Tíịt nhiïn töi khöng thïí noâi trûúâc rùìng baơn seô biïịt nhûông gò vïì mön phín tím hoơc khi tham dûơ vađo nhûông buöíi diïîn giaêng nađy, nhûng coâ ăiïìu chùưc chùưn lađ viïơc ăïịn ăï
Trang 1suy nghô cuêa baơn seô lađm cho baơn trúê thađnh ngûúđi thuđ ắch mön phín tím hoơc Baơn seô biïịt lađ baơn phaêi lađm gò ăïí vûúơt qua yâ tûúêng chöịng ăöịi tûơ nhiïn ăoâ Tíịt nhiïn töi khöng thïí noâi trûúâc rùìng baơn seô biïịt nhûông gò vïì mön phín tím hoơc khi tham dûơ vađo nhûông buöíi diïîn giaêng nađy, nhûng coâ ăiïìu chùưc chùưn lađ viïơc ăïịn ăïí hoơc hoêi khöng thöi chûa ăuê ăïí caâc baơn coâ thïí khaêo cûâu hay ăiïìu trõ theo phûúng phaâp phín tím Nïịu trong caâc baơn coâ ngûúđi nađo khöng muöịn dûđng laơi úê nhûông bûúâc ăíìu mađ muöịn ăi xa hún nûôa, töi seô khuýn hoơ khöng nïn lađm thïị Búêi vò, trong tònh traơng hiïơn thúđi, ngûúđi nađo choơn mön phín tím hoơc lađm sûơ nghiïơp cuêa ăúđi mònh thò seô khöng bao giúđ nöíi tiïịng trong trûúđng Ăaơi hoơc vađ khi ra trûúđng ăïí hađnh nghïì Ngûúđi ăoâ seô gùơp ngay trong xaô höơi chung quanh mònh nhûông ngûúđi vò khöng hiïíu mö tï gò vïì víịn ăïì, seô nhòn hoơ bùìng con mùưt nghi ngúđ, thuđ ắch, sùĩn sađng lađm ăuê moơi ăiïìu ăïí phaâ phaâch hoơ Chó cíìn nghô ăïịn nhûông ăiïìu ăïí xaêy ăïịn cuđng vúâi nhûông cuöơc chiïịn tranh, baơn seô hiïíu söị ngûúđi lođng ma daơ quyê ăoâ ăöng nhû thïị nađo
Nhûng duđ sao cuông coâ nhûông ngûúđi bõ löi cuöịn búêi nhûông yâ tûúêng múâi meê, bíịt chíịp nhûông sûơ bíịt tiïơn vûđa ặúơc trònh bađy Nïịu coâ nhûông baơn nađo thuöơc daơng ngûúđi ăoâ vađ muöịn trúê laơi ăíy möơt líìn thûâ hai nûôa bíịt chíịp nhûông lúđi baâo trûúâc cuêa töi thò hoơ seô ặúơc hoan nghïnh Nhûng duđ sao caâc baơn cuông cíìn biïịt ăïịn nhûông khoâ khùn ăoâ lađ nhûông khoâ khùn nađo vađ ăíịy lađ nhûông ăiïìu mađ töi sùưp noâi cho caâc baơn nghe
Khoâ khùn thûâ nhíịt gùưn liïìn ngay vađo viïơc giaêng daơy mön phín tím hoơc Trong khi hoơc y khoa, caâc baơn ăaô quen ặúơc nhòn thíịy, vñ duơ nhû nhûông chuíín bõ vïì cú thïí hoơc, nhûông chíịt hiïơn ra sau möơt phaên ûâng hoâa hoơc, sûơ co ruât cuêa möơt bùưp thõt khi gín bõ kñch thñch Sau nađy baơn seô ặúơc quan saât ngûúđi bïơnh, nhûông díịu hiïơu bïơnh hoaơn cuêa ngûúđi nađy, vađ trong nhiïìu trûúđng húơp baơn cođn ặúơc tíơn mùưt nhòn thíịy vi truđng bïơnh nûôa Vïì mön giaêi phíîu, baơn seô tham dûơ vađo nhûông líìn möí xeê, vađ coâ khi chñnh baơn cuông lađm nhûông cöng viïơc ăoâ Vađ ngay caê trong caâc bïơnh vïì tinh thíìn caâc baơn cuông ặâng trûúâc möơt ngûúđi bïơnh, theo doôi sûơ thay ăöíi trïn neât mùơt cuêa hoơ, vađ baơn seô coâ dõp quan saât thíơt nhiïìu ăiïìu lađm cho baơn xuâc ăöơng vađ ghi nhúâ maôi maôi Vò thïị, möơt võ giaâo sû ăaơi hoơc chó giûô ắa võ möơt ngûúđi hûúâng díîn, möơt thöng dõch viïn theo baơn ăïí giaêi thñch nhû díîn baơn vađo trong viïơn baêo tađng cuêa öng ta, trong khi baơn trûơc tiïịp vúâi nhûông sûơ viïơc mađ baơn cho lađ múâi meê
Trang 2Khöí möơt ăiïìu lađ trong mön phín tím hoơc sûơ viïơc xaêy ra khaâc hùỉn Khi ăiïìu trõ möơt ngûúđi bïơnh trong mön nađy, ngûúđi thíìy thuöịc chùỉng lađm gò khaâc hún lađ trođ chuýơn vúâi ngûúđi bïơnh Ngûúđi bïơnh noâi, kïí cho baơn nghe nhûông biïịn cöị xaêy ra trong ăúđi hoơ, nhûông caêm tûúêng hiïơn thúđi, nhûông yâ muöịn, nhûông sûơ caêm ăöơng trong ăúđi hoơ Ngûúđi thíìy thuöịc ăïí yâ hûúâng díîn nhûông tû tûúêng cuêa ngûúđi bïơnh, nhùưc nhúê cho anh ta nhúâ laơi, hûúâng sûơ chuâ yâ cuêa anh ta vïì möơt hûúâng nađo ăoâ, giaêi thñch cho anh ta nghe, quan saât xem anh
ta coâ hiïíu hay khöng nhûông phaên ûâng gíy cho anh ta Vò nhûông ngûúđi bïơnh thûúđng thûúđng lađ vö hoơc, chó quen vúâi nhûông ăiïìu mùưt thíịy tai nghe, hay súđ moâ ặúơc, y nhû xem chiïịu boâng nïn khöng bao giúđ ngíìn ngaơi gò mađ khöng toê veê nghi ngúđ sûơ kiïịn hiïơu cuêa möơt löịi trõ bïơnh chó bùìng nhûông lúđi noâi coâ veê nhû ăíìu Ngö mònh Súê Sûơ nghi ngúđ chó trñch nađy khöng húơp lyâ chuât nađo Khöng phaêi rùìng chñnh nhûông ngûúđi bïơnh ăoâ cuông biïịt rùìng coâ nhûông ngûúđi bïơnh luâc nađo cuông tûúêng rùìng mònh coâ nhûông triïơu chûâng nađy hay triïơu chûâng khaâc û? Trong thúđi cöí xûa nhûông lúđi noâi ặúơc coi nhû nhûông trođ phuđ thuêy vađ bíy giúđ cuông víîn cođn giûô ặúơc nhûông quýìn lûơc nhû ngađy xûa Chó cíìn noâi möơt tiïịng lađ möơt ngûúđi coâ thïí lađm cho möơt ngûúđi khaâc sung sûúâng hay ăííy hoơ vađo chöî tuýơt voơng Võ giaâo
sû duđng tiïịng noâi ăïí truýìn nhûông hiïíu biïịt cho hoơc trođ, nhúđ nhûông tiïịng noâi mađ möơt diïîn giaê ăaô löi cuöịn ặúơc thñnh giaê Chñnh nhûông tiïịng noâi ăaô gíy ra nhûông xuâc ăöơng vađ lađ nhûông phûúng saâch mađ loađi ngûúđi thûúđng duđng ăïí gíy aênh hûúêng vúâi ăöìng loaơi
Vò nhûông leô ăoâ chuâng ta khöng nïn tòm caâch giaêm búât giaâ trõ cuêa nhûông lúđi noâi trong mön trõ liïơu vïì tinh thíìn, vađ chuâng ta chó nïn tham dûơ vúâi tñnh caâch bađng thñnh vađo nhûông cuöơc noâi chuýơn giûôa ngûúđi thíìy thuöịc vađ ngûúđi bïơnh trong phín tím hoơc
Nhûng duđ chó muöịn tham dûơ vúâi tñnh caâch bađng thñnh thöi cuông khöng ặúơc Cíu chuýơn giûôa nhûông ngûúđi bïơnh vađ thíìy thuöịc khöng thïí ăïí cho ngûúđi ngoađi nghe vađ khöng thïí duđng ăïí biïíu diïîn Tíịt nhiïn trong nhûông giúđ giaêng daơy, ngûúđi ta coâ thïí ặa ra trûúâc caâc sinh viïn möơt ngûúđi bïơnh thíìn kinh ăïí hoơ noâi cho nghe nhûông ăiïìu ăaâng phađn nađn vađ nhûông triïơu chûâng bïơnh hoaơn cuêa hoơ Nhûng chó coâ thïị thöi Chó khi nađo giûôa ngûúđi bïơnh vađ ngûúđi thíìy thuöịc coâ möơt sûơ thöng caêm ăùơc biïơt thò ngûúđi bïơnh múâi cho ngûúđi thíìy thuöịc biïịt nhûông ăiïìu ngûúđi nađy cíìn biïịt Möîi khi thíịy möơt ngûúđi laơ, duđ chó lađ möơt ngûúđi khöng toê ra tođ mođ, ngûúđi bïơnh cuông im ngay khöng noâi gò nûôa Búêi vò nhûông ăiïìu cíìn biïịt lađ nhûông ăiïìu thíìm kñn trong ăúđi ngûúđi bïơnh, nhûông ăiïìu hoơ cíìn
Trang 3giíịu khöng cho ngûúđi khaâc biïịt vađ sau lađ nhûông ăiïìu mađ hoơ cuông khöng thuâ vúâi chñnh hoơ nûôa
Vò víơy, duđ chó muöịn tham dûơ nhû möơt bađng thñnh thöi vađo möơt líìn trõ bïơnh vïì phín tím, baơn cuông khöng lađm ặúơc Baơn chó coâ thïí nghe noâi vïì phûúng phaâp ăoâ thöi vađ muöịn noâi cho thíơt ăuâng thò baơn chó coâ thïí nghe ngûúđi khaâc noâi laơi thöi Chñnh vò chó ặúơc nghe qua möơt ngûúđi thûâ hai mađ baơn khoâ lođng phaân ăoaân ặúơc cho chñnh xaâc Tíịt caê ăïìu phuơ thuöơc vađo chöî baơn coâ thïí tin cíơy vađo ngûúđi noâi cho baơn nghe nhûông ăiïìu ăoâ túâi mûâc nađo
Vñ duơ: khöng phaêi baơn ăang ngöìi nghe möơt bađi hoơc vïì mön phín tím hoơc mađ lađ möơt bađi hoơc sûê kyâ vïì ăúđi söịng vađ sûơ nghiïơp cuêa Ăaơi ăïị Alexandre Baơn coâ nhûông lyâ do gò ăïí tin rùìng nhûông ăiïìu giaâo sû sûê hoơc ăang giaêng daơy lađ ăuâng vúâi sûơ thûơc? Múâi nghe
ra thò coâ veê nhû öng giaâo sû sûê cođn ăang úê trong möơt tònh traơng khöng ăaâng tin bùìng öng giaâo sû phín tím hoơc, búêi leô öng giaâo sû sûê hoơc chûa tûđng ặúơc tham dûơ vađo sûơ nghiïơp cuêa Ăaơi ăïị Alexandre trong khi öng giaâo sû phín tím hoơc ñt nhíịt cuông noâi cho baơn nghe nhûông ăiïìu do chñnh öng ta nhíơn thíịy Nhûng coâ möơt sûơ viïơc lađm cho chuâng ta coâ thïí tin cíơy núi öng giaâo sû sûê hoơc ặúơc Öng giaâo sû sûê hoơc coâ thïí ýu cíìu baơn ăoơc nhûông bađi cuêa caâc nhađ vùn ăöìng thúđi vúâi nhûông viïơc xaêy ra trong lõch sûê hoùơc cuông khaâ gíìn vúâi nhûông sûơ viïơc ăoâ, nghôa lađ nhûông cuöịn saâch cuêa Plutarque, Diodore, Artien Nhađ sûê hoơc cuông coâ thïí ặa cho caâc baơn xem nhûông baên chuơp caâc ăöìng tiïìn, nhûông pho tûúơng caâc võ vua hay möơt bûâc hònh thúđi Popeâe hoơa tríơn ăaânh Issos Noâi thûơc ra tíịt caê nhûông tađi liïơu ăoâ chó chûâng toê rùìng coâ nhiïìu thïị hïơ trûúâc ăaô tin tûúêng lađ coâ Ăaơi ăïị Alexandre thûơc vađ nhûông chiïịn cöng cuêa ngađi cuông coâ thûơc luön, vađ nhûông nhíơn xeât nađy coâ thïí múê ặúđng cho baơn trong cöng viïơc phï bònh sûê liïơu Baơn coâ thïí kïịt luíơn lađ nhûông ăiïìu mađ ngûúđi ta noâi vïì Ăaơi ăïị Alexandre khöng ăaâng tin cho lùưm vađ nhíịt lađ khöng thïí ặúơc kïí laơi vúâi moơi chi tiïịt cíìn thiïịt; víơy mađ töi khöng tin rùìng baơn coâ thïí rúđi phođng diïîn thuýịt ra vïì mađ víîn nghi ngúđ rùìng coâ leô Ăaơi ăïị Alexandre khöng coâ thûơc Sûơ lyâ luíơn cuêa baơn dûơa trïn hai ăiïím chñnh sau ăíy: ăiïím thûâ nhíịt: diïîn giaê khöng coâ lyâ do gò ăïí khuýịn khñch baơn tin vađo nhûông ăiïìu mađ chñnh öng ta khöng cho lađ ăaâng tin; ăiïím thûâ hai: tíịt caê nhûông saâch vïì sûê hoơc mađ chuâng ta coâ trong tay ăïìu giöịng nhau hay gíìn giöịng nhau vïì nhûông ăiïìu diïîn giaê ăaô trònh bađy Nïịu baơn khaêo cûâu ăïịn nhûông nguöìn göịc cuô kyô hún nûôa, baơn cuông seô ăïí yâ ăïịn
Trang 4nhûông ýịu töị vûđa kïí nghôa lađ nhûông lyâ do ăaô thuâc ăííy nhûông nhađ sûê hoơc vađ phuđ húơp giûôa nhûông lúđi chûâng nhíơn cuêa hoơ Trong trûúđng húơp Ăaơi ăïị Alexandre thò kïịt quaê lađm baơn ýn tím hún hùỉn trûúđng húơp cuêa Moise hay Nemrod chùỉng haơn Cođn vïì nhûông ăiïím nghi ngúđ vađ tûơ hoêi xem nhûông phuâc trònh cuêa möơt nhađ phín tím hoơc ăaâng tin cíơy ăïịn mûâc nađo thò sau ăíy baơn seô coâ nhiïìu dõp ăïí phaân ăoaân
Bíy giúđ baơn coâ quýìn hoêi töi lađ nïịu khöng coâ tiïu chuíín nađo ăïí xeât ăoaân vïì giaâ trõ cuêa mön phín tím hoơc, nïịu chuâng ta khöng coâ caâch nađo ăïí biïíu diïîn möơt trûúđng húơp phín tím hoơc thò chuâng
ta lađm thïị nađo ăïí hoơc mön ăoâ ặúơc vađ nhíịt lađ ăïí xaâc nhíơn giaâ trõ cuêa nhûông ăiïìu mađ mön nađy khùỉng ắnh Viïơc hoơc hoêi tíịt nhiïn khöng phaêi lađ ăiïìu dïî, coâ ríịt ñt ngûúđi theo hoơc mön nađy möơt caâch coâ hïơ thöịng nhûng duđ sao chuâng ta víîn coâ nhûông cûêa ngoô ăïí ăi vađo sûơ hoơc hoêi ăoâ Trûúâc hïịt chuâng ta hoơc mön phín tím hoơc bùìng caâch khaêo cûâu ngay chñnh baên thín mònh Khöng hùỉn rùìng ăoâ lađ möơt sûơ tûơ quan saât, nhûng nïịu cíìn ăïịn thò chuâng ta seô phaêi lađm viïơc ăoâ Coâ caê möơt söị hiïơn tûúơng tinh thíìn xaêy ra luön luön ặúơc nhiïìu ngûúđi biïịt ăïịn, chuâng ta coâ thïí khaêo cûâu ngay trong ngûúđi mònh nïịu ặúơc chó díîn vïì phûúng tiïơn chuýn mön Lađm nhû thïị chuâng
ta seô tiïịn ặúơc túâi lođng tin tûúêng lađ sûơ viïơc diïîn ra trong mön phín tím hoơc lađ ăuâng vađ nhûông ăiïìu mađ mön nađy quan niïơm khöng phaêi lađ sai Töi phaêi noâi rùìng chuâng ta khöng thïí chúđ ăúơi úê phûúng phaâp tûơ khaêo cûâu nhûông tiïịn böơ síu xa vïì mön hoơc Chuâng ta seô tiïịn böơ mau hún nhiïìu bùìng caâch cho möơt nhađ chuýn mön vïì phín tím hoơc phín tñch mònh, röìi lúơi duơng cú höơi ăïí thíịu hiïíu roô rađng vïì phûúng diïơn chuýn mön Khoêi cíìn phaêi noâi rùìng caâch hoơc hoađn haêo nađy bao giúđ cuông chó duđng cho möơt ngûúđi thöi chûâ khöng thïí duđng trong nhûông cuöơc höơi hoơp nhiïìu ngûúđi
Ngoađi ra, luâc múâi bûúâc chín vađo mön nađy, baơn cođn gùơp laơi möơt khoâ khùn nûôa, khoâ khùn nađy khöng gùưn liïìn vađo chñnh mön hoơc ăoâ, chñnh baơn lađ nguöìn göịc cuêa sûơ khoâ khùn ăoâ do nhûông ăiïìu baơn ăaô hoơc trong nhûông ngađy trûúâc khi hoơc vïì y khoa Nhûông ăiïìu ăaô hoơc tûđ trûúâc túâi nay ăaô in síu vađo trñ oâc baơn möơt chiïìu hûúâng tû tûúêng lađm cho baơn xa rúđi mön phín tím hoơc Baơn ăaô quen löịi gaân cho nhûông sûơ hoaơt ăöơng cuêa cú thïí vađ nhûông sûơ röịi loaơn trong cú thïí nađy nhûông nguýn nhín thuöơc vïì giaêi phíîu, baơn ăaô quen ặâng vïì phûúng diïơn hoâa hoơc hay víơt lyâ hoơc ăïí cùưt nghôa, quen quan niïơm sûơ viïơc theo sinh lyâ hoơc trong khi chûa bao giúđ baơn chuâ yâ túâi
Trang 5ăúđi söịng tinh thíìn daơt dađo trong cú thïí ặúơc cíịu taơo möơt caâch thûơc lađ hoađn haêo Vò thïị cho nïn baơn xa laơ hùỉn vúâi löịi tû tûúêng vïì tinh thíìn, coâ thoâi quen nhòn nhûông tû tûúêng nađy bùìng con mùưt nghi ngúđ, khöng chõu cho rùìng nhûông tû tûúêng ăoâ coâ thïí coâ tñnh caâch khoa hoơc chó ăaâng dađnh riïng cho nhûông con ngûúđi phađm tuơc khöng hiïíu biïịt, nhûông nhađ thi sô, nhûông triïịt gia cuêa thiïn nhiïn cuêa mön thíìn bñ hoơc Tíịt caê nhûông giúâi haơn ăoâ chùưc chùưn coâ haơi cho sûơ hoaơt ăöơng cuêa baơn trong mön phín tím hoơc búêi vò theo lïơ thûúđng trong tíịt caê nhûông sûơ giao thiïơp giûôa ngûúđi vúâi ngûúđi, ngûúđi bïơnh bao giúđ cuông bùưt ăíìu bùìng caâch trònh bađy cho baơn xem phûúng diïơn tinh thíìn cuêa anh ta Töi chó súơ baơn seô bõ buöơc phaêi boê ra möơt bïn nhûông phûúng phaâp trõ liïơu víîn thûúđng duđng cho nhûông anh chađng phađm tuơc hay thíìn bñ
Töi khöng phaêi lađ khöng biïịt giaâ trõ cuêa nhûông ăiïìu ngûúđi ta ặa ra ăïí bađo chûôa cho nhûông thiïịu soât trong cöng viïơc giaâo duơc baơn vïì phûúng diïơn y khoa Chuâng ta haôy cođn thiïịu caâi khoa hoơc coâ tñnh caâch triïịt hoơc phuơ thuöơc coâ thïí duđng vađo nhûông muơc tiïu
do nhûông hoaơt ăöơng y khoa ăùơt ra Mön hoơc Triïịt lyâ hoơc thuíìn tuây cuông nhû mön Tím lyâ mö taê hay Tím lyâ hoơc thûơc nghiïơm liïn quan ăïịn mön sinh lyâ hoơc vïì caâc giaâc quan Khöng mön nađo theo löịi mađ ngûúđi ta daơy caâc baơn úê trûúđng coâ ñch vïì nhûông liïn quan giûôa thïí xaâc vađ tím höìn cuông nhû giuâp cho baơn hiïíu ặúơc bíịt cûâ möơt sûơ röịi loaơn thíìn kinh nađo Ngay trong khuön khöí cuêa y hoơc, mön chûôa bïơnh tinh thíìn quaê cuông coâ mö taê nhûông sûơ röịi loaơn vađ tinh thíìn quan saât ặúơc vađ tíơp trung chuâng laơi trong nhûông luâc dïî chõu nhíịt, caâc nhađ chuýn mön vïì tinh thíìn chùưc cuông tûơ hoêi khöng biïịt nhûông sûơ thu xïịp cuêa hoơ quaê coâ xûâng ăaâng ặúơc goơi lađ coâ tñnh caâch khoa hoơc hay khöng? Chuâng ta khöng hïì biïịt nguöìn göịc, sûơ diïîn biïịn cuông nhû nhûông díy liïn laơc höî tûúng cuêa caâc triïơu chûâng ghi ặúơc trong caâc baên phín loaơi vïì bïơnh lyâ: ngûúđi ta chûa tûđng chûâng minh ặúơc rùìng nhûông triïơu chûâng ăoâ vúâi linh höìn coâ möơt sûơ tûúng ûâng nađo khöng, vađ nïịu coâ möơt sûơ thay ăöíi nađo trong linh höìn thò nhûông sûơ thay ăöíi nađy khöng cùưt nghôa ặúơc gò vïì nhûông triïơu chûâng nhíơn thíịy Nhûông röịi loaơn thíìn kinh nađy chó coâ thïí ặúơc trõ liïơu nhû nhûông biïịn chûâng phuơ thuöơc cuêa möơt bïơnh nađo ăoâ trong cú thïí
Sûơ thiïịu soât, mön phín tím hoơc nhíịt ắnh san bùìng Phín tím hoơc muöịn hiïịn cho möơt bïơnh lyâ vïì tinh thíìn caâi cùn baên mađ mön nađy thiïịu soât, hy voơng tòm ra ặúơc möơt möi trûúđng hoaơt ăöơng
Trang 6chung cho sûơ gùơp gúô giûôa möơt sûơ röịi loaơn cú thïí vađ sûơ röịi loaơn tinh thíìn vađ lađm cho sûơ gùơp gúô nađy trúê lïn dïî hiïíu Muöịn ăaơt ặúơc muơc ăñch ăoâ, mön phín tím hoơc phaêi boê rúi hïịt moơi tiïn kiïịn vïì cú thïí hoơc, hoâa hoơc hay sinh lyâ hoơc, mađ chó chùm chuâ vađo nhûông khaâi niïơm tím lyâ thuíìn tuây thöi: töi súơ rùìng baơn seô cho ăiïìu nađy lađ kò laơ
Cođn möơt khoâ khùn thûâ ba nûôa lađ keê chõu traâch nhiïơm khöng phaêi lađ baơn cuông nhû nhiïìu ăiïìu baơn hoơc tûđ trûúâc Trong nhûông ăiïìu kiïơn tiïn quýịt cuêa mön phín tím hoơc coâ hai ăiïìu lađm cho moơi ngûúđi khoâ chõu vađ bõ híìu hïịt moơi ngûúđi baâc boê Möơt ăiïìu lađ do thađnh kiïịn vïì tri thûâc, möơt ăiïìu lađ do thađnh kiïịn vïì luín lyâ vađ nghïơ thuíơt Chuâng ta ặđng coi thûúđng nhûông thađnh kiïịn ăoâ; ăoâ lađ nhûông caâi coâ nhiïìu quýìn lûơc lùưm, nhûông caâi cođn söịng soât laơi qua nhûông giai ăoaơn phaât triïín ríịt coâ lúơi, coâ khi cíìn thiïịt nûôa cuêa nhín loaơi Nhûông thađnh kiïịn nađy ặúơc baêo töìn bùìng nhûông sûâc maơnh vïì tònh caêm vađ ríịt khoâ ăaânh baơi
Theo ăiïìu tiïn thuýịt thûâ nhíịt thò nhûông hoaơt ăöơng tinh thíìn thûúđng thûúđng lađ vö thûâc, khi coâ möơt hoaơt ăöơng nađo coâ yâ thûâc thò ăoâ chó lađ nhûông hoaơt ăöơng leê loi, möơt phíìn nhoê nađo ăoâ cuêa ăúđi söịng tinh thíìn noâi chung thöi Vïì ăiïím nađy, baơn haôy nhúâ laơi lađ chuâng ta, traâi laơi, coi nhûông hoaơt ăöơng nađy lađ coâ yâ thûâc, coi yâ thûâc nhû möơt caâi gò ăùơc biïơt biïíu thõ, nhû möơt ắnh nghôa cuêa tinh thíìn vađ tím lyâ hoơc chñnh lađ mön hoơc vïì nhûông chûâa ặơng trong yâ thûâc Sûơ ăöìng hoâa giûôa tinh thíìn vađ yâ thûâc coâ veê tûơ nhiïn ăïịn nöîi nïịu coâ ngûúđi toê veê nghi ngúđ lađ chuâng ta phaên ăöịi ngay Víơy mađ mön phín tím hoơc khöng thïí nađo khöng nghi ngúđ vïì sûơ ăöìng hoâa nađy ặúơc Phín tím hoơc ắnh nghôa tinh thíìn nhû möơt caâi gò göìm coâ nhûông diïîn biïịn chung cho caê tònh caêm, tû tûúêng vađ yâ chñ Phín tím hoơc cođn khùỉng ắnh möơt tû tûúêng vađ möơt yâ chñ vö thûâc Nhûng ắnh nghôa vađ khùỉng ắnh nhû thïị, mön hoơc nađy seô lađm míịt caêm tònh cuêa nhûông ngûúđi baơn, lađm cho hoơ nghi ngúđ rùìng coâ leô ăoâ chó lađ möơt khoa hoơc thíìn bñ, quaâi ăaên, muöịn xíy dûơng trong boâng töịi vađ thaê cíu nhúđ nûúâc ăuơc Tíịt nhiïn baơn chûa hiïíu taơi sao töi coâ thïí coi lađ thađnh kiïịn möơt lúđi noâi trûđu tûúơng nhû cíu khùỉng ắnh rùìng: “tinh thíìn tûâc lađ coâ yâ thûâc” Nhûng baơn cuông chûa thïí hiïíu ặúơc lađ sûơ tiïịn triïín cuêa mön hoơc ăaô ặa ra quan ăiïím rùìng lađm gò coâ vö thûâc (cûâ cho rùìng vö thûâc coâ thûơc ăi) cuông nhû baơn chûa hiïíu ặúơc khi quan niïơm nhû chuâng ta coâ lúơi nhûông gò Thaêo luíơn vïì víịn ăïì tòm hiïíu xem coâ nïn ăöìng tñnh hoâa tinh thíìn vađ yâ thûâc khöng, hay nïn
Trang 7múê röơng tinh thíìn ra khoêi giúâi haơn cuêa yâ thûâc coâ veê nhû chó muöịn chúi chûô, nhûng töi coâ thïí quaê quýịt vúâi baơn rùìng, sûơ cöng nhíơn rùìng coâ nhûông sûơ hoaơt ăöơng tinh thíìn vö thûâc seô múê cho khoa hoơc möơt hûúâng ăi múâi coâ tñnh chíịt quýịt ắnh
Cuông thïị, baơn khöng thïí ngúđ rùìng nhûông ăiïìu töi vûđa noâi trïn vúâi nhûông ăiïìu töi sùưp noâi laơi coâ thïí coâ möơt díy liïn laơc chùơt cheô ăïịn thïị Ăiïìu phaât minh thûâ hai cuêa mön phín tím hoơc lađ khùỉng ắnh rùìng, nhûông raơo rùơc vïì tònh duơc, duđ hiïíu theo nghôa heơp hay nghôa röơng, cuông giûô möơt ắa võ vö cuđng quan troơng mađ cho ăïịn nay ngûúđi ta víîn chûa hiïíu roô ăuâng mûâc trong ăúđi söịng tinh thíìn, chuâng chñnh lađ nguýn nhín cuêa nhiïìu bïơnh vïì thíìn kinh vađ tinh thíìn Hún thïị nûôa, phín tím hoơc cođn khùỉng ắnh rùìng, nhûông raơo rûơc vïì tònh duơc tham dûơ möơt phíìn khöng nhoê vađo cöng viïơc saâng taơo cuêa trñ oâc loađi ngûúđi, vïì phûúng diïơn vùn hoâa nghïơ thuíơt vađ ăúđi söịng xaô höơi
Theo kinh nghiïơm cuêa töi thò sûơ thuđ gheât do sûơ phaât minh nađy cuêa mön phín tím hoơc gíy nïn chñnh lađ lyâ do quan troơng nhíịt lađm cho moơi ngûúđi khöng chõu chíịp nhíơn mön hoơc ăoâ Baơn coâ muöịn töi cùưt nghôa sûơ kiïơn ăoâ nhû thïị nađo khöng? Chuâng töi tin rùìng vùn hoâa ăaô ặúơc saâng taơo dûúâi sûơ thuâc ăííy cuêa sûơ cíìn thiïịt trong cuöơc söịng vađ nhiïìu khi líịn aât caê caâc sûơ ăođi hoêi cuêa baên nùng, vađ röìi hïịt ăúđi noơ ăïịn ăúđi kia vùn hoâa cûâ ặúơc saâng taơo nhû thïị maôi
vò möîi caâ nhín nađo khi vađo ăúđi ăïìu phaêi vò nhûông lúơi ñch chung mađ
hy sinh baên nùng cuêa mònh Trong nhûông baên nùng bõ kòm haôm khöng ặúơc thoêa maôn ăoâ, nhûông sûơ raơo rûơc vïì tònh duơc chiïịm möơt
võ trñ vö cuđng quan troơng: Nhûông baên nùng tònh duơc khöng bõ chïị ngûơ hùỉn hoi vađ möîi caâ nhín nađo tham dûơ vađo cöng viïơc saâng taơo vùn hoâa cuông coâ thïí gùơp sûơ hiïím nguy lađ baên nùng cuêa mònh seô chöịng traê laơi sûơ kòm haôm ăoâ Nïìn vùn hoâa cuêa möơt xaô höơi khöng coâ sûơ ăe doơa nađo nùơng nïì hún lađ nhòn thíịy sûơ xa ăoơa cuêa vùn hoâa trûúâc sûơ phoâng tuâng cuêa baên nùng muöịn quay trúê vïì tònh traơng baân khai cöí xûa Vò thïị cho nïn xaô höơi khöng muöịn nhùưc nhúê cho mònh biïịt lađ mònh ăang ặâng dûơa trïn nhûông nïìn moâng khöng coâ
gò lađ vûông chùưc; xaô höơi khöng coâ lúơi gò trong viïơc phaêi cöng nhíơn sûâc maơnh cuêa caâc baên nùng tònh duơc, sûơ quan troơng cuêa ăúđi söịng tònh duơc: Xaô höơi ăaô theo möơt phûúng phaâp giaâo duơc coâ muơc ăñch lađm cho moơi ngûúđi khöng ăïí yâ ăïịn nhûông víịn ăïì ăoâ Vò thïị xaô höơi khöng chõu ặơng ặúơc nhûông kïịt quaê mađ mön phín tím hoơc ăaô ăaơt ặúơc; xaô höơi sùĩn sađng xua ăuöíi nhûông thađnh quaê ăoâ vađ cho
Trang 8rùìng chuâng ăaâng kinh túêm vïì moơi phûúng diïơn Nhûng ngûúđi ta khöng thïí duđng nhûông lúđi traâch moâc loaơi ăoâ ăïí tiïu huêy möơt kïịt quaê khaâch quan coâ tñnh khoa hoơc Nhûông ngûúđi chöịng ăöịi nïịu muöịn ngûúđi khaâc taân thađnh mònh thò phaêi ặâng vïì phûúng diïơn trñ thûâc Nhûng trñ oâc loađi ngûúđi thûúđng sùĩn sađng coi nhûông gò mònh khöng thñch lađ bíịt cöng, vò thïị nïn hoơ coâ chöịng ăöịi mònh cuông lađ ăiïìu dïî hiïíu Do ăoâ, xaô höơi biïịn nhûông ăiïìu hoơ khöng thñch thađnh nhûông ăiïìu bíịt cöng, chöịng ăöịi mön phín tím hoơc khöng phaêi bùìng nhûông lyâ leô húơp lyâ vađ cuơ thïí mađ toađn bùìng nhûông lyâ leô tònh caêm, duđng thađnh kiïịn cuêa mònh mađ bo bo giûô nhûông yâ kiïịn chöịng ăöịi khöng theđm nghe nhûông lúđi biïơn baâc
Nhûng töi cíìn noâi rùìng, khi ặa ra víịn ăïì noâi trïn töi khöng muöịn trònh bađy möơt khuynh hûúâng nađo caê Muơc ăñch duy nhíịt cuêa chuâng töi lađ trònh bađy möơt sûơ viïơc nhíơn thíịy sau bao nhiïu cöng trònh khaêo cûâu ăíìy khoâ khùn Möơt líìn nûôa chuâng töi phaên ăöịi ặa nhûông nhíơn xeât trong ăúđi söịng thûúđng ngađy vađo trong cöng viïơc khaêo cûâu khoa hoơc, khöng cíìn xem xeât nhûông ăiïìu ngûúđi ta lo súơ coâ húơp lyâ hay khöng
Ăoâ lađ möơt vađi khoâ khùn mađ baơn seô gùơp nïịu baơn theo hoơc mön phín tím hoơc Bùưt ăíìu nhû thïị quaê cuông lađ quaâ nhiïìu röìi Nïịu baơn khöng thíịy ngaơi nguđng thò chuâng ta coâ thïí tiïịp tuơc
2 NHÛÔNG HAĐNH VI SAI LAƠC
Chuâng ta khöng bùưt ăíìu bùìng nhûông giaê duơ mađ bùìng möơt sûơ tòm tođi khaêo cûâu vïì nhûông sûơ kiïơn ặúơc nhiïìu ngûúđi biïịt nhûng khöng ặúơc hiïíu ăïịn núi ăïịn chöịn, nhûông sûơ kiïơn khöng liïn quan
gò ăïịn tònh traơng ăau öịm búêi leô ngûúđi ta coâ thïí quan saât ặúơc núi nhûông ngûúđi khoeê maơnh Nhûông hiïơn tûúơng nađy chuâng ta goơi bùìng möơt caâi tïn lađ “nhûông hađnh vi sai laơc ” Nhûông hađnh vi nađy lađ cuêa ngûúđi noâi hay ngûúđi viïịt, duđ coâ biïịt nhû thïị hay khöng, möơt chûô hay möơt tiïịng khaâc hùỉn tiïịng ắnh duđng (noâi lúô lúđi); cuêa nhûông ngûúđi ăoơc saâch laơi ăoơc líìm chûô khaâc (ăoơc sai); cuêa nhûông ngûúđi nghe ngûúđi khaâc noâi mađ laơi nghe líìm sang tiïịng khaâc trong khi caâc cú quan vïì thñnh giaâc khöng hïì bõ truơc trùơc (nghe sai)
Möơt loaơi hiïơn tûúơng nûôa coâ liïn quan ăïịn sûơ “qún” quyâ höì nhû möơt sûơ qún keâo dađi, sûơ qún trong chöịc laât, vñ duơ nhû trong trûúđng húơp coâ möơt ngûúđi khöng thïí nhúâ ặúơc caâi tïn mađ ngûúđi ta nhúâ ríịt roô, mađ chó ñt líu sau laơi nhúâ laơi ngay, hay trong trûúđng húơp
Trang 9qún lađm möơt ăiïìu dûơ ắnh sùĩn tûđ trûúâc nhûng vïì sau laơi nhúâ laơi, nghôa lađ chó qún trong chöịc laât thöi Loaơi hiïơn tûúơng thûâ ba lađ loaơi míịt caâi ăiïìu kiïơn nhíịt thúđi, vñ duơ nhû luâc ngûúđi ta khöng tòm
ra ặúơc möơt víơt gò mađ ngûúđi ta thûúđng xïịp sùĩn möơt chöî; cuông thuöơc vađo loaơi nađy, trûúđng húơp bõ míịt tûúng tûơ nhû thïị Ăoâ lađ nhûông sûơ qún laông mađ ngûúđi ta coi lađ khaâc nhûông sûơ qún khaâc, lađm cho ngûúđi ta ngaơc nhiïn, bûơc mònh trong khi ăaâng leô phaêi coi lađ tûơ nhiïn múâi phaêi
Cuông ặúơc sùưp xïịp vađo loaơi nađy lađ nhûông sûơ “líìm líîn” trong ăoâ ăiïìu kiïơn nhíịt thúđi laơi xuíịt hiïơn, vñ duơ nhû khi ngûúđi ta tin tûúêng vađo möơt ăiïìu gò biïịt roô nhûng sau nađy múâi biïịt lađ khöng ăuâng nhû ăiïìu mònh tûúêng Cuđng nhûông trûúđng húơp nađy, ngûúđi ta thïm vađo ríịt nhiïìu ăiïìu khaâc nûôa tûúng tûơ ặúơc goơi bùìng nhiïìu tïn khaâc nhau
Ăoâ lađ nhûông sûơ bíịt bònh coâ liïn laơc chùơt cheô vúâi nhau, vúâi ăùơc biïơt lađ tíịt caê nhûông tiïịng hay chûô duđng ăïí chó nhûông hiïơn tûúơng ăoâ ăïìu bùưt ăíìu bùìng víìn ver (trong tiïịng Ăûâc) (1), nhûông sûơ kiïơn xaêy ra bíịt thûúđng chùỉng coâ yâ nghôa gò hïịt, phíìn lúân chó thoaâng qua trong chöịc laât vađ cuông chùỉng coâ gò quan troơng trong ăúđi söịng con ngûúđi Trong ríịt ñt trûúđng húơp, vñ duơ nhû míịt víơt duơng, nhûông viïơc nađy coâ tñnh chíịt quan troơng trong thûơc tïị Vò thïị cho nïn khöng ai ăïí yâ ăïịn, khöng ai lađm ai xuâc ăöơng caê
Töi muöịn noâi chuýơn vúâi caâc baơn vïì víịn ăïì ăoâ nhûng töi tûúêng nhû caâc baơn líìu nhíìu: “Trong ăúđi söịng mïnh möng bïn ngoađi cuông nhû trong ăúđi söịng tinh thíìn chíơt heơp coâ nhiïìu ăiïìu bñ íín to taât , trong ăúđi söịng tinh thíìn röịi loaơn cođn coâ bao nhiïu sûơ viïơc kyđ laơ ăang chúđ giaêi thñch vađ ăaâng ặúơc giaêi thñch mađ khöng lađm, laơi ăi lađm nhûông chuýơn chùỉng coâ yâ nghôa gò, nhû thïị chùỉng míịt thúđi giúđ vö ñch sao? Nïịu giaâo sû coâ thïí cùưt nghôa cho chuâng töi nghe taơi sao möơt ngûúđi coâ ăöi mùưt vađ ăöi tai hoađn haêo vađo ban ngađy ban mùơt laơi tröng thíịy nhûông ăiïìu thûơc ra khöng coâ, taơi sao nhûông ngûúđi nađy tûơ nhiïn laơi coâ caêm tûúêng rùìng ăöơt nhiïn bõ nhûông ngûúđi thín ýu khaâc hađnh haơ, hay theo ăuöíi nhûông mú mađng mađ möơt ặâa treê cuông cho lađ vö lyâ thò luâc ăoâ khoa phín tím hoơc múâi ăaâng theo ăuöíi Nhûng nïịu mön phín tím hoơc khöng thïí lađm gò khaâc hún lađ tòm hiïíu xem taơi sao vađo möơt höm nađo ăoâ, möơt diïîn giaê trong möơt bûôa tiïơc laơi noâi möơt cíu hay möơt chûô ăaâng leô khöng ắnh noâi hay taơi sao möơt bađ chuê gia ằnh khöng tòm thíịy chòa khoaâ, hay nhûông ăiïìu vö tñch sûơ tûúng tûơ thò chuâng töi nghô
Trang 10rùìng chuâng töi cíìn ăïí thò giúđ lađm nhûông viïơc khaâc quan troơng hún”
Töi seô traê lúđi: “Khoan ăaô Baơn chó trñch sai röìi Ăuâng thïị, mön phín tím hoơc chó ăïí yâ ăïịn nhûông trûúđng húơp vö tñch sûơ ăoâ thöi Nhûng thûơc ra nhûông sûơ quan saât cuêa mön nađy dûơa trïn nhûông sûơ kiïơn khöng roô rïơt mađ caâc khoa hoơc khaâc coi lađ vö nghôa lyâ Nhûng trong khi chó trñch baơn ặđng líìm sûơ quan troơng cuêa caâc víịn ăïì vúâi bïì ngoađi cuêa caâc díịu hiïơu Baơn khöng thíịy lađ coâ nhiïìu ăiïìu ríịt quan troơng mađ chó xuíịt hiïơn dûúâi nhûông hònh thûâc hay díịu hiïơu ríịt lúđ múđ trong möơt vađi ăiïìu kiïơn vađ trong möơt vađi luâc ăoâ sao? Töi coâ thïí dïî dađng kïí cho baơn nghe möơt vađi vñ duơ Húôi caâc baơn thanh niïn, coâ phaêi nhiïìu khi chó bùìng möơt vađi díịu hiïơu khöng nhíơn thíịy ặúơc roô rađng mađ baơn dûơ ăoaân ặúơc mònh ăaô chiïịm ặúơc tònh caêm cuêa möơt ngûúđi con gaâi khöng? Baơn coâ chúđ ăúơi lađ cö gaâi ăoâ seô toê tònh vúâi baơn hay nhííy xöí lïn öm líịy cöí baơn khöng? Coâ phaêi lađ baơn chó chúđ ăúơi möơt caâi nhòn ríịt nhanh, möơt cûê chó phaâc hoaơ, möơt caâi bùưt tay húi líu möơt chuât khöng? Röìi khi lađm nhiïơm vuơ thíím phaân ăiïìu tra vïì möơt vuơ aân maơng, baơn coâ nïn chúđ tïn saât nhín ăïí laơi taơi núi xaêy ra vuơ aân bûâc hònh hay ắa chó cuêa noâ khöng? Hay lađ baơn chó mong chúđ nhûông díịu hiïơu ríịt lúđ múđ nhoê nhoi ăïí tòm ra cùn cûúâc cuêa noâ? Víơy baơn ặđng nïn coi thûúđng nhûông díịu hiïơu nhoê beâ Nhûông díịu hiïơu tíìm thûúđng nađy thûúđng díîn chuâng ta ăïịn nhûông con ặúđng cûơc kyđ quan troơng Töi cuông nghô nhû caâc baơn lađ caâc baơn phaêi ăïí yâ ăïịn nhûông víịn ăïì quan troơng cuêa thïị giúâi vađ cuêa khoa hoơc Nhûng chó khi múâi dûơ ắnh bùưt tay vađo möơt viïơc nađo quan troơng vađ to taât thöi thò cuông chùỉng coâ ñch gò vò baơn chûa hïì biïịt mònh seô phaêi ăi vïì nhûông hûúâng nađo Trong cöng viïơc khaêo cûâu khoa hoơc nhiïìu khi húơp lyâ hún nïịu chuâng ta bùưt tay ngay vađo cöng viïơc coâ trûúâc mùơt mònh, vađo nhûông cöng viïơc tûơ nhiïn ăïịn cho chuâng ta tòm tođi Nïịu chuâng ta lađm viïơc ăoâ vúâi tinh thíìn ăuâng ăùưn, khöng coâ thađnh kiïịn, khöng coâ hy voơng haôo huýìn, vađ nïịu may mùưn ra nhúđ coâ sûơ liïn quan cuêa nhûông viïơc lúân nhoê, nhûông aênh hûúêng höî tûúng, cöng viïơc lađm ăoâ coâ thïí díîn chuâng ta ăïịn cöng viïơc to taât hún nađo ăoâ”
Ăoâ lađ nhûông ăiïìu töi muöịn noâi vúâi caâc baơn ăïí lađm cho caâc baơn chuâ yâ ăïịn khi töi noâi ăïịn nhûông hađnh vi sai laơc, bïì ngoađi thûơc
vö nghôa lyâ cuêa nhûông con ngûúđi khoeê maơnh bònh thûúđng Bíy giúđ chuâng ta noâi ăïịn möơt ngûúđi hoađn toađn xa laơ vúâi mön phín tím hoơc vađ hoêi xem hoơ cùưt nghôa ra sao vúâi nhûông sûơ viïơc trïn vûđa kïí