KHÁI QUÁT VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ QUAN
Th ế giới nghệ thuật
Thế giới nghệ thuật là một sản phẩm sáng tạo độc đáo của người nghệ sĩ, được hình thành dựa trên các nguyên tắc tư tưởng riêng biệt Mặc dù nó phản ánh thực tại vật chất và thế giới tâm lý của con người, nhưng nghệ thuật vẫn tạo ra một không gian riêng biệt, khác biệt với những thực tại đó.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán chủ biên thế giới nghệ thuật là:
Một thế giới riêng biệt được hình thành dựa trên các nguyên tắc tư tưởng độc đáo, bao gồm không gian, thời gian, quy luật tâm lý, quan hệ xã hội, quan niệm đạo đức và thang bậc giá trị riêng Những yếu tố này chỉ hiện hữu một cách ước lệ trong các tác phẩm nghệ thuật.
Theo Trần Đình Sử trong giáo trình Dẫn luận thi pháp học, thế giới nghệ thuật được định nghĩa là sản phẩm sáng tạo độc đáo của người nghệ sĩ, hiện hữu chỉ trong tác phẩm và cảm thụ của người xem Thế giới này mang tính cảm tính, có thể cảm nhận được và thể hiện một kiểu tồn tại riêng biệt, kết hợp giữa chất liệu và cảm xúc của người thưởng thức, đồng thời là sự hòa quyện của các yếu tố đa dạng trong tác phẩm.
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong sáng tác của nhà văn là chìa khóa để hiểu rõ hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm và quan niệm của họ về thế giới Thế giới nghệ thuật phản ánh sự độc đáo trong tư duy sáng tạo, đồng thời giúp khám phá những yếu tố bên trong ảnh hưởng đến phong cách nghệ thuật của nhà văn.
Thế giới nghệ thuật bao gồm tất cả các khía cạnh về nội dung và hình thức, tạo thành một chỉnh thể thẩm mỹ, và chịu ảnh hưởng bởi cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ.
1.1.2 Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn
Tác phẩm văn học là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà văn, mỗi tác phẩm mở ra một thế giới nghệ thuật riêng Theo Nguyễn Đăng Mạnh, việc nghiên cứu văn học chính là khám phá thế giới nghệ thuật của tác giả, trong đó tư tưởng của nhà văn là điều cần được phân tích đầu tiên, vì nó được rút ra từ toàn bộ tác phẩm Tư tưởng này không chỉ chi phối sự nghiệp sáng tác mà còn tạo nên tính thống nhất và hệ thống cho thế giới nghệ thuật của họ Để hiểu rõ hơn về thế giới nghệ thuật, người nghiên cứu cần chú ý đến sự biến đổi tư tưởng và đề tài mà nhà văn lựa chọn, phản ánh thực tế cuộc sống phong phú Mỗi nhà văn sẽ sử dụng chất liệu từ đời sống một cách phù hợp, tùy thuộc vào khả năng cảm quan và nhu cầu thể hiện của bản thân, từ đó hình thành nên thế giới nghệ thuật riêng Qua mỗi tác phẩm, nhà văn tạo ra một hệ thống đề tài đặc trưng, giúp người đọc hiểu rõ hơn về tư tưởng của họ, vì mỗi nhà văn thường chỉ có một vùng đề tài ưa thích mà họ viết hay nhất.
Khi nghiên cứu tác phẩm văn học, cần xem xét không chỉ nội dung và tư tưởng của nhà văn mà còn cách họ thể hiện ý tưởng đó Thế giới nghệ thuật của mỗi nhà văn là một chỉnh thể, trong đó các yếu tố như hình tượng nghệ thuật, chi tiết nghệ thuật và thủ pháp nghệ thuật phải được kết hợp chặt chẽ Hình tượng nghệ thuật cần được phân tích trong mối quan hệ với toàn bộ tác phẩm để hiểu rõ hơn về tư tưởng và cảm xúc của tác giả Mỗi nhà văn thường có những hình tượng tâm huyết lặp đi lặp lại như một “ám ảnh” Ngoài ra, các yếu tố bên ngoài văn bản như hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa và tâm lý thời đại cũng đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng đến tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Hoàn cảnh lớn định hướng cho tư tưởng chung, trong khi hoàn cảnh nhỏ cung cấp nội dung và hình hài cụ thể cho tư tưởng đó.
Trong nghiên cứu văn học, cần chú ý đến khía cạnh văn hóa, vì văn học là một hoạt động văn hóa với sự giao lưu và ảnh hưởng giữa các nền văn học và tác giả Văn học phản ánh không gian và chủ thể văn hóa, trong đó giá trị văn hóa của từng cá nhân và bản sắc văn hóa của dân tộc góp phần tạo nên sức sống cho các tác phẩm.
Quan ni ệm nghệ thuật về con người của nhà văn
Quan niệm nghệ thuật được định nghĩa là hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong tác phẩm, liên quan đến phương pháp sáng tác và phong cách của nhà văn Nó không chỉ là thước đo cho hình thức văn học mà còn là cơ sở cho tư duy nghệ thuật.
Quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc giúp cắt nghĩa thế giới con người thông qua hình thức nghệ thuật, cho phép thể hiện đời sống với chiều sâu nhất định Nó mô tả thế giới vô hạn của cuộc sống một cách hữu hạn Hình tượng văn học cần có sự mở đầu và kết thúc rõ ràng, với con người và cảnh vật được nhìn từ một góc độ nhất định Tác giả phải hiểu cách nhân vật giao tiếp với nhau, với thế giới và bản thân, cũng như cách họ sống, hành động và suy nghĩ để tái hiện chân thực cuộc sống con người Tất cả những yếu tố này tạo thành mô hình nghệ thuật về thế giới và con người, giúp tác giả khắc họa hình tượng con người với số phận và mối quan hệ xã hội cụ thể Quan niệm nghệ thuật thể hiện giới hạn tối đa trong cách hiểu thế giới và con người của một hệ thống nghệ thuật, phản ánh khả năng và mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó.
Quan niệm nghệ thuật phản ánh cách nhìn nhận của nhà văn về thế giới và con người, thể hiện qua hệ thống nghệ thuật mà họ xây dựng Điều này phụ thuộc vào mức độ và khả năng nắm bắt thực tại cuộc sống của nhà văn.
1.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người
Văn học là nghệ thuật thể hiện con người, và nghiên cứu văn học qua góc độ thi pháp học là một phương pháp khoa học hiệu quả Một trong những yếu tố quan trọng trong thi pháp học là quan niệm nghệ thuật về con người, điều này ảnh hưởng lớn đến việc đánh giá sự thành công trong sáng tạo nghệ thuật của nghệ sĩ.
Văn học là nhân học, với con người là đối tượng chính mà văn học hướng tới Để hiểu một tác phẩm văn học hay thơ ca, chúng ta không thể bỏ qua con người được thể hiện trong đó Nhà văn tạo ra và miêu tả nhân vật, và mỗi nhân vật đều phản ánh cách nhìn và cảm nhận của tác giả.
Có nghĩa là mỗi nhà văn đều có một quan niệm khác nhau về con người
Theo Trần Đình Sử, quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm văn học có những biểu hiện như sau:
Quan niệm nghệ thuật về con người là cách hiểu và cảm nhận của con người, được thể hiện qua các nguyên tắc và phương tiện trong văn học Điều này tạo ra giá trị thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật được xây dựng, phản ánh sâu sắc bản chất và tâm hồn con người.
Nghệ thuật về con người tập trung vào việc khám phá và thể hiện cách cảm thụ chủ quan của mỗi cá nhân Điều này được thể hiện rõ nét qua việc miêu tả con người, dù là giống hay khác so với thực tế, như trong các câu chuyện cổ tích hay sử thi.
Nghệ thuật về con người là một hành trình khám phá bản chất con người, phản ánh cấu trúc nhân cách và những mối quan hệ phức tạp giữa con người với thế giới xung quanh.
Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm lịch sử, đồng thời phản ánh sản phẩm của văn hóa và tư tưởng Tác phẩm văn học, như một đứa con tinh thần của nhà văn, chứa đựng dấu ấn sáng tạo và cá tính riêng của người nghệ sĩ.
Quan niệm nghệ thuật về con người được thể hiện rõ ràng trong cấu trúc tác phẩm văn học, đặc biệt là qua các nhân vật chính Những nhân vật này là hình ảnh con người được miêu tả và thể hiện thông qua các phương tiện nghệ thuật trong tác phẩm.
Nhân vật trong văn học thể hiện quan điểm của nhà văn về con người thông qua các đặc điểm mà họ lựa chọn Những nhân vật này là mô hình con người mà tác giả xây dựng, phản ánh quan niệm nghệ thuật của họ Để hiểu rõ hơn về quan niệm nghệ thuật về con người, cần phân tích các biểu hiện của nhân vật thông qua các yếu tố cấu thành nên họ.
Quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người của nhà văn là cách nhìn, cảm nhận và lý giải riêng biệt mà họ thể hiện trong tác phẩm Sự miêu tả trong văn học không phải là sao chép, mà là sự sáng tạo, với mỗi nhà văn mang đến một quan niệm độc đáo về con người và thế giới Cách nhà văn hiểu về con người sẽ ảnh hưởng đến việc lựa chọn phương tiện nghệ thuật phù hợp, đồng thời phản ánh trình độ tư duy nghệ thuật và vai trò sáng tạo của cá nhân.
Quan ni ệm nghệ thuật của tác giả Vũ Hùng
1.3.1 Nhà văn Vũ Hùng và quá trình sáng tác
Vũ Hùng, sinh năm 1931 tại làng Láng, quận Cầu Giấy, Hà Nội, lớn lên trong một gia đình viên chức nhỏ Trước cách mạng, ông theo học tại trường Bưởi, hiện nay là trường Chu Văn An Năm 1950, ông nhập ngũ khi đang theo học năm thứ hai chuyên khoa toán.
11 chuyên toán bây giờ) Sau khi tốt nghiệp khoa thông tin trường Lục quân
Trần Quốc Tuấn đã có 30 năm phục vụ trong quân đội, đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng như đài trưởng vô tuyến điện, kỹ sư trạm trưởng trạm nguồn điện của Binh chủng Thông tin, phóng viên khoa học kỹ thuật cho báo Quân đội nhân dân, và biên tập viên tại nhà xuất bản Ngoại văn cùng nhà xuất bản Văn học Ông cũng từng giữ chức Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế thuộc Bộ Văn hóa.
Năm 1989 ông định cư tại Pháp, đến tháng 5/2014 thì trở lại Việt Nam sinh sống
Vũ Hùng là một trong những nhà văn viết cho thiếu nhi kiên trì nhất với hơn ba mươi năm cầm bút Ông chuyên viết và thỉnh thoảng dịch tác phẩm dành cho trẻ em, chấp nhận mọi thăng trầm của một thể loại văn học chưa được nhiều người chú ý.
Ông là một cán bộ kỹ thuật ít nói nhưng luôn sẵn sàng nhận và hoàn thành những nhiệm vụ khó khăn, trong khi lại rất cởi mở và lễ phép trong các mối quan hệ Với kinh nghiệm sống phong phú, ông đã đi khắp nơi từ rừng đến biển, sống nhiều năm trên Trường Sơn, tiếp xúc với các dân tộc khác nhau và tìm hiểu về phong tục, tập tính của nhiều loài thú Những trải nghiệm này đã giúp ông tích lũy vốn sống dồi dào, là nền tảng quan trọng cho sự nghiệp viết văn của mình.
Tác phẩm của Vũ Hùng không chỉ thu hút độc giả nhỏ tuổi mà còn gây ấn tượng với nhiều người lớn Sự yêu thích của bạn đọc không chỉ đến từ những yếu tố mới lạ, mà còn nhờ vào chủ nghĩa nhân đạo sâu sắc hiện diện trong từng trang sách của ông.
Sau hơn ba mươi năm tham gia hai cuộc chiến tranh, ông nhận thấy rằng chiến tranh có thể hình thành con người theo hai cách: một là trở nên cứng rắn và vô tình, hai là trở nên nhạy cảm và dễ yêu thương Vũ Hùng tự nhận mình đã được chiến tranh rèn luyện theo hướng thứ hai.
Trong các tác phẩm của Vũ Hùng, nhân vật là những con thú, hành động không chỉ dựa vào bản năng mà còn bị thúc đẩy bởi những điều bí ẩn Xã hội của chúng phản ánh xã hội loài người, nơi có sự hiện diện của những con thú độc ác bên cạnh những con hiền lành, may mắn và bất hạnh Ngòi bút của Vũ Hùng thể hiện sự cảm thông sâu sắc với những con thú bị thiệt thòi và luôn bênh vực cho chúng.
Tác phẩm đầu tay của nhà văn Vũ Hùng, "Mùa săn trên núi", được xuất bản vào năm 1961, đánh dấu khởi đầu sự nghiệp viết lách kéo dài ba mươi năm của ông.
Từ năm 1960 đến 1989, ông đã cho ra mắt hơn bốn mươi cuốn sách thiếu nhi, trong đó nhiều tác phẩm được dịch sang các thứ tiếng như Anh, Pháp, Nga và Trung Quốc Ông cũng đã hai lần nhận giải thưởng từ Hội Nhà văn Việt Nam, với tác phẩm “Sao Sao” vào năm 1982.
“Sống giữa bầy voi” năm 1986
1.3.1.2 Truyện thiếu nhi của Vũ Hùng
Sau một năm từ khi ký hợp đồng xuất bản 30 tác phẩm của nhà văn Vũ Hùng, Nhà xuất bản Kim Đồng đã chính thức ra mắt 12 cuốn sách mới Những tác phẩm này bao gồm: Mùa săn trên núi, Sống giữa bầy voi, Giữ lấy bầu mật, Sao sao, Chú ngựa đồng cỏ, Mái nhà xưa, Những kẻ lưu lạc, Người quản tượng và con voi chiến sĩ, Bầy voi đen, Con voi xa đàn, Con culi của tôi, và Vườn chim.
Vùng biên giới phía Bắc và phía Tây của dãy Trường Sơn với thiên nhiên hùng vĩ và đa dạng muông thú đã truyền cảm hứng cho nhà văn Vũ Hùng sáng tác Qua các tác phẩm của mình, ông mong muốn các độc giả thiếu nhi hiểu về vẻ đẹp tươi sáng, trong lành của thiên nhiên Việt Nam cùng với sự phong phú của động vật và con người hiền hòa.
Tác phẩm đầu tay của nhà văn Vũ Hùng, “Mùa săn trên núi”, được xuất bản lần đầu năm 1961, kể về cuộc sống của một xóm núi người Khạ (nay là người Vân Kiều) và thế giới hoang dã ở Trường Sơn Nhân vật chính, B’ru, là một cậu bé tài năng trong nghề săn bắn, thừa hưởng kỹ năng từ cha mình, ông Pôông Từ nhỏ, B’ru đã thành thạo việc sử dụng nỏ và ống tên, cũng như đặt bẫy để săn thú rừng Mặc dù chỉ mới sáu, bảy tuổi, nhưng B’ru đã có khả năng đi rừng tìm thức ăn và dẫn người đi lấy mật vào mùa Khi B’ru lớn hơn, ông Pôông nhận thấy con đã đủ tuổi để tham gia vào phường săn và đã mời làng đến hớp rượu, xin cho B’ru được gia nhập.
Ông Pôông nhận thấy sự thay đổi của B’ru khi thấy cậu cùng bạn bè thử sức với chiếc ná lớn và luyện tập phóng lao vào bụi chuối dại Họ thường ngồi trên bờ cỏ, ngắm nhìn dãy núi và lắng nghe tiếng thú rừng, tâm trí mơ mộng về những cuộc săn lớn trong tưởng tượng.
B’ru theo cha đi săn, học cách đặt bẩy và nhận được nhiều kinh nghiệm quý báu để tránh nguy hiểm trong rừng Cậu chăm chỉ luyện tập cùng cha và các thợ săn trong làng, tham gia những chuyến săn hổ, báo, voi Qua thời gian, B’ru lớn lên giữa núi rừng, trở thành một thợ săn lành nghề, mạnh mẽ và tự tin.
Chỉ sau vài năm, B’ru từ một cậu bé đi bắn gà cỏ đã trở thành thợ săn dũng mãnh, lùng tìm voi trong rừng già Trường Sơn Đứng trước con voi to lớn, khỏe mạnh và thông minh nhất rừng, B’ru cảm nhận được sức mạnh của nó Con đường bầy voi di chuyển kéo dài từ bắc vào nam, với những dấu chân sâu lún như vệt đằm cối đá, hiện ra trước mắt anh.
Rộng và dài lắm, con đường của những cuộc săn lớn.” [23, tr.85]
THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI
Nhân v ật văn học và thế giới nhân vật
Nhân vật là yếu tố thiết yếu trong văn học, đóng vai trò quan trọng giúp nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Qua nhân vật, nhà văn thể hiện quan niệm của mình về con người và cuộc sống, đồng thời đây cũng là khái niệm trung tâm để phân tích sáng tác, khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách của tác giả.
Nhân vật văn học được định nghĩa là hình tượng nghệ thuật về con người, phản ánh sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Đôi khi, nhân vật còn là các con vật, cây cối hoặc sinh thể hoang đường mang đặc điểm giống con người Khái niệm này có thể được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ đề cập đến một cá nhân cụ thể mà còn biểu trưng cho những hiện tượng nổi bật trong tác phẩm Do đó, nhân vật là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không thể đồng nhất với con người thật trong đời sống.
Hà Minh Đức nhấn mạnh rằng nhân vật là yếu tố không thể thiếu trong văn học, vì chúng là phương tiện chủ yếu để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Nhân vật không chỉ phản ánh quan niệm của nhà văn về con người và cuộc sống, mà còn thể hiện nhận thức của họ về các cá nhân, loại người, hoặc vấn đề trong thực tế Ông cho rằng nhân vật có thể là những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu sắc hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua, cũng như có thể là những loài vật mang tính cách con người, được sử dụng để biểu hiện các khía cạnh của con người.
Lê Tiến Dũng định nghĩa nhân vật trong tác phẩm văn học là những con người hoặc sự vật mang đặc trưng của con người, được xây dựng thông qua các phương tiện nghệ thuật ngôn từ.
Nhà văn xây dựng nhân vật để tạo ấn tượng sâu sắc cho người đọc, với nhân vật chính là yếu tố dẫn dắt vào thế giới tác phẩm Trong bất kỳ tác phẩm văn học nào, độc giả thường gặp những nhân vật được tác giả khắc họa rõ nét từ ngoại hình, nội tâm, tính cách đến nguồn gốc xuất thân Theo Trần Đình Sử trong giáo trình Lý luận văn học tập 2, “nhân vật văn học là hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm, được nhà văn nhận thức và tái tạo bằng nghệ thuật ngôn từ.”
Nhân vật trong tác phẩm văn học là những con người hoặc sự vật mang tính cách con người, được xây dựng qua ngôn từ nghệ thuật để phản ánh các khía cạnh đa dạng của cuộc sống Tác phẩm văn học là sản phẩm tinh thần của nhà văn, nơi chuyển tải suy nghĩ, cảm xúc, hoài bão và ước mơ của họ Việc xây dựng hình tượng nhân vật là minh chứng cho tài năng sáng tạo nghệ thuật của tác giả.
2.1.1.2 Phân loại nhân vật văn học
Thế giới nhân vật trong văn học rất đa dạng và phong phú, phản ánh thực tế cuộc sống Trong tác phẩm "Chiến tranh và hòa bình," tác giả đã sáng tạo hơn sáu trăm nhân vật độc đáo Các nhân vật này được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, cho thấy sự phong phú trong cách xây dựng và phát triển nhân vật trong văn học.
Theo tiêu chí vai trò của nhân vật trong kết cấu tác phẩm, nhân vật trong sáng tác văn học được phân chia thành ba loại chính: nhân vật chính, nhân vật trung tâm và nhân vật phụ.
Nhân vật chính là yếu tố then chốt trong tác phẩm, được khắc họa sâu sắc qua chân dung, tính cách và hành động Họ liên quan trực tiếp đến các sự kiện chủ yếu, tạo nền tảng cho tác giả triển khai đề tài và bộc lộ chủ đề, tư tưởng của tác phẩm Nhân vật chính thường xuất hiện nhiều lần và được mô tả chi tiết qua tiểu sử, ngoại hình, tính cách và xung đột, thể hiện giá trị nghệ thuật của nhà văn Ví dụ, trong "Dế Mèn phiêu lưu ký," nhân vật chính là Dế Mèn và Dế Trũi; trong "Đất rừng phương Nam," An và thằng Cò là những nhân vật quan trọng Trong tác phẩm có nhiều nhân vật chính, nhân vật trung tâm là nhân vật có vai trò quan trọng nhất, như Dế Mèn và An.
Nhân vật phụ trong Dế Mèn phiêu lưu kí thường không được phát triển đầy đủ như nhân vật chính, nhưng vẫn đóng vai trò quan trọng trong cốt truyện Các nhân vật phụ bao gồm Dế Choắt, chị Cốc, bác Xiến Tóc, chị Nhà Trò, bọn Nhện, và anh trưởng anh cả của Dế Mèn, mỗi nhân vật đều góp phần tạo nên sự phong phú cho câu chuyện.
Muỗm, Ếch Cốm đại vương, thầy đồ Cóc, Nhái Bén, chim Trả, Châu Chấu Voi, họ hàng nhà Kiến v.v…
Trong tác phẩm văn học, nhân vật có thể được phân loại thành ba loại dựa trên mối quan hệ thuận – nghịch với lí tưởng: nhân vật chính diện, nhân vật phản diện và nhân vật trung gian.
Nhân vật chính diện, hay còn gọi là nhân vật tích cực, là những nhân vật được yêu mến và tin tưởng bởi tác giả, thể hiện những phẩm chất tốt đẹp và đại diện cho các giá trị tư tưởng, đạo đức và thẩm mỹ Ví dụ điển hình cho kiểu nhân vật này có thể thấy qua Dế Mèn trong "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài, hay An, thằng Cò, ông Hai bắt rắn trong "Đất rừng phương Nam" của Đoàn Giỏi, cũng như Cục, Cù Lao trong "Tảng sáng" và "Quê nội" của Võ.
Nhân vật phản diện trong văn học, như mụ dì ghẻ, Cám, và Lý Thông, thường mang những phẩm chất trái ngược với nhân vật chính diện, được miêu tả với thái độ phê phán và phủ định Các tác phẩm như Tấm Cám, Cây khế, Thạch Sanh và Cây tre trăm đố đều thể hiện rõ nét những nhân vật này, góp phần tạo nên sự đối lập và xung đột trong câu chuyện.
Nhân vật trung gian đóng vai trò quan trọng trong câu chuyện, đứng giữa nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Họ có khả năng thay đổi tính cách, có thể trở nên tốt đẹp hơn hoặc xấu đi, phụ thuộc vào những tác động từ hoàn cảnh xung quanh.
Trong cấu trúc nhân vật, có ba loại chính: nhân vật chức năng, nhân vật loại hình và nhân vật tính cách.
Các ki ểu nhân vật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng
Thế giới nhân vật trong văn học rất đa dạng, phản ánh sự phong phú của cuộc sống thực Tác phẩm "Chiến tranh và hòa bình" của Tolstoy có hơn sáu trăm nhân vật, mỗi nhân vật đều mang nét độc đáo riêng Các nhà văn luôn hướng tới việc xây dựng những kiểu nhân vật khác nhau, với số phận và tính cách đa dạng Mỗi loại nhân vật đều có vẻ đẹp và sức hấp dẫn riêng, và những nhân vật thành công thường là những sáng tạo độc đáo, không lặp lại Trong truyện viết cho thiếu nhi của Vũ Hùng, thế giới nhân vật cũng rất phong phú và mang giá trị nghệ thuật sâu sắc.
2.2.1.1 Nh ững con người hiền lành, tốt bụng
Nhà văn Vũ Hùng, với giá trị nhân văn truyền thống, đã khắc họa những con người giản dị, hiền lành, gắn bó với thiên nhiên trong tác phẩm của mình Ông viết về cuộc sống của một người lính quân báo, người đã có nhiều năm gắn bó với đơn vị, tiếp xúc và quan sát phong tục tập quán của nhiều vùng miền, đặc biệt là cộng đồng người Lào và các bác thợ săn.
Trong tác phẩm "Mùa săn trên núi," Vũ Hùng khắc họa chân thật cuộc sống của người miền núi, đặc biệt là người Khạ (Vân Kiều) và thế giới hoang dã Trường Sơn Nhân vật chính B’ru, một cậu bé tài năng trong nghề săn, đã thành thạo sử dụng nỏ và ống tên từ nhỏ, cùng cha Poông, một thợ săn nổi tiếng Hai cha con không ngại khó khăn, sẵn sàng giúp người làng Lào diệt gấu, lo ngại con vật này sẽ gây hại cho cuộc sống yên bình của họ Khi nhận lời giúp đỡ, ông Poông không yêu cầu gì, thể hiện tinh thần nhân ái và sự gắn kết trong cộng đồng.
Ông Poông không còn ham mê tiền bạc hay những chuyến săn xa xôi, nhưng ông vẫn quyết tâm giúp đỡ làng Lào khi có thú rừng gây hại, thể hiện tinh thần đoàn kết và sự gắn bó của cộng đồng miền núi Họ luôn sẵn lòng hỗ trợ nhau trong những lúc khó khăn mà không tính toán thiệt hơn hay đòi hỏi bất kỳ điều gì từ những người làng bên.
Sau khi hai cha con B’ru giết được gấu, mọi người trong làng đã tổ chức một bữa tiệc để bày tỏ lòng biết ơn Sự kiện này không chỉ giúp gắn kết tình cảm giữa các thành viên trong làng mà còn làm cho mọi người trở nên thân thiết hơn.
Từ nay, mỗi lần xuống chợ, B’ru sẽ ghé thăm các cháu, trong khi các cháu sẽ mang mật lên làng để đổi hàng Người Khạ cũng thích ăn mật, vì vậy các cháu hãy mang thật nhiều lên, chắc chắn sẽ được ưa chuộng Tại đó, các cháu có thể ăn và ngủ tại nhà bác, và nếu có dịp, B’ru sẽ dẫn các cháu đi săn Từ đó, người dân của hai làng trở nên gần gũi và hỗ trợ lẫn nhau trong những lúc cần thiết.
Trong truyện "Sống giữa bầy voi", hình ảnh bác Bun Mi, người quản tượng nhân hậu, thể hiện sự tốt bụng và lòng giúp đỡ vô điều kiện của con người miền núi Nhà văn khắc họa những phẩm chất hiền lành, thật thà của họ qua những câu chuyện giản dị, như việc mấy người bộ đội đã nhận được sự giúp đỡ từ cộng đồng.
Tình nguyện viên bị thương đã sống tại nhà tôi trong hai tháng cho đến khi vết thương lành, thể hiện tình cảm gần gũi và yêu mến của người dân đối với bộ đội Việt Hình ảnh những con voi mang lại niềm vui cho làng, cùng với quà tặng từ dân làng như xoài, chuối, và mía, cho thấy sự gắn kết giữa quân và dân Một ông già đã mang hai con gà đến trả lại cho bộ đội, thể hiện lòng biết ơn vì trước đây đã nuôi dưỡng một chiến sĩ bị thương Dù gia đình ông không nhận, họ hứa sẽ chăm sóc cho những con gà như một phần của người lính Ông già, đại diện cho những con người miền núi chân thật, đã giữ lời hứa và không bao giờ thịt gà, thể hiện vẻ đẹp nhân văn và tình nghĩa sâu sắc.
2.2.1.2 Yêu thương loài vật, say mê với công việc
Trong các tác phẩm của Vũ Hùng, con người thể hiện tình yêu thương sâu sắc dành cho động vật, với những tình cảm ấm áp và chân thành dành cho thú cưng Hình ảnh những nhân vật miền núi như cậu bé Đam Đam, Tha No, ông bà Xi Ta, đội trưởng du kích Tuk, và ông già Kun Kay là minh chứng rõ nét cho tình yêu này.
Trong tác phẩm "Sống giữa bầy voi", hình ảnh bác Bun Mi hiện lên như một người quản tượng nhân hậu, luôn chăm sóc và đối xử tốt với những chú voi Ông khẳng định nguyên tắc: "Hãy đối xử với bầy voi, những kẻ giúp việc ta, như đối xử với người." Bác hiểu rõ tính nết của voi qua kinh nghiệm chăm sóc và thuần phục, nhận ra rằng voi là loài biết ơn nhưng cũng có thể thù hận Tại làng Vông Xay, bầy voi không chỉ gắn bó với trẻ em mà còn bảo vệ và che chở cho chúng, trở thành những người bạn thân thiết Chúng còn hỗ trợ làng trong nhiều công việc, từ nặng nhọc ngoài rừng đến các công việc trong nhà.
Mỗi con voi ở làng giao tiếp hiệu quả với con người thông qua khẩu lệnh và hiểu biết sâu sắc Nhân vật người quản tượng được khai thác nhiều khía cạnh về cuộc sống và công việc, để lại ấn tượng mạnh mẽ với người đọc Những người kiên trì thuần phục voi rừng đã biến chúng thành những trợ thủ đắc lực trong lao động và săn bắt.
Trong tác phẩm của Vũ Hùng, tình cảm giữa con người và loài vật được thể hiện rõ nét qua lời kể của các nhân vật động vật như Cô Bê, Antai, và Krachiê Nhân vật Bê trong "Con xa đàn" đã trải qua những năm tháng vất vả và tìm thấy một chủ mới là một diễn viên xiếc tài năng, người hiểu rõ tâm lý và cuộc sống của loài voi Ông nhấn mạnh rằng nếu được chăm sóc chu đáo, voi sẽ rất gắn bó và vâng lời, nhưng cũng cảnh báo rằng loài voi có trí nhớ tốt và khả năng trả thù tàn bạo.
Lần đầu gặp gỡ, chủ mới của Bê đã nói với cô bằng giọng nhẹ nhàng và tình cảm, giới thiệu về mối quan hệ mới của họ Anh đã chia sẻ một miếng đường lớn, bẻ thành từng mẩu nhỏ và đưa cho Bê, nói rằng họ sẽ trở thành chủ - trò và sẽ cùng nhau học diễn xiếc Mặc dù công việc có thể khó khăn, nhưng anh khẳng định rằng trải nghiệm này sẽ rất thú vị.
Bê cảm thấy an tâm vì anh luôn hiểu và đối xử tốt với loài voi, thể hiện sự độ lượng của mình Anh không chỉ chăm sóc Bê chu đáo về ăn uống và giấc ngủ mà còn luôn động viên Bê mỗi khi gặp khó khăn, giúp Bê cảm thấy được hỗ trợ và yêu thương.
Mỗi ngày, chủ tôi đều tắm cho tôi bằng vòi nước mạnh, khiến tôi cảm giác như đứng dưới thác nước trong rừng Sau khi tắm, anh chuẩn bị một bồn nước cho tôi hít thở và tự xịt lên lưng Để xua đuổi ruồi muỗi, anh chặt một tàu lá dừa, và tôi dùng nó làm quạt phe phẩy trên lưng mình.
Ngh ệ thuật xây dựng nhân vật
Xây dựng nhân vật là một quá trình sáng tạo đầy thách thức của nhà văn, đòi hỏi sự tìm tòi để tạo ra những nhân vật ấn tượng thu hút sự chú ý của độc giả Để tạo nên một thế giới nhân vật phong phú và sống động, Vũ Hùng đã áp dụng nhiều phương tiện và thủ pháp nghệ thuật khác nhau Dưới đây là những thủ pháp tiêu biểu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện viết cho thiếu nhi của Vũ Hùng.
2.3.1 Miêu tả ngoại hình, hành động của nhân vật
Trong sáng tác của Vũ Hùng, thế giới nhân vật chủ yếu là những nhân vật động, thể hiện qua khả năng quan sát tinh tế của nhà văn Vũ Hùng sử dụng chi tiết cụ thể để làm nổi bật đặc điểm của nhân vật, trong đó ngoại hình không chỉ giúp người đọc nhận diện mà còn là yếu tố nghệ thuật quan trọng trong việc xây dựng hình tượng Ví dụ, khi Nguyễn Du miêu tả Mã Giám Sinh với những chi tiết như “mày râu nhẵn nhụi” và hành động “cò kè bớt một thêm hai”, người đọc có thể hiểu rõ tính cách của nhân vật Hành động cũng là một phương pháp quan trọng để thể hiện tính cách, vì bản chất con người được bộc lộ qua cử chỉ và hành động Dù là nhân vật chính hay phụ, mỗi nhân vật đều gắn liền với một nét tính cách nhất định, làm cho việc miêu tả hành động trở thành khâu then chốt trong việc xây dựng nhân vật Hành động không chỉ là việc làm của nhân vật mà còn là căn cứ quan trọng thể hiện tư cách, lý tưởng và phẩm chất của họ, đồng thời góp phần phát triển tính cách và thúc đẩy diễn biến cốt truyện.
Trong tác phẩm Sống giữa bầy voi hình ảnh người quản tượng tên Bun Mi:
Bác, dù đã đứng tuổi, vẫn rất khỏe mạnh với thân thể vạm vỡ, vững chắc như một pho tượng đồng Làn da màu nâu đen của bác cho thấy khả năng chịu đựng mưa nắng và sự khắc nghiệt của cuộc sống, đặc biệt là trong những cuộc săn mệt lả qua các đồi tranh Nhà văn khéo léo kết hợp miêu tả ngoại hình và hành động của nhân vật, từ đó tôn vinh vẻ đẹp hình thể và sức mạnh của người quản tượng.
Trong tác phẩm Những kẻ lưu lạc từng con vật như Hấp, Láo, Cún Anh đều được tác giả miêu tả ngoại hình:
Hấp và Láo là hai chú chó đực nhanh nhẹn và mạnh mẽ, với bộ lông màu vàng hồng đặc trưng Một chú có trán và tai màu vàng xẫm, trong khi chú kia có vằn đen trên đầu và sườn Cả hai đều vểnh tai cao để lắng nghe âm nhạc và chăm chú nhìn theo tín hiệu từ cô chủ, những tín hiệu mà chỉ riêng chúng mới có thể nhận ra.
Hấp và Láo là những con thú khỏe mạnh, xinh đẹp với đôi mắt long lanh và hành động vểnh tai thể hiện sự thông minh và nhạy bén Anh Krachiê có một cái đầu tròn, đôi tai rủ xuống gần má, và bộ lông xù êm ái Tính cách của anh hiếu động, không bao giờ nằm yên, thường quào bằng móng mềm và táp tay tôi bằng hàm răng mới nhú khi ngứa lợi Miêu tả ngoại hình kết hợp với hành động tạo nên hình ảnh sống động và chân thực về một chú chó tinh nghịch, luôn phá phách mọi thứ xung quanh.
Trong tác phẩm "Sao Sao", mỗi nhân vật đều mang một dáng vẻ riêng, phản ánh tính cách và phẩm chất khác nhau Hươu Sao nổi bật với vẻ khỏe mạnh và xinh đẹp, bộ lông vàng tươi hòa quyện với nền đất và những đốm trắng trên lưng Ngược lại, Nai Bông tuy ốm yếu và còi cọc nhưng lại thể hiện sự can đảm và lòng tốt Sao Sao nhanh chóng nhận ra rằng Hươu bạn, dù nhỏ bé và cụt đuôi, vẫn rất tốt bụng, với đôi mắt luôn nhìn đăm đăm, như thể đang hỏi điều gì đó.
Nai Bông, với thân hình nhỏ bé, dễ dàng len lỏi vào những chỗ rậm rạp để tìm kiếm nấm tươi ngon cho bạn bè Chú không chỉ là một con thú dũng cảm, mà còn sẵn sàng dẫn dụ kẻ thù để giúp các bạn thoát thân Hình ảnh Nai Bông thể hiện sức mạnh và sự can đảm, khi chú dám đối diện với cọp vằn mà không hề run sợ Sự tự tin của Nai Bông đã khiến cọp vằn phải ngạc nhiên, khẳng định rằng ngay cả những sinh vật nhỏ bé cũng có thể thể hiện sự kiên cường và không khuất phục trước sức mạnh.
Hai con voi trẻ khỏe, linh hoạt được miêu tả qua ngoại hình và hành động: "mắt Bê và Lim rất sáng, tai chưa có dấu hoa, vòi mềm mại, lưỡi và mồm đỏ hồng Chúng không bao giờ đứng yên, đung đưa vòi, vẫy đuôi, đu đưa chân rồi cọ chân nọ vào chân kia, đầu và mình lúc thì nghiêng sang phải, lúc thì nghiêng sang trái."
2.3.2 Xây dựng nhân vật qua cách gọi tên
Mỗi nhân vật văn học đều có những dấu hiệu đặc trưng giúp người đọc nhận diện dễ dàng Dấu hiệu đầu tiên chính là tên của nhân vật, hoặc tên gọi tạm thời do tác giả hay người kể chuyện đặt ra Những dấu hiệu này cho phép chúng ta đếm và phân tích số lượng nhân vật trong tác phẩm Các dấu hiệu xác định tính cách của nhân vật luôn liên kết chặt chẽ với nhau, xoay quanh trung tâm là tính cách của nhân vật đó.
Ngoài yếu tố ngoại hình, Vũ Hùng thể hiện sự độc đáo trong việc xây dựng nhân vật thông qua cách đặt tên Đối với nhà văn, sự phân biệt giữa các nhân vật không chỉ dựa vào hình dáng và nét mặt, mà còn nhờ vào những đặc điểm được thể hiện qua tên gọi Do đó, cái tên không chỉ phản ánh tính cách mà còn thể hiện bản chất của nhân vật.
Trong truyện Sao Sao, chú Hươu có tên gọi là Sao Sao vì trên lưng chú có
Bộ lông màu vàng tươi của con vật hòa quyện với nền đất, tạo nên sự tương phản với những ông sao trên lưng, khiến chúng hòa lẫn cùng những đốm nắng rực rỡ.
Cậu Hươu nhỏ nhắn được gọi là Nai Bông, trong khi các cô hươu mang những cái tên đẹp như cô ngơ ngác, cô bình yên, và cô dịu dàng Tên của các cậu hươu thường phản ánh tính cách của chúng; những cậu hươu nhảy giỏi thường mang tên như chớp lửa hoặc gió lốc, trong khi những cậu chăm chỉ luyện tập để có thân hình rắn chắc thường được đặt tên theo các ngọn núi hoặc loài gỗ trong vùng như Núi Lam, Đá Bạc, Gụ Nâu, và Lim Đen.
Nhân vật chính trong "Chú ngựa đồng cỏ" mang tên Antai, được đặt theo tên một ngọn núi nơi cha của chú sống Với vẻ đẹp mạnh mẽ và cao lớn, Antai tự hào về nguồn gốc của mình: “Tôi ra đời, được hưởng dòng máu hoang dã cường tráng của cha và dáng dấp đẹp đẽ của mẹ Vì thế tôi được ông chủ yêu quý hết mực.” Tên gọi Antai không chỉ là biểu tượng cho sức mạnh mà còn gợi nhớ về quê hương của cha chú.
Cô chó Nhật lưu lạc được ba người chủ đặt ba cái tên khác nhau, trong đó, người chủ đầu tiên gọi cô là Côpal, vì cô xinh đẹp như một con thỏ.
Nắm Bông là một chú chó có ba chủ, trong đó người chủ thứ hai, tên là Chô, được mô tả là độc ác Chủ cuối cùng đặt tên cho chú chó là Krachiê, với lý do để nó nhớ về quê hương Cô giáo của Krachiê cũng đặt tên cho học trò của mình bằng những cái tên độc đáo, phù hợp với ngoại hình và tính cách của từng em.