Tài liệu Phân tâm học nhập môn - Sigmund Fread docx

Möơt lyâ thuýịt hoâa hoơc hay víơt lyâ coâ thïí ặúơc chûâng minh hay baâc boê nhûông phûúng phaâp kyô thuíơt trong phođng thñ nghiïơm, nhûng ăöịi vúâi giaâ trõ cuêa möơt lyâ thuýịt tím l

Muåc luåc

Lúâi giúái thiïåu 3

Phêìn thûá nhêët 21

Phêìn 2 34

Phêìn 3 42

Phêìn 4 52

Phêìn 5 62

Phêìn 6 75

Phêìn 7 83

Phêìn 8 93

Phêìn 9 101

Phêìn 10 110

Phêìn 11 117

Phêìn 12 123

Phêìn 13 132

Phêìn 14 140

Phêìn 15 149

Phêìn 16 155

Phêìn 17 162

Phêìn 18 169

Phêìn 19 178

Phêìn 20 184

Phêìn 21 190

Phêìn 22 196

Phêìn 23 203

Phêìn 24 210

Phêìn 25 218

Lúđi giúâi thiïơu

Sigmund Freud - Tím lyâ gia cuêa coôi vö thûâc

Trong tíịt caê caâc ngađnh khoa hoơc, ngûúđi ta thûúđng thûđa nhíơn tím lyâ hoơc lađ möơt mön khoa hoơc bñ hiïím vađ töịi tùm nhíịt, vađ khoâ coâ thïí chûâng minh bùìng khoa hoơc hún bíịt cûâ böơ mön nađo khaâc Baên chíịt cuêa nhûông sûơ víơt úê ăíy luön luön coâ sûơ hû hû thûơc thûơc vađ sûơ bíịt ngúđ, vò nhađ tím lyâ hoơc phaêi nghiïn cûâu vïì möơt hiïơn tûúơng tûơ nhiïn bñ míơt nhíịt, ăoâ lađ cuöơc söịng tím lyâ cuêa con ngûúđi Möơt lyâ thuýịt hoâa hoơc hay víơt lyâ coâ thïí ặúơc chûâng minh hay baâc boê nhûông phûúng phaâp kyô thuíơt trong phođng thñ nghiïơm, nhûng ăöịi vúâi giaâ trõ cuêa möơt lyâ thuýịt tím lyâ hoơc, ríịt coâ thïí khöng sao chûâng minh ặúơc möơt caâch minh baơch, cho nïn nhiïìu cuöơc tranh luíơn baôo taâp ăaô nöíi lïn xung quanh Sigmund Freud vađ khoa phín tím hoơc suöịt saâu chuơc nùm rođng

Díìu sao, coâ thïí chûâng minh ặúơc hay khöng thò hoơc thuýịt cuêa Sigmund Freud cuông ăaô coâ möơt aênh hûúêng vö song ăöịi vúâi tû duy hiïơn ăaơi Ngay Einstein cuông khöng kñch thñch trñ tûúêng tûúơng hay thím nhíơp vađo ăúđi söịng cuêa ngûúđi ặúng thúđi bùìng Sigmund Freud Nhúđ tòm tođi nghiïn cûâu nhûông thûâ chûa bao giúđ ai hiïíu biïịt vïì trñ naôo con ngûúđi mađ Sigmund Freud ăaô ặa ra ặúơc nhûông yâ tûúêng vađ nhûông tûđ ngûô mađ ngađy nay ăaô chan hođa vađo cuöơc söịng

thûúđng nhíơt cuêa chuâng ta Thûơc víơy, tíịt caê moơi lônh vûơc tri thûâc cuêa con ngûúđi nhû vùn chûúng, nghïơ thuíơt, tön giaâo, nhín chuêng hoơc, giaâo duơc, luíơt phaâp, xaô höơi hoơc, luíơt hoơc, sûê hoơc vađ nhûông mön hoơc vïì xaô höơi hay caâ nhín khaâc ăïìu chõu aênh hûúêng cuêa hoơc thuýịt Sigmund Freud

Tuy nhiïn, hoơc thuýịt nađy laơi quaâ khö khan vađ ñt saâng suêa Möơt nhađ phï bònh khaâ hađi hûúâc ăaô nhíơn xeât rùìng:

“Ăöịi vúâi ngûúđi ăúđi thò do sûơ phöí biïịn hoơc thuýịt nađy, Freud

ăaô nöíi bíơt lïn nhû möơt keê phaâ bônh vô ăaơi nhíịt trong lõch sûê tû

tûúêng nhín loaơi Öng ăaô biïịn ăöíi sûơ giïîu cúơt vađ nhûông niïìm vui nheơ nhađng cuêa con ngûúđi thađnh nhûông hiïơn tûúơng döìn neân, bñ hiïím vađ síìu thaêm, ăaô tòm thíịy sûơ hùìn thuđ trong nguöìn göịc ýịu thûúng, aâc yâ ngay trong lođng sûơ íu ýịm, loaơn luín trong tònh ýu thûúng giûôa cha meơ vađ con caâi, töơi löîi trong thaâi ăöơ ăaơi lûúơng vađ traơng thaâi cuêa sûơ cùm uíịt bõ “döìn neân” cuêa moơi ngûúđi cha nhû lađ möơt thûâ ặúơc lûu truýìn cuêa nhín loaơi”

Tuy nhiïn nhúđ Freud mađ ngađy nay ngûúđi ta ăaô coâ nhûông yâ nghô ríịt khaâc nhau vïì chñnh mònh Hoơ chíịp nhíơn caâc khaâi niïơm cuêa Freud nhû: aênh hûúêng cuêa tiïìm thûâc ăöịi vúâi yâ thûâc, nguöìn göịc tñnh duơc cuêa bïơnh thíìn kinh, sûơ hiïơn hûôu vađ tíìm quan troơng cuêa tñnh duơc treê thú, taâc duơng mùơc caêm Ú-ăip" vađo caâc giíịc möơng, tònh traơng "döìn neân" Nhûông khuýịt ăiïím cuêa con ngûúđi nhû lúô lúđi, nhúâ mùơt qún tïn vađ qún lúđi hûâa ăïìu mang möơt yâ nghôa múâi xeât theo quan ăiïím cuêa Freud Hiïơn nay khoâ mađ xaâc ắnh ặúơc hïịt nhûông ắnh kiïịn mađ Freud phaêi chöịng laơi ăïí truýìn baâ hoơc thuýịt cuêa öng Nhûông ắnh kiïịn nađy cođn cöị chíịp hún caê nhûông ắnh kiïịn mađ Copernicus vađ Darwin ăaô víịp phaêi

Khi Freud chađo ăúđi úê Freiberg thuöơc miïìn Moravia, taâc phíím

Nguöìn göịc caâc chuêng loađi chûa xuíịt hiïơn Nùm ăoâ lađ nùm 1985

Cuông nhû Karl Marx, töí tiïn Freud coâ nhiïìu ngûúđi lađ phaâp sû ăaơo

Do Thaâi Öng ặúơc ặa túâi thađnh Vienna thuê ăö nûúâc AÂo vađo nùm lïn böịn tuöíi vađ ăaô söịng gíìn suöịt caê tuöíi trûúêng thađnh taơi ăíy Theo Ernest Jones, ngûúđi viïịt tiïíu sûê chñnh cuêa Freud thò öng ăaô ặúơc thûđa hûúêng cuêa cha öng lađ möơt nhađ buön len, "tñnh hoađi nghi síu sùưc vïì nhûông tai biïịn bíịt thûúđng cuêa cuöơc ăúđi, thoâi quen duđng giai thoaơi Do Thaâi ăïí chím biïịm caâc quan ăiïím ăaơo ặâc, khöng tñn ngûúông nhûông víịn ăïì tön giaâo" Bađ meơ Freud söịng túâi nùm 59 tuöíi, baên tñnh nùng ăöơng vađ nhanh nheơn Sigmund Freud lađ ặâa con cûng ăíìu lođng cuêa bađ Sau nađy Freud ăaô viïịt "möơt ngûúđi ăaô tûđng lađ con ýu ăùơc biïơt cuêa möơt bađ meơ thò suöịt ăúđi ngûúđi íịy coâ caâi caêm giaâc lađ möơt keê ăi chinh phuơc, vađ chñnh caâi lođng tin chiïịn thùưng íịy luön ăem laơi thađnh cöng thûơc sûơ"

Vađo nhûông nùm ăíìu cuêa cuöơc ăúđi, Freud ríịt tin vađo thuýịt cuêa Darwin vò öng thíịy rùìng "Nhûông thuýịt íịy lađm cho ngûúđi ta coâ thïí hy voơng vađo nhûông bûúâc tiïịn phi thûúđng trong viïơc tòm hiïíu thïị giúâi" Dûơ ắnh seô trúê thađnh thíìy thuöịc, öng ăaô theo hoơc trûúđng Ăaơi hoơc Y khoa thađnh Vienna Vađ öng ăaô ăöî baâc sô nùm 1881 Lađ möơt thíìy thuöịc treê tuöíi cuêa bïơnh viïơn ăa khoa, chûôa trõ ăuê moơi loaơi bïơnh, öng tiïịp tuơc nghiïn cûâu mön thíìn kinh bïơnh hoơc vađ giaêi phíîu thíìn kinh Ñt nùm sau, söị mïơnh xoay chiïìu vađ bíịt thíìn lađm tïn tuöíi cuêa öng nöíi tiïịng khùưp thïị giúâi Möơt baơn ăöìng nghiïơp cuêa öng ăaô ăi Paris vađ öng beđn ăi theo sang thađnh phöị nađy Taơi ăíy, öng cuđng lađm viïơc vúâi Jean Charcot, luâc íịy ăaô lađ möơt nhađ bïơnh lyâ hoơc vađ thíìn kinh hoơc ngûúđi Phaâp nöíi tiïịng ÚÊ ăíy, líìn ăíìu tiïn öng ặúơc tiïịp xuâc vúâi cöng trònh cuêa Charcot vïì bïơnh loaơn thíìn kinh vađ caâch duđng phûúng phaâp thöi miïn ăïí ăiïìu trõ bïơnh nađy Freud ăaô thoaê maôn khi thíịy Charcot chûâng minh ặúơc "bïơnh loaơn thíìn kinh thíơt mađ vađ loaơn thíìn kinh giaê do duđng thöi miïn taơo ra

Nhûng khi trúê laơi thađnh Vienna, Freud khöng lađm thïị nađo ăïí

phaâp chûôa bïơnh loaơn thíìn kinh bùìng thöi miïn laơi coâ cú súê khoa hoơc Vađ ngûúđi ta cođn trûđng phaơt nhûông yâ nghô quaâ taơo baơo cuêa öng bùìng caâch ăuöíi öng ra khoêi phođng thñ nghiïơm giaêi phíîu thíìn kinh

Tûđ ăíịy Freud taâch khoêi möi trûúđng ăaơi hoơc vađ khöng cođn tiïịp tuơc tham gia nhûông buöíi hoơp cuêa giúâi trñ thûâc úê Vienne nûôa Trong luâc hađnh nghïì baâc sô tû, öng tiïịp tuơc duđng phûúng phaâp thöi miïn ăïí thñ nghiïơm trong nhiïìu nùm nûôa, nhûng díìn díìn öng ăaô boê phûúng phaâp ăiïìu trõ nađy chó vò ñt ngûúđi húơp vúâi löịi chûôa bùìng thöi miïn vađ cuông vò ăöi khi thöi miïn coâ nhûông hiïơu quaê khöng hay vúâi nhín caâch ngûúđi bïơnh Thay vađo ăoâ, Freud bùưt ăíìu phaât triïín möơt phûúng phaâp múâi, öng ăùơt tïn lađ "tûơ do liïn tûúêng", vïì sau kyô thuíơt nađy ăaô trúê thađnh möơt tiïu chuíín thûơc hađnh cuêa khoa hoơc phín tím hoơc

Freud hùỉn lađ ngûúđi saâng líơp ra mön thíìn kinh bïơnh hoơc, ăiïìu ăoâ khöng cođn nghi ngúđ gò nûôa Trûúâc öng, caâc nhađ thíìn kinh bïơnh hoơc chó quan tím ăïịn nhûông triïơu chûâng cuêa bïơnh tím thíìn phín liïơt (schizophrenia) vađ chûâng tím thíìn suy giaêm (líím cíím), cíìn phaêi giam laơi trong bïơnh viïơn Ngay tûđ khi chûôa chûâng döìn neân vađ chûâng thíìn kinh tûúng khùưc, Freud ăaô ăi túâi kïịt luíơn lađ

khöng phaêi chó riïng con bïơnh mađ caê nhûông ngûúđi lađnh maơnh bònh thûúđng cuông mang trong mònh nhûông xung khùưc tím thíìn tûúng tûơ Ăi xa hún nûôa, bïơnh tím thíìn khöng phaêi lađ bïơnh theo nghôa thöng thûúđng ặúơc chíịp nhíơn mađ lađ traơng thaâi tím lyâ cuêa trñ naôo Víịn ăïì quan troơng lađ lađm thïị nađo ăïí ăiïìu trõ nhûông chûâng röịi loaơn tím thíìn ăang lan trađn röơng raôi íịy Cùn cûâ vađo nhûông quan saât, thñ nghiïơm vađ kinh nghiïơm thûơc hađnh khi ăiïìu trõ cho nhiïìu ngûúđi bïơnh úê Vienna, Freud ăaô xíy dûơng cú súê cho khoa phín tím hoơc vađo khoaêng cuöịi thïị kyê 19

Freud lađ möơt trong nhûông nhađ khoa hoơc ăaô saâng taâc nhiïìu hún hïịt trong thúđi ăaơi chuâng ta Sûơ phong phuâ vïì nhûông ăïì tađi múâi

meê cuđng nhûông phíìn ăoâng goâp vïì tím lyâ do ngođi buât cuêa öng ăem laơi khöng thïí thu goơn trong bíịt cûâ möơt cuöịn saâch hay túđ baâo nađo

Theo öng, thò chùưc chùưn cuöịn saâch quan troơng ra ăúđi súâm nhíịt cuêa öng mađ cuông ặúơc öng ýu thñch nhíịt lađ cuöịn Ăoaân Möơng xuíịt baên nùm 1900 Saâch nađy göìm híìu hïịt nhûông quan saât cú baên

vađ nhûông suy luíơn cuêa öng Trong cuöịn Nghiïn cûâu vïì chûâng loaơn

thíìn kinh xuíịt baên súâm hún (tûâc lađ vađo nùm 1895), öng ăaô böơc löơ

niïìm tin rùìng "ýịu töị chñnh trong sûơ röịi loaơn vïì tñnh duơc lađ sûơ suy ýịu gíy ra caê bïơnh tím thíìn (neuros) líîn bïơnh tím thíìn suy nhûúơc (psychoneuroses)" Ăoâ lađ nïìn taêng cuêa thuýịt phín tím Vađi nùm sau ăoâ, Freud hoađn chónh ặúơc lyâ thuýịt cuêa öng vïì sûâc ăöịi khaâng, hiïơn tûúơng chuýín biïịn tñnh duơc tuöíi thú, möịi tûúng quan giûôa nhûông kyâ ûâc bíịt maôn vađ aêo tûúêng, giûôa cú chïị tûơ vïơ (defense mechanism) vađ sûơ döìn neân

Möơt baên toâm lûúơc nhûông luíơn ăïì chñnh seô cho ta thíịy ặúơc phíìn nađo tñnh phûâc taơp cuêa thuýịt phín tím Trûúâc hïịt, thíìn kinh bïơnh hoơc vađ phín tím hoơc khöng phaêi lađ hai tûđ ăöìng nghôa Phín tím hoơc coâ thïí ặúơc coi nhû möơt ngađnh cuêa thíìn kinh bïơnh hoơc vađ chó aâp duơng cho nhûông trûúđng húơp khoâ khùn nhíịt lađ röịi loaơn nhín caâch Cho nïn, phín tím hoơc coâ thïí ặúơc ắnh nghôa nhû möơt phûúng phaâp duđng ăïí trõ nhûông bïơnh röịi loaơn tím lyâ vađ thíìn kinh Theo möơt baên tûúđng trònh múâi ăíy thò úê Myô chó coâ 300 trïn 4.000 caâc baâc sô thíìn kinh ặúơc tñn nhiïơm lađ nhûông nhađ phín tím hoơc mađ thöi

Hoơa hoùìn lùưm Freud múâi chuâ yâ túâi viïơc ăiïìu trõ caâ nhín Nhûông trûúđng húơp caâ nhín khöng bònh thûúđng chó ặúơc coi lađ nhûông triïơu chûâng xaâo tröơn vïì kinh tïị, xaô höơi vađ vùn hoaâ cuêa thïị giúâi ngađy nay Muơc ăñch cuêa öng lađ trõ bïơnh tíơn göịc

Nhiïìu nhađ phï bònh ăaô ăöìng yâ lađ thađnh tûơu mađ Freud ăaô ăaơt ặúơc dûơa chuê ýịu trïn cöng trònh phaât giaâc vađ khaêo saât vïì lônh vûơc

vö thûâc cuêa con ngûúđi

So saânh tím linh con ngûúđi vúâi möơt taêng bùng, mađ túâi taâm chñn phíìn mûúđi taêng bùng nađy chòm dûúâi nûúâc biïín, Freud cho rùìng phíìn chñnh tím lyâ con ngûúđi cuông ặúơc íín giíịu trong coôi vö thûâc Bïn dûúâi lúâp voê ngoađi, vò nhûông lyâ do nađo ăoâ, nhûông caêm giaâc vađ nhûông muơc ăñch mađ möơt caâ nhín ăaô khöng nhûông giíịu kñn ngûúđi khaâc mađ cođn tûơ giíịu ngay chñnh baên thín mònh nûôa Trong tím lyâ hoơc cuêa Freud, coôi vö thûâc lađ töịi thûúơng vađ moơi hoaơt ăöơng yâ thûâc chó coâ möơt võ trñ phuơ thuöơc Nïịu hiïíu ặúơc caâi thíìm kñn bñ míơt síu xa cuêa coôi vö thûâc ùưt chuâng ta hiïíu ặúơc baên chíịt nöơi tím cuêa con ngûúđi Freud tuýn böị lađ chuâng ta thûúđng suy nghô möơt caâch vö thûâc vađ chó thónh thoaêng suy tû cuêa chuâng ta múâi coâ tñnh chíịt yâ thûâc Tím linh vö thûâc chñnh lađ nguöìn göịc gíy bïơnh tím thíìn, vò bïơnh nhín thûúđng cöị gùưng gaơt ra ngoađi coôi yâ thûâc moơi kyâ ûâc khoâ chõu, moơi ûúâc voơng bõ "döìn neân" vö hiïơu, nhûng kïịt quaê lađ anh ta tñch tuơ ngađy cađng nhiïìu kyâ ûâc, nhûông ûúâc voơng, ăïí döìn thađnh bïơnh

Freud phín loaơi moơi hoaơt ăöơng tinh thíìn cuêa möîi nhín con ngûúđi ặúơc thïí hiïơn thađnh ba cíịp ăöơ ặúơc öng goơi lađ Tûơ Ngaô, (Id Soi); Baên Ngaô (ego moi) vađ Siïu Ngaô (superego Surmoi) Quan troơng söị möơt lađ caâi Id, Freud baêo: Phaơm vi cuêa Id lađ phíìn nhín caâch töịi tùm vađ khöng thïí ăi ăïịn ặúơc cuêa chuâng ta Baên thín ta chó biïịt chuât ñt vïì caâi Id qua nghiïn cûâu caâc giíịc möơng vađ qua sûơ biïíu hiïơn caâc triïơu chûâng bïn ngoađi cuêa bïơnh tím thíìn, Id lađ núi truâ nguơ caâc baên nùng nguýn thuyê vađ caâc xuâc caêm ăi ngûúơc lïn túâi caâi quaâ khûâ xa xûa khi mađ con ngûúđi cođn lađ möơt con thuâ, Id coâ tñnh chíịt thuâ víơy vađ baên chíịt cuêa noâ lađ thuöơc vïì duơc tñnh (sexual in nature), noâ vöịn vö thûâc Freud viïịt tiïịp: Caâi Id bao göìm tíịt caê nhûông gò do di truýìn, coâ ngay tûđ luâc sinh ra ặúơc kïịt tuơ laơi trong

sûơ cíịu thađnh Id muđ quaâng vađ ăöơc aâc Muơc ăñch ăöơc nhíịt cuêa noâ lađ thoaê maôn caâc ham muöịn baên nùng vađ caâc khoaâi caêm, khöng cíìn biïịt ăïịn caâc híơu quaê Noâi theo Thomas Mann thò: "Noâ khöng biïịt

gò ăïịn giaâ trõ, thiïơn hay aâc, vađ caê ăaơo ặâc nûôa"

Ăûâa beâ sú sinh lađ Id ặúơc nhín caâch hoâa Díìn díìn caâi Id phaât triïín lïn thađnh caâi Ego (baên ngaô Moi) Khi ặâa beâ lúân lïn Thay vò ặúơc hoađn toađn díîn dùưt bùìng nguýn lyâ khoaâi laơc, caâi Ego

bõ chi phöịi búêi nguýn lyâ “thñch ûâng vúâi thûơc taơi” Ego biïịt ặúơc thïị giúâi xung quanh, nhíơn ra rùìng phaêi kòm haôm nhûông khuynh hûúâng phaơm phaâp cuêa caâi Id ăïí ngùn ngûđa moơi xung ăöơt vúâi luíơt lïơ cuêa xaô höơi Nhû Freud viïịt, caâi Ego lađ “viïn troơng tađi giûôa nhûông ăođi hoêi baơt maơng cuêa caâi Id vađ sûơ kiïím soaât cuêa thïị giúâi bïn ngoađi” Vò víơy Ego thûơc sûơ hađnh ăöơng nhû möơt nhín viïn kiïím duýơt, cùưt xeân, sûêa ăöíi nhûông thuâc giuơc cuêa caâi Id lađm cho nhûông thuâc giuơc nađy phuđ húơp vúâi tònh hònh thûơc tïị, biïịt rùìng viïơc traânh khoêi bõ xaô höơi trûđng phaơt vađ caê ăïí tûơ baêo toađn hay lađ ngay caê ăïịn sûơ baêo töìn, ăïìu phaêi tuđy thuöơc vađo nhûông “döìn neân” Tuy nhiïn cuöơc ăíịu tranh giûôa caâi Ego vađ Id coâ thïí gíy ra nhûông bïơnh tím thíìn, aênh hûúêng nghiïm troơng túâi nhín caâch caâ nhín

Sau hïịt, cođn möơt thûâ ýịu töị thûâ ba trong quaâ trònh sinh hoaơt tinh thíìn goơi lađ Superego (Siïu ngaô) Siïu ngaô nađy coâ thïí ặúơc ắnh nghôa möơt caâch ăaơi khaâi lađ “lûúng tím” Hoơc trođ chñnh cuêa Freud úê Hoa Kyđ lađ A.A Brill ăaô viïịt:

“Caâi Superego lađ sûơ phaât triïín tinh thíìn cao hún caê mađ con ngûúđi coâ thïí ăaơt túâi ặúơc vađ bao göìm líîn löơn moơi sûơ cíịm ăoaân, moơi quy tùưc cû xûê do cha meơ taơo ra núi ặâa treê Tri giaâc lûúng tím hoađn toađn tuđy thuöơc vađo sûơ phaât triïín cuêa caâi Superego

Cuông nhû caâi Id, caâi Superego cuông nùìm trong vö thûâc vađ caê hai cuđng luön úê thïị tûúng tranh, trong khi caâi Ego luön hoaơt ăöơng

úê giûôa nhû möơt troơng tađi Lyâ tûúêng ăaơo ặâc vađ quy tùưc cû xûê ăïìu nùìm trong Superego Khi ba caâi Id vađ Superego tûúng ăöịi hođa húơp thò caâ nhín luâc íịy úê traơng thaâi ăiïìu hođa vađ haơnh phuâc Nïịu caâi Ego ăïí cho caâi Id vi phaơm caâc luíơt lïơ, caâi Superego seô gíy ra lo lùưng, caêm giaâc coâ töơi vađ moơi biïíu löơ cuêa lûúng tím

Lyâ thuýịt tñnh duơc hay cođn goơi lađ nhuơc duơc (Libido) lađ möơt khaâi niïơm khaâc ặúơc gheâp chung vúâi Id vađ do Freud taơo ra Öng daơy rùìng tíịt caê nhûông xuâc caêm cuêa Id ăïìu lađ hònh thûâc thïí hiïơn cuêa “nùng lûúơng tñnh duơc” (sexual) Thuýịt tñnh duơc ăaô tûđng ặúơc goơi lađ “caâi loôi cuêa phín tím hoơc” Moơi saâng taơo vùn hoâa cuêa con ngûúđi: nghïơ thuíơt, luíơt phaâp, tön giaâo, vín vín ăïìu ặúơc coi lađ sûơ phaât triïín cuêa tñnh duơc Khi noâi “nùng lûơc cuêa tñnh duơc” (sexual energy), thò úê ăíy chûô “tñnh” (sexual) ặúơc duđng theo nghôa röơng ÚÊ ặâa treê baên nùng tñnh duơc böơc löơ qua nhûông hađnh ăöơng nhû muât tay, buâ sûôa chai vađ bađi tiïịt Nhûông nùm sau ăoâ nùng lûúơng tñnh duơc coâ thïí ặúơc truýìn cho ngûúđi khaâc qua hön nhín, mang hònh thûâc möơt hû hoêng thuöơc vïì “tñnh” hay ặúơc thïí hiïơn qua hoaơt ăöơng saâng taơo nghïơ thuíơt, vùn chûúng hay ím nhaơc - ăoâ lađ phûúng phaâp ặúơc goơi lađ “dõch chuýín” Theo Freud thò baên nùng tñnh duơc (sex instinct) lađ nguöìn göịc cuêa moơi cöng trònh saâng taơo vô ăaơi nhíịt

Thíơt víơy, Freud ăaô tuýn böị: “Caâc bïnh tím thíìn, khöng chûđa möơt bïơnh nađo, ăïìu lađ nhûông röịi loaơn cuêa ăúđi söịng sinh lyâ” Nïịu luíơn thïm, khöng thïí cho rùìng bïơnh tím thíìn lađ do nhûông cuöơc hön nhín thíịt baơi hay nhûông möịi tònh lúô lađng gíy ra; traâi laơi coâ thïí tòm thíịy díịu vïịt tíịt caê nhûông bïơnh nađy úê thúđi kyđ íịu thú vúâi caâc mùơc caêm tñnh duơc Freud ăaô aâp duơng lyâ thuýịt cuêa öng sang lônh vûơc nhín chuêng hoơc trong taâc phíím Víơt töí vađ cíịm kyơ Öng tin rùìng ngay tön giaâo cuông chó lađ biïíu hiïơn cuêa mùơc caêm tñnh duơc Sau khi phín tñch kyô lûúông tûđng chi tiïịt hađng trùm trûúđng húơp bïơnh nhín ăïịn chûôa bïơnh, Freud ăaô níng baên nùng tñnh duơc vađ theđm khaât nhuơc duơc lïn thađnh ýịu töị ăíìu tiïn vađ maơnh meô nhíịt

trong viïơc taơo thađnh nhín caâch con ngûúđi, ăöìng thúđi lađ nguýn nhín síu xa cuêa moơi bïơnh tím thíìn Ăoâ lađ möơt phaân ăoaân mađ möơt söị caâc nhađ phín tím hoơc nöíi tiïịng khaâc ăaô baâc boê nhû seô noâi sau

ăíy

Vò xaô höơi buöơc möîi con ngûúđi phaêi kiïìm chïị nhiïìu ham muöịn, theo caâch noâi cuêa Freud thò möîi caâ nhín ăaô vö tònh tñch trûô nhiïìu “döìn neân” Bònh thûúđng thò yâ thûâc con ngûúđi víîn thađnh cöng trong viïơc ngùn trúê, khöng cho “nhûông sûâc maơnh vö thûâc ăen töịi”

bõ döìn neân kia xuíịt hiïơn Nhûng sûơ kiïím soaât íịy coâ thïí lađm cho nhûông con bïơnh tím thíìn traêi qua nhûông giai ăoaơn xuâc caêm bõ röịi loaơn síu xa Freud cho cöng viïơc chûôa bïơnh cuêa nhađ phín tím hoơc lađ “lađm böơc löơ vađ thay thïị nhûông döìn neân bùìng nhûông hađnh ăöơng phaân ăoaân coâ thïí ặa ăïịn, hoùơc sûơ chíịp nhíơn hoùơc sûơ loaơi boê nhûông gò ăaô bõ khûúâc tûđ tûđ trûúâc” Vò baên chíịt cuêa sûơ döìn neân lađ gíy ra sûơ ăau khöí, nïn ngûúđi bïơnh thûúđng cöị tòm caâch ngùn khöng cho nhûông döìn neân íịy böơc löơ ra ngoađi Sûơ cöị gùưng che ăíơy íịy Freud goơi lađ “sûâc ăöịi khaâng” Nhiïơm vuơ cuêa thíìy thuöịc lađ loaơi boê sûâc ăöịi khaâng nađy, ăïí ngûúđi bïơnh böơc löơ ra caâi “döìn neân” kia

Kyô thuíơt do Freud phaât minh ra ăïí giaêi toêa vúâi moơi “döìn neân” vađ loaơi boê moơi ăöịi khaâng lađ phûúng phaâp “gúơi tûơ do liïn tûúêng”: Nhûông lúđi noâi thao thao bíịt tuýơt coâ yâ thûâc cuêa ngûúđi bïơnh khi nùìm trïn caâi giûúđng cuêa nhađ phín tím hoơc trong caênh ăeđn saâng múđ múđ, nhađ phín tím hoơc kñch thñch, khïu gúơi ăïí ngûúđi bïơnh khöng nghô möơt caâch coâ yâ thûâc vïì bíịt cûâ chiïìu hûúâng nađo, Freud cho rùìng phûúng phaâp “kñch thñch tûơ do liïn tûúêng” lađ phûúng phaâp duy nhíịt hûôu hiïơu ăïí chûôa bïơnh tím thíìn Öng cuông chuê trûúng lađ phûúng phaâp íịy “hoađn thađnh ặúơc ăiïìu mađ ngûúđi ta tröng ăúơi, nghôa lađ ặa nhûông mong muöịn bõ sûâc ăöịi khaâng döìn neân tûđ xûa ta lônh vûơc yâ thûâc”

Brill ăaô mö taê caâch Freud chûôa bïơnh nhû sau: “Öng thuýịt phuơc con bïơnh gaơt moơi suy nghô coâ yâ thûâc, tûơ buöng thaê mònh vađo möơt traơng thaâi tíơp trung bònh thaên, tûơ phoâ mùơc theo nhûông caêm xuâc vađ suy nghô naêy sinh, röìi thuíơt laơi tíịt caê nhûông ăiïìu ăoâ cho öng biïịt Nhúđ phûúng phaâp íịy, öng ặa díìn bïơnh nhín túâi traơng thaâi “tûơ do liïn tûúêng”; vađ nhúđ nghe ngûúđi bïơnh tûơ do liïn tûúêng, mađ thíìy thuöịc coâ thïí tòm ra ặúơc nguöìn göịc síu xa cuêa caâc triïơu chûâng” Sûơ viïơc ăaô qún röìi nay laơi ặúơc ngûúđi bïơnh keâo ra khoêi coôi

vö thûâc, coâ khi phaêi sau hađng thaâng trúđi ăiïìu trõ bùìng phûúng phaâp phín tím Nguöìn göịc thûúđng lađ möơt sûơ viïơc nađo ăoâ ăau ăúân, khoâ chõu, ăaâng súơ hay noâi caâch khaâc ăaâng gheât, tûđ trong quaâ khûâ cuêa bïơnh nhín Ăoâ chñnh lađ nhûông “kyê niïơm” mađ ngûúđi bïơnh hoađn toađn khöng muöịn nhúâ laơi möơt caâch coâ yâ thûâc

Trong quaâ trònh tûơ do liïn tûúêng, nhûông höìi tûúêng löng böng íịy khöng traânh khoêi taơo ra möơt múâ löơn xöơn, röịi rùưm nhûông sûơ kiïơn lúđ múđ khöng roô, vađ tûúêng nhû vö ñch Vò víơy, ngûúđi thíìy thuöịc nhû nhiïìu nhađ phï bònh cho biïịt, gíìn nhû coâ vö vađn caâch giaêi thñch nhûông dûô kiïơn íịy Vò thïị nhađ phín tím hoơc phaêi hïịt sûâc saâng suöịt vađ coâ tađi kheâo leâo

Trong khi chûôa bïơnh bùìng phûúng phaâp phín tím, Freud phaât hiïơn ra caâi mađ öng goơi lađ “möơt ýịu töị quan troơng khoâ thïí nađo lûúđng ặúơc”, möơt giíy liïn laơc tònh caêm nöìng nhiïơt giûôa con bïơnh vađ nhađ phín tím hoơc Caâi ăoâ goơi lađ “chuýín dõch”

“Bïơnh nhín khöng thoêa maôn nïịu chó coi nhađ phín tím hoơc nhû lađ ngûúđi giuâp ăúô vađ cöị víịn cho hoơ Ngûúơc laơi con bïơnh laơi nhòn thíịy qua nhađ phín tím hoơc möơt hònh aênh quan troơng trong thúđi thú íịu hay quaâ khûâ cuêa hoơ hiïơn laơi Vađ vò thïị mađ hoơ sùĩn sađng böơc löơ moơi tònh caêm vađ phaên ûâng mađ chùưc chùưn lađ ăaô ặúơc dađnh cho hònh aênh íịy “dõch chuýín” sang phña nhađ phín tím hoơc”

Sûơ dõch chuýín “coâ thïí thay ăöíi giûôa hai thaâi cûơc, tûđ möơt tònh ýu hoađn toađn xaâc thõt vađ cuöìng nhiïơt túâi möơt thaâi ăöơ nghi ngúđ chua chaât vađ oaân húđn khöng kòm chïị ặúơc.”

Trong tònh traơng íịy, nhađ phín tím hoơc “nhû ặúơc ăùơt vađo ắa võ cuêa cha meơ ngûúđi bïơnh” Freud coi sûơ kiïơn dõch chuýín nhû

“cöng cuơ töịt hún hïịt ăïí chûôa bïơnh theo phûúng phaâp phín tím” nhûng öng cuông cho biïịt “tuy nhiïn viïơc sûê duơng phûúng phaâp nađy lađ phíìn khoâ khùn vađ quan troơng hún hïịt trong kyô thuíơt phín tím” Freud xaâc nhíơn lađ viïơc nađy “ặúơc thûơc hiïơn bùìng caâch thuýịt phuơc con bïơnh lađ hoơ ăang söịng laơi nhûông möịi liïn hïơ tònh caêm phaât sinh tûđ thúđi íịu thú”

Möơt phûúng phaâp hûôu hiïơu khaâc ăïí nghiïn cûâu nhûông xung ăöơt vađ caêm xuâc nöơi tím ặúơc Freud khai triïín thïm lađ phín tñch nhûông giíịc möơng Trong lônh vûơc nađy, Freud cuông laơi lađ möơt nhađ tiïn phong Trûúâc öng, ngûúđi ta coi giíịc möơng lađ vö nghôa hoùơc khöng coâ muơc tiïu Taâc phíím Ăoaân möơng cuêa öng lađ cöng trònh khoa hoơc ăíìu tiïn nghiïn cûâu vïì hiïơn tûúơng nùìm möơng Ba mûúi möịt nùm sau khi taâc phíím nađy ặúơc íịn hađnh, Freud nhíơn ra rùìng: “Theo nhíơn xeât cuêa töi ngađy nay thò taâc phíím nađy chûâa ặơng tíịt caê nhûông phaât kiïịn giaâ trõ nhíịt mađ töi ăaô may mùưn tòm ra”

Theo Freud thò “chuâng ta ăaô coâ lyâ khi cho rùìng giíịc möơng lađ sûơ biïịn daơng cuêa möơt ûúâc voơng khi bõ döìn neân” Möîi möơt giíịc möơng ăïìu biïíu hiïơn möơt bi kõch trong thïị giúâi nöơi tím cuêa con ngûúđi Freud xaâc nhíơn rùìng: “Giíịc möơng bao giúđ cuông lađ saên phíím cuêa möơt cuöơc tranh chíịp” vađ “möơng baêo vïơ cho giíịc nguê” Nhiïơm vuơ cuêa giíịc möơng lađ trúơ giuâp chûâ khöng phaêi lađ phaâ röịi giíịc nguê Giíịc möơng lađm tan ăi caêm giaâc cùng thùỉng do nhûông ûúâc mong khöng ăaơt ặúơc gíy ra

Theo quan ăiïím cuêa Freud thò giíịc möơng thuöơc phaơm vi chi phöịi cuêa vö thûâc, cuêa Id vađ möơng ríịt quan troơng ăöịi vúâi nhađ phín tím hoơc vò nhúđ noâ mađ phín tím hoơc ăi ặúơc vađo coôi vö thûâc cuêa con bïơnh Trong coôi vö thûâc coâ tíịt caê nhûông ûúâc voơng ăíìu tiïn vađ nhûông ham muöịn thuöơc caêm xuâc ăaô bõ hai caâi Ego vađ Superego gaơt

ra khoêi yâ thûâc Nhûông ham muöịn thuâ tñnh luön luön nùìm ngay bïn dûúâi caâi voê ngoađi yâ thûâc, vađ tûơ thuâc ăííy tiïịn vađo thïị giúâi möơng

mõ Tuy nhiïn, ngay trong giíịc möơng, Ego vađ Superego víîn coâ mùơt ăïí canh chûđng, kiïím duýơt Vò leô ăoâ, yâ nghôa cuêa giíịc möơng khöng luön roô rađng, nhûông yâ nghôa nađy ặúơc biïíu löơ bùìng nhûông hiïơn tûúơng vađ thíìy thuöịc cíìn biïíu löơ chuâng möơt caâch laôo luýơn Vò mang tñnh kñ hiïơu cho nïn yâ nghôa cuêa giíịc möơng ta khöng thïí hiïíu ặúơc theo nghôa ăen, ngoaơi trûđ nhûông giíịc möơng ăún giaên cuêa treê thú Trong taâc phíím Ăoaân möơng coâ nhiïìu vñ duơ ặúơc Freud duđng phûúng phaâp phín tím phín tñch

Ăoơc nhíìm, noâi lúô lúđi vađ nhûông biïíu hiïơn ăaông trñ lùơt vùơt khaâc ăïìu lađ nhûông díịu hiïơu cho biïịt hoaơt ăöơng ngíìm cuêa vö thûâc Freud viïịt: “Ăaô biïịt duđng pheâp ăoaân möơng ăïí ăi vađo coôi vö thûâc thò

phín tím hoơc cuông sûê duơng nhûông líìm lúô cuêa con ngûúđi nhùìm muơc ăñch ăoâ Nhûông líìm lúô íịy nhađ phín tím hoơc goơi lađ triïơu chûâng hoaơt ăöơng” Víịn ăïì nađy cođn ặúơc Freud nghiïn cûâu vađo nùm 1904 trong cuöịn Tím thíìn bïơnh lyâ hoơc cuêa ăúđi söịng thûúđng ngađy (The psychopathology of everyday life) Trong taâc phíím nađy, öng víîn chuê trûúng “nhûông hiïơn tûúơng ăoâ khöng phaêi ngíîu nhiïn chuâng coâ möơt yâ nghôa vađ yâ nghôa ăoâ coâ thïí diïîn giaêi ra ặúơc Vađ ngûúđi ta coâ lyâ khi tûđ nhûông hiïơn tûúơng ăoâ suy ra sûơ hiïơn hûôu cuêa nhûông xuâc ăöơng vađ mong muöịn bõ döìn neân, ngùn cíịm” Qún tïn ai coâ thïí coâ nghôa lađ mònh khöng ûa gò ngûúđi mang tïn íịy Möơt ngûúđi lúô tíìu

vò nhíìm líîn baêng tíìu chaơy, coâ thïí coâ nghôa lađ ngûúđi íịy khöng muöịn ăi chuýịn tíìu íịy Möơt ngûúđi chöìng ăaânh míịt hay qún chòa khoâa nhađ coâ thïí vò ngûúđi íịy caêm thíịy ăaô phaêi söịng khöí súê trong gia ằnh vađ khöng muöịn vïì nhađ Nghiïn cûâu nhûông líìm líîn nhû

víơy coâ thïí ặa nhađ phín tím hoơc ăi vađo coôi vö thûâc ăíìy röịi rùưm cuêa con ngûúđi

Ngûúđi ta cođn tûơ giaêi thoaât ặúơc nhûông gò bõ döìn neân nhúđ biïịt giïîu cúơt Giïîu cúơt ăaô ặúơc Freud mïơnh danh lađ “caâi nùưp xaê húi töịi tín vađ an toađn nhíịt mađ con ngûúđi ăaô díìn taơo ra ặúơc” vò chñnh nhúđ giïîu cúơt mađ chuâng ta taơm thúđi thoaât ra khoêi nhûông döìn neân mađ caâi xaô höơi lïî giaâo nađy ăođi hoêi chuâng ta phaêi che giíịu ăi

Coâ thïí vò nhûông phaên ûâng chung quanh hoùơc vò cađng ngađy cađng bíịt maôn hay bi quan, khi vïì giađ Freud toê ra lo lùưng vïì caâi chïịt (baên nùng ăi ăïịn caâi chïịt) Coâ líìn öng quan niïơm “baên nùng chïịt” nađy quan troơng ngang vúâi baên nùng tñnh duơc Freud cho rùìng coâ möơt “baên nùng ăi ăïịn caâi chïịt” thuâc ăííy tíịt caê nhûông thûâ ăang söịng trúê vïì traơng thaâi vö cú (khöng söịng) Baên nùng nađy cuông lađm biïịn daơng moơi víơt Theo quan ăiïím íịy con ngûúđi luön luön bõ xíu xeâ giûôa nhu cíìu tûâc baên nùng sinh lyâ vađ möơt sûâc maơnh ăöịi khaâng, sûơ thöi thuâc cuêa huêy diïơt, hay lađ baên nùng tûê vong Leô dô nhiïn thò cuöịi cuđng baên nùng tûê vong ăaô chiïịn thùưng Baên nùng nađy gíy ra chiïịn tranh vađ nhûông thuâ ăï heđn ăöìi baơi nhû gíy töín haơi cho dođng giöịng vađ giai cíịp, gíy ra niïìm thñch thuâ haơ ăùỉng khi xem nhûông vuơ xûê töơi phaơm, ăíịu bođ rûđng, vađ xûê lùng trò tuđng xeêo

Toâm laơi, nhûông ăiïìu vûđa noâi trïn lađ nhûông khña caơnh cuêa hoơc thuýịt Freud Caâc nhađ phín tím hoơc ngađy nay cuông chia ra lađm hai hay hún nûôa, phe phaâi chöịng ăöịi nhau, möơt phe chöịng laơi vađ möơt phe huđa theo Freud. Alfried Adler, möơt trong nhûông hoơc trođ ăi

theo Freud ngay tûđ ăíìu ăaô taâch ra khoêi nhoâm Freud vò öng tin rùìng Freud ăaô quaâ quan troơng hoâa baên nùng tñnh duơc Vađ ăíy lađ hoơc thuýịt cuêa Adler ăöịi laơi Freud Theo Adler thò niïìm mong muöịn toê ra mònh hún ăöìng loaơi lađ ăöơng lûơc chñnh löịi cû xûê cuêa con ngûúđi Öng ăaô múê röơng yâ tûúêng vïì “mùơc caêm tûơ ti” Mùơc caêm nađy

ngûúđi khaâc thûđa nhíơn mònh Möơt nhađ ly khai nöíi danh khaâc lađ Karl Jung úê Zurich cuông ăaô cöị gùưng lađm giaêm búât tíìm quan troơng cuêa vai trođ tñnh duơc (sex) Jung chia nhín loaơi ra lađm hai loaơi tím lyâ: loaơi hûúâng ngoaơi vađ loaơi hûúâng nöơi, mùơc duđ öng víîn thûđa nhíơn rùìng möîi caâ nhín ăïìu lađ möơt höîn húơp cuêa hai loaơi tím lyâ ăoâ Khaâc vúâi Freud, Jung nhíịn maơnh vađo ýịu töị di truýìn trong sûơ phaât triïín nhín caâch

Noâi chung nhûông ngûúđi phï phaân Freud ăaô taâch rúđi khoêi Freud vò nhûông bíịt ăöìng nhû: Freud quaâ nhíịn maơnh vađo yâ nghôa khúêi ăíìu cuêa bïơnh tím thíìn thú íịu, Freud tin rùìng chñnh nhûông baên nùng dûô döơi, töịi sú ăaô giaâm saât con ngûúđi Cuông coâ möơt söị ngûúđi ăaô khöng ăöìng yâ vúâi Freud tin rùìng “tûơ do liïn tûúêng” lađ möơt kyô thuíơt khöng thïí sai líìm trong viïơc thaâm hiïím coôi vö thûâc cuêa con ngûúđi Hoơ ăùơc biïơt nïu ra nhûông khoâ khùn trong viïơc giaêi thñch nhûông dûô kiïơn do phûúng phaâp íịy ăem laơi

Tuy nhiïn, möơt nhađ tím thíìn hoơc, ăaô nhíơn xeât laơi:

“Nhûông biïịn ăöíi vađ phaât triïín trong saâu chuơc nùm qua ăaô khöng hïì lađm giaêm giaâ trõ tinh thíìn hay aênh hûúêng cuêa Freud Öng ăaô phaât hiïơn ra coôi vö thûâc Öng ăaô cho biïịt vö thûâc íịy giuâp taơo thađnh caâi “töi” nhû thïị nađo vađ ta phaêi lađm thïị nađo ăïí ăaơt túâi noâ Caâc nhađ phín tím hoơc sau ăoâ ăaô thay ăöíi nöơi dung nhiïìu yâ tûúêng vađ khaâi niïơm cuêa Freud dûúâi aânh saâng cuêa nhûông kinh nghiïơm síu xa hún Quyâ ăöơc giaê coâ thïí baêo rùìng caâc nhađ phín tím hoơc nađy ăaô viïịt ặúơc möơt cuöịn Tín ûúâc vïì tím thíìn bïơnh hoơc, cođn Freud thò viïịt cuöịn Cûơu ûúâc Taâc phíím cuêa Freud seô víîn lađ taâc phíím nïìn moâng”

Ăa söị thaâi ăöơ hiïơn nay cuêa chuâng ta ăöịi vúâi bïơnh ăiïn ăïìu do Freud mađ coâ Hiïơn nay coâ khuynh hûúâng cho rùìng “Bïơnh nhín tím thíìn ăïìu giöịng y nhû chuâng ta, chó khaâc lađ hoơ ăaô giöịng nhiïìu

hún mađ thöi” Alexander Reid Martin nhíịn maơnh: “Duđ thûđa nhíơn hay chöịi boê hoơc thuýịt Freud thò hiïơn nay tíịt caê nhûông bïơnh viïơn tím thíìn ăïìu sûê duơng nhûông ýịu töị vađ nhûông nguýn lyâ cú baên trong khoa tím lyâ hoơc cuêa Freud Caâi mađ trûúâc ăíy ặúơc coi nhû möơt thïị giúâi bñ hiïím, cíịm ngùn, kyđ cuơc, khöng ăíu vađo ăíu, vö nghôa thò qua Freud, ăaô trúê thađnh saâng suêa ăíìy yâ nghôa, khöng nhûông ặúơc y hoơc mađ cođn ặúơc tíịt caê caâc khoa hoơc xaô höơi thûđa nhíơn vađ chuâ yâ túâi”

AÊnh hûúêng cuêa hoơc thuýịt Freud ăöịi vúâi vùn hoơc vađ nghïơ thuíơt cuông ăaâng chuâ yâ khöng keâm Trong tiïíu thuýịt, thú, kõch vađ caâc hònh thûâc vùn chûúng khaâc, nhûông yâ tûúêng chñnh cuêa Freud ăaô ặúơc phaât triïín trong ñt nùm gíìn ăíy Bernard Dana Evans Voto ăaô miïu taê quan niïơm lađ “chûa coâ möơt nhađ khoa hoơc nađo khaâc coâ möơt aênh hûúêng maơnh meô vađ röơng raôi ăïịn vùn hoơc nhû Freud” AÊnh hûúêng cuêa Freud trong höơi hoơa, ăiïu khùưc vađ thïị giúâi nghïơ thuíơt noâi chung cuông síu xa khöng keâm

Toâm tùưt laơi, ăaânh giaâ sûơ ăoâng goâp phûâc taơp cuêa thiïn tađi Freud lađ viïơc vö cuđng khoâ khùn vò phaơm vi öng quan tím quaâ röơng vađ vò tñnh chíịt míu thuíîn trong nhûông khaâm phaâ cuêa öng Möơt nhađ vùn Anh, Robert Hamilton ăaô cöị gùưng lađm cöng viïơc íịy, öng ăaânh giaâ nhû sau:

“Freud ăaô veô baên ăöì khoa hoơc tím lyâ hoơc Öng lađ möơt nhađ

tiïn phong vô ăaơi vađ phíìn lúân nhûông thađnh cöng cuêa öng lađ nhúđ úê

caâi múâi laơ cuđng buât phaâp cuêa öng Mùơc duđ phûúng phaâp nađy coâ mùơt ăaâng hoađi nghi, nhûng chûa bao giúđ coâ möơt phûúng phaâp nađo lyâ thuâ hún vađ múâi laơ hún, ngay caê vïì mùơt buât phaâp nïịu khöng kïí loaơi thuíìn tuây vùn chûúng, cuông chûa bao giúđ coâ möơt buât phaâp nađo quýịn ruô hún cuêa Freud Öng ăaô buöơc thïị giúâi phaêi suy tû theo kiïíu tím lyâ hoơc, ăoâ lađ möơt nhu cíìu cöịt ýịu cuêa thúđi ăaơi chuâng ta Öng cuông ăaô buöơc con ngûúđi phaêi tûơ ăùơt cho mònh nhûông cíu hoêi

liïn quan ăïịn haơnh phuâc cuêa loađi ngûúđi Ăaânh ăöí luíơn thuýịt tím lyâ khö khan, cíìu kyđ cuêa thïị kyê mûúđi chñn, Freud ăaô ặa ra phaên luíơn “phín tím” chûâa ăíìy röịi ren”

Möơt nhađ tím thíìn hoơc Hoa kyđ nöíi tiïịng lađ Frederic Wertham ăaô ặâng trïn möơt quan ăiïím khaâc ăïí nhíơn ắnh vïì trûúđng húơp cuêa Freud nhû sau:

“Phaêi thûđa nhíơn rùìng ngoađi möơt söị lúân sûơ kiïơn bïơnh lyâ cuêa caâc bïơnh nhín mađ öng quan saât ặúơc, Freud ăaô ăem laơi ba thay ăöíi cú baên trïn con ặúđng nghiïn cûâu vïì nhín caâch vađ tím thíìn bïơnh lyâ Ăiïìu thûâ nhíịt lađ ñt ra öng ăaô noâi vïì nhûông phûúng phaâp tím lyâ vađ ăaô suy tûđ nhûông phûúng phaâp íịy vúâi caâch lyâ luíơn cuêa khoa hoơc tûơ nhiïn Ăiïìu ăoâ chó thûơc hiïơn ặúơc khi mađ Freud ặa

ra khaâi niïơm thûơc tïị vïì coôi vö thûâc vađ nhûông phûúng phaâp thûơc tiïîn ăïí khaêo saât noâ Ăiïìu thûâ hai lađ Freud ăaô tòm ra möơt khña caơnh múâi cho mön tím thíìn bïơnh lyâ hoơc Ăoâ lađ tuöíi thú Trûúâc Freud, khoa tím thíìn bïơnh hoơc ăaô chûôa trõ theo caâch coi möîi bïơnh nhín nhû möơt Adam, con ngûúđi chûa bao giúđ söịng qua tuöíi thú Ăiïìu thûâ ba, öng ăaô múê ăíìu sûơ hiïíu biïịt vïì sûơ di truýìn cuêa tñnh duơc Phaât hiïơn thûơc sûơ cuêa öng úê ăíy lađ baên nùng tñnh duơc úê daơng tiïìm íín nhiïìu hún lađ treê con coâ ăúđi söịng tñnh duơc”

Möơt sûơ ăaânh giaâ tûúng tûơ ăaô ặúơc A.G.Tansley diïîn taê trong bađi kyê niïơm Freud viïịt cho Höơi Khoa hoơc Hoađng gia Luín ăön:

“Tñnh caâch maơng trong nhûông kïịt luíơn cuêa Freud seô trúê thađnh dïî hiïíu nïịu chuâng ta nhúâ laơi rùìng öng ăaô thaâm hiïím möơt lônh vûơc hoađn toađn chûa ai thaâm hiïím, lônh vûơc cuêa trñ naôo con ngûúđi mađ trûúâc öng chûa ai bûúâc vađo Nhûông hiïơn tûúơng roô rïơt cuêa lônh vûơc trñ naôo nađy, vöịn bõ coi lađ khöng thïí giaêi thñch ặơúc hay bõ coi nhû lađ nhûông thaâc loaơn thíìn kinh, hoùơc bõ boê qua vò nhûông hiïơn tûúơng nađy thuöơc vïì nhûông cíịm kyơ nghiïm khùưc nhíịt cuêa con

ngûúđi Sûơ töìn taơi cuêa lônh vûơc nađy trûúâc kia khöng ặúơc thûđa nhíơn Freud buöơc lođng phaêi khùỉng ắnh coôi vö thûâc cuêa trñ naôo lađ coâ thûơc ăïí röìi cöị gùưng thaâm hiïím, khaâm phaâ miïìn ăíịt ăoâ ”

Sau ăoâ, Winfred Overholser ăaô nhíơn ắnh: “Coâ nhiïìu lyâ do ăïí

noâi rùìng tûđ möơt nùm nay Freud ặúơc ăùơt ngang hađng vúâi

Copernicus vađ Newton vađ lađ möơt trong nhûông vô nhín ăaô múê ra nhûông chín trúđi múâi cho tû tûúêng con ngûúđi Möơt ăiïìu chùưc chùưn lađ

úê thúđi ăaơi chuâng ta chûa ai laơi ăem nhiïìu aânh saâng doơi vađo sûơ hoaơt ăöơng trñ naôo cuêa con ngûúđi nhiïìu bùìng Freud”

Nhûông thaâng cuöịi cuđng trong cuöơc ăúđi dađi dùìng dùơc cuêa Freud ăaô diïîn ra trong tònh traơng lûu ăađy Sau khi Ăûâc quöịc xaô chiïịm ăoâng nûúâc aâo, öng buöơc phaêi rúđi Vienna vađo nùm 1938 Nûúâc Anh chíịp nhíơn öng cû nguơ, nhûng chûa ặúơc möơt nùm sau thò öng ăaô míịt vò bïơnh ung thû miïơng, vađo khoaêng thaâng chñn nùm 1939

Theo Jostein Gaarder

(Nhûông luíơn thuýịt nöíi tiïịng thïị giúâi - NXB Grasset - Paris)

Baên dõch sau ăíy cuêa Nguýîn Xuín Hiïịn, Nhađ xuíịt baên ăaơi hoơc quöịc gia Hađ Nöơi, nùm 2002

Chùưc hùỉn caâc baơn seô khöng phíơt lođng khi töi bùưt ăíìu bùìng caâch coi ngay caâc baơn lađ nhûông ngûúđi mùưc bïơnh thíìn kinh Töi khöng khuýn caâc baơn trúê laơi giaêng ặúđng nađy möơt líìn nûôa Töi seô phaêi lađm cho caâc baơn quen vúâi nhûông ăiïìu cođn khiïịm khuýịt trong viïơc giaêng daơy mön phín tím hoơc, vúâi nhûông khoâ khùn seô gùơp nïịu muöịn coâ möơt

yâ niïơm caâc nhín vïì mön hoơc ăoâ

Phíìn thûâ nhíịt NHÛÔNG HAĐNH VI SAI LAƠC

1 Nhíơp ăïì

Khöng biïịt bao nhiïu ngûúđi trong caâc baơn ăaô ăoơc saâch hay nghe noâi ăïịn mön phín tím hoơc Nhûng vò ăíìu ăïì cuêa nhûông bađi hoơc nađy lađ “Nhíơp mön phín tím hoơc” nïn töi bõ boâ buöơc phaêi cho rùìng caâc baơn chûa hïì biïịt gò vïì víịn ăïì ăoâ vađ cíìn ặúơc hûúâng díîn trong nhûông bûúâc ăi chíơp chûông luâc ăíìu

Nhûng chùưc chùưn baơn cuông biïịt mön phín tím hoơc lađ möơt phûúng phaâp y hoơc chûôa trõ nhûông bïơnh thíìn kinh Nhûng töi muöịn chûâng toê bùìng möơt thñ duơ lađ úê ăíy sûơ viïơc khöng nhûông khöng xaêy ra nhû úê caâc ngađnh khaâc trong y hoơc mađ cođn xaêy ra theo möơt ặúđng löịi khaâc hùỉn Thöng thûúđng möîi khi ăem möơt phûúng phaâp múâi trõ cho ngûúđi bïơnh, chuâng ta haôy cöị gùưng giíịu khöng cho ngûúđi bïnh biïịt nhûông bíịt tiïơn cuêa phûúng phaâp ăoâ vađ thuýịt phuơc lađ chuâng ta coâ nhiïìu may mùưn ăïí thađnh cöng Nhûng khi ăem phûúng phaâp phín tím hoơc ra ăiïìu trõ, chuâng ta phaêi lađm

thúđi gian chûôa chaơy líu dađi, vađ nhûông sûơ cöị gùưng vađ hi sinh mađ chuâng ta ăođi hoêi úê hoơ; vïì kïịt quaê cuöịi cuđng mađ chuâng ta khöng thïí nađo hûâa trûúâc vúâi hoơ lađ phûúng phaâp coâ kiïịn hiïơu hay khöng möơt phíìn lúân nhúđ vađo thaâi ăöơ, sûơ thöng minh, sûơ víng lúđi vađ lođng kiïn nhíîn cuêa ngûúđi bïơnh Tíịt nhiïn chuâng ta coâ nhiïìu lyâ do ăïí giaêi thñch thaâi ăöơ bíịt thûúđng ăoâ mađ sau nađy caâc baơn seô hiïíu hïịt tíìm quan troơng cuêa noâ

Chùưc hùỉn caâc baơn seô khöng phíơt lođng vúâi töi khi töi bùưt ăíìu bùìng caâch coi ngay caâc baơn lađ nhûông ngûúđi mùưc bïơnh thíìn kinh Töi khöng khuýn caâc baơn trúê laơi giaêng ặúđng nađy möơt líìn thûâ hai nûôa Töi seô phaêi lađm cho caâc baơn quen vúâi nhûông ăiïìu cođn khiïịm khuýịt trong viïơc giaêng daơy mön phín tím hoơc, vúâi nhûông khoâ khùn seô gùơp nïịu muöịn coâ möơt yâ niïơm caâc nhín vïì mön hoơc ăoâ Tíịt caê nhûông ăiïìu baơn ăaô hoơc ặúơc tûđ trûúâc, tíịt caê nhûông thoâi quen suy nghô cuêa baơn seô lađm cho baơn trúê thađnh ngûúđi thuđ ắch mön phín tím hoơc Baơn seô biïịt lađ baơn phaêi lađm gò ăïí vûúơt qua yâ tûúêng chöịng ăöịi tûơ nhiïn ăoâ

Tíịt nhiïn töi khöng thïí noâi trûúâc rùìng baơn seô biïịt nhûông gò vïì mön phín tím hoơc khi tham dûơ vađo nhûông buöíi diïîn giaêng nađy, nhûng coâ ăiïìu chùưc chùưn lađ viïơc ăïịn ăïí hoơc hoêi khöng thöi chûa ăuê ăïí caâc baơn coâ thïí khaêo cûâu hay ăiïìu trõ theo phûúng phaâp phín tím Nïịu trong caâc baơn coâ ngûúđi nađo khöng muöịn dûđng laơi úê nhûông bûúâc ăíìu mađ muöịn ăi xa hún nûôa, töi seô khuýn hoơ khöng nïn lađm thïị Búêi vò, trong tònh traơng hiïơn thúđi, ngûúđi nađo choơn mön phín tím hoơc lađm sûơ nghiïơp cuêa ăúđi mònh thò seô khöng bao giúđ nöíi tiïịng trong trûúđng Ăaơi hoơc vađ khi ra trûúđng ăïí hađnh nghïì Ngûúđi ăoâ seô gùơp ngay trong xaô höơi chung quanh mònh nhûông ngûúđi

vò khöng hiïíu mö tï gò vïì víịn ăïì, seô nhòn hoơ bùìng con mùưt nghi ngúđ, thuđ ắch, sùĩn sađng lađm ăuê moơi ăiïìu ăïí phaâ phaâch hoơ Chó cíìn nghô ăïịn nhûông ăiïìu ăïí xaêy ăïịn cuđng vúâi nhûông cuöơc chiïịn tranh, baơn seô hiïíu söị ngûúđi lođng ma daơ quyê ăoâ ăöng nhû thïị nađo

Nhûng duđ sao cuông coâ nhûông ngûúđi bõ löi cuöịn búêi nhûông yâ tûúêng múâi meê, bíịt chíịp nhûông sûơ bíịt tiïơn vûđa ặúơc trònh bađy Nïịu coâ nhûông baơn nađo thuöơc daơng ngûúđi ăoâ vađ muöịn trúê laơi ăíy möơt líìn thûâ hai nûôa bíịt chíịp nhûông lúđi baâo trûúâc cuêa töi thò hoơ seô ặúơc hoan nghïnh Nhûng duđ sao caâc baơn cuông cíìn biïịt ăïịn nhûông khoâ

khùn ăoâ lađ nhûông khoâ khùn nađo vađ ăíịy lađ nhûông ăiïìu mađ töi sùưp noâi cho caâc baơn nghe

Khoâ khùn thûâ nhíịt gùưn liïìn ngay vađo viïơc giaêng daơy mön phín tím hoơc Trong khi hoơc y khoa, caâc baơn ăaô quen ặúơc nhòn thíịy, vñ duơ nhû nhûông chuíín bõ vïì cú thïí hoơc, nhûông chíịt hiïơn ra sau möơt phaên ûâng hoâa hoơc, sûơ co ruât cuêa möơt bùưp thõt khi gín bõ kñch thñch Sau nađy baơn seô ặúơc quan saât ngûúđi bïơnh, nhûông díịu hiïơu bïơnh hoaơn cuêa ngûúđi nađy, vađ trong nhiïìu trûúđng húơp baơn cođn ặúơc tíơn mùưt nhòn thíịy vi truđng bïơnh nûôa Vïì mön giaêi phíîu, baơn seô tham dûơ vađo nhûông líìn möí xeê, vađ coâ khi chñnh baơn cuông lađm nhûông cöng viïơc ăoâ Vađ ngay caê trong caâc bïơnh vïì tinh thíìn caâc baơn cuông ặâng trûúâc möơt ngûúđi bïơnh, theo doôi sûơ thay ăöíi trïn neât mùơt cuêa hoơ, vađ baơn seô coâ dõp quan saât thíơt nhiïìu ăiïìu lađm cho baơn xuâc ăöơng vađ ghi nhúâ maôi maôi Vò thïị, möơt võ giaâo sû ăaơi hoơc chó giûô ắa võ möơt ngûúđi hûúâng díîn, möơt thöng dõch viïn theo baơn ăïí giaêi thñch nhû díîn baơn vađo trong viïơn baêo tađng cuêa öng ta, trong khi baơn trûơc tiïịp vúâi nhûông sûơ viïơc mađ baơn cho lađ múâi meê

Khöí möơt ăiïìu lađ trong mön phín tím hoơc sûơ viïơc xaêy ra khaâc hùỉn Khi ăiïìu trõ möơt ngûúđi bïơnh trong mön nađy, ngûúđi thíìy thuöịc chùỉng lađm gò khaâc hún lađ trođ chuýơn vúâi ngûúđi bïơnh Ngûúđi bïơnh noâi, kïí cho baơn nghe nhûông biïịn cöị xaêy ra trong ăúđi hoơ, nhûông caêm tûúêng hiïơn thúđi, nhûông yâ muöịn, nhûông sûơ caêm ăöơng trong ăúđi hoơ Ngûúđi thíìy thuöịc ăïí yâ hûúâng díîn nhûông tû tûúêng cuêa ngûúđi bïơnh, nhùưc nhúê cho anh ta nhúâ laơi, hûúâng sûơ chuâ yâ cuêa anh ta vïì möơt hûúâng nađo ăoâ, giaêi thñch cho anh ta nghe, quan saât xem anh ta

ngûúđi bïơnh thûúđng thûúđng lađ vö hoơc, chó quen vúâi nhûông ăiïìu mùưt thíịy tai nghe, hay súđ moâ ặúơc, y nhû xem chiïịu boâng nïn khöng bao giúđ ngíìn ngaơi gò mađ khöng toê veê nghi ngúđ sûơ kiïịn hiïơu cuêa möơt löịi trõ bïơnh chó bùìng nhûông lúđi noâi coâ veê nhû ăíìu Ngö mònh Súê

Sûơ nghi ngúđ chó trñch nađy khöng húơp lyâ chuât nađo Khöng phaêi rùìng chñnh nhûông ngûúđi bïơnh ăoâ cuông biïịt rùìng coâ nhûông ngûúđi bïơnh luâc nađo cuông tûúêng rùìng mònh coâ nhûông triïơu chûâng nađy hay triïơu chûâng khaâc û? Trong thúđi cöí xûa nhûông lúđi noâi ặúơc coi nhû nhûông trođ phuđ thuêy vađ bíy giúđ cuông víîn cođn giûô ặúơc nhûông quýìn lûơc nhû ngađy xûa Chó cíìn noâi möơt tiïịng lađ möơt ngûúđi coâ thïí lađm cho möơt ngûúđi khaâc sung sûúâng hay ăííy hoơ vađo chöî tuýơt voơng Võ giaâo sû duđng tiïịng noâi ăïí truýìn nhûông hiïíu biïịt cho hoơc trođ, nhúđ nhûông tiïịng noâi mađ möơt diïîn giaê ăaô löi cuöịn ặúơc thñnh giaê Chñnh nhûông tiïịng noâi ăaô gíy ra nhûông xuâc ăöơng vađ lađ nhûông phûúng saâch mađ loađi ngûúđi thûúđng duđng ăïí gíy aênh hûúêng vúâi ăöìng loaơi

Vò nhûông leô ăoâ chuâng ta khöng nïn tòm caâch giaêm búât giaâ trõ cuêa nhûông lúđi noâi trong mön trõ liïơu vïì tinh thíìn, vađ chuâng ta chó nïn tham dûơ vúâi tñnh caâch bađng thñnh vađo nhûông cuöơc noâi chuýơn giûôa ngûúđi thíìy thuöịc vađ ngûúđi bïơnh trong phín tím hoơc

Nhûng duđ chó muöịn tham dûơ vúâi tñnh caâch bađng thñnh thöi cuông khöng ặúơc Cíu chuýơn giûôa nhûông ngûúđi bïơnh vađ thíìy thuöịc khöng thïí ăïí cho ngûúđi ngoađi nghe vađ khöng thïí duđng ăïí biïíu diïîn Tíịt nhiïn trong nhûông giúđ giaêng daơy, ngûúđi ta coâ thïí ặa ra trûúâc caâc sinh viïn möơt ngûúđi bïơnh thíìn kinh ăïí hoơ noâi cho nghe nhûông ăiïìu ăaâng phađn nađn vađ nhûông triïơu chûâng bïơnh hoaơn cuêa hoơ Nhûng chó coâ thïị thöi Chó khi nađo giûôa ngûúđi bïơnh vađ ngûúđi thíìy thuöịc coâ möơt sûơ thöng caêm ăùơc biïơt thò ngûúđi bïơnh múâi cho ngûúđi thíìy thuöịc biïịt nhûông ăiïìu ngûúđi nađy cíìn biïịt Möîi khi thíịy möơt ngûúđi laơ, duđ chó lađ möơt ngûúđi khöng toê ra tođ mođ, ngûúđi bïơnh cuông im ngay khöng noâi gò nûôa Búêi vò nhûông ăiïìu cíìn biïịt lađ nhûông ăiïìu thíìm kñn trong ăúđi ngûúđi bïơnh, nhûông ăiïìu hoơ cíìn

giíịu khöng cho ngûúđi khaâc biïịt vađ sau lađ nhûông ăiïìu mađ hoơ cuông khöng thuâ vúâi chñnh hoơ nûôa

Vò víơy, duđ chó muöịn tham dûơ nhû möơt bađng thñnh thöi vađo möơt líìn trõ bïơnh vïì phín tím, baơn cuông khöng lađm ặúơc Baơn chó coâ thïí nghe noâi vïì phûúng phaâp ăoâ thöi vađ muöịn noâi cho thíơt ăuâng thò baơn chó coâ thïí nghe ngûúđi khaâc noâi laơi thöi Chñnh vò chó ặúơc nghe qua möơt ngûúđi thûâ hai mađ baơn khoâ lođng phaân ăoaân ặúơc cho chñnh xaâc Tíịt caê ăïìu phuơ thuöơc vađo chöî baơn coâ thïí tin cíơy vađo ngûúđi noâi cho baơn nghe nhûông ăiïìu ăoâ túâi mûâc nađo

Vñ duơ: khöng phaêi baơn ăang ngöìi nghe möơt bađi hoơc vïì mön phín tím hoơc mađ lađ möơt bađi hoơc sûê kyâ vïì ăúđi söịng vađ sûơ nghiïơp cuêa Ăaơi ăïị Alexandre Baơn coâ nhûông lyâ do gò ăïí tin rùìng nhûông ăiïìu giaâo sû sûê hoơc ăang giaêng daơy lađ ăuâng vúâi sûơ thûơc? Múâi nghe

ra thò coâ veê nhû öng giaâo sû sûê cođn ăang úê trong möơt tònh traơng khöng ăaâng tin bùìng öng giaâo sû phín tím hoơc, búêi leô öng giaâo sû sûê hoơc chûa tûđng ặúơc tham dûơ vađo sûơ nghiïơp cuêa Ăaơi ăïị Alexandre trong khi öng giaâo sû phín tím hoơc ñt nhíịt cuông noâi cho baơn nghe nhûông ăiïìu do chñnh öng ta nhíơn thíịy Nhûng coâ möơt sûơ viïơc lađm cho chuâng ta coâ thïí tin cíơy núi öng giaâo sû sûê hoơc ặúơc Öng giaâo sû sûê hoơc coâ thïí ýu cíìu baơn ăoơc nhûông bađi cuêa caâc nhađ vùn ăöìng thúđi vúâi nhûông viïơc xaêy ra trong lõch sûê hoùơc cuông khaâ gíìn vúâi nhûông sûơ viïơc ăoâ, nghôa lađ nhûông cuöịn saâch cuêa Plutarque, Diodore, Artien Nhađ sûê hoơc cuông coâ thïí ặa cho caâc baơn xem nhûông baên chuơp caâc ăöìng tiïìn, nhûông pho tûúơng caâc võ vua hay möơt bûâc hònh thúđi Popeâe hoơa tríơn ăaânh Issos

Noâi thûơc ra tíịt caê nhûông tađi liïơu ăoâ chó chûâng toê rùìng coâ nhiïìu thïị hïơ trûúâc ăaô tin tûúêng lađ coâ Ăaơi ăïị Alexandre thûơc vađ nhûông chiïịn cöng cuêa ngađi cuông coâ thûơc luön, vađ nhûông nhíơn xeât nađy coâ thïí múê ặúđng cho baơn trong cöng viïơc phï bònh sûê liïơu Baơn

khöng ăaâng tin cho lùưm vađ nhíịt lađ khöng thïí ặúơc kïí laơi vúâi moơi chi tiïịt cíìn thiïịt; víơy mađ töi khöng tin rùìng baơn coâ thïí rúđi phođng diïîn thuýịt ra vïì mađ víîn nghi ngúđ rùìng coâ leô Ăaơi ăïị Alexandre khöng coâ thûơc

Sûơ lyâ luíơn cuêa baơn dûơa trïn hai ăiïím chñnh sau ăíy: ăiïím thûâ nhíịt: diïîn giaê khöng coâ lyâ do gò ăïí khuýịn khñch baơn tin vađo nhûông ăiïìu mađ chñnh öng ta khöng cho lađ ăaâng tin; ăiïím thûâ hai: tíịt caê nhûông saâch vïì sûê hoơc mađ chuâng ta coâ trong tay ăïìu giöịng nhau hay gíìn giöịng nhau vïì nhûông ăiïìu diïîn giaê ăaô trònh bađy Nïịu baơn khaêo cûâu ăïịn nhûông nguöìn göịc cuô kyô hún nûôa, baơn cuông seô ăïí yâ ăïịn nhûông ýịu töị vûđa kïí nghôa lađ nhûông lyâ do ăaô thuâc ăííy nhûông nhađ sûê hoơc vađ phuđ húơp giûôa nhûông lúđi chûâng nhíơn cuêa hoơ Trong trûúđng húơp Ăaơi ăïị Alexandre thò kïịt quaê lađm baơn ýn tím hún hùỉn trûúđng húơp cuêa Moise hay Nemrod chùỉng haơn Cođn vïì nhûông ăiïím nghi ngúđ vađ tûơ hoêi xem nhûông phuâc trònh cuêa möơt nhađ phín tím hoơc ăaâng tin cíơy ăïịn mûâc nađo thò sau ăíy baơn seô coâ nhiïìu dõp ăïí phaân ăoaân

Bíy giúđ baơn coâ quýìn hoêi töi lađ nïịu khöng coâ tiïu chuíín nađo ăïí xeât ăoaân vïì giaâ trõ cuêa mön phín tím hoơc, nïịu chuâng ta khöng coâ caâch nađo ăïí biïíu diïîn möơt trûúđng húơp phín tím hoơc thò chuâng

ta lađm thïị nađo ăïí hoơc mön ăoâ ặúơc vađ nhíịt lađ ăïí xaâc nhíơn giaâ trõ cuêa nhûông ăiïìu mađ mön nađy khùỉng ắnh Viïơc hoơc hoêi tíịt nhiïn khöng phaêi lađ ăiïìu dïî, coâ ríịt ñt ngûúđi theo hoơc mön nađy möơt caâch coâ hïơ thöịng nhûng duđ sao chuâng ta víîn coâ nhûông cûêa ngoô ăïí ăi vađo sûơ hoơc hoêi ăoâ

Trûúâc hïịt chuâng ta hoơc mön phín tím hoơc bùìng caâch khaêo cûâu ngay chñnh baên thín mònh Khöng hùỉn rùìng ăoâ lađ möơt sûơ tûơ quan saât, nhûng nïịu cíìn ăïịn thò chuâng ta seô phaêi lađm viïơc ăoâ Coâ caê möơt söị hiïơn tûúơng tinh thíìn xaêy ra luön luön ặúơc nhiïìu ngûúđi biïịt ăïịn, chuâng ta coâ thïí khaêo cûâu ngay trong ngûúđi mònh

nïịu ặúơc chó díîn vïì phûúng tiïơn chuýn mön Lađm nhû thïị chuâng

ta seô tiïịn ặúơc túâi lođng tin tûúêng lađ sûơ viïơc diïîn ra trong mön phín tím hoơc lađ ăuâng vađ nhûông ăiïìu mađ mön nađy quan niïơm khöng phaêi lađ sai Töi phaêi noâi rùìng chuâng ta khöng thïí chúđ ăúơi úê phûúng phaâp tûơ khaêo cûâu nhûông tiïịn böơ síu xa vïì mön hoơc Chuâng ta seô tiïịn böơ mau hún nhiïìu bùìng caâch cho möơt nhađ chuýn mön vïì phín tím hoơc phín tñch mònh, röìi lúơi duơng cú höơi ăïí thíịu hiïíu roô rađng vïì phûúng diïơn chuýn mön Khoêi cíìn phaêi noâi rùìng caâch hoơc hoađn haêo nađy bao giúđ cuông chó duđng cho möơt ngûúđi thöi chûâ khöng thïí duđng trong nhûông cuöơc höơi hoơp nhiïìu ngûúđi

Ngoađi ra, luâc múâi bûúâc chín vađo mön nađy, baơn cođn gùơp laơi möơt khoâ khùn nûôa, khoâ khùn nađy khöng gùưn liïìn vađo chñnh mön hoơc ăoâ, chñnh baơn lađ nguöìn göịc cuêa sûơ khoâ khùn ăoâ do nhûông ăiïìu baơn ăaô hoơc trong nhûông ngađy trûúâc khi hoơc vïì y khoa Nhûông ăiïìu ăaô hoơc tûđ trûúâc túâi nay ăaô in síu vađo trñ oâc baơn möơt chiïìu hûúâng tû tûúêng lađm cho baơn xa rúđi mön phín tím hoơc Baơn ăaô quen löịi gaân cho nhûông sûơ hoaơt ăöơng cuêa cú thïí vađ nhûông sûơ röịi loaơn trong cú thïí nađy nhûông nguýn nhín thuöơc vïì giaêi phíîu, baơn ăaô quen ặâng vïì phûúng diïơn hoâa hoơc hay víơt lyâ hoơc ăïí cùưt nghôa, quen quan niïơm sûơ viïơc theo sinh lyâ hoơc trong khi chûa bao giúđ baơn chuâ yâ túâi ăúđi söịng tinh thíìn daơt dađo trong cú thïí ặúơc cíịu taơo möơt caâch thûơc lađ hoađn haêo Vò thïị cho nïn baơn xa laơ hùỉn vúâi löịi tû tûúêng vïì tinh thíìn, coâ thoâi quen nhòn nhûông tû tûúêng nađy bùìng con mùưt nghi ngúđ, khöng chõu cho rùìng nhûông tû tûúêng ăoâ coâ thïí coâ tñnh caâch khoa hoơc chó ăaâng dađnh riïng cho nhûông con ngûúđi phađm tuơc khöng hiïíu biïịt, nhûông nhađ thi sô, nhûông triïịt gia cuêa thiïn nhiïn cuêa mön thíìn bñ hoơc

Tíịt caê nhûông giúâi haơn ăoâ chùưc chùưn coâ haơi cho sûơ hoaơt ăöơng cuêa baơn trong mön phín tím hoơc búêi vò theo lïơ thûúđng trong tíịt caê nhûông sûơ giao thiïơp giûôa ngûúđi vúâi ngûúđi, ngûúđi bïơnh bao giúđ cuông

cuêa anh ta Töi chó súơ baơn seô bõ buöơc phaêi boê ra möơt bïn nhûông phûúng phaâp trõ liïơu víîn thûúđng duđng cho nhûông anh chađng phađm tuơc hay thíìn bñ

Töi khöng phaêi lađ khöng biïịt giaâ trõ cuêa nhûông ăiïìu ngûúđi ta ặa ra ăïí bađo chûôa cho nhûông thiïịu soât trong cöng viïơc giaâo duơc baơn vïì phûúng diïơn y khoa Chuâng ta haôy cođn thiïịu caâi khoa hoơc coâ tñnh caâch triïịt hoơc phuơ thuöơc coâ thïí duđng vađo nhûông muơc tiïu

do nhûông hoaơt ăöơng y khoa ăùơt ra Mön hoơc Triïịt lyâ hoơc thuíìn tuây cuông nhû mön Tím lyâ mö taê hay Tím lyâ hoơc thûơc nghiïơm liïn quan ăïịn mön sinh lyâ hoơc vïì caâc giaâc quan Khöng mön nađo theo löịi mađ ngûúđi ta daơy caâc baơn úê trûúđng coâ ñch vïì nhûông liïn quan giûôa thïí xaâc vađ tím höìn cuông nhû giuâp cho baơn hiïíu ặúơc bíịt cûâ möơt sûơ röịi loaơn thíìn kinh nađo

Ngay trong khuön khöí cuêa y hoơc, mön chûôa bïơnh tinh thíìn quaê cuông coâ mö taê nhûông sûơ röịi loaơn vađ tinh thíìn quan saât ặúơc vađ tíơp trung chuâng laơi trong nhûông luâc dïî chõu nhíịt, caâc nhađ chuýn mön vïì tinh thíìn chùưc cuông tûơ hoêi khöng biïịt nhûông sûơ thu xïịp cuêa hoơ quaê coâ xûâng ăaâng ặúơc goơi lađ coâ tñnh caâch khoa hoơc hay khöng? Chuâng ta khöng hïì biïịt nguöìn göịc, sûơ diïîn biïịn cuông nhû nhûông díy liïn laơc höî tûúng cuêa caâc triïơu chûâng ghi ặúơc trong caâc baên phín loaơi vïì bïơnh lyâ: ngûúđi ta chûa tûđng chûâng minh ặúơc rùìng nhûông triïơu chûâng ăoâ vúâi linh höìn coâ möơt sûơ tûúng ûâng nađo khöng, vađ nïịu coâ möơt sûơ thay ăöíi nađo trong linh höìn thò nhûông sûơ thay ăöíi nađy khöng cùưt nghôa ặúơc gò vïì nhûông triïơu chûâng nhíơn thíịy Nhûông röịi loaơn thíìn kinh nađy chó coâ thïí ặúơc trõ liïơu nhû nhûông biïịn chûâng phuơ thuöơc cuêa möơt bïơnh nađo ăoâ trong cú thïí

Sûơ thiïịu soât, mön phín tím hoơc nhíịt ắnh san bùìng Phín tím hoơc muöịn hiïịn cho möơt bïơnh lyâ vïì tinh thíìn caâi cùn baên mađ mön nađy thiïịu soât, hy voơng tòm ra ặúơc möơt möi trûúđng hoaơt ăöơng chung cho sûơ gùơp gúô giûôa möơt sûơ röịi loaơn cú thïí vađ sûơ röịi loaơn tinh

thíìn vađ lađm cho sûơ gùơp gúô nađy trúê lïn dïî hiïíu Muöịn ăaơt ặúơc muơc ăñch ăoâ, mön phín tím hoơc phaêi boê rúi hïịt moơi tiïn kiïịn vïì cú thïí hoơc, hoâa hoơc hay sinh lyâ hoơc, mađ chó chùm chuâ vađo nhûông khaâi niïơm tím lyâ thuíìn tuây thöi: töi súơ rùìng baơn seô cho ăiïìu nađy lađ kò laơ

Cođn möơt khoâ khùn thûâ ba nûôa lađ keê chõu traâch nhiïơm khöng phaêi lađ baơn cuông nhû nhiïìu ăiïìu baơn hoơc tûđ trûúâc Trong nhûông ăiïìu kiïơn tiïn quýịt cuêa mön phín tím hoơc coâ hai ăiïìu lađm cho moơi ngûúđi khoâ chõu vađ bõ híìu hïịt moơi ngûúđi baâc boê Möơt ăiïìu lađ do thađnh kiïịn vïì tri thûâc, möơt ăiïìu lađ do thađnh kiïịn vïì luín lyâ vađ nghïơ thuíơt Chuâng ta ặđng coi thûúđng nhûông thađnh kiïịn ăoâ; ăoâ lađ nhûông caâi coâ nhiïìu quýìn lûơc lùưm, nhûông caâi cođn söịng soât laơi qua nhûông giai ăoaơn phaât triïín ríịt coâ lúơi, coâ khi cíìn thiïịt nûôa cuêa nhín loaơi Nhûông thađnh kiïịn nađy ặúơc baêo töìn bùìng nhûông sûâc maơnh vïì tònh caêm vađ ríịt khoâ ăaânh baơi

Theo ăiïìu tiïn thuýịt thûâ nhíịt thò nhûông hoaơt ăöơng tinh thíìn thûúđng thûúđng lađ vö thûâc, khi coâ möơt hoaơt ăöơng nađo coâ yâ thûâc thò ăoâ chó lađ nhûông hoaơt ăöơng leê loi, möơt phíìn nhoê nađo ăoâ cuêa ăúđi söịng tinh thíìn noâi chung thöi Vïì ăiïím nađy, baơn haôy nhúâ laơi lađ chuâng ta, traâi laơi, coi nhûông hoaơt ăöơng nađy lađ coâ yâ thûâc, coi yâ thûâc nhû möơt caâi gò ăùơc biïơt biïíu thõ, nhû möơt ắnh nghôa cuêa tinh thíìn vađ tím lyâ hoơc chñnh lađ mön hoơc vïì nhûông chûâa ặơng trong yâ thûâc Sûơ ăöìng hoâa giûôa tinh thíìn vađ yâ thûâc coâ veê tûơ nhiïn ăïịn nöîi nïịu coâ ngûúđi toê veê nghi ngúđ lađ chuâng ta phaên ăöịi ngay Víơy mađ mön phín tím hoơc khöng thïí nađo khöng nghi ngúđ vïì sûơ ăöìng hoâa nađy ặúơc Phín tím hoơc ắnh nghôa tinh thíìn nhû möơt caâi gò göìm coâ nhûông diïîn biïịn chung cho caê tònh caêm, tû tûúêng vađ yâ chñ Phín tím hoơc cođn khùỉng ắnh möơt tû tûúêng vađ möơt yâ chñ vö thûâc Nhûng ắnh nghôa vađ khùỉng ắnh nhû thïị, mön hoơc nađy seô lađm míịt caêm tònh cuêa nhûông ngûúđi baơn, lađm cho

hoơ nghi ngúđ rùìng coâ leô ăoâ chó lađ möơt khoa hoơc thíìn bñ, quaâi ăaên, muöịn xíy dûơng trong boâng töịi vađ thaê cíu nhúđ nûúâc ăuơc Tíịt nhiïn baơn chûa hiïíu taơi sao töi coâ thïí coi lađ thađnh kiïịn möơt lúđi noâi trûđu tûúơng nhû cíu khùỉng ắnh rùìng: “tinh thíìn tûâc lađ coâ yâ thûâc” Nhûng baơn cuông chûa thïí hiïíu ặúơc lađ sûơ tiïịn triïín cuêa mön hoơc ăaô ặa ra quan ăiïím rùìng lađm gò coâ vö thûâc (cûâ cho rùìng vö thûâc coâ thûơc ăi) cuông nhû baơn chûa hiïíu ặúơc khi quan niïơm nhû chuâng ta coâ lúơi nhûông gò Thaêo luíơn vïì víịn ăïì tòm hiïíu xem coâ nïn ăöìng tñnh hoâa tinh thíìn vađ yâ thûâc khöng, hay nïn múê röơng tinh thíìn ra khoêi giúâi haơn cuêa yâ thûâc coâ veê nhû chó muöịn chúi chûô, nhûng töi coâ thïí quaê quýịt vúâi baơn rùìng, sûơ cöng nhíơn rùìng coâ nhûông sûơ hoaơt ăöơng tinh thíìn vö thûâc seô múê cho khoa hoơc möơt hûúâng ăi múâi coâ tñnh chíịt quýịt ắnh

Cuông thïị, baơn khöng thïí ngúđ rùìng nhûông ăiïìu töi vûđa noâi trïn vúâi nhûông ăiïìu töi sùưp noâi laơi coâ thïí coâ möơt díy liïn laơc chùơt cheô ăïịn thïị Ăiïìu phaât minh thûâ hai cuêa mön phín tím hoơc lađ khùỉng ắnh rùìng, nhûông raơo rùơc vïì tònh duơc, duđ hiïíu theo nghôa heơp hay nghôa röơng, cuông giûô möơt ắa võ vö cuđng quan troơng mađ cho ăïịn nay ngûúđi ta víîn chûa hiïíu roô ăuâng mûâc trong ăúđi söịng tinh thíìn, chuâng chñnh lađ nguýn nhín cuêa nhiïìu bïơnh vïì thíìn kinh vađ tinh thíìn Hún thïị nûôa, phín tím hoơc cođn khùỉng ắnh rùìng, nhûông raơo rûơc vïì tònh duơc tham dûơ möơt phíìn khöng nhoê vađo cöng viïơc saâng taơo cuêa trñ oâc loađi ngûúđi, vïì phûúng diïơn vùn hoâa nghïơ thuíơt vađ ăúđi söịng xaô höơi

Theo kinh nghiïơm cuêa töi thò sûơ thuđ gheât do sûơ phaât minh nađy cuêa mön phín tím hoơc gíy nïn chñnh lađ lyâ do quan troơng nhíịt lađm cho moơi ngûúđi khöng chõu chíịp nhíơn mön hoơc ăoâ Baơn coâ muöịn töi cùưt nghôa sûơ kiïơn ăoâ nhû thïị nađo khöng? Chuâng töi tin rùìng vùn hoâa ăaô ặúơc saâng taơo dûúâi sûơ thuâc ăííy cuêa sûơ cíìn thiïịt trong cuöơc söịng vađ nhiïìu khi líịn aât caê caâc sûơ ăođi hoêi cuêa baên nùng, vađ röìi hïịt ăúđi noơ ăïịn ăúđi kia vùn hoâa cûâ ặúơc saâng taơo nhû thïị maôi

vò möîi caâ nhín nađo khi vađo ăúđi ăïìu phaêi vò nhûông lúơi ñch chung mađ

hy sinh baên nùng cuêa mònh

Trong nhûông baên nùng bõ kòm haôm khöng ặúơc thoêa maôn ăoâ, nhûông sûơ raơo rûơc vïì tònh duơc chiïịm möơt võ trñ vö cuđng quan troơng: Nhûông baên nùng tònh duơc khöng bõ chïị ngûơ hùỉn hoi vađ möîi caâ nhín nađo tham dûơ vađo cöng viïơc saâng taơo vùn hoâa cuông coâ thïí gùơp sûơ hiïím nguy lađ baên nùng cuêa mònh seô chöịng traê laơi sûơ kòm haôm ăoâ Nïìn vùn hoâa cuêa möơt xaô höơi khöng coâ sûơ ăe doơa nađo nùơng nïì hún lađ nhòn thíịy sûơ xa ăoơa cuêa vùn hoâa trûúâc sûơ phoâng tuâng cuêa baên nùng muöịn quay trúê vïì tònh traơng baân khai cöí xûa Vò thïị cho nïn xaô höơi khöng muöịn nhùưc nhúê cho mònh biïịt lađ mònh ăang ặâng dûơa trïn nhûông nïìn moâng khöng coâ gò lađ vûông chùưc; xaô höơi khöng coâ lúơi gò trong viïơc phaêi cöng nhíơn sûâc maơnh cuêa caâc baên nùng tònh duơc, sûơ quan troơng cuêa ăúđi söịng tònh duơc: Xaô höơi ăaô theo möơt phûúng phaâp giaâo duơc coâ muơc ăñch lađm cho moơi ngûúđi khöng ăïí yâ ăïịn nhûông víịn ăïì ăoâ

Vò thïị xaô höơi khöng chõu ặơng ặúơc nhûông kïịt quaê mađ mön phín tím hoơc ăaô ăaơt ặúơc; xaô höơi sùĩn sađng xua ăuöíi nhûông thađnh quaê ăoâ vađ cho rùìng chuâng ăaâng kinh túêm vïì moơi phûúng diïơn Nhûng ngûúđi ta khöng thïí duđng nhûông lúđi traâch moâc loaơi ăoâ ăïí tiïu huêy möơt kïịt quaê khaâch quan coâ tñnh khoa hoơc Nhûông ngûúđi chöịng ăöịi nïịu muöịn ngûúđi khaâc taân thađnh mònh thò phaêi ặâng vïì phûúng diïơn trñ thûâc Nhûng trñ oâc loađi ngûúđi thûúđng sùĩn sađng coi nhûông gò mònh khöng thñch lađ bíịt cöng, vò thïị nïn hoơ coâ chöịng ăöịi mònh cuông lađ ăiïìu dïî hiïíu Do ăoâ, xaô höơi biïịn nhûông ăiïìu hoơ khöng thñch thađnh nhûông ăiïìu bíịt cöng, chöịng ăöịi mön phín tím hoơc khöng phaêi bùìng nhûông lyâ leô húơp lyâ vađ cuơ thïí mađ toađn bùìng nhûông lyâ leô tònh caêm, duđng thađnh kiïịn cuêa mònh mađ bo bo giûô nhûông yâ kiïịn chöịng ăöịi khöng theđm nghe nhûông lúđi biïơn baâc

Nhûng töi cíìn noâi rùìng, khi ặa ra víịn ăïì noâi trïn töi khöng muöịn trònh bađy möơt khuynh hûúâng nađo caê Muơc ăñch duy nhíịt cuêa chuâng töi lađ trònh bađy möơt sûơ viïơc nhíơn thíịy sau bao nhiïu cöng trònh khaêo cûâu ăíìy khoâ khùn Möơt líìn nûôa chuâng töi phaên ăöịi ặa nhûông nhíơn xeât trong ăúđi söịng thûúđng ngađy vađo trong cöng viïơc khaêo cûâu khoa hoơc, khöng cíìn xem xeât nhûông ăiïìu ngûúđi ta lo súơ coâ húơp lyâ hay khöng

Ăoâ lađ möơt vađi khoâ khùn mađ baơn seô gùơp nïịu baơn theo hoơc mön phín tím hoơc Bùưt ăíìu nhû thïị quaê cuông lađ quaâ nhiïìu röìi Nïịu baơn khöng thíịy ngaơi nguđng thò chuâng ta coâ thïí tiïịp tuơc

Chuâng ta khöng bùưt ăíìu bùìng nhûông giaê duơ mađ bùìng möơt sûơ tòm tođi khaêo cûâu vïì nhûông sûơ kiïơn ặúơc nhiïìu ngûúđi biïịt nhûng khöng ặúơc hiïíu ăïịn núi ăïịn chöịn, nhûông sûơ kiïơn khöng liïn quan gò ăïịn tònh traơng ăau öịm búêi leô ngûúđi

ta coâ thïí quan saât ặúơc núi nhûông ngûúđi khoeê maơnh Nhûông hiïơn tûúơng nađy chuâng ta goơi bùìng möơt caâi tïn lađ “nhûông hađnh vi sai laơc ”

Phíìn 2

Chuâng ta khöng bùưt ăíìu bùìng nhûông giaê duơ mađ bùìng möơt sûơ tòm tođi khaêo cûâu vïì nhûông sûơ kiïơn ặúơc nhiïìu ngûúđi biïịt nhûng khöng ặúơc hiïíu ăïịn núi ăïịn chöịn, nhûông sûơ kiïơn khöng liïn quan

gò ăïịn tònh traơng ăau öịm búêi leô ngûúđi ta coâ thïí quan saât ặúơc núi nhûông ngûúđi khoeê maơnh Nhûông hiïơn tûúơng nađy chuâng ta goơi bùìng möơt caâi tïn lađ “nhûông hađnh vi sai laơc ” Nhûông hađnh vi nađy lađ cuêa ngûúđi noâi hay ngûúđi viïịt, duđ coâ biïịt nhû thïị hay khöng, möơt chûô hay möơt tiïịng khaâc hùỉn tiïịng ắnh duđng (noâi lúô lúđi); cuêa nhûông ngûúđi ăoơc saâch laơi ăoơc líìm chûô khaâc (ăoơc sai); cuêa nhûông ngûúđi nghe ngûúđi khaâc noâi mađ laơi nghe líìm sang tiïịng khaâc trong khi caâc cú quan vïì thñnh giaâc khöng hïì bõ truơc trùơc (nghe sai)

Möơt loaơi hiïơn tûúơng nûôa coâ liïn quan ăïịn sûơ “qún” quyâ höì nhû möơt sûơ qún keâo dađi, sûơ qún trong chöịc laât, vñ duơ nhû trong trûúđng húơp coâ möơt ngûúđi khöng thïí nhúâ ặúơc caâi tïn mađ ngûúđi ta nhúâ ríịt roô, mađ chó ñt líu sau laơi nhúâ laơi ngay, hay trong trûúđng húơp qún lađm möơt ăiïìu dûơ ắnh sùĩn tûđ trûúâc nhûng vïì sau laơi nhúâ laơi, nghôa lađ chó qún trong chöịc laât thöi Loaơi hiïơn tûúơng thûâ ba lađ loaơi míịt caâi ăiïìu kiïơn nhíịt thúđi, vñ duơ nhû luâc ngûúđi ta khöng tòm ra ặúơc möơt víơt gò mađ ngûúđi ta thûúđng xïịp sùĩn möơt chöî; cuông thuöơc vađo loaơi nađy, trûúđng húơp bõ míịt tûúng tûơ nhû thïị Ăoâ lađ nhûông sûơ qún laông mađ ngûúđi ta coi lađ khaâc nhûông sûơ qún khaâc, lađm cho ngûúđi ta ngaơc nhiïn, bûơc mònh trong khi ăaâng leô phaêi coi lađ tûơ nhiïn múâi phaêi

Cuông ặúơc sùưp xïịp vađo loaơi nađy lađ nhûông sûơ “líìm líîn” trong ăoâ ăiïìu kiïơn nhíịt thúđi laơi xuíịt hiïơn, vñ duơ nhû khi ngûúđi ta tin tûúêng vađo möơt ăiïìu gò biïịt roô nhûng sau nađy múâi biïịt lađ khöng ăuâng nhû ăiïìu mònh tûúêng Cuđng nhûông trûúđng húơp nađy, ngûúđi ta thïm vađo ríịt nhiïìu ăiïìu khaâc nûôa tûúng tûơ ặúơc goơi bùìng nhiïìu tïn khaâc nhau

Ăoâ lađ nhûông sûơ bíịt bònh coâ liïn laơc chùơt cheô vúâi nhau, vúâi ăùơc biïơt lađ tíịt caê nhûông tiïịng hay chûô duđng ăïí chó nhûông hiïơn tûúơng

ăoâ ăïìu bùưt ăíìu bùìng víìn ver (trong tiïịng Ăûâc) (1), nhûông sûơ kiïơn

xaêy ra bíịt thûúđng chùỉng coâ yâ nghôa gò hïịt, phíìn lúân chó thoaâng qua

trong chöịc laât vađ cuông chùỉng coâ gò quan troơng trong ăúđi söịng con ngûúđi Trong ríịt ñt trûúđng húơp, vñ duơ nhû míịt víơt duơng, nhûông viïơc nađy coâ tñnh chíịt quan troơng trong thûơc tïị Vò thïị cho nïn khöng ai ăïí yâ ăïịn, khöng ai lađm ai xuâc ăöơng caê

Töi muöịn noâi chuýơn vúâi caâc baơn vïì víịn ăïì ăoâ nhûng töi tûúêng nhû caâc baơn líìu nhíìu: “Trong ăúđi söịng mïnh möng bïn ngoađi cuông nhû trong ăúđi söịng tinh thíìn chíơt heơp coâ nhiïìu ăiïìu bñ íín to taât , trong ăúđi söịng tinh thíìn röịi loaơn cođn coâ bao nhiïu sûơ viïơc kyđ laơ ăang chúđ giaêi thñch vađ ăaâng ặúơc giaêi thñch mađ khöng lađm, laơi ăi lađm nhûông chuýơn chùỉng coâ yâ nghôa gò, nhû thïị chùỉng míịt thúđi giúđ vö ñch sao? Nïịu giaâo sû coâ thïí cùưt nghôa cho chuâng töi nghe taơi sao möơt ngûúđi coâ ăöi mùưt vađ ăöi tai hoađn haêo vađo ban ngađy ban mùơt laơi tröng thíịy nhûông ăiïìu thûơc ra khöng coâ, taơi sao nhûông ngûúđi nađy tûơ nhiïn laơi coâ caêm tûúêng rùìng ăöơt nhiïn bõ nhûông ngûúđi thín ýu khaâc hađnh haơ, hay theo ăuöíi nhûông mú mađng mađ möơt ặâa treê cuông cho lađ vö lyâ thò luâc ăoâ khoa phín tím hoơc múâi ăaâng theo ăuöíi Nhûng nïịu mön phín tím hoơc khöng thïí lađm gò khaâc hún lađ tòm hiïíu xem taơi sao vađo möơt höm nađo ăoâ, möơt diïîn giaê trong möơt bûôa tiïơc laơi noâi möơt cíu hay möơt chûô ăaâng leô khöng ắnh noâi hay taơi sao möơt bađ chuê gia ằnh khöng tòm thíịy

rùìng chuâng töi cíìn ăïí thò giúđ lađm nhûông viïơc khaâc quan troơng hún”

Töi seô traê lúđi: “Khoan ăaô Baơn chó trñch sai röìi Ăuâng thïị, mön phín tím hoơc chó ăïí yâ ăïịn nhûông trûúđng húơp vö tñch sûơ ăoâ thöi Nhûng thûơc ra nhûông sûơ quan saât cuêa mön nađy dûơa trïn nhûông sûơ kiïơn khöng roô rïơt mađ caâc khoa hoơc khaâc coi lađ vö nghôa lyâ Nhûng trong khi chó trñch baơn ặđng líìm sûơ quan troơng cuêa caâc víịn ăïì vúâi bïì ngoađi cuêa caâc díịu hiïơu Baơn khöng thíịy lađ coâ nhiïìu ăiïìu ríịt quan troơng mađ chó xuíịt hiïơn dûúâi nhûông hònh thûâc hay díịu hiïơu ríịt lúđ múđ trong möơt vađi ăiïìu kiïơn vađ trong möơt vađi luâc ăoâ sao? Töi coâ thïí dïî dađng kïí cho baơn nghe möơt vađi vñ duơ

Húôi caâc baơn thanh niïn, coâ phaêi nhiïìu khi chó bùìng möơt vađi díịu hiïơu khöng nhíơn thíịy ặúơc roô rađng mađ baơn dûơ ăoaân ặúơc mònh ăaô chiïịm ặúơc tònh caêm cuêa möơt ngûúđi con gaâi khöng? Baơn coâ chúđ ăúơi lađ cö gaâi ăoâ seô toê tònh vúâi baơn hay nhííy xöí lïn öm líịy cöí baơn khöng? Coâ phaêi lađ baơn chó chúđ ăúơi möơt caâi nhòn ríịt nhanh, möơt cûê chó phaâc hoaơ, möơt caâi bùưt tay húi líu möơt chuât khöng? Röìi khi lađm nhiïơm vuơ thíím phaân ăiïìu tra vïì möơt vuơ aân maơng, baơn coâ nïn chúđ tïn saât nhín ăïí laơi taơi núi xaêy ra vuơ aân bûâc hònh hay ắa chó cuêa noâ khöng? Hay lađ baơn chó mong chúđ nhûông díịu hiïơu ríịt lúđ múđ nhoê nhoi ăïí tòm ra cùn cûúâc cuêa noâ? Víơy baơn ặđng nïn coi thûúđng nhûông díịu hiïơu nhoê beâ Nhûông díịu hiïơu tíìm thûúđng nađy thûúđng díîn chuâng ta ăïịn nhûông con ặúđng cûơc kyđ quan troơng Töi cuông nghô nhû caâc baơn lađ caâc baơn phaêi ăïí yâ ăïịn nhûông víịn ăïì quan troơng cuêa thïị giúâi vađ cuêa khoa hoơc Nhûng chó khi múâi dûơ ắnh bùưt tay vađo möơt viïơc nađo quan troơng vađ to taât thöi thò cuông chùỉng coâ ñch gò vò baơn chûa hïì biïịt mònh seô phaêi ăi vïì nhûông hûúâng nađo Trong cöng viïơc khaêo cûâu khoa hoơc nhiïìu khi húơp lyâ hún nïịu chuâng ta bùưt tay ngay vađo cöng viïơc coâ trûúâc mùơt mònh, vađo nhûông cöng viïơc tûơ nhiïn ăïịn cho chuâng ta tòm tođi Nïịu chuâng ta lađm viïơc ăoâ vúâi tinh thíìn ăuâng ăùưn, khöng coâ thađnh kiïịn, khöng coâ hy voơng

haôo huýìn, vađ nïịu may mùưn ra nhúđ coâ sûơ liïn quan cuêa nhûông viïơc lúân nhoê, nhûông aênh hûúêng höî tûúng, cöng viïơc lađm ăoâ coâ thïí díîn chuâng ta ăïịn cöng viïơc to taât hún nađo ăoâ”

Ăoâ lađ nhûông ăiïìu töi muöịn noâi vúâi caâc baơn ăïí lađm cho caâc baơn chuâ yâ ăïịn khi töi noâi ăïịn nhûông hađnh vi sai laơc, bïì ngoađi thûơc

vö nghôa lyâ cuêa nhûông con ngûúđi khoeê maơnh bònh thûúđng Bíy giúđ chuâng ta noâi ăïịn möơt ngûúđi hoađn toađn xa laơ vúâi mön phín tím hoơc vađ hoêi xem hoơ cùưt nghôa ra sao vúâi nhûông sûơ viïơc trïn vûđa kïí

Chùưc chùưn lađ thïị nađo öng ta cuông traê lúđi: “Chaê cíìn cùưt nghôa

gò caê búêi vò ăoâ lađ nhûông viïơc chùỉng coâ nghôa lyâ gò” Öng ta ắnh noâi

gò víơy? Coâ phaêi öng ta cho rùìng coâ nhûông sûơ viïơc khöng nghôa lyâ

gò, úê ngoađi hùỉn moơi sinh hoaơt cuêa thïị giúâi vađ nïịu khöng xaêy ra thò cuông chùỉng sao hay khöng? Nhûng ngay caê khi ngûúđi ta phaâ boê thuýịt tiïìn ắnh ặúơc moơi ngûúđi cöng nhíơn duđ chó úê möơt ăiïím thöi, ngûúđi ta cuông lađm ăaêo löơn hïịt quan niïơm khoa hoơc vïì thïị giúâi Chuâng ta seô chûâng toê cho öng ta thíịy rùìng möơt quan niïơm tön giaâo vïì thïị giúâi seô húơp lyâ vúâi chñnh mònh hún khi cho rùìng möơt con chim seê khöng thïí rúi tûđ trïn trúđi xuöịng mađ khöng coâ sûơ can thiïơp ăùơc biïơt cuêa yâ chñ Thûúơng ăïị

Töi ăöì rùìng ngûúđi baơn cuêa chuâng ta ăaâng leô phaêi ặa ra híơu quaê cuêa lúđi giaêi thñch thûâ nhíịt cuêa mònh seô noâi laơi rùìng öng ta coâ thïí dïî dađng tòm thíịy cíu traê lúđi Ăoâ lađ möơt sûơ lïơch laơc trong möơt cú quan nađo ăoâ, sûơ sai laơc hoaơt ăöơng cuêa möơt cú quan tinh thíìn, viïơc tòm ra sûơ lïch laơc ăoâ khöng coâ gò lađ khoâ khùn Möơt ngûúđi luâc thûúđng ùn noâi thíơn troơng coâ thïí nhíìm líîn khi: 1) öng ta bõ mïơt moêi; 2) bõ xuâc ăöơng quaâ mûâc; 3) quaâ chuâ troơng ăïịn möơt viïơc khaâc Nhûông lúđi xaâc ắnh nađy ríịt dïî ặúơc cöng nhíơn Ngûúđi ta thûúđng noâi lúô lúđi khi trong ngûúđi bõ mïơt, nhûâc ăíìu hay söịt noâng laơnh Nhûông trûúđng húơp qún tïn cuông thïị Coâ nhûông ngûúđi möîi khi thíịy mònh qún nhû thïị lađ biïịt ngay mònh sùưp bõ nhûâc ăíìu Cuông

nhû thïị, khi bõ xuâc ăöơng ngûúđi ta thûúđng nhíìm ăiïìu nađy vúâi ăiïìu noơ, tiïịng nađy vúâi tiïịng noơ

Khi ngûúđi ta ăaông trñ, nghôa lađ luâc ngûúđi ta tíơp trung vađo nhûông ăiïìu khaâc thò ngûúđi ta ríịt dïî qún nhûông ăiïìu ngûúđi ta dûơ ắnh, hay lađm nhûông cöng viïơc khöng cöị yâ Möơt trûúđng húơp ríịt quen thuöơc lađ trûúđng húơp möơt võ giaâo sû qún mang ö vađ ăöơi muô cuêa ngûúđi khaâc búêi vò trñ oâc öng ta ăang tíơp trung vađo nhûông víịn ăïì sùưp ặúơc ăem ra trònh bađy trong cuöịn saâch cuêa öng ta Cođn nhûông thñ duơ vïì nhûông ăiïìu dûơ ắnh hay nhûông lúđi hûâa bõ qún laông xaêy ra khi coâ nhûông biïịn cöị lađm cho ngûúđi ta phaêi chuâ yâ ăïịn nhûông sûơ viïơc khaâc thò caâc baơn coâ thïí tòm thíịy ngay núi mònh

Nhûông ăiïìu vûđa noâi coâ veê nhû dïî hiïíu vađ khöng thïí baâc boê ặúơc Coâ leô cuông chùỉng hay ho gò, hay ñt nhíịt cuông chùỉng hay ho nhû ngûúđi ta tûúêng

Chuâng ta haôy xem xeât thûơc kyô nhûông lúđi giaêi thñch trïn vïì nhûông hađnh vi sai laơc Nhûông ăiïìu kiïơn mađ ngûúđi ta cho lađ coâ tñnh caâch quýịt ắnh ăïí cho nhûông sûơ ăoâ xaêy ra khöng phaêi ăïìu coâ tñnh chíịt giöịng nhau Nhûông sûơ khoâ chõu trong viïơc tuíìn hoađn xaêy ra lađ vò sûơ röịi loaơn trong möơt sûơ hoaơt ăöơng thûúđng thûúđng, nhûông sûơ röịi loaơn trong sinh lyâ Nhûông xuâc ăöơng quaâ mûâc, mïơt moêi ăaông trñ ăïìu lađ nhûông ýịu töị coâ tñnh caâch khaâc hùỉn, vûđa vïì tím lyâ vûđa vïì sinh lyâ

Nhûông ýịu töị nađy ngûúđi ta coâ thïí dïî dađng viïịt thađnh nhûông lyâ thuýịt Sûơ mïơt moêi, ăaông trñ lađm cho ngûúđi ta hoang mang khöng cođn tíơp trung tû tûúêng ặúơc nûôa, nhû thïị coâ nghôa rùìng cú quan tíơp trung tû tûúêng khöng cođn nhíơn ặúơc möơt sûơ chuâ yâ ăuê duđng nûôa nïn bõ röịi loaơn vađ khöng cođn hoaơt ăöơng vúâi möơt mûâc ăöơ chñnh xaâc ăuê duđng nûôa Möơt sûơ khoâ chõu, nhûông sûơ thay ăöíi trong viïơc tuíìn hoađn diïîn ra trong cú quan trung ûúng vïì tinh thíìn cuông

coâ nhûông kïịt quaê tûúng tûơ coâ aênh hûúêng ăïịn möơt ýịu töị quan troơng lađ sûơ tíơp trung tû tûúêng Víơy tíịt caê nhûông trûúđng húơp nađy ăïìu thuöơc trûúđng húơp theo sau ngay nhûông sûơ röịi loaơn trong viïơc chuâ yâ, duđ rùìng nhûông sûơ röịi loaơn nađy coâ thïí coâ nhûông nguýn nhín trong cú thïí hay tinh thíìn

Tíịt caê nhûông ăiïìu noâi trïn cuông khöng kñch thñch ặúơc sûơ chuâ yâ cuêa chuâng ta vïì mön phín tím hoơc vađ chuâng ta víîn coâ thïí coâ

yâ tûúêng boê rúi mön hoơc nađy Tuy nhiïn khi xem xeât möơt caâch chùm chuâ hún nhûông hiïơn tûúơng hađnh vi sai laơc, chuâng ta seô thíịy rùìng khöng phaêi moơi sûơ ăïìu phuđ húơp vúâi caâi thuýịt noâi trïn vïì sûơ chuâ yâ, hay ñt nhíịt cuông khöng phaêi lađ tûđ ăoâ mađ phaât sinh ra Chuâng ta seô thíịy nhûông hađnh vi sai laơc nađy, nhûông sûơ qún laông nađy cuông xaêy

ra vúâi nhûông ngûúđi khöng hïì mïơt moêi, ăaông trñ hay bõ xuâc ăöơng quaâ mûâc chuât nađo, traâi laơi cođn toê ra bònh thûúđng vïì moơi phûúng diïơn, vađ chó vïì sau nađy khi sûơ viïơc xaêy ra xong röìi chuâng ta múâi gaân cho hoơ nhûông sûơ röịi loaơn noâi trïn mađ chñnh hoơ cuông khöng cöng nhíơn

Thûơc lađ möơt sûơ khùỉng ắnh quaâ giaên dõ khi cho rùìng khi nađo ngûúđi ta chuâ yâ nhiïìu thò möơt cú quan múâi hoaơt ăöơng ăíìy ăuê, cođn khi ngûúđi ta keâm chuâ yâ ăi thò cú quan ăoâ hoaơt ăöơng khöng ăiïìu hoađ Coâ ríịt nhiïìu hađnh vi mađ ngûúđi ta lađm nhû maây, hay lú ăaông khöng hïì búât chñnh xaâc ăi tñ nađo Ngûúđi ăi daơo tuy khöng hïì ăïí yâ ăïịn con ặúđng mònh ăi mađ víîn ăïịn núi ăïịn chöịn nhû thûúđng

Möơt nhaơc syô dûúng cíìm duđ khöng ăïí yâ ăïịn víîn ăaânh ặúơc nhûông nöịt nhaơc chñnh xaâc Ngûúđi nađy cuông coâ khi líìm, nhûng nïịu khi cho rùìng löịi chúi ăađn nhû maây lađ löịi chúi hay ặa ăïịn nhíìm líîn nhíịt thò nhûông tay danh cíìm chuýn luýơn ăïịn nöîi ăaô trúê thađnh hoađn toađn maây moâc laơi lađ ngûúđi hay líìm líîn nhíịt Traâi laơi chuâng ta thíịy rùìng coâ ríịt nhiïìu hađnh vi thađnh cöng ăùơc biïơt khi ngûúđi ta khöng chuâ yâ ăïịn vađ chñnh luâc ngûúđi ta chuâ yâ ăïịn chuâng

nhíịt, nghôa lađ luâc sûơ chuâ yâ ặúơc ặa ăïịn töơt ăöơ thò laơi xaêy ra nhiïìu líìm lúô nhíịt Chuâng ta coâ thïí cho rùìng sûơ nhíìm líîn chñnh lađ kïịt quaê cuêa sûơ naâo nûâc Nhûng taơi sao sûơ naâo nûâc laơi khöng lađm giaêm sûơ chuâ yâ vúâi möơt hađnh vi mađ ngûúđi ta chùm chuâ ăïí yâ ăïịn nhû thïị? Khi trong möơt bađi diïîn vùn hay trong möơt cuöơc noâi chuýơn thûúđng coâ ngûúđi noâi lúô lúđi, noâi nhûông ăiïìu khöng ắnh noâi hay noâi traâi hùỉn

yâ mònh thò ngûúđi ăoâ ăaô coâ möơt nhíìm líîn ríịt khoâ cùưt nghôa bùìng thuýịt tím sinh lyâ hay thuýịt vïì sûơ chuâ yâ

Chñnh ngay nhûông hađnh vi sai laơc cuông keđm theo nhûông hađnh vi phuơ thuöơc mađ khöng ai hiïíu nöíi duđ ăaô cöị cùưt nghôa Vñ duơ nhû chuâng ta qún möơt chûô, chuâng ta toê veê khoâ chõu, tòm hïịt caâch ăïí nhúâ laơi vađ ặâng ngöìi khöng ýn cho túâi khi nhúâ laơi ặúơc múâi thöi Taơi sao con ngûúđi laơi bûơc mònh nhû thïị ríịt ñt khi tòm laơi ặúơc chûô qún, khöng lađm sao nhúâ laơi möơt chûô mađ anh ta thûúđng cho lađ

úê ngay trïn ăíìu lûúôi mònh ăïịn nöîi nïịu coâ ngûúđi nađo khaâc noâi ăïịn chûô ăoâ lađ anh ta nhúâ laơi liïìn Ngoađi ra cođn nhûông trûúđng húơp trong ăoâ nhûông hađnh vi sai laơc chöìng chíịt lïn nhau, quíịn chùơt vađo nhau, thay chöî cho nhau Líìn ăíìu tiïn chuâng ta qún möơt buöíi heơn Líìn sau ăoâ nhíịt ắnh chuâng ta khöng qún nûôa, nhûng khöng may lađ chuâng ta ghi nhíìm giúđ heơn

Trong khi ngûúđi ta duđng ăuê moơi caâch ăïí nhúâ laơi möơt chûô bõ qún thò ngûúđi ta laơi qún luön möơt chûô thûâ hai trong khi chûô nađy coâ thïí giuâp mònh nhúâ laơi chûô kia; röìi trong khi ngûúđi ta cöị tòm laơi chûô thûâ hai nađy thò ngûúđi ta laơi qún möơt chûô thûâ ba vađ cûâ nhû thïị tiïịp diïîn Nhûông sûơ röịi loaơn nađy thûúđng xaêy ra cho nhûông ngûúđi thúơ sùưp chûô coâ thïí coi nhû nhûông hađnh vi sai laơc Möơt sûơ nhíìm líîn thuöơc loaơi nađy cûâ xaêy ăi xaêy laơi maôi trong möơt túđ baâo cuêa ăaêng xaô höơi dín chuê Trong baâo ăoâ, khi tûúđng thuíơt laơi buöíi biïíu tònh, ngûúđi ta ăoơc thíịy nhû sau: “Trong söị nhûông ngûúđi tham dûơ coâ caê öng Kronrprinz (ăaâng leô phaêi lađ öng Kronprinz- Ăöng cung thaâi