Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của phan thị thanh nhàn

Là một cây bút được nhiều người biết đến với những vần thơ dành cho người lớn nhưng với thể loại truyện thiếu nhi bà cũng đã gặt hái được một mùa bội thu trong sự nghiệp sáng tác nghệ th

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÝ THỊ THỦY

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI

CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÝ THỊ THỦY

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI

CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép

sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Huế, ngày 02 tháng 09 năm 2017

Họ và tên tác giả

Lý Thị Thủy

Lời Cảm Ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo, cán bộ khoa Ngữ văn và phòng Đào tạo Sau đại học Trường Đại học Sư phạm Huế đã tận tình giảng dạy và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập

Xin chân thành cảm ơn những người thân yêu trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp vì đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập cũng như thực hiện luận văn

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo, Tiến sĩ Hoàng Đức Khoa - người đã dành nhiều tâm huyết hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn Kính chúc quý thầy cô, bạn bè và những người thân trong gia đình sức khỏe, hạnh phúc và thành đạt

Huế, ngày 02 tháng 9 năm 2017

Tác giả

Lý Thị Thủy

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

A PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Đóng góp của luận văn 10

6 Cấu trúc của luận văn 10

B PHẦN NỘI DUNG 11

Chương 1 CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN 12

1.1 Cảm hứng nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn 12

1.1.1 Cảm hứng ca ngợi tuổi thần tiên 13

1.1.2 Cảm hứng giáo dục, hướng thiện 18

1.1.3 Cảm hứng tin yêu những mảnh đời tuổi thơ bất hạnh 20

1.2 Thế giới nhân vật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn 21

1.2.1 Thế giới nhân vật trẻ em 23

1.2.1.1 Nhân vật trẻ em mồ côi, chịu thương chịu khó 23

1.2.1.2 Nhân vật trẻ em thông minh, dũng cảm, nghĩa khí 24

1.2.1.3 Nhân vật trẻ em giàu cá tính 26

1.2.2 Thế giới nhân vật người lớn qua cái nhìn của trẻ thơ 29

1.2.2.1 Người lớn giàu lòng bao dung và giàu đức hi sinh 29

1.2.2.2 Người lớn quyền uy, cay nghiệt 35

1.2.2.3 Người lớn trong mối quan hệ với trẻ em 36

Chương 2 KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

TRUYỆN THIẾU NHI CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN 43

2.1 Không gian nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn 43

2.1.1 Không gian học đường 44

2.1.2 Không gian làng quê 49

2.1.3 Không gian thành thị 52

2.2 Thời gian nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn 56

2.2.1 Thời gian sự kiện 58

2.2.2 Thời gian hiện tại và quá khứ đan xen 61

Chương 3 MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN TRONG TRUYỆN THIẾU NHI CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN 65

3.1 Người kể chuyện và phương thức trần thuật 65

3.1.1 Phương thức trần thuật ngôi thứ nhất 66

3.1.2 Phương thức trần thuật ngôi thứ ba 69

3.2 Nghệ thuật miêu tả 71

3.2.1 Nghệ thuật sử dụng yếu tố hài hước trong miêu tả 72

3.2.2 Nghệ thuật sử dụng yếu tố tưởng tượng trong miêu tả 75

3.3 Ngôn ngữ 78

3.3.1 Ngôn ngữ giản dị, đời thường 79

3.3.2 Ngôn ngữ đậm chất thơ 82

3.4 Giọng điệu 84

3.4.1 Giọng điệu hóm hỉnh, tinh nghịch 84

3.4.2 Giọng tâm tình, xót xa, thương cảm 87

3.4.3 Giọng điệu suy ngẫm, triết lý 91

C PHẦN KẾT LUẬN 94

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Xét từ phương diện thực tiễn, khi nhìn vào dòng chảy của sự phát triển chung của văn học nước nhà từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay, chúng ta có thể thấy rõ nền văn học thiếu nhi giai đoạn từ năm 1975 trở lại đây đã có những đóng góp đáng kể cho sự phát triển của văn học Việt Nam Trong dòng chảy của sự phát triển văn học ấy, thể loại truyện thiếu nhi đã ghi dấu những tên tuổi của những tác giả như Đoàn Giỏi, Nguyễn Đức Hiền, Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ, Ma Văn Kháng, Hồ Phương, Nguyễn Nhật Ánh Đóng góp của họ đối với nền văn học thiếu nhi Việt Nam là những tác phẩm có giá trị được bạn đọc yêu mến Bên cạnh những tên tuổi vừa nêu, chúng ta không thể không nhắc đến Phan Thị Thanh Nhàn

Bà cũng là một một trong những cây bút dành nhiều tâm huyết của mình cho lứa tuổi thiếu nhi qua từng trang viết Là một cây bút được nhiều người biết đến với những vần thơ dành cho người lớn nhưng với thể loại truyện thiếu nhi bà cũng đã gặt hái được một mùa bội thu trong sự nghiệp sáng tác nghệ thuật của mình Sẽ không có gì khoa trương khi nhận định những tác phẩm của Phan Thị Thanh Nhàn cũng là một trong những đóng góp đáng kể cho văn xuôi dành cho thiếu nhi Việt Nam giai đoạn từ sau năm 1975 đến nay

Có thể thấy rõ trên con đường sáng tạo nghệ thuật của mình, Phan Thị Thanh Nhàn đã thử nghiệm ngòi bút ở nhiều thể loại Bà viết báo, truyện ngắn, truyện cho thiếu nhi, làm thơ và viết tiểu luận, phê bình…Ở thể loại nào bà cũng đạt được những thành công nhất định Nhưng chúng ta hầu như chỉ chú ý đến một Phan Thị Thanh Nhàn với tư cách là một trong những nhà thơ tiêu biểu trưởng thành từ những năm tháng chống Mĩ của dân tộc Ít ai chú ý đến những đóng góp của bà trong thể loại truyện thiếu nhi, một trong những đóng góp không nhỏ của bà cho sự

phát triển chung của thể loại này Cho nên với đề tài tìm hiểu Thế giới nghệ thuật

trong truyện thiếu nhi Phan Thị Thanh Nhàn, chúng tôi muốn góp phần làm rõ thêm

một trong những đóng góp của Phan Thị Thanh Nhàn đối với nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại

Xét từ phương diện lý luận, nghiên cứu về sự nghiệp văn chương của Phan Thị Thanh Nhàn, chúng ta thấy bà là một trong những nhà thơ trưởng thành từ thời kì kháng chiến chống Mỹ, nổi tiếng với những bài thơ dành cho người lớn nhưng tác giả Phan Thị Thanh Nhàn cũng đã dành nhiều tâm huyết cho mảng văn học thiếu nhi Bà làm thơ cho thiếu nhi và cũng viết truyện dành cho lứa tuổi này Cái tên Phan Thị Thanh Nhàn trở nên quen thuộc với bạn đọc nhỏ tuổi không chỉ bởi những vần thơ hồn nhiên trong sáng như “Làm anh khó đấy / Phải

đâu chyện đùa / Với em gái bé / Phải "người lớn" cơ….” mà còn bởi những câu chuyện dành cho tuổi nhỏ như: Xóm đê ngày ấy, Học trò lớp 9, Tuổi trăng rằm,

Đứa bé mất cha và Bỏ trốn

Qua những quyển sách dành cho thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn, chúng ta dễ dàng nhận thấy tác giả thường hóa thân vào những nhân vật trẻ thơ Trang văn của bà có những góc chiếu, ánh nhìn đa dạng hơn là chỉ riêng một ánh mắt trẻ thơ Đọc những trang viết ấy của bà, chúng ta có thể cảm nhận được một giọng văn nhẹ nhàng tha thiết như tâm sự, như giãi bày để tìm kiếm yêu thương và

sự sẻ chia, cũng như cảm nhận được tấm lòng ưu ái của tác giả dành cho những mảnh đời có tuổi thơ bất hạnh

Khi tiếp cận những sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn viết về thiếu nhi, chúng ta sẽ dễ dàng nhận ra những cốt truyện với sự phong phú, hấp dẫn và lôi cuốn

về cả nội dung lẫn hình thức thể hiện Bằng hệ thống ngôn ngữ mộc mạc, giản dị, gần gũi với đời sống thường ngày, kết cấu truyện đơn giản nhưng lôi cuốn người đọc, thế giới tuổi thơ trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn hiện lên là một bức tranh lấp lánh về tình người, tình đời, về những khát vọng, những ước mơ của tuổi nhỏ Tuy nhiên, thật không dễ khi tìm những tài liệu, bài viết đánh giá đầy

đủ về những đóng góp của Phan Thị Thanh Nhàn dành cho thiếu nhi Điều đó cho thấy những đánh giá về thành tựu nghệ thuật của bà ở mảng này còn chưa được quan tâm nghiên cứu nhiều

Vì thế việc nghiên cứu, tìm hiểu đề tài Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu

nhi của Phan Thị Thanh Nhàn sẽ giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc, đầy đủ hơn về

những đóng góp về nghệ thuật cho mảng văn chương dành cho thiếu nhi nói riêng

và cho sự phát triển văn học Việt Nam nói chung của Phan Thị Thanh Nhàn Đó

chính là lý do tôi chọn đề tài Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Phan

Thị Thanh Nhàn để làm đề tài luận văn tốt nghiệp cuối khóa Hi vọng luận văn này

có thể đóng góp một phần nhỏ tư liệu dành cho những người yêu mến những trang viết dành cho thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn cũng như những tác phẩm dành cho thiếu nhi của nền văn học Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề

Phan Thị Thanh Nhàn đã dành không ít tâm huyết và đã đạt được những thành tựu đáng kể, góp phần vào sự phát triển chung của văn học thiếu nhi Việt Nam Nhưng từ trước đến nay việc nghiên cứu về Phan Thị Thanh Nhàn còn rất hạn chế, nếu có thì hầu như chỉ thiên về chú ý đến những đóng góp ở thể loại thơ dành cho người lớn Hiện nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào mang tính chất chuyên biệt về mảng truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn Những công trình nghiên cứu về tác giả Phan Thị Thanh Nhàn hầu như chỉ tập trung vào thể loại thơ của bà như:

Trong bài Tháng giêng hai - tập thơ của Phan Thị Thanh Nhàn, Hoàng Thị

Minh Khanh, Thúy Bắc tác giả Phong Vũ đã phát hiện ở thơ Phan Thị Thanh Nhàn

“sự nhạy cảm, tế nhị và duyên dáng” Song, dẫu có đôi nét thùy mị, dễ thương, nhưng nhìn chung “thơ chị vẫn quá nhẹ nhõm”

Năm 1973, trong bài Đọc Hương thầm, tác giả Thu Vân nhận định: “Thanh

Nhàn không sắc sảo nhưng có một hồn thơ dễ cảm” Nhà phê bình Thiếu Mai

(1978), trong bài Một nét thơ đáng yêu cũng đã chỉ ra bản sắc riêng của thơ Phan Thị Thanh Nhàn đó là sự “dịu nhẹ, duyên dáng mà kín đáo”

Đặc biệt là có luận văn cao học của Phạm Lê Lan Kiều, năm 2011, với đề tài

Thế giới nghệ thuật thơ Phan Thị Thanh Nhàn, tác giả đã khảo sát thế giới nghệ

thuật thơ để từ đó đánh giá những đóng góp về về mặt nghệ thuật thơ ca của bà đối với sự phát triển văn học nước nhà

Thế nhưng về mảng truyện thiếu nhi, một lĩnh vực mà Phan Thị Thanh Nhàn cũng đã gặt hái được những thành công nhất định và có những đóng góp lớn cho sự

phát triển của văn học Việt Nam vẫn chưa có những công trình nghiên cứu chuyên biệt Một số công trình cũng chỉ mới dừng lại ở những bài phỏng vấn, cảm nghĩ,…

Tổng hợp những bài viết, ý kiến đánh giá về truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn cũng như một số tài liệu liên quan trực tiếp, gián tiếp đến đề tài nghiên cứu, chúng tôi sắp xếp thành hai dạng cơ bản như sau:

2.1 Các bài viết, nghiên cứu về truyện thiếu nhi nói chung

Truyện viết cho thiếu nhi sau 1975 của Lã Thị Bắc Lý là một trong số ít các

công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi ở nước ta Lã Thị Bắc Lý đã đưa ra những nhận xét có tính tổng quát về văn xuôi viết cho thiếu nhi từ sau năm 1975 mà đặc biệt là sau thời kì đổi mới (1986) Trong công trình của mình, Lã Thị Bắc Lý đã tổng kết khái quát văn học thời kì này không chỉ đa dạng về đề tài và thể loại, văn học thiếu nhi sau năm 1975 còn đa dạng về giọng điệu Có thể khái quát một điều, văn học thiếu nhi giai đoạn trước 1975 khá nhất quán về giọng điệu Cho dù là giọng giáo huấn, cao đạo hay giọng trữ tình, êm ái thì đó cũng là giọng xuôi chiều theo xu hướng ngợi ca hướng về hiện thực cách mạng và đại chúng nhân dân, diễn đạt kinh nghiệm cộng đồng với mong muốn giáo dục các em trở thành những con người mới xã hội chủ nghĩa, biết yêu Tổ quốc, yêu đồng bào Quá trình đổi mới đất nước, đổi mới văn học, đề cao ý thức cá nhân đã tác động mạnh mẽ tới văn học thiếu nhi Các nhà văn viết cho các em đã cố gắng tìm tòi để tạo nên một cách nói riêng, gương mặt riêng, giọng điệu riêng, không nhòe lẫn

Vân Thanh là một trong những nhà nghiên cứu đã có bề dày trong lĩnh vực

văn học thiếu nhi, công trình đáng chú ý của bà là Truyện viết cho thiếu nhi dưới

chế độ mới Công trình này giúp người đọc tiếp cận một cách khái quát toàn diện về

thể loại văn xuôi thiếu nhi, đặc biệt là bình diện nội dung

Với Nẻo vào văn học thiếu nhi, Bùi Thanh Truyền cũng đã góp thêm cái nhìn

khái quát về nhân vật trẻ em trong truyện ngắn cho thiếu nhi thời kì đổi mới Qua khảo sát một số tác phẩm truyện thiếu nhi của các tác giả tiêu biểu của thời kì này, Bùi Thanh Truyền liệt kê ra các kiểu nhân vật như: kiểu nhân vật với những mảnh

vỡ tính cách, nhân vật với những cảm xúc mới mẻ, nhân vật trải nghiệm và nhân vật

bi kịch [74, tr.90]

Tác giả Phong Lê cũng là một trong những người nghiên cứu rất quan tâm

đến văn học dành cho lứa tuổi mới lớn, ông có bài viết đáng chú ý Đi tìm đặc trưng

cho văn học thiếu nhi Ông khẳng định cái làm nên đặc trưng cho văn học thiếu nhi

là sức hút kì diệu của chất ảo, chất tưởng tượng

Bên cạnh đó còn có một số luận văn cao học ở trường Đại học Sư phạm Huế nghiên cứu về mảng văn học thiếu nhi ở nước ta cũng góp phần giúp chúng tôi có cái nhìn toàn diện hơn về văn học thiếu nhi nước ta nói chung:

Yếu tố kì ảo trong truyện thiếu nhi Việt Nam 1975-2005, luận văn thạc sĩ

Ngữ văn, Hồ Hữu Nhật, Đại học Sư phạm Huế, 2000, đã góp phần làm rõ đặc điểm của văn học thiếu nhi nước ta giai đoạn 1975 - 2005, trong đó đặc điểm nổi bật nhất

là vai trò của yếu tố kì ảo

Đặc điểm truyện thiếu nhi của Tô Hoài, luận văn thạc sĩ Ngữ văn, Nguyễn

Thị Minh Ngọc, Đại học Sư phạm Huế, 2009, đã khảo sát truyện thiếu nhi Tô Hoài đem đến cho người đọc một bức tranh khái quát về tác phẩm dành cho tuổi thơ của nhà văn Tô Hoài trước và sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 cũng như đánh giá những đóng góp của ông đối với sự phát triển của nền văn học viết cho thiếu nhi Việt Nam

Đặc điểm truyện thiếu nhi của Trần Hoài Dương, luận văn thạc sĩ Ngữ văn,

Đặng Thị Thu Ngân, Đại học Sư phạm Huế, 2015, luận văn này đã góp phần tìm hiểu rõ hơn những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật truyện thiếu nhi của Trần Hoài Dương cũng như những đóng góp của tác giả đối với sự phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam

Thế giới nghệ thuật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh, luận văn thạc sĩ Ngữ

văn, Nguyễn Thị Thanh Minh, Đại học Sư phạm Huế, 2012, chỉ ra sự thành công đáng ghi nhận của nhà văn trong quá trình miệt mài sáng tạo nghệ thuật Luận văn cũng cho chúng ta thấy được diện mạo riêng của Nguyễn Nhật Ánh trong tiến trình sáng tác truyện dành cho thiếu nhi

2.2 Các bài viết, nghiên cứu và những nhận định về truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn

Năm 2009, nói về những sáng tác dành cho thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn, Ngọc Thúy nhận xét “ngôn ngữ thật bình dị, phù hợp với lứa tuổi học trò”

Năm 2012, trong bài Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn với thiếu nhi, tác giả Lê

Phương Liên nhận xét như sau:

“Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn viết văn làm thơ cho thiếu nhi lại bởi

sự không may của số phận cô đơn thiếu vắng tiếng bi bô trẻ nhỏ trong căn nhà của chị Nhà thơ đã tìm đến trang văn cho trẻ em như để giãi bày, như

để tìm một sự chia sẻ ấm áp trong lành giữa cảnh đời còn nhiều nỗi khổ đau.”, “Là một tác giả hóa thân vào nhân vật trẻ thơ, trang văn của chị Nhàn có những góc chiếu, ánh nhìn đa dạng hơn là chỉ riêng một ánh mắt trẻ thơ Bước vào làng văn Việt Nam nổi tiếng với tác phẩm Xóm đê ngày ấy, chị Nhàn dường như đã dành nhiều tình cảm sâu sắc và chân thành cho những

số phận bất hạnh, vất vưởng nghèo khó cùng cực mà lại tồn tại cận kề ngay tại thủ đô Hà Nội văn minh sang trọng.”, “Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn không chỉ là người có duyên thầm trong thơ, chị còn có duyên kể chuyện Câu chuyện chị kể được dẫn dắt tự nhiên, có lúc dồn nén, có lúc khiến người đọc hồi hộp chờ đợi…”, “Truyện Bỏ trốn chính là một sự thành công của nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn trong mảng đề tài ấy và là một đóng góp đáng

kể cho văn xuôi dành cho thiếu nhi Việt Nam.” [82]

Khi thực hiện đề tài này, chúng tôi muốn đi sâu hơn vào thế giới nghệ thuật truyện thiếu nhi Phan Thị Thanh Nhàn, nhằm chỉ ra những giá trị sáng tạo độc đáo

và góp phần khẳng định những đóng góp của bà trong thể loại truyện thiếu nhi đối với văn học Việt Nam

Điểm qua những công trình, bài viết trên về nền văn học thiếu nhi Việt Nam nói chung và về thành tựu nghệ thuật của một số tác giả dành trang viết của mình cho lứa tuổi mới lớn nói riêng chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam là vấn đề đang được các nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm tìm hiểu Tuy nhiên để có một cái nhìn toàn diện về những đóng góp của Phan Thị Thanh Nhàn lại chưa được quan tâm nhiều Thế nhưng với những công trình, bài viết, ý kiến kể trên đã giúp khơi gợi những ý tưởng, những vấn đề thú vị, cung cấp nhiều gợi ý cũng như tài liệu bổ ích cho quá trình nghiên cứu thực hiện luận văn của tôi

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là truyện thiếu nhi đã xuất bản của tác giả Phan Thị Thanh Nhàn Gồm có những tác phẩm sau đây:

- Tuổi trăng rằm, Nxb Kim Đồng, (1983)

- Xóm đê ngày ấy, Nxb Kim Đồng, (1985)

- Đứa bé mất cha, Nxb Kim Đồng, (1999)

- Học trò lớp 9, Nxb Kim Đồng, (2008)

- Bỏ trốn, Nxb Kim Đồng, (2015)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Một số phương diện trong thế giới nghệ thuật truyện thiếu nhi của Phan Thị

Thanh Nhàn như: cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật, không - thời gian nghệ

thuật và một số phương thức thể hiện

4 Phương pháp nghiên cứu

Để đáp ứng yêu cầu đặt ra của đề tài, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại

Chúng tôi tiến hành thống kê phân loại truyện thiếu nhi trong sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn trên nhiều phương diện, từ đó tìm hiểu thấu đáo hơn các đặc điểm của nhân vật cũng như các thủ pháp nghệ thuật biểu hiện trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn Sử dụng phương pháp này trong nghiên cứu những tác phẩm tiêu biểu, chúng tôi có thể xác định được những đặc trưng và hiện tượng mang tính phổ biến thường xuất hiện trong truyện của bà Phương pháp này cũng sẽ giúp chúng tôi minh họa và củng cố những luận điểm mang tính khái quát của luận văn

4.2 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh, đối chiếu thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn với những tác phẩm của các tác giả cùng thời trong văn học Việt Nam để thấy được sự tương đồng và khác biệt, từ đó nhận ra phong cách riêng độc đáo của tác giả Đồng thời cũng tiếp tục

so sánh các sáng tác của chính tác giả để thấy được sự vận động của thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn dành thiếu nhi qua các chặng đường sáng tác

4.3 Phương pháp cấu trúc, hệ thống

Khảo sát thế giới nghệ thuật truyện thiếu nhi Phan Thị Thanh Nhàn như một chỉnh thể sáng tạo bao gồm tất cả các truyện trong mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố nội dung và hình thức theo các bình diện nghiên cứu đã xác định Khi sử dụng phương pháp này, chúng tôi sẽ tìm ra đặc điểm nhất quán về nội dung và nghệ thuật trong suốt chặng đường sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn ở thể loại truyện dành cho thiếu nhi

4.4 Phương pháp xã hội học

Khi sử dụng phương pháp này nghiên cứu về truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn để thấy được ảnh hưởng của các yếu tố nghề nghiệp, nơi sinh, môi trường sinh sống, làm việc đến tác phẩm và quá trình sáng tác của tác giả

5 Đóng góp của luận văn

Qua việc nghiên cứu, luận văn sẽ góp phần chỉ ra những thành công của tác giả Phan Thị Thanh Nhàn trong hành trình miệt mài sáng tạo nghệ thuật, nhận ra được phong cách riêng của Phan Thị Thanh Nhàn trong lĩnh vực sáng tác truyện dành cho lứa tuổi thiếu nhi Từ đó, luận văn trong chừng mực nhất định sẽ góp phần đánh giá một cách tương đối trọn vẹn, toàn diện những đóng góp của Phan Thị Thanh Nhàn về lĩnh vực truyện thiếu nhi vào tiến trình phát triển của nền văn học thiếu nhi Việt Nam từ năm 1975 đến nay Góp phần khẳng định một phong cách nghệ thuật độc đáo trong thể loại truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Phần nội dung luận văn được chia làm 03 chương

Chương 1 Cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật trong truyện thiếu nhi

của Phan Thị Thanh Nhàn

Chương 2 Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của

Phan Thị Thanh Nhàn

Chương 3 Một số phương thức thể hiện trong truyện thiếu nhi của Phan Thị

Thanh Nhàn

B PHẦN NỘI DUNG

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Thế giới nghệ thuật là một thế giới được tạo

ra trong nghệ thuật.” Nó hoàn toàn “khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý của con người mặc dù nó phản ánh thế giới ấy” “Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng và nghệ thuật Mỗi thế giới nghệ thuật như một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới, ứng với một cách quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới” [15 tr.302] Như vậy, khái niệm thế giới nghệ thuật được nhắc đến, được sử dụng khi tác giả

có nhu cầu diễn đạt ý niệm về cái chỉnh thể bên trong của sáng tác nghệ thuật Ví dụ như một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của một tác giả, một trào lưu,…

Chúng ta có thể thấy rõ thế giới nghệ thuật trong một tác phẩm văn chương bao gồm nhân vật, cốt truyện, các chi tiết được mô tả, không gian, thời gian nghệ thuật và các phương thức thể hiện của chính tác phẩm đó Nghiên cứu thế giới nghệ thuật của tác phẩm giúp chúng ta hiểu được cách cảm nhận thế giới cũng như quan niệm, tư tưởng của nhà văn Mỗi nhà văn, mỗi thời đại văn học sẽ có cách tiếp cận hiện thực với những quan điểm sáng tạo riêng để từ đó sáng tạo ra một thế giới nghệ thuật riêng Tiếp nhận được thế giới này là cơ sở để hiểu tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm, cảm nhận được những

gì nhà văn miêu tả, ký thác cũng như cái nhìn, quan niệm của nhà văn về con người, cuộc sống Như thế, khi tìm hiểu thế giới nghệ thuật của một tác phẩm văn học, chúng ta

sẽ thấy được những giá trị thẩm mỹ, giá trị nhân văn, giá trị giáo dục, giá trị nhận thức của tác phẩm đó Từ đó, chúng ta có thể: 1 Đánh giá được giá trị nghệ thuật của tác phẩm văn học 2 Có thể chỉ ra, nhận diện được phong cách nghệ thuật của tác giả để phân biệt được những đặc trưng riêng về tư tưởng nghệ thuật của tác giả này với tác giả khác 3 Định vị vai trò đóng góp của tác giả đó trong dòng chảy chung của văn học

Như vậy, khi nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn, chúng tôi sẽ tập trung nghiên cứu cảm hứng sáng tác, thế giới nhân vật, không - thời gian nghệ thuật và một số phương thức biểu hiện như: ngôn ngữ, giọng điệu, phương thức trần thuật…Từ đó thấy được phong cách nghệ thuật truyện Phan Thị Thanh Nhàn, cũng như những đóng góp của bà đối với thể loại văn học thiếu nhi Việt Nam

Cách hiểu như đã lý giải trên đây về thế giới nghệ thuật sẽ là cơ sở để chúng tôi áp dụng nghiên cứu thế giới nghệ thuật truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn trên ba bình diện với ba chương sau:

Chương 1 CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN

1.1 Cảm hứng nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn

“Cảm hứng” trong sáng tạo văn chương là những cảm xúc ban đầu trào dâng, thúc đẩy trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn trong việc hình thành tác phẩm Hay nói cách khác, "cảm hứng" là xúc cảm tạo nên tác phẩm của nhà văn và nghệ thuật sẽ là một phương tiện để nhà văn thể hiện cảm xúc từ nhận thức thực tại Như vậy, đối tượng được phản ảnh trong một tác phẩm văn học phải là những hình ảnh

đã được nhìn thấy bằng cả trái tim yêu cuộc đời đến tha thiết, mãnh liệt của người nghệ sĩ Nó là những cảm xúc, sự rung động của chủ thể sáng tạo trước cuộc đời

Nó không thể là những hình ảnh được quan sát một cách thờ ơ, máy móc Những cảm xúc trước “những điều trông thấy” sẽ chi phối những suy nghĩ, tư tưởng của chủ thể sáng tạo Trong quá trình sáng tạo, tác giả sẽ “sống” với những cảm xúc của mình trước hiện thực được đề cập Những cung bậc tình cảm như vui, buồn, hờn, giận, yêu thương, căm thù,… được thể hiện trong tác phẩm sẽ góp phần phản ánh tư tưởng của tác giả Đó là tâm hồn, là tình cảm của người nghệ sĩ trước cuộc đời được gợi lên từ những điều anh ta nhìn thấy, được anh ta phản ánh lại trong tác phẩm tạo thành nội dung cảm hứng của tác phẩm

Trong cuốn Giáo trình dẫn luận thi pháp học, Trần Đình Sử cũng cho rằng:

“Cảm hứng nghệ thuật là một tình cảm mạnh mẽ, mang tư tưởng và là một ham muốn tích cực đưa đến hành động, là niềm say mê khẳng định chân lý, lý tưởng, phủ định sự giả dối và mọi hình tượng xấu xa tiêu cực, là thái độ ngợi ca đồng tình với nhân vật chính diện, là phê phán tố cáo thế lực đen tối các hiện tượng tầm thường” [59, tr.43]

Như vậy, có thể nói cảm hứng nghệ thuật là một phương diện đặc thù của tác phẩm văn học Nó là trạng thái tình cảm xuyên suốt tác phẩm với một tư tưởng nhất định, một sự đánh giá nhất định của chủ thể sáng tạo trước hiện thực được nói đến trong tác phẩm, là một trạng thái tình cảm sâu sắc mãnh liệt thể hiện tư tưởng của

nhà văn trong sự chiếm lĩnh và khám phá bản chất cuộc sống Cảm hứng nghệ thuật bao gồm trong nó cả hai mặt chủ quan và khách quan, nó xuất phát từ nhu cầu nội tại bên trong của người nghệ sĩ trước hiện thực khách quan Cảm hứng nghệ thuật thường thống nhất với đề tài và tư tưởng của tác phẩm Như thế, khi tiếp cận truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn từ phương diện cảm hứng nghệ thuật, chúng ta

sẽ có điều kiện khám phá một cách khá toàn diện nội dung sáng tạo của nhà văn

Truyện thiếu nhi Phan Thị Thanh Nhàn nhìn chung có những nguồn cảm hứng chính sau:

1.1.1 Cảm hứng ca ngợi tuổi thần tiên

Trong cuộc đời một con người có lẽ tuổi thơ là chính là quãng thời gian đẹp nhất, hồn nhiên vô tư nhất và cũng là thơ mộng nhất Là lứa tuổi đang được bao bọc yêu thương bởi ông bà, cha mẹ, anh em, thầy cô và cả bè bạn để dần khám phá thế giới này, để dần lớn lên với những ước mơ diệu vợi, để hi vọng vào một tương lai tươi sáng Có lẽ vì thế mà mỗi nhà văn, khi cầm bút dành tặng cho lứa tuổi này những trang viết của mình đều không thể không trải theo từng câu văn những tin yêu dành cho lứa tuổi hoa mộng Phan Thị Thanh Nhàn cũng không ngoại lệ Những câu chuyện dành cho lứa tuổi thiếu nhi luôn được bà kể lại với tất cả tin yêu,

sự đồng cảm và trân trọng

Là một cây bút trưởng thành trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, Phan Thị Thanh Nhàn ghi dấu ấn của mình vào làng văn chương Việt Nam với những vần thơ dành cho người lớn Nhưng không dừng lại ở đó, ngòi bút của bà còn hướng đến lớp bạn đọc khác, đó là lứa tuổi thiếu nhi Với tất cả sự tin yêu dành cho trẻ thơ, Phan Thị Thanh Nhàn đã dùng ngòi bút của mình vẽ lại bức tranh thế giới tuổi thơ một cách sinh động và chân thật nhất Viết những trang văn dành cho tuổi hoa mộng cũng là một cách để Phan Thị Thanh Nhàn trải lòng về cảnh ngộ của chính mình vậy Có lẽ càng khao khát tiếng cười trẻ thơ nên bà lại càng yêu mến trẻ, càng muốn dùng ngòi bút nhỏ bé của mình để dành tặng cho lứa tuổi ấy tất cả những tin yêu bằng tất cả khả năng văn chương mà mình có được “Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn viết văn làm thơ cho thiếu nhi lại bởi sự không may của số phận cô đơn thiếu vắng tiếng bi bô trẻ nhỏ trong căn nhà của chị Nhà thơ đã tìm đến trang văn cho trẻ em

như để giãi bày, như để tìm một sự chia sẻ ấm áp trong lành giữa cảnh đời còn nhiều nỗi khổ đau.” [82].

Thế giới tuổi thơ trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn thường là tuổi thơ của những mảnh đời dù còn nhiều khó khăn, sống trong những bất hạnh, thiếu thốn về vật chất hoặc tinh thần, hoặc cả hai nhưng vẫn được nhìn dưới ánh mắt chan chứa yêu thương Từ những câu chuyện về những đứa trẻ ở xóm đê đến những đứa bé ở ven thành phố, từ những đứa trẻ mồ côi nghèo khó đến những đứa

bé sống trong cảnh bên cha thì không có mẹ, bên mẹ lại vắng cha bởi sự tan vỡ hạnh phúc gia đình, mỗi nhân vật là mỗi cảnh đời Những câu chuyện đều xoay quanh chuyện sinh hoạt hàng ngày, vui chơi, học tập, thậm chí cả trong cuộc mưu sinh giúp cha mẹ của các em, tất cả được soi chiếu từ nhiều góc nhìn về mọi mặt cuộc sống của lứa tuổi thần tiên thơ mộng đáng yêu

Đầu tiên là trong Tuổi trăng rằm, thế giới của cô bé Việt Nga được bao bọc

quá kĩ càng nhưng nhờ có những người bạn đáng yêu, hóm hỉnh mà thế giới của cô

bé được mở rộng dần ra theo bước chân cô hòa nhập cùng với các bạn trong học tập

và lao động

Việt Nga, cô bé dù đã học lớp 7 nhưng vẫn được người mẹ yêu con một cách

mù quáng bảo bọc chăm chút quá mức Dù cô bé muốn dậy sớm, đã hẹn giờ cho đồng hồ báo thức nhưng người mẹ vẫn tìm cách để cô con gái yêu được ngủ thêm, không muốn con ra ngoài lao động cùng lớp vì sợ con lạnh Bà pha sữa, kề tận miệng ép con uống cho bằng được mới thôi Quần áo của Nga có đủ màu và luôn được là thẳng nếp Tóc Nga cắt ngắn kín đáo uốn hai lớp sóng, mấy sợi trước trán cũng được sấy qua Vì sự chăm chút quá mức từ mẹ, Nga được anh Chiến - người anh cùng cha khác mẹ của cô bé gọi là “cô Hằng Nga ngủ trong nhung lụa” và bác Thường phán “Công chúa mà lại” Nhưng trái với Nga, Nụ bao giờ cũng mặc quần láng đen và áo nâu, đi dép cao su, mùa đông thêm chiếc áo bông sờn của người lớn

đã chữa lại nhưng vẫn rộng Đôi bạn dần xích lại gần nhau từ việc ganh đua nhau, giúp đỡ nhau rồi cảm thông, sẻ chia cùng nhau, giúp nhau cùng tiến bộ Thế giới tuổi học trò của các em mở ra là những trò nghịch ngợm chỉ có thể là của lứa tuổi nhất quỷ nhì ma: Là ai đó dùng mực xanh viết lên bàn học chỗ Nga bốn chữ “Giám

đốc sở điệu”, rồi tiếp đó là những tiếng cười reo thích thú cùng với bao câu đùa nữa

Là trò nghịch ngợm của Tài khi Nga với Nụ theo sự phân công của cô giáo chủ nhiệm đến giúp cậu ta học bài Là sự thi đua gữa các tổ khi đang thu hoạch ngô cũng như những câu đùa tếu táo rất học trò của các bạn nhỏ:

Mỗi lần bẻ ngô đến ngang tầm với tổ của Nụ, Tài vỗ tay và cả năm đứa tổ của nó hét váng lên:

Nụ tầm Xuân nở ra xanh lét,

Em bét rồi có chết hay không!

Thằng Thọ còn nghĩ ra một câu có đủ cả tên sáu đứa tổ Nụ để dài mồm ra nói trêu:

- Các cậu ơi, mùa Xuân đi bẻ Nụ hoa Nhài về làm Nhân bánh xong lại Thoa một tí mỡ vào ăn ngon ê cả Lợi nhá

Bọn cái Nụ ức lắm, xúm nhau lại bàn bạc một lúc, rồi thằng Nhân

to mồm nhất cũng chõ sang bên Tài làm một hơi:

- Chúng tớ đã Tính rồi, mai đứa nào có Tài chịu khó ăn bậy một Tý thì Thọ phải biết nhá!

Chỉ có thằng Đường là khổ nhất Cuối buổi làm, khi tất cả ngô đã được bẻ hết và chuyển về kho, đi trên mặt đê đầy phân trâu bò và những đống rác, chốc chốc lại có đứa kêu ré lên:

- Mặt Đường bẩn quá Đường ơi! [42, tr.69-70]

Là sự hăng hái thi đua giữa các tổ, là mong muốn tổ mình về đích sớm hơn tổ bạn nên một kế hoạch táo bạo được đề xuất và cũng được cả tổ nhất trí Đêm xuống

cả tổ của Tài cùng ra thu hoạch bắp Cả nhóm say sưa làm việc dưới ánh trăng thượng tuần với sự khoái chí khi tưởng tượng vẻ mặt ngơ ngác của đám con gái vào sáng mai Kết quả là ngơ ngác thật mà ngơ ngác nhất chính là Tài và những thành viên của tổ mình bởi đêm qua làm nhầm sang phần của tổ bạn mất rồi

Thứ hai là trong Học trò lớp 9, đến với cuốn sách này chúng tôi tin rằng,

không chỉ lứa tuổi học sinh yêu mến bởi tìm thấy mình trong đó mà ngay cả những người lớn cũng sẽ giật mình vì thấy lại ngày xưa của mình trong đấy Đó là tình bạn với những trò nghịch rất học trò cùng với những rung động đầu đời của tuổi mới

lớn Tất cả, được nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn kể lại bằng một thứ ngôn ngữ rất đỗi giản dị và hóm hỉnh Tác giả như hóa thân vào thế giới hoa mộng để nhìn nhận,

để cảm, để thấu hiểu, để thủ thỉ, để tâm tình và sẻ chia về những khó khăn, những rung động và cả những ước mơ của tuổi nhỏ

Người đọc sẽ chẳng thể quên Thu “cà kheo” còn được gọi cái tên khác nữa là Thu “hoa hậu”, là con nhà giàu, nhưng lại cô đơn vì mẹ bỏ Thu đi theo người đàn ông khác Thu xinh đẹp, cá tính, thích làm đẹp, thông minh và bồng bột Nghĩa “đen” hiền dịu, ít nói nhất, giản dị nhất và cũng học giỏi nhất lớp, Nghĩa chịu khó, thương em và hiếu thảo với cha mẹ Vương “bốn mắt” hóm hỉnh, tự lập, học giỏi văn và có năng khiếu làm thám tử Loan “tròn” nhanh nhẹn hoạt bát, có máu lãnh đạo, có tư chất của một vị thủ lĩnh, khéo léo lãnh đạo thần dân lớp 9/3 đoàn kết, học giỏi Bốn người bạn với bốn tính cách khác nhau thế lại gặp nhau và trở nên thân thiết, qua từng biến cố, các em dần xích lại gần nhau và thấu hiểu nhau hơn Tác giả Phan Thị Thanh Nhàn

đã khéo léo vẽ lại thế giới tuổi thần tiên của các em bằng nhiều bức tranh ngôn từ mà mỗi một bức tranh là một mẩu chuyện xoay quanh những sinh hoạt của các em trong năm học cuối cấp Người đọc không thể không xúc động trước những tâm sự, những nếp nghĩ chín dần với bao dự định về tương lại của các bạn trẻ Những suy nghĩ của các em thật đáng yêu, đáng trân trọng biết nhường nào Vương ước mơ sẽ trở thành nhà văn như ông ngoại để không phụ sự kì vọng của ông đối với mình Thu ước mơ trở thành ca sĩ với niềm tin “Diva ca hát với hoa hậu thì chưa nhưng tao tin tao có thể

là ca sĩ loại…sao mờ, hoặc ít nhất cũng được chọn làm người mẫu thời trang như Minh Hạnh, Minh Hằng chẳng hạn Dễ ợt mà” [45, tr.19] Loan lớp trưởng ước mơ làm giám đốc Cô bé hào hứng vẽ lên hình ảnh mơ ước của bản thân mình trong tương lai bằng ngôn ngữ cho các bạn nghe:

Còn tao, nói thật nhé, mỗi lần đến khách sạn mà mẹ tao làm giám đốc, tao mơ một ngày nào đó, tao cũng có một phòng riêng với cái bàn to đặt tới ba chiếc điện thoại, máy tính nối mạng suốt đêm ngày (chứ không hạn chế như tao bây giờ), rồi đến cửa là có người đỡ áo khoác, ngồi vào bàn là có người mang cà phê nóng hổi đến, ho một cái là bao nhiêu người xúm lại hỏi “thưa cô có cần con chạy đi mua thuốc không ạ”, “Có cần

Riêng với Nghĩa, cô học trò giản dị cũng có ước mơ giản dị như tính cách vốn có của mình, chỉ mong sao mẹ cha đỡ vất vả, và em trai được khỏe mạnh Nghe ước mơ của bạn Vương thở dài “Ước mơ của Nghĩa mới thực là ước mơ đẹp nhất

đấy!” [45, tr.21] Thế mới biết, các em không hoàn toàn chỉ là những đứa trẻ, vô lo

vô nghĩ trong những lúc vô tư, nghịch ngợm Cùng suy nghĩ về “bức tranh” Tâm sự

vụn, chúng ta - những người đọc mới nhận ra các em đang lớn, những suy nghĩ của

các em không chỉ hồn nhiên, đáng yêu mà còn rất sâu sắc

Nhưng đáng yêu nhất, thú vị nhất và cũng dễ chạm vào trái tim của bạn đọc nhất có lẽ là câu chuyện về bức thư tình của Cương viết cho Hoài bị cô giáo phát hiện Đấy chính là bằng chứng của những rung động đầu đời mà gần như ai đi qua lứa tuổi học trò cũng một lần mắc phải:

“Ấy ơi,

Ấy có biết là tớ thích nhìn ấy, cả lúc vui lẫn lúc giận, lúc buồn như thế nào không Ấy thật là xinh đẹp vô cùng, có thể nói là xinh nhất lớp, nhất trường Tớ vẫn bị gọi là còm, nhưng vì ấy, tớ sẽ rèn luyện để cao thêm, để béo ra.” [45, tr.39]

Bức thư ngắn chỉ vài dòng nhưng chứa đựng những suy nghĩ rất thật của người viết Đó là những rung động đầu đời đối với người bạn khác giới, nó có thể chỉ là thích, chứ chưa hẳn là yêu, nó là thứ tình cảm vụng dại nhưng trong sáng của tuổi hoa mộng Khi viết những trang văn như thế dành cho lứa tuổi thần tiên, tác giả

tỏ ra là một người biết đường đến với thế giới riêng của các em Có lẽ vì thế mà bên cạnh những nhân vật nhỏ tuổi, Phan Thị Thanh Nhàn cũng xây dựng những nhân vật người lớn thấu hiểu các em, rất tâm lý, khéo léo trong cách giáo dục các em nên người như cô giáo Hà, cô giáo Ngân vậy

Thứ ba là trong tác phẩm Đứa bé mất cha, người đọc một lần nữa lại bắt gặp

sự hiếu động, tinh nghịch của tuổi nhỏ, Hiên cùng các bạn rong chơi và trộm mía, ngô, dưa chuột với cà chua - một trò gần như không thể thiếu của những đứa trẻ nông thôn Chứng kiến những chuyện vui, buồn trong gia đình mình, Hiên đều tìm đến bạn bè Không phải ai khác mà chính là những người bạn đã góp phần giúp em vượt qua những cú sốc trước cuộc đời Nhóm bạn của Hiên mỗi đứa một cảnh

nhưng luôn biết cách chia sẻ, giãi bày cùng nhau để cùng thấu hiểu nhau và nhắc nhở, bảo vệ nhau trước những cạm bẫy của cuộc đời

Thứ tư, khi đọc Bỏ trốn, bạn đọc sẽ cảm thấy vô cùng thú vị khi bắt gặp cô

bé Thi lúc bị bà bác dâu cay nghiệt đuổi ra khỏi nhà đã được những người bạn nghèo bảo vệ, cưu mang Dù gấp sách lại rồi nhưng chắc chắn câu chuyện chạy trốn của cô bé vẫn cứ làm ray rứt người đọc Rằng tuổi thơ luôn ước mơ được sống trong một mái ấm gia đình, được yêu thương và che chở

Thứ năm, đến với Xóm đê ngày ấy, bạn đọc chắc chắn lại một lần nữa cảm

nhận được sự ưu ái của tác giả dành cho lứa tuổi học trò, cũng như cảm nhận được tình bạn trong sáng giữa các em bé xóm nghèo Có thể nói cảm hứng ngợi ca tình bạn của lứa tuổi học trò là sợi chỉ xuyên suốt những trang viết của Phan Thị Thanh Nhàn dành cho thiếu nhi Qua những trang viết của bà, người đọc bắt gặp những câu chuyện cảm động về tình bạn Những nhân vật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn không hề đơn độc mà luôn đồng hành cùng bạn bè Các em luôn bên nhau, cùng tham gia những trò nghịch ngợm, cùng buồn cùng vui, cùng mơ ước

để cùng trưởng thành Để có những trang viết thấm đẫm tính nhân văn như vậy, chắc chắn hơn ai hết, Phan Thị Thanh Nhàn hiểu rõ nếu thiếu đi tình bạn trong sáng,

vô tư thì tuổi hoa mộng sẽ không còn đáng quý và đáng nhớ nữa

Đọc những trang văn dành cho thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn vì thế mà trẻ thơ như thấy chính mình, và người lớn thì như lại được sống trong kí ức của một thời đã qua Câu chuyện xoay quanh việc học tập, sinh hoạt thường ngày nhưng làm toát lên được vẻ đẹp hồn nhiên, nhí nhảnh của tuổi thơ các em Đó là tuổi của những trò nghịch ngợm, khám phá bản thân và thế giới cũng như là tuổi của những khát vọng, ước mơ về một ngày mai tươi sáng Khi xây dựng hệ thống nhân vật như thế,

có lẽ Phan Thị Thanh Nhàn luôn mong muốn hướng người đọc đến với thế giới tươi đẹp nhất của tuổi thần tiên

1.1.2 Cảm hứng giáo dục, hướng thiện

Sinh thời, Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến đối tượng thưởng thức từ đó quyết định hình thức và nội dung của tác phẩm văn học Trước khi viết, Người luôn đặt ra và tự trả lời các câu hỏi: Viết cho ai? (đối tượng thưởng thức), Viết cái gì?

(nội dung), Viết để làm gì? (mục đích viết), Viết như thế nào? (cách viết) Có lẽ trước khi cầm bút, mỗi nhà văn, nhà thơ chân chính đều ý thức về trách nhiệm của mình như vậy, đều phải có trách nhiệm với bạn đọc Đặc biệt, với bạn đọc nhỏ tuổi thì nhiệm vụ của người cầm bút lại càng nặng nề hơn Người viết không chỉ phải viết sao cho phù hợp với lứa tuổi các em, làm sao cho các em yêu thích những gì mình viết mà còn phải biết dùng trang văn của mình hướng các em đến với chân trời của cái đẹp và cái thiện

Nhiều nhà văn khi viết cho trẻ nhỏ thường lồng vào đó những bài học đạo đức, giáo huấn tuổi nhỏ một cách gượng gạo, lộ liễu Phan Thị Thanh Nhàn không thế, bà đã khéo léo “sống” cùng với lứa tuổi của các em, cùng suy tư, vui buồn, cùng nghịch ngợm, cùng khám phá, trải nghiệm và đối mặt với cả những cạm bẫy của cuộc đời để rồi cùng các em ngộ ra những giá trị nhân văn của cuộc đời Vì thế

mà người đọc, đặc biệt là các bạn nhỏ tuổi không có cảm giác mình bị “dạy dỗ” mà theo từng trang văn, các bạn tự cảm nhận dần những giá trị chân thiện mĩ để hoàn thiện mình hơn

Đọc truyện của Phan Thị Thanh Nhàn người đọc dễ rưng rưng nước mắt bởi những trang viết làm lay động lòng người Những câu chuyện mà chúng ta thấy tác giả như hóa thân vào nhân vật trẻ thơ, để trang văn của bà có những góc chiếu, ánh nhìn đa dạng Khi viết cho thiếu nhi, những trang viết của Phan Thị Thanh Nhàn luôn hướng đến sự trong sáng, hồn nhiên và thánh thiện Ở đó là những suy tư, những trải nghiệm của nhân vật qua những hành động, những tình huống, những mối quan hệ, mà kết thúc truyện bao giờ cũng để lại những dư âm về những tâm tư, khát vọng mà tác giả muốn trao gửi đến độc giả Đó là những thông điệp về tình thương, sự sẻ chia, lòng hiếu thảo, sự nhẫn nại và cả lòng dũng cảm… mà Phan Thị Thanh Nhàn đã nhắn nhủ đến lứa tuổi thiếu nhi cũng như tất cả bạn đọc mọi lứa tuổi một cách chân tình nhất bằng những câu chuyện của bà

Trong Học trò lớp 9 là người chị thương đứa em tật nguyền, là những người

bạn luôn giúp đỡ nhau, là mẹ Nghĩa dù nghèo nhưng lại là một tấm gương về lòng

tự trọng cho Nghĩa và các bạn của mình Ước mơ của những người bạn cũng chính

là những “gợi ý” để lứa tuổi thần tiên liên hệ đến bản thân mình về một ngày mai và

chắc chắn trong suy nghĩ của các em cũng sẽ hướng đến một tương lai tươi sáng và

hữu ích của bản thân Với Xóm đê ngày ấy ta lại gặp Gái - một cô bé thương người

và giàu lòng tự trọng hay những đứa trẻ trong Bỏ trốn giàu tình thương và giàu lòng nghĩa hiệp Đặc biệt là Nga “công chúa” trong Tuổi trăng rằm, hành trình thoát khỏi

vỏ bọc “công chúa” cũng chính là một thông điệp mà nhà văn kín đáo gửi gắm đến lứa tuổi thần tiên về những điều làm nên giá trị đích thực trong cuộc sống

Tác giả Phan Thị Thanh Nhàn khéo léo lồng ghép những vấn đề xã hội vào trang viết của mình, tạo nên bối cảnh, tình huống cho nhân vật sống và trải nghiệm trong đó như những đợt thực tập để cho các em dần biết cách đối mặt với cuộc sống vốn không dễ dàng này khi các em bước vào đời Đó là câu chuyện của Tài bị chú

bảy lừa tham gia vào con đường phi pháp rồi bị công an bắt (Tuổi trăng rằm) Thu

vì hiếu kì, sốc nổi tin vào những lời tán gẫu của người lạ trên mạng xã hội mà suýt

gặp chuyện nếu các bạn và bố không đến kịp (Học trò lớp 9) và Hiên bị lôi kéo vào con đường ma túy đến bị bắt giam (Đứa bé mất cha) Tất cả, đó không chỉ là những

bài học dành riêng cho lứa tuổi hoa mộng mà còn là những vấn đề mà những người lớn, những bậc làm ông bà, cha mẹ cũng cần chú ý để soi lại mình trong ứng xử, quan tâm đến con em mình nhiều hơn

1.1.3 Cảm hứng tin yêu những mảnh đời tuổi thơ bất hạnh

Hầu như những nhân vật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn đều có cảnh đời bất hạnh, thiếu thốn nhuốm vẻ lầm than như nơi xóm đê, nơi ngoại

ô, khu nghĩa địa… Tác giả dường như đã dành nhiều tình cảm sâu sắc và chân thành cho những số phận bất hạnh, vất vưởng nghèo khó cùng cực Ngòi bút của Phan Thị Thanh Nhàn không ngần ngại miêu tả chân thực những cảnh đời bất hạnh, những số

phận bèo bọt trong xã hội, những kế sinh nhai đến khó tin Truyện Bỏ trốn chính là

một tác phẩm tiêu biểu nhất của nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn trong mảng đề tài ấy

và là một đóng góp đáng kể cho văn xuôi dành cho thiếu nhi Việt Nam Cô bé Thi

mồ côi mẹ, em còn cha nhưng người cha cũng không thể cưu mang em Bé sống nhờ nhà người bác trong khi bác dâu lại vô cùng khắc nghiệt với đứa cháu khốn khổ

của chồng Hay trong Tuổi trăng rằm, Nụ mất mẹ và em trong chiến tranh, còn Côi trong Xóm đê ngày ấy không biết cha mẹ ruột là ai, em lớn lên nhờ sự nuôi nấng của

ông bà đồng Toàn Hiên trong Đứa bé mất cha dù còn cả cha lẫn mẹ nhưng cha chối

bỏ em và mẹ thì đi bước tiếp Người đọc dễ dàng nhận ra một trái tim giàu lòng trắc

ẩn của tác giả đối với những mảnh đời bất hạnh cũng như những tin yêu dành cho những mảnh đời ấy qua từng trang viết

1.2 Thế giới nhân vật trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn

Cảm hứng nghệ thuật là khái niệm chỉ trạng thái tình cảm của tác giả xuyên suốt tác phẩm mà anh ta tạo ra Nó gắn liền với tư tưởng và ý thức của nhà văn trước những vấn đề của xã hội được nói đến trong tác phẩm, thể hiện sự giá của nhà văn đối với những vấn đề đó Nó được hình thành trên cơ sở lý tưởng thẩm mĩ và lý tưởng xã hội của nhà văn Trạng thái tình cảm ấy xuyên suốt tác phẩm và duy trì cho tác phẩm một không khí cảm xúc nhất định, góp phần tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận Trong một tác phẩm, nhân vật chính là yếu tố biểu hiện

rõ nhất và trọn vẹn nhất cảm hứng nghệ thuật của nhà văn

Các tác giả của Từ điển thuật ngữ văn học cũng cho rằng nhân vật văn học

“là con người được miêu tả trong tác phẩm văn học” [15, tr.235] Như vậy, nhân vật văn học là sản phẩm của tư duy nghệ thuật của nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật

Nó là sản phẩm của tư duy nghệ thuật, sự sáng tạo của nhà văn nhằm thể hiện một

tư tưởng cụ thể

Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Những con người này có thể được miêu tả kỹ hay sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọng nhiều, ít hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm Chúng ta dễ dàng nhận thấy trong một tác phẩm, nhân vật văn học có lúc được tác giả miêu tả một cách tỉ mỉ, chi tiết về tính cách, hành động, ngoại hình, lai lịch trong tác phẩm tự sự Nhưng cũng có lúc chúng ta bắt gặp hình ảnh những nhân vật được vẽ lên bởi những nét vẽ mơ hồ mà người đọc chỉ có thể cảm nhận được sự tồn tại của nhân vật đó qua những xúc cảm, tâm trạng của nhân vật trong những tác phẩm trữ tình Nhưng tất cả, dù được miêu tả chi tiết hay sơ lược thì những hình tượng nhân vật được xây dựng nên trong tác phẩm đều nhằm mục đích chuyển tải những ý đồ sáng tạo của người nghệ sĩ Tuy nhiên “nhân vật văn học là một đơn vị

nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật ngoài đời

Có thể thấy một trong những yếu tố quan trọng nhất để tạo nên một tác phẩm văn học đó chính là hình tượng nhân vật Khi sáng tác một tác phẩm, người nghệ sĩ luôn ý thức được rằng nhân vật chính là phương tiện để anh ta chuyển tải những quan điểm, những tư tưởng, những thông điệp của mình đến với bạn đọc Như vậy, khi nghiên cứu một tác phẩm, nhân vật sẽ là yếu tố đầu tiên để chúng ta căn cứ vào

đó để nắm bắt tư tưởng nghệ thuật của nhà văn cũng như điều người nghệ sĩ muốn gửi gắm đến độc giả Từ đó chúng ta có thể dễ dàng tiếp cận ý nghĩa về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm văn học

Như vậy thế giới nhân vật trong một tác phẩm có thể là một hoặc bao gồm nhiều nhân vật được xây dựng và tổ chức để tạo thành một chỉnh thể nghệ thuật Nếu một tác phẩm có nhiều nhân vật thì những nhân vật ấy cũng được nhà văn tổ chức, sắp xếp chúng trở thành một hệ thống dựa trên những mối liên quan đến nhau

và mỗi nhân vật là một yếu tố của chỉnh thể Mỗi một nhà văn sẽ có cách xây dựng

và tổ chức sắp xếp hệ thống nhân vật của mình để phục vụ cho ý đồ sáng tạo của mình Và ngay cả cùng một tác giả nhưng trong những tác phẩm khác nhau thì cách xây dựng và tổ chức sắp xếp hệ thống các nhân vật trong từng tác phẩm cũng không hoàn toàn giống nhau

Giữa cảm hứng nghệ thuật và thế giới nhân vật trong sáng tác của nhà văn thường có mối quan hệ gắn kết mang tính hô ứng, tương giao Cảm hứng nào thì nhân vật ấy và ngược lại Mỗi nhân vật luôn gắn với một cảm hứng và một phương diện nào đó của cảm hứng nghệ thuật Tìm hiểu sự thể hiện con người trong văn học thông qua thế giới nhân vật là tìm hiểu một phương diện cơ bản trong thế giới nghệ thuật của nhà văn, góp phần quan trọng vào việc xác định phong cách nghệ thuật của nhà văn [34, tr.23]

Trong truyện thiếu nhi Phan Thị Thanh Nhàn, là thế giới nhân vật trẻ em đáng yêu với những phẩm chất tốt đẹp

1.2.1 Thế giới nhân vật trẻ em

Lựa chọn đề tài viết cho thiếu nhi, Phan Thị Thanh Nhàn đã ghi dấu ấn trong lòng độc giả bởi những câu chuyện giản dị mà lôi cuốn người đọc qua từng biến động của cuộc đời nhân vật trên từng trang sách Với năm tác phẩm dành cho thiếu nhi là năm câu chuyện khác nhau nhưng chúng ta cũng không khó để nhận ra hành trình sáng tạo của nhà văn trong mỗi tác phẩm chính là hành trình trở về với cội nguồn văn hóa, văn học dân gian Hình ảnh những em bé mồ côi chịu thương chịu khó, chăm ngoan và hiếu thuận, những em bé thông minh dũng cảm,…trong những câu chuyện cổ tích, truyện cười mãi là hình ảnh đẹp với bất kì ai và nó thực sự là nguồn cảm hứng, là sự

ám ảnh không nguôi đối với những người cầm bút.Viết cho thiếu nhi, Phan Thị Thanh Nhàn cũng xây dựng cho tác phẩm của mình một hệ thống nhân vật trẻ em mang dáng dấp những số phận và tính cách của những nhân vật trẻ em trong cổ tích

1.2.1.1 Nhân vật trẻ em mồ côi, chịu thương chịu khó

Đọc truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn, chúng ta không khỏi xúc động trước những nhân vật là em bé mồ côi nhưng lại rất kiên cường trước hoàn

cảnh Đó là cô bé Thi trong Bỏ Trốn, là nạn nhân của cuộc hôn nhân đổ vỡ, rồi mẹ

em mất, em sống trong nhà của bác ruột nhưng lại phải chịu cảnh ghẻ lạnh đến khắc nghiệt của bác dâu Thế nhưng cô bé ấy vẫn luôn chăm chỉ, cố giấu nỗi buồn và luôn hiếu thuận với bà Đó là Côi, mười hai tuổi rồi nhưng chưa bao giờ có bạn Nó không phải là con đẻ của bà đồng Toàn Trong dịp hội, một người nào đó đã bỏ nó còn đỏ hỏn trước cửa đền rồi đi mất Ông bà đồng không có con nhặt nó về nuôi Bố

say triền miên và mẹ thì mải mê với khăn chầu áo ngự, cô bé cô đơn, lạc lõng giữa

ngôi nhà cha mẹ nuôi vậy mà Côi vẫn luôn chăm chỉ, vâng lời Là Nụ trong Tuổi

trăng rằm mất mẹ từ tuổi lên mười là cô bé hiếu thảo, chăm chỉ và kiên cường Là

Thu, Vương, Hiên, Hoa, Thái, Luân,…dù còn cha mẹ nhưng cũng chẳng khác gì mồ côi bởi sự tan vỡ của gia đình, được ở với cha thì không thấy mẹ, được ở với mẹ thì không thấy cha Điểm chung của các em là luôn khao khát một mái ấm gia đình, được che chở và yêu thương Đó là những em bé luôn chăm ngoan học giỏi, và dù cuộc đời với những biến cố đã xô đẩy các em vấp ngã thì cuối cùng những cô bé, cậu bé ấy vẫn luôn vươn lên, luôn hướng về những giá trị nhân văn để tự hoàn thiện tâm hồn mình Những câu chuyện về những nhân vật như thế khiến ta liên tưởng đến những cô bé, cậu bé nghèo mồ côi trong những câu chuyện cổ tích Nó càng giống cổ tích hơn khi những câu chuyện của Phan Thị Thanh Nhàn thường có cái kết có hậu Nhân vật dù có gặp nhiều bất hạnh, gặp nhiều khó khăn thậm chí có lúc

sa ngã trước những cạm bẫy của cuộc đời, dù có cay nghiệt hay tàn nhẫn thì sau một loạt những biến cố nhân vật ấy vẫn luôn thức tỉnh và hướng thiện, trở về với bản chất tốt đẹp vốn có, vốn được mơ ước, gìn giữ và lưu truyền Nó như là một đường dẫn hướng cho những bạn đọc nhỏ tuổi khi đọc tác phẩm cũng là đang trên hành trình tự soi mình, tự hoàn thiện bản thân cùng với nhân vật Phan Thị Thanh Nhàn

đã hóa thân vào nhân vật để bằng đôi mắt trẻ thơ nhìn nhận cuộc sống với tất cả sắc màu hiện thực của nó để cùng các em khám phá, nhận chân những giá trị tốt đẹp của con người, của cuộc đời giúp các em làm giàu tâm hồn mình Có lẽ vì thế mà trang văn của bà luôn cuốn hút người đọc nhiều thế hệ, nhất là lứa tuổi thiếu nhi

1.2.1.2 Nhân vật trẻ em thông minh, dũng cảm, nghĩa khí

Những câu chuyện của Phan Thị Thanh Nhàn còn tạo nên sự thú vị cho bạn đọc bởi những tình tiết vui nhộn xoay quanh sự nghịch ngợm, lém lỉnh của các em - những cô cậu bé thông minh như trong cổ tích, trong truyện cười dân gian Bạn đọc

sẽ không thể không mỉm cười thích thú trước cách chơi chữ trêu nhau của nhóm bạn

của Tài và Nụ trong Tuổi trăng rằm:

Mỗi lần bẻ ngô đến ngang tầm với tổ củ Nụ, Tài vỗ tay và cả năm đứa của tổ nó hét váng lên:

Nụ tầm Xuân nở ra xanh lét,

Em bét rồi có chết hay không!

Thằng Thọ còn nghĩ ra một câu có đủ cả tên sáu đứa tổ Nụ để dài mồm ra nói trêu:

- Các cậu ơi mùa Xuân đi bẻ Nụ hoa Nhài về làm Nhân bánh xong lại Thoa một tí mỡ vào, ăn ngon ê cả Lợi nhá

Bọn cái Nụ ức lắm, xúm nhau lại bàn bạc một lúc rồi thằng nhân to mồm nhất cũng chõ sang bên Tài làm một hơi:

- Chúng tớ đã Tính rồi, Mai đứa nào có Tài, chịu khó ăn bậy một

Tý thì Thọ phải biết nhá!

Chỉ có thằng Đường là khổ nhất Cuối buổi làm, khi tất cả ngô đã được bẻ hết chuyển về kho, đi trên mặt đê đầy phân trâu bò và những đống rác, chốc chốc lại có đứa kêu ré lên:

- Mặt Đường bẩn quá Đường ơi! [42, tr.69-70]

Đó còn là sự thông minh dũng cảm của Gái trong Xóm đê ngày ấy khi một mình

mưu trí vật lộn với vợ chồng kẻ gian để lấy lại tài sản cho mẹ bạn Là câu chuyện có chất phiêu lưu của nhóm bạn Nghĩa, Vương, Loan với hành trình tìm cách bảo vệ và

giải cứu bạn mình trong Học trò lớp 9, qua đó cũng bộc lộ sự thông minh gan dạ của

các em khi đối mặt với kẻ xấu Khi viết về đề tài thiếu nhi, khắc họa những nhân vật với những số phận, những biến cố, trắc trở, và cái kết của từng tác phẩm ngoài sự ảnh hưởng từ nền văn hóa, văn học dân gian phải chăng còn do những gì mà cuộc đời của tác giả đã từng nếm trải Tác giả Phan Thị Thanh Nhàn từng tâm sự:

Thuở bé, tôi sống với bố mẹ ở xóm đê Yên Phụ Đó là một xóm nghèo với những đứa trẻ nghịch ngợm, thông minh và lam lũ Sau này chồng tôi cũng ở xóm nhỏ La Thành với con đê lầy lội và một mái nhà tranh Sau khi chồng mất, tôi nhiều lần xuống nghĩa trang Văn Điển thăm

mộ anh và đã bắt gặp các em bé tảo tần kiếm sống nơi đây…Bởi vậy từ bé tôi đã rất quen với cảnh trẻ em lam lũ kiếm sống cùng các chuyện éo le của gia đình Tôi biết mình không thể giàu có hoặc tài năng đến mức có thể góp phần cải thiện được thực tế này Nhưng tôi hi vọng mình có thể

chia sẻ và cảm thông bằng tất cả tâm hồn chỉ với một cây bút nhỏ Tôi đã quan sát, ghi chép và cặm cụi ngồi viết lại những gì tôi cảm nhận, suy tư

và xót thương số phận của những trẻ em không may mắn [43]

Như vậy, bên cạnh những nhân vật trẻ em mồ côi, chịu thương chịu khó, tác giả Phan Thị Thanh Nhàn đã đồng thời xây dựng hình tượng vật trẻ em thông minh, dũng cảm, giàu nghĩa khí để ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của các em Những nhân vật như thế trở thành tấm gương để tuổi nhỏ học tập noi theo mà hoàn thiện nhân cách của mình Năm tác phẩm dành cho thiếu nhi, con số chưa nhiều lắm nhưng từng ấy đủ để ghi dấu cho một phong cách Phan Thị Thanh Nhàn với những trang văn chân thực, trong sáng và đậm chất nhân văn

1.2.1.3 Nhân vật trẻ em giàu cá tính

Đó là những tính cách đặc biệt tạo nên nét riêng độc đáo, thú vị của nhân vật

tạo ấn tượng mạnh đối với người đọc Trong Học trò lớp 9 có Vương “bốn mắt”

hóm hỉnh, tự lập, có năng khiếu làm thám tử Vì ước mơ sau này sẽ trở thành nhà văn như sự kỳ vọng của ông ngoại nên nó tập quan sát, tập hiểu mọi người và ghi ghi chép chép những gì nó thấy để làm tư liệu mà viết văn Thu “cà kheo” xinh đẹp, thông minh, có ước mơ làm ca sĩ và làm người mẫu Tuy Thu được mẹ gửi tiền về chi tiêu thoải mái, lúc nào cũng rủng rẻng tiền nhưng cô bé vẫn rất hòa đồng, sống gần gũi và hào phóng với các bạn nghèo của mình Thu cá tính nhưng xốc nổi nên

dễ bị cuốn vào những trò nhảm nhí, vô bổ thậm chí nguy hiểm đến bản thân Cô bé

bị nhóm thanh niên xấu lừa bắt đi, may mà có nhóm bạn thông minh và dũng cảm giúp đỡ mới được cứu kịp thời Nghĩa “đen” hiền dịu, chịu khó, biết quan tâm đến người khác Nghĩa, thương em, chăm ngoan và hiếu thuận Trước những ước mơ về tương lai tươi đẹp của nhóm bạn, Nghĩa dành điều ước cho người thân của mình

“Bọn mày nói bao nhiêu là ước mơ quá cao xa và đẹp nữa Riêng tao, tao chỉ mong

sao mẹ tao đỡ vất vả, thằng Nghẹo thì khỏe mạnh là hạnh phúc lắm rồi!” [45, tr.21]

Loan “tròn” nhanh nhẹn hoạt bát, có tư chất của một vị thủ lĩnh Khi nói về ước mơ trở thành lãnh đạo giống mẹ, Loan được Vương nhận xét về cô bé rất đúng là “Thưa lớp trưởng, em thấy bây giờ lớp trưởng cũng oai lắm rồi đó Ở đâu cũng giữ vai trò

chỉ huy nhá! “Vương khiêng em với tớ”, “Nghĩa dắt xe”, “Thu lại đây”, “Chạy xe đi chú”… Mày ấy à, có máu lãnh đạo, gien di truyền mà, lo gì!” [45, tr.20]

Trong Bỏ trốn có Thi trầm tính pha chút bướng bỉnh và giàu lòng tự trọng

Cô bé rất nhạy cảm với xung quanh, khi biết mẹ mất, cô bé trở nên trầm tính trước

sự khắc nghiệt của người bác dâu, ý tứ nhận sự giúp đỡ của anh Quang để không làm phật lòng bác Cô bé cố tỏ ra chăm chỉ, hiếu thuận với bà Khi bà mất rồi, cô bé càng biết thân biết phận hơn, cố gắng làm tất cả để vừa lòng bác thế nhưng nó cũng nhận ra dù mình làm gì cũng không thể khiến bác hài lòng Khi bị đuổi khỏi nhà, vừa đói vừa buồn và tủi, cô bé khóc nhưng khi gặp người đi đường nó vội lau nước mắt “Nó nhớ lời mẹ dặn, dù đang bực mình đến đâu nếu bước ra đường là phải cất nỗi bực ấy đi, như là người ta vứt quần áo bẩn vào chậu giặt ấy, để giữ bộ mặt bình thường, vui lên được thì càng tốt Nhưng mà Thi không thể giữ được bộ mặt bình

thường Nó chỉ cố để không vừa đi vừa khóc cho mọi người khỏi để ý.” [43, tr.51]

Thi lẫn vào đám người đưa tang, được các cô chú trong đoàn người đưa tang cho ăn bánh mì Vì đói quá cô bé ăn ngon lành nhưng cũng không khỏi tự vấn lương tâm mình, nó vừa nhai chậm rãi vừa chua xót nghĩ “Hôm nay đúng mình là đứa ăn xin rồi Mà lại còn như là lừa dối, các cô các chú tưởng mình cũng đi đưa cùng một

đám tang, cứ cho mình ăn và mình cứ im lặng mà ăn.” [43, tr.53]

Với Tuổi trăng rằm là cô bé Nga với tính cách yểu điệu, tiểu thư do sống

trong gia đình giàu có lại được mẹ bao bọc chăm chút quá mức Cô bé được anh Chiến gọi là “cô Hằng Nga ngủ trong nhung lụa”, bị bạn bè trêu là “giám đốc sở điệu” nhưng Nga vẫn là cô bé “học giỏi, tháo vát, có tinh thần trách nhiệm” - theo nhận xét của cô giáo chủ nhiệm lớp Nga học Tính cách có vẻ trái ngược với Nga một tí là Nụ, cô bé có tuổi thơ bất hạnh vì thiếu vắng tình thương của mẹ và tuổi thơ của cô bé bị một cú sốc quá lớn - chứng kiến cái chết của mẹ và em gái mình bởi bom đạn của chiến tranh Tuổi thơ sớm chịu nhiều thiệt thòi đã hun đúc cho cô bé tính cách chịu thương chịu khó, luôn nghe và cố gắng làm theo lời bố rằng “phải ngoan, phải thương yêu mọi người, phải giỏi thì mẹ và em Hoa mới vui, bố và bà mới vui” [42, tr.30] Dù chỉ gặp một lần nhưng Chiến đã nói lên đầy đủ tính cách của cô bé: “giản dị mà đàng hoàng, nghèo nhưng tự trọng, học giỏi lại khiêm tốn”,

“biết suy nghĩ, giàu tình cảm và yêu lao động” [42, tr.30-31] Trong nhiệm vụ của

cô giao, Nga và Nụ đến học nhóm cùng Tài, kèm cho Tài học Trước trò đùa tinh quái của cậu bạn Nga trở nên yếu đuối, run lên sắp khóc, đòi về Nụ thì ngược lại,

cô bé bình tĩnh, làm như không có chuyện gì xảy ra, kéo tay bạn bước qua vũng

nước, khẽ bảo bạn “Nó chỉ giở được ngần ấy trò thôi.” [42, tr.51]

Tài hiếu động, tinh nghịch, bướng bỉnh, dễ bị dụ dỗ lừa gạt để làm chuyện xấu, thế nhưng trong vòng tay của thầy cô và bè bạn, cậu cũng dễ trở về là một cậu

bé ngoan, đáng yêu và chăm chỉ hòa đồng cùng các bạn, tham gia những hoạt động của lớp, hướng mình đến những chân trời đẹp cho tương lai

Gái trong Xóm đê ngày ấy cũng giống Nghĩa trong Học trò lớp 9, dù là con

của một gia đình nghèo khó nhưng Gái lại nhận được sự yêu thương vô bờ bến của gia đình Ba Gái là người công nhân già chăm chỉ, thường đi làm ca suốt tám tiếng,

về nhà lại ít nói, ông chỉ nằm ngủ hoặc lặng lẽ làm thêm việc nhà Mẹ Gái là người đàn bà lam lũ hay quát tháo mắng yêu các con bằng những lời rủa sả nhưng lại có tấm lòng nhân hậu, bao dung sẵn sàng nhường cơm sẻ áo cho những người nghèo khổ hơn mình Có lẽ thừa hưởng sự chăm chỉ từ cha và lòng bao dung của mẹ nên Gái cũng là một cô bé vui vẻ chăm chỉ, chịu thương chịu khó, dũng cảm và có tấm lòng nhân hậu, biết quan tâm đến người khác Cô bé hái hoa sen đem biếu ông già

mù neo đơn, không quên biếu luôn nửa con gà luộc gói trong lá chuối với sự cảm thông sâu sắc trước cảnh cô đơn bệnh tật của cụ già mù

Có thể thấy tính cách của những nhân vật trong tác phẩm của Phan Thị Thanh Nhàn phần nào chịu tác động của hoàn cảnh sống Chúng ta không khó khăn

để nhận ra những em bé được sống trong một gia đình giàu tình yêu thương dù khó khăn mấy các em cũng sẽ là những đứa trẻ chăm ngoan, hiếu thuận và có bản lĩnh hơn trước những giông tố của cuộc đời Ta thấy Nụ chăm ngoan và bản lĩnh Nghĩa thương em, thương cha mẹ, chịu thương chịu khó Nga vẫn chăm ngoan trong vòng tay của mẹ nhưng vì sự bảo bọc quá mức từ bậc sinh thành nên cô bé trở nên yếu đuối Thi giàu lòng tự trọng vì luôn nhớ hình ảnh thân thương của hai người yêu cô

bé nhất đó là mẹ và bà ngoại Thu, Tài, Hiên xốc nổi dễ bị kẻ xấu dụ dỗ, lợi dụng vì các em phải đối mặt với những rạn vỡ của gia đình, thiếu đi sự quan tâm của người

lớn nên dễ dàng đi chệch hướng Tuy nhiên, chúng ta cũng thấy rõ qua những trang viết của Phan Thị Thanh Nhàn, những nhân vật hiện lên với đầy đủ những diện mạo tính cách vốn có Tác giả không tô hồng tuổi thơ các em bằng tất cả những gì tốt đẹp mà bên cạnh đó tác giả cũng đã khắc họa những điều chưa hoàn thiện của các

em Nhân vật trẻ em của Phan Thị Thanh Nhàn có ưu điểm và cũng có khuyết điểm Tuy nhiên những khuyết điểm của nhân vật trẻ em trong truyện của bà vẫn đáng yêu vẫn có thể thông cảm được bởi vì những khuyết điểm ấy phát sinh từ những hoàn cảnh sống bất hạnh của các em Và dù thế nào thì những khuyết điểm ấy vẫn luôn luôn được các em khắc phục để hướng mình đến những điều cao đẹp Có lẽ vì thế

mà người đọc, nhất là bạn đọc nhỏ tuổi khi theo dõi những biến động trong cuộc đời cũng như hành trình hướng thiện của các nhân vật người đọc sẽ như một sự trải nghiệm cùng nhân vật Như vậy những thông điệp giáo dục về bài học làm người,

về ứng nhân xử thế đã ngấm vào bạn đọc nhỏ tuổi mà các em đôi khi chẳng kịp nhận ra Có lẽ đó cũng chính là một sự thành công trong nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật của Phan Thị Thanh Nhàn

1.2.2 Thế giới nhân vật người lớn qua cái nhìn của trẻ thơ

Trong những tác phẩm truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn, bên cạnh những nhân vật chính, nhân vật trung tâm của truyện là các em thiếu nhi còn có những nhân vật người lớn Đó là ông bà, cha mẹ, anh chị và thầy cô giáo - những người có ảnh hưởng đến sự trưởng thành của các em, luôn đồng hành cùng các em trên hành trình trải nghiệm, khám phá cuộc sống, khám phá bản thân và hoàn thiện nhân cách Phan Thị Thanh Nhàn thường hóa thân vào nhân vật trẻ thơ để kể chuyện nên trang văn của bà có những góc chiếu, ánh nhìn đa dạng hơn về thế giới người lớn Trong những tác phẩm truyện thiếu nhi của bà, thế giới nhân vật người lớn được vẽ lại bằng cái nhìn soi chiếu qua ánh mắt trẻ thơ

1.2.2.1 Người lớn giàu lòng bao dung và giàu đức hi sinh

Thế giới người lớn hiện lên trong mối quan hệ với trẻ thơ trong tác phẩm của Phan Thị Thanh Nhàn trước hết là những trái tim giàu lòng bao dung Phan Thị Thanh Nhàn khéo léo xây dựng những hình tượng nhân vật có những phẩm chất tốt đẹp là kết tinh của những giá trị tâm hồn người Việt Đó là bà ngoại của cái Thi

cháu, là hiện thân của sự bao dung, nhân hậu và giàu lòng vị tha Bà chắt chiu, yêu

thương và hết mực lo lắng cho đứa cháu côi cút Đến lúc sắp lìa đời, nỗi bận tâm duy nhất vẫn là đứa cháu bé bỏng gặp nhiều bất hạnh Bà dặn dò Quang hãy yêu thương và bảo vệ em, bà trao lại chiếc nhẫn hai chỉ vàng - kỷ niệm quý nhất của đời

bà cho đứa cháu côi cút Bà thều thào căn dặn người con trai trong phút lâm chung:

“Con…chăm sóc cho cháu Thi…nó …mồ côi…mồ cút.” [43, tr.34] Hay bà của

Hiên trong Đứa bé mất cha cũng thế, ở tuổi xế chiều, trước sự tan vỡ gia đình của

con trai, điều bà lo lắng chính là đứa cháu trai đang phải đối mặt với cú sốc quá lớn Trước những biến cố của cuộc đời Hiên, vẫn là bà, sốt sắng, lo lắng cho Hiên hơn ai

hết Bà của Nụ trong Tuổi trăng rằm dù chỉ được nhắc đến bởi vài câu văn ít ỏi

trong toàn bộ tác phẩm nhưng vẫn có thể làm nhói lòng người đọc bởi những giằn vặt về nỗi đau mất cháu đã nhiều năm

Bên cạnh những người bà, những người ông cũng thế, cũng nhân hậu, vị tha,

hết lòng yêu thương những đứa cháu của mình Vương trong Học trò lớp 9 không

giấu nổi niềm tự hào về ông ngoại của mình trước bè bạn “Các cậu chưa biết đâu, ông ngoại tớ là nhà văn thời chống Pháp đấy, ông quý tớ lắm, có bao nhiêu sách ông cho tớ hết Ông còn dạy tớ chữ Tàu với chữ Pháp nữa.” [45, tr.16] Chứng kiến

sự chia tay của cha mẹ, khi được cô chánh án hỏi muốn được ở với ai, Vương nhìn cha mẹ, nhìn ông và các bạn xong cậu bé trả lời “Cháu muốn được ở với ông ngoại

cháu Nói rồi nó chạy xuống ôm lấy vai ông và chúi đầu vào ông” [45, tr.96]

Dường như trong những trang viết của Phan Thị Thanh Nhàn, hình ảnh ông, bà là hiện thân của những người ông, người bà trong cổ tích bước ra để yêu thương những đứa cháu của mình cho đến hết cuộc đời Trong mắt của những đứa trẻ, ông

bà là nơi bình yên duy nhất mà các em có thể tìm về khi thiếu vắng tình thương của cha mẹ để được bao bọc chở che

Hình ảnh người mẹ cũng được khắc họa đậm nét trong sáng tác của Phan Thị Thanh Nhàn Trước hết, trong gia đình người mẹ luôn là người gánh vác nhiều công việc và vất vả hơn bất kỳ ai nhưng hơn ai hết họ là những người mẹ có trái tim yêu thương và giàu đức hi sinh Mẹ chính là người thầy đầu tiên của trẻ thơ Mẹ của Thi, người đàn bà chịu nhiều khổ đau từ cuộc hôn nhân đổ vỡ, một mình nuôi con, cuộc sống khó khăn vẫn kiên cường vì con mà cố gắng, bù đắp cho con tất cả những

gì có thể Là mẹ của Gái trong Xóm đê ngày ấy, là người đàn bà lam lũ có kiểu

mắng yêu con khiến người mới nghe phát sợ nhưng chửi đấy mà miệng lại cười Những yêu thương mà mẹ dành cho Gái khiến Côi cũng phải chạnh lòng mơ ước

“Côi im lặng vừa làm vừa nghe bạn nó trò chuyện, xen vào là những lời mắng yêu của bà mẹ Côi chưa bao giờ được mẹ mắng yêu Khi bà đồng Toàn chửi mắng nó khuôn mặt bà đanh lại, tối sầm Còn mẹ gái chửi đấy mà miệng lại cười Và Gái thì không hề sợ những lời rủa sả ấy Nó trêu chọc mẹ, nũng nịu, vòi vĩnh làm Côi phát

tủi thân.” [41, tr.35] Là mẹ của Nụ trong Tuổi trăng rằm, lấy thân mình che chở

cho con, bị hơi bom xé nát Là mẹ của Nga cũng vì quá yêu con mà bảo bọc con quá

mức Là mẹ của Nghĩa trong Học trò lớp 9 nghèo khổ nhưng giàu lòng tự trọng, yêu

chồng và thương con hết mực “Bà dù nghèo nhưng quyết không tiêu tiền của người khác.” [45, tr.30] Chính những đức tính ấy khiến cái Thu - bạn của Nghĩa rất nể phục bà “Ừ, cái Nghĩa thế mà sướng Nhà nó tuy nghèo, lại có thằng em tật nguyền

và ông bố thương binh, nhưng bù lại là có một bà mẹ tuyệt vời và cả nhà luôn ở bên nhau đầm ấm làm sao Thảo nào mà cái Nghĩa tuy ít nói và giản dị song lại học thật

giỏi Mình sẽ chơi thân với nó, nhất định rồi!” [45, tr.30]

Có thể nói hình ảnh người mẹ với những đức tính cao đẹp luôn ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách của các em Thi luôn nhớ lời mẹ dặn cần phải giấu nỗi buồn vào trong Gái cũng giàu lòng nhân hậu như mẹ, luôn quan tâm, yêu thương những người nghèo khó Nụ vì muốn người mẹ đã mất được vui nên em luôn cố gắng chăm ngoan học giỏi và yêu thương mọi người Và Nghĩa cũng chịu thương chịu khó, giàu lòng tự trọng như mẹ Phải chăng, khi xây dựng hình tượng những người mẹ, Phan Thị Thanh Nhàn đã kín đáo gửi đến độc giả thông điệp rằng người

mẹ chính là cô giáo đầu tiên dạy các em bài học làm người và không ai khác chính những người mẹ là những tấm gương chân thực nhất để các em soi mình để hoàn thiện nhân cách

Bên cạnh hình ảnh những người mẹ đó là những người cha, người đóng vai trò là trụ cột của gia đình Bố của Gái là người công nhân già, ngày tám tiếng làm việc ở công ty Về nhà ông không nằm ngủ thì lặng lẽ làm việc nhà giúp vợ con Bố của Nghĩa là thương binh, mất một chân trong chiến tranh nhưng người thương binh

ấy vì tình yêu gia đình đã luôn vượt qua chính mình, vượt qua nỗi đau để vươn lên trong cuộc sống làm trụ cột cho gia đình Lúc nào trong ông cũng thường trực tình yêu thương vô bờ với hai đứa con và tình yêu son sắt đối với vợ Bố của thằng Cò

và cái Tý là người đàn ông nghèo khó, lam lũ, làm nghề phu đào huyệt Lần đầu tiên gặp, cái Thi sợ hãi thấy một người đàn ông lùn mập với bộ mặt rỗ chằng chịt và cánh tay gân guốc Nhưng sau cái dáng vẻ bề ngoài có thể khiến trẻ con sợ ấy lại là một trái tim nhân hậu và giàu tình yêu thương Chính ông, cùng người vợ câm để nuôi được những đứa con của mình cũng đã vô cùng vất vả chạy bữa nay lo bữa mai Thế nhưng, khi anh em thằng Cò dẫn Thi về nhà ông vẫn dang rộng vòng tay đón nhận cô bé đang lúc cơ nhỡ:

Cái Tý em thằng Cò láu táu: - Bố ơi, bố nhìn con gái nuôi của bố này Nó tên là Thi đấy Nó ngoan mà nhát lắm, cho tiền cũng không dám lấy Con với anh Cò đưa nó về đấy U cũng thương nó rồi Kìa, bố, ý bố thế nào… Ông bố ngước nhìn cái Thi Hình như ông lắc đầu, song sau đó hình như ông hơi mỉm cười Cái Thi hiểu ý của ông là: Ông đã nhiều con quá rồi, nhưng có lẽ cũng không sao! [43, tr.64]

Không phải là bề ngoài, chính trái tim giàu tình yêu thương với trẻ thơ đã làm cho Thi, đứa bé mới lần đầu gặp dù còn thoáng sợ vẻ bề ngoài vẫn cảm nhận được sự ấm áp từ tỏa ra từ trái tim nhân hậu ấy Trong gia đình, người đàn ông ấy vẫn luôn giành phần việc nặng nhọc về phía mình Ông tuyệt đối không cho vợ và con gái đi bới rác kiếm tiền cùng ông vì “Bố chiều ấy mà Bố bảo cho ra nghĩa trang

là cực chẳng đã thôi…” [43, tr.67] Bố của Nụ được nhắc đến không nhiều trong tác phẩm nhưng qua bài văn được điểm cao nhất lớp của cô bé, chúng ta cũng có thể hiểu với em, bố chính là người quan trọng biết nhường nào Vì em luôn nhớ lời bố dặn “Bố bảo rằng, tôi phải ngoan, phải thương yêu mọi người, phải giỏi thì mẹ và

em Hoa mới vui, bố và bà mới vui Tôi cố gắng làm theo lời bố…” [42, tr.30] Nụ luôn nhớ lời bố dặn, em cố làm theo lời bố và em cũng đã làm được, em đã thực sự

là một đứa bé ngoan, biết thương yêu mọi người và học giỏi

Có thể nói hình ảnh ông, bà, cha, mẹ trong tác phẩm của Phan Thị Thanh Nhàn như là kết tinh giá trị tốt đẹp của tâm hồn Việt Chính những giá trị ấy quyện

vào trang viết của bà, một lần nữa nó tỏa sáng và có sức cảm hóa mạnh mẽ, vì thế mà khi đọc truyện của Phan Thị Thanh Nhàn, người đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi không có cảm giác mình bị “dạy dỗ” về bài học làm người, về đạo lý tốt đẹp của dân tộc một cách cứng nhắc, giáo điều Mà người đọc sẽ như hóa thân vào nhân vật để tự cảm, tự thấm những giá trị nhân văn ấy để dần hoàn thiện nhân cách Nghĩa thương

em, chăm ngoan, học giỏi, Nụ giản dị, chịu khó và học giỏi, biết sống vì mọi người, Gái dũng cảm, nhân hậu và hiếu thảo Có được những đức tính cao đẹp ấy là vì dù gia đình các em có nghèo khó nhưng các em luôn được đón nhận tình yêu thương từ những bậc sinh thành Ngược lại là Hiên, là Thu, là Tài dễ bị sa ngã trước những cạm bẫy của cuộc đời khi các em thiếu vắng tình thương yêu và sự quan tâm của người thân bên mình Qua những nhân vật ấy, tác giả đã kín đáo gửi đến bạn đọc, đặc biệt là những bậc làm cha làm mẹ thông điệp: Gia đình có vai trò vô cùng quan trọng đối với

sự phát triển toàn diện của lứa tuổi thiếu nhi Tính cách, tâm hồn, tương lai và số phận các em chính là hệ quả tất yếu của sự giáo dục của bậc làm cha làm mẹ, là kết tinh của truyền thống gia đình, dân tộc Những câu chuyện của Phan Thị Thanh Nhàn luôn có kết thúc có hậu như những câu chuyện cổ tích Nhân vật dù có sa ngã trước những cạm bẫy của cuộc đời, dù có cay nghiệt hay tàn nhẫn thì sau một loạt những biến cố nhân vật ấy vẫn luôn thức tỉnh và hướng thiện, trở về với bản chất tốt đẹp vốn

có, vốn được mơ ước, gìn giữ và lưu truyền Nó như là một đường dẫn hướng cho những bạn đọc nhỏ tuổi khi đọc tác phẩm cũng là đang trên hành trình tự soi mình, tự hoàn thiện bản thân cùng với nhân vật Phan Thị Thanh Nhàn đã hóa thân vào nhân vật để bằng đôi mắt trẻ thơ nhìn nhận cuộc sống với tất cả sắc màu hiện thực của nó

để cùng các em khám phá, nhận chân những giá trị tốt đẹp của con người, của cuộc đời giúp các em làm giàu tâm hồn mình

Ngoài những thành viên trong gia đình, thầy cô chính là những nhân vật đầu tiên ngoài xã hội có sự tiếp xúc và ảnh hưởng nhiều nhất đến sự phát triển nhân cách của các em Trong những câu chuyện của Phan Thị Thanh Nhàn, hình ảnh người thầy luôn hiện lên với tất cả những vẻ đẹp đúng nghĩa với hai chữ “người thầy” Đó là cô

giáo Hà trong Tuổi trăng rằm được mẹ Nga nhận xét “nhà cô giáo thanh bạch nhưng

nề nếp lắm” [42, tr.20] Và trong mắt Nga thì cô Hà cũng thật tuyệt vời “Cái gì cô

giải thưởng về, cứ bảo phải chia cho cô Hà mội nửa đấy Cô giáo em còn giỏi cả tâm lý nữa cơ Nhìn thoáng một cái cô biết ngay em đang nghĩ gì.” [42, tr.20] Cô

Hà hiền lành, kiên trì, tâm lý và nhẫn nại trong việc giáo dục học trò Với cương

vị là cô giáo chủ nhiệm, cô cố gắng quan tâm, nắm bắt từng hoàn cảnh của các em học sinh lớp mình Cô ưu tiên quan tâm đến các em học sinh học kém và vô kỷ luật trước nhưng cũng không quên lưu tâm đến những em có hoàn cảnh đặc biệt khác vì với cô thì “Ngay cả những học sinh giỏi và ngoan nhất cũng không phải là không có vấn đề.” [42, tr.7] Cô băn khoăn về sự ganh đua ngầm giữa Nga và Nụ, hai cô bé học giỏi nhất lớp vì lẽ ra hai cô bé chơi thân với nhau mới phải nên cố gắng tìm cách kết nối tình bạn giữa hai em Với riêng Nụ, cô bé mồ côi mẹ giản

dị, học giỏi, “Cô Hà bao giờ cô cũng dành cho em sự trìu mến pha chút xót xa, nhất là mỗi khi gương mặt Nụ thoáng nét buồn, đăm chiêu hơn tuổi Cô vẫn mong mình sẽ bù đắp cho em tình mẹ.” [42, tr.8] Cô luôn tận tình, bao dung và giàu lòng vị tha với học trò của mình Khi học trò bị sa ngã vì kẻ xấu dụ dỗ, lừa gạt, chính cô chứ không ai khác đã viết giấy bảo lãnh cho học trò mình Người đọc chắc hẳn chẳng thể quên hình ảnh “Tài nghẹn ngào kêu khẽ và khóc nấc lên khi nhìn thấy cô chủ nhiệm ngồi đợi nó trên chiếc ghế dài.” [42, tr.65] “Tài đứng im

để cô Hà lau nước mắt cho nó, vuốt lại mớ tóc rối bù và áo quần xốc xếch của nó, lòng dịu lại trong cảm giác biết ơn, trìu mến.” [42, tr.67] Chính cô đã dùng tình yêu thương và sự bao dung để cảm hóa học trò của mình, giúp Tài vượt qua lỗi lầm, mặc cảm để hòa đồng với bè bạn trong lớp và cô đã thành công Tất cả những hình ảnh về người lớn được tác giả “soi” dưới cái nhìn của ánh mắt trẻ thơ Thế mới biết, trẻ con vốn nhạy cảm lắm, các em luôn rất nhạy để cảm nhận được sự yêu thương cũng như sự ghẻ lạnh của người lớn dành cho mình Và với trẻ thơ không có điều gì có thể cảm hóa được các em nhanh chóng và hiệu nghiệm bằng chính tình yêu thương dành cho con trẻ

Tóm lại, nhân vật người lớn trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn

là những người đáng kính, nhân ái và bao dung và giàu đức hi sinh nhưng cũng rất đỗi gần gũi, quen thuộc Những bậc làm ông bà, cha mẹ thầy cô như những nhân vật vừa nêu chính là mái ấm chở che, là nơi dựa của con, em, học trò mình để các em lớn lên trưởng thành một cách toàn vẹn nhất

1.2.2.2 Người lớn quyền uy, cay nghiệt

Bên cạnh hình ảnh người lớn giàu lòng yêu thương và giàu đức hi sinh như

bà cái Thi, bà của Hiên, ông của Vương, cha của Cò và Tý, cha của Nụ, của Gái, của Nghĩa, mẹ của Nghĩa, của Gái, của Thi và cô giáo Hà,… trong truyện thiếu nhi của Phan Thị Thanh Nhàn còn hiện lên những nhân vật người lớn quyền uy, nghiêm

khắc, thậm chí cay nghiệt Tiêu biểu là bà Mai trong Bỏ trốn Bà cay nghiệt với đứa

cháu bất hạnh của chồng, bà tìm mọi cách hắt hủi đứa cháu đáng thương Bắt Thi làm bao nhiêu việc, mắng chửi Thi bao nhiêu cũng không hả dạ:

Thi nghe bác mắng chỉ lặng im, không dám cãi cũng không dám khóc Nó nhớ có lần nấu canh nhạt, bác mắng, nó thanh minh:

- Nhà mình mỗi người một ý, cháu nấu nhạt một tí để ai ăn mặn thì cho thêm nước mắm cũng được bác ạ

- Mày bảo ai ăn nhạt, ai ăn mặn? Nấu nướng phải làm sao cho vừa miệng mọi người chứ Nói một câu là cãi một câu hả?

Từ hôm ấy bác nói gì nó cũng không dám cãi Tưởng thế là được, không ngờ có lần bác lại nổi cáu:

- Cái mặt lúc nào cũng lì lì ra Mày câm hả? Hay là tao nói mày không thèm nghe?

Nó khổ quá, quay mặt đi lau nước mắt, thế là bác rít lên:

- Lại còn khóc hả? Oan ức lắm hả? Con gái không học làm học ăn, muốn trèo lên bàn thờ cho người ta thờ hả?

Vậy nên bây giờ nó không những không dám cãi mà còn không dám khóc nữa Bác thường mắng nó khi chỉ có hai bác cháu, tức là ở dưới bếp hoặc ở ngoài sân [43, tr.29-30]

Đỉnh điểm của sự cay nghiệt đó là bà đuổi đứa cháu chồng côi cút của mình

ra khỏi nơi nương tựa duy nhất của nó Đó là bà đồng Toàn trong Xóm đê ngày ấy,

lạnh lùng và khắc nghiệt với Côi - đứa con gái nuôi bé bỏng Bố Côi là ông đồng Toàn, khi nào không say rượu thì cũng bảo ban nó ngọt ngào nhưng lại chẳng mấy lúc ông tỉnh táo Chai rượu và những giấc ngủ mệt đã cướp hết ngày tháng của ông

Đó là cha của Hiên, vì say mê một người đàn bà khác ông đã chối bỏ vợ, chối bỏ luôn đứa con ruột của mình Ông Hoan chê vợ đủ điều:

Nào là không biết nấu ăn, bữa nào cũng hết thịt luộc đến thịt kho

Đã thế lại không cho chồng uống bia, uống rượu ở nhà Nào là ăn mặc lôi thôi như con mẹ mướp Đã thế lại hay mắng con quát chồng Nào là tính hà tiện đến bủn xỉn, đi đường thấy cái khuy rơi cũng nhặt Và nhất là không biết kiếm tiền, sống ỷ lại vào chồng… Ôi, đủ trăm thứ tội [44, tr.4-5]

Rồi chẳng tìm ra cái lý do nào để bỏ vợ, ông Hoan bèn nêu lên cái cớ mà ai nghe cũng rụng rời rằng Hiên không phải là con của ông vì sau khi cưới mới hơn tám tháng vợ ông đã sinh con

Những hình ảnh về người lớn như thế xuất hiện trong trang viết của Phan Thị Thanh Nhàn như một minh chứng cho cái nhìn đa chiều về hiện thực cuộc sống vốn muôn màu muôn vẻ của tác giả Thi sĩ họ Phan không định tô hồng cuộc sống, không định vẽ lên một thế giới toàn màu hồng trong tưởng tượng của trẻ thơ mà ngược lại bà vẽ lên một bức tranh về cuộc sống tuổi thơ với tất cả những màu sắc

mà nó vốn có Các em, những đứa trẻ lớn lên, va chạm và trưởng thành trong những môi trường dù khác nhau, có thuận lợi, có khó khăn nhưng đích đến vẫn là để các

em được chạm đến chân trời của chân thiện mỹ Vì thế khi đọc những trang viết của Phan Thị Thanh Nhàn dành cho lứa tuổi của mình, các em cũng như được một lần được thấy mình, được hóa thân vào nhân vật để trải nghiệm cuộc sống, để cùng nhân vật ngộ ra những chân lý của cuộc đời Và không chỉ là lứa tuổi thiếu nhi, khi chú ý đến những nhân vật người lớn giàu lòng bao dung và đức hy sinh hay những người lớn quyền uy, cay nghiệt, chúng ta, những người lớn cũng có dịp để soi lại mình để hiểu các em hơn, hiểu mình hơn để điều chỉnh mối quan hệ với thế hệ của tương lai sao cho phù hợp

1.2.2.3 Người lớn trong mối quan hệ với trẻ em

Mỗi nhà văn khi cầm bút có thể không định viết những trang văn dành cho lứa tuổi thiếu nhi nhưng một lúc nào đó trong cuộc đời cầm bút của họ lại có những khoảnh khắc ký ức tuổi thơ ùa về và cứ như một lẽ tất yếu - họ viết về tuổi thơ Đó

là chuyến tàu ngược thời gian để họ được trở về với tuổi thần tiên mà mấy lâu những bận rộn lo toan của cuộc đời đã khiến họ lãng quên đi mất Hoặc khi họ trở thành những bậc làm cha làm mẹ, nhìn những thiên thần của mình lớn lên, cảm xúc