi cûâ ăïí nguýn khöng sûêa chûôa sûơ sai líìm cuêa mònh , vađ sûơ sai líìm nađy seô trúê thađnh möơt

sûå lúä lúâi tûâ miïång mưåt ngûúâi nâo àố Bùçng sûå lúä lúâi nây nhâ thi sơ muưën diïỵn tẫ mưåt yá nghơa gị cố vễ nhû ưng ta muưën bấo cho ta biïët vïì con ngûúâi àố àậng trđ, mïåt mỗi hay sùỉp bõ nhûác àêìu Nhûng nïëu nhâ thi sơ duâng mưåt sûå lúä lúâi nhû mưåt tiïëng cố yá nghơa thị chuáng ta trấi lẩi khưng nïn gấn cho sûå viïåc àố mưåt mûác quấ àấng Sûå thûåc, mưåt sûå lúä lúâi cố thïí khưng cố yá nghơa gị hïët, cố thïí chĩ lâ mưåt tai nẩn bêët thêìn cuãa tinh thêìn hay nïëu cố mưåt yá nghơa gị thị chĩ trong trûúâng húåp thûåc àùåc biïåt thưi Tuy nhiïn, chuáng ta khưng thïí cêëm nhâ thi sơ gấn cho chuáng mưåt yá nghơa àïí duâng vâo tấc phêím cuãa ưng ta Vị thïë cấc bẩn sệ khưng ngẩc nhiïn khi thêëy tưi nối rùçng cấc bẩn muưën tịm hiïíu vïì vêën àïì nây nïn khẫo cûáu cấc nhâ thi sơ hún lâ cấc nhâ ngưn ngûä hổc vâ chûäa bïånh thêìn kinh

Trong vúã Wallenstein (Piccolomini, Hưìi thûá nhêët) ta thêëy cố mưåt loẩi lúä lúâi nhû thïë Trong cẫnh trûúác Piccolomini àậ hùng say bïnh vûåc ưng quêån cưng bùçng cấch ca tuång nhûäng lúåi đch cuãa hoâ bịnh, nhûäng lúåi đch mâ anh ta àậ biïët trong cuưåc du hânh cuâng cư con gấi Wallenstein Sûå bïnh vûåc nây lâm cho cha anh vâ sûá giẫ cuãa nhâ vua sûãng sưët Cẫnh àố tiïëp diïỵn nhû sau:

Questenberg - Nguy quấ chuáng ta hiïån ài àïën àêu àêy? Chuáng ta cố nïn àïí cho nố ài vúái yá tûúãng àiïn rưì àố mâ khưng cẫnh cấo nố vâ múã mùỉt nố ra khưng?

Octavio (àang suy nghơ giêåt mịnh): Mùỉt tưi múã to lùỉm rưìi vâ àiïìu tưi trưng thêëy khưng lâm tưi vui thđch tđ nâo

Questenberg - Àiïìu gị vêåy bẩn?

Octavio - Cuưåc du hânh àố thûåc bêët lúåi quấ

Questenberg - Tẩi sao? Cố gị vêåy?

Octavio - Ài cuâng tưi ài, tưi phẫi theo gốt nố ngay, phẫi chđnh mùỉt tưi nhịn thêëy Nâo ài ài

(Anh muưën kếo Questenberg ài cuâng)

Questenberg - Bẩn lâm sao thïë? Bẩn muưën tưi ài àêu?

Octavio - Àïën gùåp nâng

Questenberg -Gùåp ai?

Octavio (Sûåc nhúá lẩi) - Gùåp quêån cưng Nâo ta ài

Octavio muưën nối àïën gùåp ưng quêån cưng nhûng anh àậ lúä lúâi vâ nối gùåp nâng, do àố chuáng ta hiïíu rùçng anh châng nây àậ hiïíu

roô nhûông aênh hûúêng nađo ăaô lađm cho chađng chiïịn sô treê tuöíi mú ăïịn nhûông lúơi ñch cuêa hoađ bònh

O Rank cuông ăaô tòm ra úê Shakespeare möơt thñ duơ cuđng loaơi Ăoâ lađ trong vúê “Ngûúđi laâi buön thađnh Vúnidú” trong caênh mađ anh chađng si tònh phaêi choơn giûôa ba höơp ăöì Töi muöịn ăoơc cho caâc baơn nghe ăoaơn anh ta viïịt vïì ăiïím ăoâ

“Trong vúê “Ngûúđi laâi buön thađnh Vúnidú” cuêa Shakespeare (Höìi III caênh II) coâ möơt sûơ lúô lúđi ríịt ăaâng chuâ yâ vïì phûúng diïơn vùn chûúng vađ kyô thuíơt; cuông nhû thñ duơ do Freud kïí laơi trong Wallenstein, ăiïìu ăoâ chûâng toê rùìng caâc nhađ thi sô hiïíu roô vïì nhûông sûơ lúô lúđi vađ cho rùìng khaân giaê cuông hiïíu roô Bõ cha bùưt buöơc ruât thùm ăïí choơn möơt ngûúđi chöìng, nađng Portia tûđ trûúâc túâi nay víîn thoaât khoêi tay nhûông anh chađng mađ nađng khöng thñch do möơt sûơ ngíîu nhiïn may mùưn Ăïịn khi thíịy anh chađng Bansanio húơp yâ mònh, nađng chó súơ anh chađng ruât phaêi möơt laâ thùm töìi thöi Nađng muöịn noâi cho anh nghe lađ duđ coâ ruât phaêi möơt laâ thùm töìi ăi chùng nûôa, anh cuông nïn tin chùưc rùìng nađng ýu anh nhûng vò ăaô troât hûâa nïn khöng daâm noâi ra Trong khi ăang tan naât caê coôi lođng, nađng ặúơc nhađ thi sô lađm cho noâi nhûông cíu sau ăíy vúâi ngûúđi ýu:

“Em xin anh! Anh úê laơi ăi, úê laơi möơt hai ngađy ăi, trûúâc khi ruât thùm, búêi leô nïịu anh ruât khöng truâng laâ thùm cíìn ruât thò em seô khöng ặúơc gùơp anh nûôa Anh haôy chúđ ñt líu ăaô Coâ möơt ăiïìu gò (ăiïìu ăoâ khöng phaêi lađ tònh ýu ăíu) lađm cho em thíịy rùìng em seô höịi tiïịc nïịu em míịt anh Em coâ thïí hûúâng díîn anh, chó cho anh biïịt choơn nhû thïị nađo, nhûng em seô löîi lúđi thïì vađ em khöng muöịn löîi lúđi thïì Anh coâ thïí khöng líịy ặúơc em; anh seô lađm cho em höịi híơn vò ăaô khöng chõu löîi lúđi thïì Chao öi, nhûông aânh mùưt ăaô lađm

em nön nao caê coôi lođng chia em lađm hai ngûúđi: möơt ngûúđi thuöơc vïì anh, möơt thuöơc vïì anh öì khöng phaêi thïị, em muöịn noâi thuöơc vïì

em Nhûng nïịu ngûúđi ăoâ thuöơc vïì em thò cuông thuöơc vïì anh luön, nhû thïị coâ nghôa lađ caê ngûúđi em thuöơc vïì anh”

“Ăiïìu nađng chó muöịn aâm chó ăïịn thöi búêi vò ăaâng leô nađng khöng ặúơc noâi ra , nghôa lađ nađng muöịn cho chađng biïịt lađ ngay trûúâc khi böịc thùm nađng ăaô thuöơc vïì anh röìi vađ nađng ýu anh Taâc giaê ăaô ríịt sađnh tím lyâ ăaô lađm cho nađng lúô lúđi noâi cho ngûúđi ýu biïịt ăïí cho chađng ýn tím vađ luön thïí cíịt cho khaân giaê möơt nöîi lo ngaơi trong viïơc dûơ ăoaân nađng seô choơn ai”

Chuâng ta haôy ăïí yâ viïơc nađng Portia ăaô kheâo leâo nhû thïị nađo ăïí dung hoađ hai lúđi thuâ nhíơn cuêa nađng trong sûơ lúô lúđi ăoâ bùìng caâch xoaâ boê sûơ míu thuíîn giûôa hai tònh traơng, tuy víîn giûô ặúơc lúđi thïì mađ víîn noâi lïn ặơúc nhûông ăiïìu mònh nghô: “Nhûng nïịu noâ thuöơc vïì em thò noâ cuông thuöơc vïì anh, nghôa lađ caê ngûúđi em ăïìu thuöơc vïì anh”

Chó bùìng möơt nhíơn xeât giaên dõ nhû thïị, möơt ngûúđi khöng hiïíu biïịt gò vïì y khoa, do möơt sûơ ngíîu nhiïn may mùưn ăaô tòm ặúơc

yâ nghôa cuêa möơt sûơ lúô lúđi, möơt hađnh vi sai laơc mađ khöng cùưt nghôa

gò khaâc nûôa Chùưc caâc baơn cuông biïịt nhađ trađo phuâng tađi ba Licktenberg (1742-1799) mađ möîi lúđi noâi ăïìu chûâa ặơng caê möơt víịn ăïì (theo lúđi Goethe) Licktenberg kïí laơi rùìng vò ăoơc nhiïìu Homere quaâ nïn bíịt cûâ úê chöî nađo coâ viïịt chûô “angenommen” (nghôa lađ chíịp nhíơn) öng ăïìu ăoơc thađnh Agamemnon Ăoâ chñnh lađ thuýịt vïì sûơ lúô lúđi

Trong bađi hoơc sau chuâng ta seô xeât ăïịn víịn ăïì chuâng ta coâ thïí ăöìng yâ vúâi caâc nhađ thi sô vïì quan niïơm cuêa hoơ vïì caâc hađnh vi sai laơc khöng?

Líìn trûúâc chuâng ta ăaô xeât ăïịn hađnh vi sai laơc khöng phaêi vïì phûúng diïơn liïn quan giûôa chuâng vúâi cú nùng yâ muöịn, mađ vïì phûúng diïơn vúâi chñnh hađnh vi ăoâ thöi Coâ veê nhû hađnh vi sai laơc trong vađi trûúđng húơp coâ mang vađi yâ nghôa ăùơc biïơt Chuâng ta ăaô tûơ nhuê lađ nïịu coâ thïí khùỉng ắnh ặúơc ăiïìu ăoâ trïn möơt quy mö röơng lúân hún thò yâ nghôa cuêa nhûông hađnh vi nađy ăöịi vúâi chuâng ta seô coâ yâ nghôa hún lađ nhûông trûúđng húơp phaât sinh ra nhûông hađnh vi ăoâ

Möơt líìn nûôa chuâng ta phaêi ăöìng yâ vúâi nhau vïì nhûông ăiïìu chuâng ta hiïíu khi ta noâi ăïịn yâ nghôa cuêa möơt sûơ hoaơt ăöơng tinh thíìn Ăöịi vúâi chuâng ta, “yâ nghôa” ăoâ khöng coâ gò khaâc hún lađ diïîn taê möơt yâ muöịn vađ ắa võ cuêa noâ trong ăúđi söịng tinh thíìn Trong caâc cöng trònh khaêo cûâu cuêa chuâng ta, chuâng ta coâ thïí thay chûô “yâ nghôa” bùìng chûô “yâ muöịn” hay “khuynh hûúâng” Nay thò ta tûơ hoêi khöng biïịt caâi “yâ muöịn” ăoâ coâ phaêi chó lađ möơt bïì ngoađi lûđa döịi hay möơt ăiïìu quaâ ăaâng coâ tñnh caâch thi vùn hay khöng?

Víơy chuâng ta haôy xeât nhûông trûúđng húơp lúô lúđi vađ khaêo cûâu nhûông sûơ quan saât liïn can ăïịn nhûông trûúđng húơp ăoâ Chuâng ta seô tòm ra hađng loaơt nhûông sûơ lúô lúđi coâ yâ nghôa Thoaơt tiïn lađ nhûông sûơ lúô lúđi trong ăoâ ngûúđi ta noâi ra nhûông ăiïìu traâi hùỉn vúâi nhûông ăiïìu muöịn noâi Öng chuê tõch noâi trong diïîn vùn khai maơc: “Töi tuýn böị

bïị maơc buöíi hoơp” Chaê cođn coâ gò ăïí ngûúđi khaâc hiïíu nhíìm ặúơc Lúđi noâi ăoâ chûâng toê rùìng öng chuê tõch trong thím tím muöịn bïị maơc buöíi hoơp Thò chñnh öng noâi ra miïơng mađ, chuâng ta cûâ viïơc tin lúđi öng noâi Ăïịn ăíy caâc baơn ặđng lađm töi luâng tuâng bùìng caâch caôi laơi rùìng sûơ thûơc khöng thïí nađo nhû thïị ặúơc búêi vò chuâng ta biïịt rùìng öng ta muöịn khai maơc chûâ khöng phaêi lađ bïị maơc, nhíịt lađ khi hoêi laơi thò chñnh öng ta muöịn khai maơc Chuâng ta ặđng qún rùìng chuâng ta ăaô quýịt ắnh lađ chó khaêo cûâu hađnh vi sai laơc vúâi tñnh chíịt cuêa noâ thöi, cođn chuýơn noâ coâ liïn quan thïị nađo vúâi yâ muöịn mađ noâ ăaô lađm röịi loaơn hay khöng thò ăoâ lađ möơt chuýơn khaâc seô ặúơc noâi ăïịn sau Lađm khaâc ăi, chuâng ta seô phaơm möơt löîi líìm bíịt húơp lyâ, lađm sai laơc hùỉn víịn ăïì ăang khaêo cûâu

Trong trûúđng húơp khaâc trong ăoâ ngûúđi ta khöng noâi hùỉn nhûông ăiïìu traâi vúâi yâ muöịn nhûng sûơ lúô lúđi víîn diïîn taê möơt yâ nghôa traâi ngûúơc Ich bin nicht die Verdienste meines Vorgagers

zu wurdigen Chûô Geneigt khöng phaên nghôa vúâi chûô geegnets (sùĩn sađng vađ ặúơc quýìn); nhûng ăoâ lađ möơt lúđi thuâ nhíơn trûúâc cöng chuâng traâi hùỉn vúâi ắa võ cuêa diïîn giaê

Trong nhûông trûúđng húơp khaâc sûơ lúô lúđi thïm möơt yâ nghôa múâi vađo yâ nghôa ắnh noâi Mïơnh ăïì ăoâ xuíịt hiïơn nhû möơt sûơ co ruât, ruât ngùưn hay dung hoađ nhiïìu mïơnh ăïì laơi Ăoâ lađ trûúđng húơp cuêa con ngûúđi giađu nghõ lûơc noâi trong nhûông dođng trïn “chöìng töi coâ thïí ùn uöịng nhûông moân gò töi muöịn” Coâ veê nhû bađ ta muöịn noâi: “Chöìng töi muöịn ùn gò tuyđ yâ anh muöịn Nhûng anh cíìn gò phaêi muöịn Chñnh töi muöịn thay anh!” Nhûng sûơ lúô lúđi luön luön cho ngûúđi ta caâi caêm tûúêng ruât ngùưn thuöơc loaơi sau ăíy Vñ duơ: Möơt giaâo sû vïì

cú thïí hoơc sau khi giaêng xong möơt bađi vïì löî muôi, hoêi caâc sinh viïn lađ hoơ coâ hiïíu khöng Sau khi hoơ traê lúđi lađ hoơ hiïíu, giaâo sû hoêi tiïịp:

“Töi khöng tin nhû thïị vò söị ngûúđi hiïíu ặúơc sûơ cíịu taơo cuêa löî muôi, trong möơt thađnh phöị möơt triïơu ngûúđi coâ thïí ăïịm trïn ăíìu möơt ngoân tay chïịt nöîi, trïn caâc ăíìu ngoân tay” Cíu noâi ruât ngùưn nađy coâ yâ nghôa : giaâo sû muöịn noâi chó coâ möîi möơt ngûúđi hiïíu ặúơc sûơ cíịu taơo cuêa löî muôi thöi

Caơnh nhûông trûúđng húơp vûđa kïí, trong ăoâ yâ nghôa cuêa sûơ lúô lúđi hiïơn ra roô rađng, cođn coâ nhûông trûúđng húơp lúô lúđi khöng coâ yâ nghôa gò caê vađ do ăoâ traâi hùỉn vúâi nhûông ăiïìu chuâng ta chúđ ăúơi Khi möơt ngûúđi noâi sai möơt danh tûđ riïng hay phaât ra nhûông ím thanh chùỉng coâ nghôa gò hïịt caê thò tíịt nhiïn tíịt caê nhûông hađnh vi sai laơc nađy chùỉng coâ nghôa gò hïịt Nhûng khi xeât kyô ngûúđi ta seô thíịy

nhûông tiïịng hay nhûông cíu ngay caê khi sûơ khaâc biïơt giûôa nhûông trûúđng húơp cođn nghi ngúđ vúâi nhûông trûúđng húơp thûơc roô rađng khöng

to taât nhû ngûúđi ta ăaô tûúêng

Coâ ngûúđi hoêi thùm sûâc khoeê cuêa con ngûơa cuêa möơt ngûúđi, ngûúđi nađy traê lúđi: “Jan das draut das dauert ” öng ta muöịn noâi:

“Bïơnh noâ coâ thïí keâo dađi möơt thaâng” Hoêi öng noâi draut nghôa lađ gò (mađ öng suyât nûôa ăaô duđng thay chûô dauert) öng traê lúđi lađ, vò cho rùìng viïơc con ngûơa öịm ăöịi vúâi öng lađ ăiïìu ríịt buöìn (traurig) öng ăaô duđng líìm hai chûô dauert vađ traurig vađ öng lúô noâi ra chûô draut

Möơt ngûúđi khaâc noâi vïì möơt vađi löịi lađm viïơc lađm cho öng phíîn nöơ ăaô noâi: “Dann aber dind Tatsachen zum Vorwwchein gekommen” (ngûúđi ta tòm ra nhûông sûơ viïơc ) Nhûng vò trong thím tím öng cho caâc löịi lađm viïơc nhû víơy lađ ăöì con heo (cochonneries, Schweinerrein) nïn vö tònh líîn hai chûô Vorschein vađ Schweinerrein Do ăoâ öng noâi lúô lúđi ra Vorschein (Meringer vađ Mayer)

Baơn hùỉn cođn nhúâ trûúđng húơp anh chađng muöịn ăi cuđng vúâi möơt bađ chûa quen biïịt bùìng chûô begleigt- digen Chuâng ta ăaô phín chûô ăoâ thađnh hai chûô begleinten (ăi cuđng) vađ beleidigen (kñnh troơng) Chuâng ta cho lađ caâch giaêi thñch nhû thïị lađ ăuâng lùưm röìi nïn chuâng ta khöng thíịy cíìn kiïím laơi Caâc baơn thíịy roô lađ ngay caê nhûông trûúđng húơp lúô lúđi khöng ặúơc roô rađng lùưm cuông coâ thïí cùưt nghôa ặúơc bùìng sûơ truđng phuđng cuêa nhûông phaât biïíu cuêa hai yâ muöịn Sûơ khaâc biïơt ăöơc nhíịt giûôa caâc trûúđng húơp ăoâ lađ úê chöî ăöịi vúâi möơt söị trûúđng húơp nhû trong caâc sûơ lúô lúđi bùìng sûơ traâi ngûúơc thò möơt yâ muöịn nađy ặúơc thay hùỉn bùìng möơt yâ muöịn khaâc, cođn trong möơt söị trûúđng húơp nûôa thò möơt yâ muöịn chó thay ăöíi möơt yâ muöịn khaâc thöi Do ăoâ, coâ möơt söị chûô coâ hai hay nhiïìu nghôa

Chuâng ta tûúêng nhû ăaô veân ặúơc bûâc mađn bñ míơt vúâi möơt söị lûúơng lúân sûơ lúô lúđi Vađ bíy giúđ víîn bùìng löịi lyâ luíơn ăoâ chuâng ta coâ thïí hiïíu ặúơc nhiïìu loaơi cođn bñ míơt hún nhiïìu Vñ duơ nhû trong trûúđng húơp ăoơc sai caâc tïn riïng, chuâng ta khöng thïí cho rùìng nguýn nhín cuêa chuâng lađ sûơ coâ mùơt cuêa hai tiïịng vûđa khaâc nhau laơi vûđa giöịng nhau Nhiïìu khi sûơ sai líìm diïîn ra khöng liïn can gò ăïịn sûơ lúô lúđi caê Bùìng caâch ăoâ ngûúđi ta tòm caâch noâi lïn möơt danh tûđ kïu sai hay gaân cho noâ möơt thanh ím lađm cho ngûúđi ta nhúâ laơi möơt víơt gò ríịt tíìm thûúđng Ăoâ lađ möơt löịi chûêi ruêa ríịt quen thuöơc mađ nhûông ngûúđi lõch sûơ khöng daâm duđng tuy nhiïìu khi trong thím tím hoơ cuông muöịn duđng lùưm Lúđi chûêi búâi nađy thûúđng lađm

cho ngûúđi ta coâ veê thöng minh nhûng lađ caâi thöng minh haơ cíịp Víơy chuâng ta coâ thïí cho rùìng súê dô coâ sûơ lúô lúđi lađ vò trong thím tím ngûúđi ta muöịn chûêi búâi bùìng caâch noâi sai chûô duđng Noâi röơng thïm

ra, chuâng ta coâ thïí duđng caâch giaêi thñch ăoâ vúâi nhûông trûúđng húơp lúô lúđi ríịt buöìn cûúđi hay khoâ hiïíu: “Xin múđi caâc ngađi úơ lïn ăïí chuâc thoơ öng chuê cuêa chuâng ta” (trong khi muöịn noâi: uöịng mûđng aufstossen vađ anstossen) úê ăíy quang caênh trang nghiïm bõ phaâ röịi bùìng möơt tiïịng gúơi lïn möơt caêm giaâc khoâ chõu Trong trûúđng húơp nađy quaê coâ möơt khuynh hûúâng xuíịt hiïơn traâi hùỉn vúâi daâng ăiïơu cung kñnh bïì ngoađi cuêa diïîn giaê Thûơc ra diïîn giaê muöịn noâi: caâc baơn ặđng tin lúđi töi, töi khöng muöịn noâi nhû thïị ăíu, töi chó muöịn nhaơo öng chuê thöi vvv Ăoâ cuông lađ trûúđng húơp cuêa sûơ lúô lúđi trong ăoâ nhûông tiïịng ríịt thûúđng biïịn thađnh nhûông tiïịng thö tuơc

Khuynh hûúâng biïịn ăöíi hay ăoơc sai nađy thûúđng thíịy coâ úê nhûông ngûúđi muöịn ăuđa chúi hay muöịn toê ra mònh thöng minh Vađ möîi khi gùơp trûúđng húơp nađy thò chuâng ta thûúđng phaêi tòm hiïíu xem coâ phaêi lađ ngûúđi noâi cíu ăoâ muöịn pha trođ hay khöng hay chñnh ăoâ lađ möơt sûơ lúô lúđi thûơc sûơ

Nhû víơy tûâc lađ chuâng ta ăaô giaêi quýịt ặúơc möơt caâch tûúng ăöịi dïî dađng nhûông ăiïìu bñ míơt cuêa nhûông hađnh vi sai laơc Ăoâ khöng phaêi lađ möơt sûơ bíịt thûúđng mađ lađ nhûông hađnh vi tinh thíìn ăuâng ăùưn, coâ yâ nghôa phaât sinh ra do sûơ truđng húơp hay noâi ăuâng hún sûơ phaêi traâi giûôa hai yâ muöịn khaâc nhau Nhûng töi ăoaân trûúâc rùìng nhiïìu baơn seô nghi ngúđ vađ seô hoêi nhiïìu cíu mađ töi seô phaêi traê lúđi trûúâc khi coâ thïí hađi lođng vïì kïịt quaê ăíìu tiïn nađy Töi khöng hïì coâ yâ ặa baơn ăïịn chöî quýịt ắnh híịp tíịp.Chuâng ta haôy thaêo luíơn tûđng ăiïím theo möơt thûâ tûơ möơt caâch bònh tônh

Baơn seô hoêi gò töi? Töi cho rùìng nhûông lúđi giaêi thñch noâi trïn coâ giaâ trõ ăöịi vúâi moơi trûúđng húơp hay chó ăöịi vúâi möơt söị trûúđng húơp khöng thöi? Möơt quan niïơm nhû thïị coâ ăuâng vúâi moơi hađnh vi sai laơc khöng nhû: ăoơc sai, viïịt sai, qún, líìm, khöng tòm laơi ặúơc möơt víơt mađ mònh ăaô cíịt Trûúâc tñnh chíịt tinh thíìn cuêa nhûông hađnh vi sai laơc nađy thò sûơ mïơt nhoơc, sûơ kñch ăöơng, sûơ ăaông trñ, sûơ röịi loaơn trong sûơ chuâ yâ giûôa nhûông vai trođ nađo? Ngûúđi ta nhíơn thíịy rùìng trong hai khuynh hûúâng kònh ắch nhau, coâ möơt khuynh hûúâng lađ hiïín nhiïn cođn khuynh hûúâng kia thò khöng Lađm thïị nađo cho khuynh hûúâng nađy roô rïơt ra vađ trong trûúđng húơp lađ ặúơc thò lađm sao chûâng toê ặúơc khuynh hûúâng sau nađy, duđ khöng xaâc thûơc lađ thaâi ăöơ ăöơc nhíịt phaât sinh ra ặúơc? Caâc baơn cođn hoêi gò töi nûôa

khöng? Nïịu khöng thò chñnh töi cuông cođn nhiïìu cíu ăùơt ra nûôa Töi nhùưc laơi rùìng nhûông hađnh vi sai laơc tûơ chuâng ăöịi vúâi chuâng ta chùỉng coâ lúơi löơc gò nhûng chuâng ta chó muöịn dûơa vađo ăoâ ăïí tòm ra ặúơc nhûông kïịt quaê coâ thïí aâp duơng vađo mön phín tím hoơc thöi Vò thïị nïn töi ăùơt cíu hoêi nhû sau: nhûông yâ muöịn, nhûông khuynh hûúâng coâ thïí lađm röơn nhûông yâ muöịn vađ khuynh hûúâng khaâc lađ thïị nađo vađ giûôa möơt khuynh hûúâng bõ gíy röịi vađ möơt khuynh hûúâng gíy röịi coâ liïn quan gò? Nhû thïị tûâc lađ chó sau khi giaêi ăaâp tíịt caê nhûông cíu hoêi nađy thò cöng viïơc thûơc sûơ cuêa chuâng ta múâi bùưt ăíìu

Víơy: sûơ giaêi thñch cuêa chuâng ta coâ giaâ trõ vúâi moơi trûúđng húơp lúô lúđi hay khöng? Töi tin lađ coâ vò möîi líìn xeât ăïịn möơt sûơ lúô lúđi chuâng ta laơi quay trúê laơi löịi giaêi thñch ăoâ Nhûng khöng coâ gò chûâng toê rùìng khöng coâ nhûông sûơ lúô lúđi phaât sinh tûđ nhûông löịi khaâc Coâ thïí ặúơc Nhûng ặâng vïì phûúng diïơn lyâ thuýịt thò duđ coâ nhûông sûơ ăoâ nûôa thò cuông chùỉng quan hïơ gò míịy, búêi leô nhûông ăiïìu kïịt luíơn cuêa chuâng ta trong nhûông dođng trïn víîn cođn nguýn giaâ trõ ngay caê khi nhûông sûơ lúô lúđi phuđ húơp vúâi quan niïơm cuêa chuâng ta chó lađ söị ñt, nhûng thûơc sûơ khöng phaêi nhû thïị Cođn vïì cíu hoêi sau ăoâ lađ chuâng ta coâ nïn ăem nhûông kïịt quaê thu lûúơm ặúơc vïì nhûông sûơ lúô lúđi aâp duơng vađo nhûông hađnh vi sai laơc khaâc khöng, cíu traê lúđi cuêa töi lađ coâ Caâc baơn seô thíịy töi lađm thïị lađ phaêi khi chuâng ta xeât ăïịn nhûông thñ duơ vïì viïịt sai, töi ăïì nghõ cuđng caâc baơn haôy taơm gaâc víịn ăïì ăoâ laơi cho ăïịn khi xeât xong víịn ăïì lúô lúđi

Vađ bíy giúđ ăïịn caâc sûơ mïơt moêi, kñch ăöơng, ăaông trñ, röịi loaơn trong sûơ chuâ yâ vađ tuíìn hoađn ăoâng nhûông vai trođ gò trong sûơ hoaơt ăöơng tinh thíìn? Víịn ăïì nađy cíìn ặúơc xem xeât cíín thíơn Chuâng ta khöng hïì phuê nhíơn nhûông ăiïìu caâc mön khaâc khùỉng ắnh; thûúđng thûúđng mön nađy chó ặa thïm vađo nhûông ăiïìu khùỉng ắnh ăoâ nhûông ýịu töị múâi, vađ trong nhiïìu trûúđng húơp nhûông ăiïìu ặa thïm vađo nađy laơi lađ nhûông ăiïìu cíìn thiïịt AÊnh hûúêng cuêa caâc sûơ kiïơn sinh lyâ do nhûông khoâ chõu, nhûông sûơ röịi loaơn trong böơ maây tuíìn hoađn, nhûông tònh traơng cú thïí suy ăöìi gíy ra ăöịi vúâi sûơ phaât sinh caâc lúô lúđi phaêi ặúơc cöng nhíơn hoađn toađn khöng deđ dùơt Nhûông kinh nghiïơm baên thín cuêa baơn ăuê ăïí baơn cöng nhíơn aênh hûúêng ăoâ Nhûng giaêi thñch nhû thïị lađ giaêi thñch quaâ ñt Trûúâc hïịt, nhûông traơng thaâi vûđa kïí khöng phaêi lađ nhûông ăiïìu kiïơn cíìn thiïịt cho nhûông hađnh vi sai laơc Ngay caê nhûông ngûúđi khoeê maơnh bònh thûúđng cuông lúô lúđi Nhûông ýịu töị cú thïí nađy chó coâ giaâ trõ khi chuâng lađm dïî dađng cho sûơ phaât sinh cuêa nhûông sûơ lúô lúđi

Ăïí chûâng minh sûơ coâ liïn quan ăoâ, coâ möơt líìn töi ăaô duđng möơt sûơ so saânh vađ ngađy nay laơi phaêi ăem duđng laơi vò khöng cođn sûơ

gò töịt hún Vñ duơ nhû möơt höm ăi chúi ban ăïm trong möơt núi vùưng veê töi bõ keê gian chùơn laơi tríịn löơt ăöìng höì vađ tuâi tiïìn, töi ăïịn ăöìn caênh saât trònh rùìng sûơ vùưng veê vađ boâng töịi ăaô tríịn löơt ăöìng höì vađ tiïìn baơc cuêa töi thò chùưc chùưn öng caênh saât seô traê lúđi rùìng: “Öng khöng thïí cùưt nghôa möơt caâch maây moâc nhû thïị ặúơc Nïịu öng muöịn, töi seô giaêi thñch nhû sau: vò ặúơc boâng töịi vađ sûơ vùưng veê che chúê, möơt tïn cûúâp vö danh ăaô cûúâp cuêa öng nhûông víơt ăaâng giaâ Theo yâ töi ăiïìu cíìn ăöịi vúâi öng lađ tòm ặúơc tïn cûúâp; vađ chó luâc ăoâ chuâng ta múâi coâ hy voơng tòm thíịy nhûông ăöì ăaô míịt”

Nhûông ýịu töị vûđa tím lyâ vûđa sinh lyâ nhû sûơ kñch ăöơng, sûơ ăaông trñ, sûơ röịi loaơn trong sûơ chuâ yâ, tíịt nhiïn khöng coâ ñch gò trong viïơc cùưt nghôa nhûông hađnh vi sai laơc Ăoâ chó lađ möơt caâch noâi, nhûông bònh phong khöng lađm cho chuâng ta khöng nhòn ặúơc Ngûúđi ta coâ thïí tûơ hoêi: trong möơt trûúđng húơp ăùơc biïơt nađo ăoâ, nguýn nhín cuêa sûơ kñch ăöơng, cuêa sûơ lïơch laơc trong sûơ chuâ yâ lađ gò? Ngoađi ra nhûông aênh hûúêng cuêa thanh ím, giöịng nhau cuêa lúđi noâi, nhûông sûơ liïn tûúêng quen thuöơc cuêa tiïịng noâi cuông coâ möơt vađi phíìn quan troơng Tíịt caê nhûông ýịu töị ăoâ lađm dïî dađng cho sûơ phaât sinh cuêa sûơ lúô lúđi bùìng caâch chó ặúđng cho hûúu chaơy Nhûng coâ phaêi trûúâc mùưt töi coâ sùĩn möơt con ặúđng lađ chùưc chùưn töi phaêi theo con ặúđng ăoâ khöng? Cíìn phaêi coâ möơt lyâ do gò, möơt ăöơng lûơc nađo thuâc ăííy töi Víơy nhûông liïn quan vïì ím thanh, nhûông sûơ giöịng nhau vïì chûô duđng, cuông nhû nhûông ýịu töị vïì cú thïí chó phuơ hoơa vađo sûơ phaât minh ra caâc sûơ lúô lúđi thöi chûâ khöng cùưt nghôa ặúơc

Ngay khi töi ăang noâi chuýơn vúâi caâc baơn, trong ăa söị caâc trûúđng húơp, bađi noâi chuýơn cuêa töi khöng hïì bõ röịi loaơn búêi sûơ kiïơn lađ caâc chûô töi duđng coâ thïí giöịng caâc chûô khaâc vïì ím thanh hay liïn laơc chùơt cheô vúâi caâc tiïịng phaên nghôa hay gíy ra nhûông sûơ liïn tûúêng thûúđng duđng Cíìn ăïịn ngûúđi ta coâ thïí noâi nhû Wundt rùìng sûơ lúô lúđi xaêy ra khi sau möơt cún suy ăöìi cú thïí, khuynh hûúâng liïn tûúêng aât hùỉn caâc khuynh hûúâng khaâc trong viïơc noâi nùng Lúđi giaêi thñch nađy seô hoađn toađn ăuâng nïịu khöng coâ nhûông thñ nghiïơm traâi laơi cho rùìng nhiïìu khi trong nhûông sûơ lúô lúđi khöng hïì coâ boâng daâng cuêa nhûông ýịu töị cú thïí hay sûơ liïn tûúêng

Nhûng töi thíịy cíu hoêi cuêa baơn vïì phûúng saâch ngûúđi ta nhíơn thíịy hai khuynh hûúâng coâ liïn quan ăïịn nhau Coâ leô caâc baơn khöng ngúđ rùìng tuyđ theo cíu traê lúđi nhû thïị nađo mađ cíu hoêi ăoâ seô