LUẬN VĂN Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

Truyện của Hồ Anh Thái thu hút độc giả bởi vốn sống và vốn văn hóa lịch lãm của mộtnhà ngoại giao, sự tinh nhạy và sắc bén trong tiếp cận và nắm bắt hiện thực củamột nhà báo, sự thâm trầ

Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

Luận văn thạc sĩ văn họcNgười viết: Nguyễn Thị HuếLớp cao học Văn học Việt Nam khóa I (2010-2012)

Người hướng dẫn: TS Hỏa Diệu ThúyĐại học Hồng Đức, Thanh Hóa

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thuộc thế hệ các nhà văn thời hậu chiến, khi Hồ Anh Thái tạo được ấntượng thì trên văn đàn Việt Nam đã xuất hiện những cái tên lừng lững: NguyễnMinh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Ma Văn Kháng, và sau này là Nguyễn HuyThiệp, Phạm Thị Hoài v.v… Song, giống như trong một cuộc thi chạy việt dã,người xuất phát trước chưa hẳn đã là người cán đích Trong hành trình đổi mới vănhọc Việt Nam sau 1975, cái đích vẫn còn ở phía trước, nhưng có cây bút dườngnhư đã tạm bằng lòng, thậm chí có người đã "giã từ vũ khí", hoặc "rời cuộc chơi".Theo quan sát của chúng tôi, trong số không nhiều cây bút càng viết càng tỏ ra

trường sức và lôi cuốn, Hồ Anh Thái nổi lên như là một đại diện tiêu biểu Truyện

của Hồ Anh Thái thu hút độc giả bởi vốn sống và vốn văn hóa lịch lãm của mộtnhà ngoại giao, sự tinh nhạy và sắc bén trong tiếp cận và nắm bắt hiện thực củamột nhà báo, sự thâm trầm sâu sắc của một tiến sĩ Đông phương học và hơn cả làmột trái tim yêu thương cuộc sống, con người cùng với một tình yêu văn chươngđến đam mê

1.2 Hồ Anh Thái thành công ở cả tiểu thuyết và truyện ngắn Nhưng ở đề tàinày, chúng tôi chọn khảo sát truyện ngắn, thể loại đến sớm nhất và luôn đều đặnxuất hiện trong hơn ba mươi năm cầm bút, thậm chí nhiều truyện ngắn đã trở thành

"vốn" cho những tiểu thuyết sau này của tác giả Truyện ngắn của Hồ Anh Tháiđược độc giả, dư luận quan tâm nhiều Đã có nhiều bài viết và công trình nghiêncứu, đánh giá về một số phương diện trong tác phẩm của Hồ Anh Thái nhưng chưa

có công trình nào đi sâu tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong sáng tác nói chung cũngnhư trong truyện ngắn của nhà văn

1.3 Tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong sáng tác của nhà văn có tầm quantrọng đặc biệt, là cơ sở để hiểu hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, quan niệm

và cách cắt nghĩa của nhà văn về thế giới Nó cho phép người đọc thâm nhập mộtcách đầy đủ vào bản chất cuộc sống trong tác phẩm cùng những hình thức thể hiện

cơ bản nhất Việc lựa chọn một tác giả tiêu biểu, có đóng góp đáng kể cho văn xuôiViệt Nam giai đoạn sau 1975 từ hướng tiếp cận thế giới nghệ thuật thiết nghĩ làviệc làm có ý nghĩa

1.4 Nghiên cứu một cây bút đã tạo được dấu ấn, có công thúc đẩy quá trìnhđổi mới nền văn học dân tộc, chúng tôi muốn góp phần vào việc định vị những têntuổi của nền văn xuôi Việt Nam đương đại Hiện nay, việc lựa chọn nghiên cứu,giảng dạy tác giả và tác phẩm văn học sau 1975 ở các cấp học từ phổ thông đến đạihọc dường như vẫn đang trong giai đoạn tìm tòi, phát hiện và thẩm định (bằngchứng là việc chỉnh lý, hoán đổi các tác phẩm vẫn diễn ra thường xuyên trong cácsách phổ thông và vẫn chưa có một giáo trình nghiên cứu hoàn chỉnh về giai đoạnvăn học này ở bậc đại học) Như vậy, tìm hiểu một tác giả đã và đang khẳng địnhphong cách, cá tính nghệ thuật, hy vọng sẽ hữu ích cho sự lựa chọn, giới thiệunhững gương mặt xuất sắc trong hành trình đổi mới nền văn học Việt Nam sau

1975 Và bên cạnh mục đích làm sáng tỏ thế giới nghệ thuật truyện ngắn Hồ AnhThái, phần nào chỉ ra những đóng góp của nhà văn trong đổi mới nghệ thuật thểloại, nghiên cứu đề tài cũng giúp ích cho việc dạy học truyện ngắn hiện đại củachúng tôi

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái với mong muốn góp phần nhỏ bé vào lĩnh vực nghiên

cứu văn xuôi đương đại, từ đó khẳng định vị trí của nhà văn Hồ Anh Thái trongnền văn học hiện đại Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

Với lối viết thông minh, trẻ trung của một nhà văn có tầm văn hóa, các tácphẩm của Hồ Anh Thái ngay từ đầu đã có sức hấp dẫn đặc biệt, chứng tỏ khả năngthu hút sự quan tâm, chú ý của đông đảo bạn đọc, của dư luận trong và ngoài nước

Số lượng bài viết, công trình nghiên cứu về tác phẩm của Hồ Anh Thái khá nhiều.Chỉ kể riêng các bài viết, lời giới thiệu của các nhà xuất bản, của giới nghiên cứu,đồng nghiệp theo thống kê chưa đầy đủ của chúng tôi đã lên tới khoảng trên 100bài Thêm nữa, trong vòng khoảng 7, 8 năm trở lại đây, các tác phẩm của Hồ AnhThái khi đã được công chúng thẩm định, thực sự đã trở thành nguồn đề tài, đốitượng nghiên cứu của nhiều công trình khoa học Đến nay, đã có trên 20 luận vănthạc sĩ và khóa luận tốt nghiệp đại học nghiên cứu về sáng tác của nhà văn này Các bài viết, các công trình nghiên cứu đã tìm hiểu, thẩm định giá trị vănchương Hồ Anh Thái trên hầu hết các phương diện từ nội dung, tư tưởng tới hìnhthức nghệ thuật với những cách tiếp cận, kiến giải khác nhau, song nhìn chung đềuđồng tình ghi nhận năng lực tư duy và khả năng sáng tạo nghệ thuật của nhà văn,

thống nhất khẳng định Hồ Anh Thái là cây bút đa phong cách, "có cố gắng tìm tòi

một lối đi riêng trong phương pháp tiếp cận và phản ánh hiện thực" [98]

Hồ Anh Thái chủ yếu viết truyện ngắn và tiểu thuyết Hai mảng thể loại chủlực này của tác giả cũng khó cân đo tầm vóc, giá trị, thành công Mỗi thể loại với

Hồ Anh Thái có một thế mạnh riêng Trần Thị Hải Vân cho rằng: "Tiểu thuyết là

phần quan trọng nhất trong sáng tác của Hồ Anh Thái, thể hiện sức bút mạnh mẽ của anh" [91] Trong khi đó, Điêu Thị Tú Uyên lại khẳng định: truyện ngắn của

Hồ Anh Thái mới là mảng thành công hơn cả Nó tập trung thể hiện sâu đậm tư

tưởng, chủ đề, giọng điệu của nhà văn Và " người ta thấy ở đây những yếu tố

mới lạ, hấp dẫn từ nội dung, tư tưởng đến các thủ pháp nghệ thuật" [91].

Theo chúng tôi, bài viết và công trình nghiên cứu về truyện ngắn của HồAnh Thái có thể tập hợp theo hai hướng cơ bản như sau:

* Hướng nghiên cứu tập trung vào một truyện hoặc một tuyển tập cụ thể

Ở hướng này, thường là các bài phê bình, cảm nhận về một truyện ngắn cónét độc đáo, thú vị; là những bài phỏng vấn, điểm sách hoặc lời giới thiệu, lời bàncủa dư luận về một tuyển tập truyện ngắn của tác giả vừa ra mắt người đọc và hàng

loạt bài nghiên cứu được đăng rải rác trên các báo, các tạp chí như: tạp chí Nghiên

cứu văn học, tạp chí Nhà văn, báo Văn nghệ, báo Thể thao và văn hóa Có thể kể

tên một số nhà nghiên cứu, người đọc gắn bó và tâm huyết với tác phẩm Hồ AnhThái ở trong và ngoài nước như: Nguyễn Đăng Điệp, Nguyễn Thị Minh Thái,Phạm Xuân Nguyên, Hoài Nam, Ma Văn Kháng, Vũ Bão, Ngô Thị Kim Cúc, ĐỗHải Ninh, Lê Hồng Lâm, Võ Anh Minh, W Karlin, K Pankey, W Ehrhart, P.Gambon Xin điểm qua một số đánh giá mà theo chúng tôi là đáng chú ý hơn cả

về các tập truyện ngắn tiêu biểu của Hồ Anh Thái:

Về tập truyện Tiếng thở dài qua rừng kim tước, đáng ghi nhận nhất là ý

kiến của tiến sĩ văn học người Ấn K Pankey Ông coi những truyện ngắn về Ấn

Độ của Hồ Anh Thái là "những mũi kim đã điểm trúng huyệt tính cách Ấn Độ" khiến họ "nhìn thấy đúng cái bóng quẩn dưới chân mình" [70; tr 340].

Ngô Thị Kim Cúc thì khẳng định: mười một truyện ngắn về Ấn Độ chính là

"một hành trình đi vào những thân phận bất hạnh luôn đưa tới những tiếng thở dài

sâu tận bên trong, nhất là khi những hình ảnh được phản chiếu kia dường như thấp thoáng gương mặt của chính mình, gương mặt Việt Nam" [70; tr 319] Đỗ Hải

Ninh cũng có lý khi nhận định: "Mỗi truyện ngắn của Hồ Anh Thái đều mong

muốn mở ra một nhận thức nào đó về thân phận con người, bản chất sự tồn tại, ý nghĩa cuộc sống với một thủ pháp thường xuyên được sử dụng là xây dựng huyền thoại" [70; tr 321].

Cũng nói về chiều sâu trong cách phản ánh hiện thực của nhà văn, Vũ Bão

có nhận xét: "Hồ Anh Thái không phải là người quan sát bên ngoài cuộc sống

Ấn Độ, anh đã đi sâu vào được bên trong những u uẩn tâm hồn, những ám ảnh tâm linh của một dân tộc " Qua những "mảnh đời trôi dạt khắp nẻo đường cát bụi trên đất Ấn Độ để lần tìm nỗi niềm của những số phận , suy nghĩ về lẽ đời để mà chiêm nghiệm về thân phận con người ở khắp nơi trên thế gian này" [70; tr 318].

Trong khi phần lớn các tác giả đánh giá về nội dung, về chiều sâu văn hóa

và cách nhìn hiện thực của nhà văn trong tập truyện thì Nguyễn Đăng Điệp cho

rằng: về mặt nghệ thuật, "sức hút của văn phong Hồ Anh Thái còn nằm ở chỗ anh

biết phủ lên thế giới nghệ thuật của mình những màu sắc tượng trưng, siêu thực và gắn với nó là khả năng tổ chức những kiểu, những giọng điệu khác nhau" với cách

phản ánh "vượt qua lối miêu tả hiện thực giản đơn, tạo nhiều biểu tượng, ẩn dụ

nghệ thuật giàu sức gợi " [70; tr 323].

Cũng cần nhắc đến đánh giá của nhà văn Mỹ W Ehrhart trong lời giới thiệu

cho bản in tiếng Anh Tiếng thở dài qua rừng kim tước: "Các tác phẩm hướng

những độc giả nghĩ cả vào chiều sâu văn hóa, văn học và cả xã hội Việt Nam Đây

là cuốn sách giá trị và đáng thưởng thức của một nhà văn xuất sắc thuộc thế hệ sau chiến tranh Việt Nam" [70; tr 342].

Tập truyện ngắn Tự sự 265 ngày lại là một góc nhìn khác của Hồ Anh Thái

về hiện thực Dễ dàng nhìn thấy sự thay đổi giọng văn của tác giả khác hoàn toànvới thời kỳ đầu: trào lộng, châm biếm, hóm hỉnh và sắc sảo Theo Ngô Thị Kim

Cúc, 11 truyện ngắn "đều phác vẽ những chân dung trí thức, kẻ sĩ của thời đại

bằng giọng cười xót đau của một Hồ Anh Thái tinh quái đến suồng sã khi vẽ nên một tập hợp chân dung kiểu như thế, khi bắt người đọc phải cười đau như thế!"

[71; tr 233] Và với Hoàng Lan Anh: "Đó là những bức chân dung đáng được đọc

và suy nghĩ" [71; tr 236] Còn Vũ Bão thì tâm đắc với "lối vẽ" của Hồ Anh Thái:

"không phải vẽ truyền thần mà dùng ngòi bút sắc sảo dựng lên những chân dung

công chức với đầy đủ mảng sáng tối", rằng: nhà văn đã "dùng mũi kim vừa "châm" vừa "cứu" đúng huyệt tính cách giới công chức" [71; tr 243-244].

Các bài phỏng vấn của Lê Hồng Lâm (Báo Sinh viên 9/2001) và Nguyễn Thị Minh Thái (Báo Thể thao và Văn hóa 3/2005) đều cho thấy quan điểm thống nhất của Hồ Anh Thái về phong cách "phong cách không phải là cái vỏ ngoài bất biến

và ngoan cố", quan điểm này đã lý giải cho sự thay đổi phong cách của Hồ Anh

Thái ở hai tập truyện nói trên

Ngoài hai tập truyện ngắn đã nói đánh dấu hai thời điểm sáng tác được coi là

rất thành công của Hồ Anh Thái, các tập truyện Mảnh vỡ của đàn ông, Bốn lối vào nhà cười và gần đây là Sắp đặt và Diễn cũng thu hút được sự quan tâm của

độc giả

Về tập Bốn lối vào nhà cười, Xuân Hạo cho rằng: Hồ Anh Thái đã tạo được

cách cấu trúc khá độc đáo nhuốm màu sắc Phật giáo theo lối Khổ đế, khởi bằng

Sinh và kết bằng Tử Nhà văn lý giải cấu trúc này với quan niệm: "Cuộc đời đúng

là một nhà cười Tôi cũng không muốn làm ai phải khóc Chỉ vì đối với tôi cuộc đời nhiều khi buồn quá, buồn quá thì phải cười Vậy thôi" [93]

Sắp đặt và Diễn là tập truyện được sắp đặt theo ba giai đoạn sáng tác của

nhà văn cùng với sự thay đổi phong cách mà Nguyễn Thị Thu Huệ cho là "sự nỗ

lực dũng cảm trong việc dấn thân tìm tòi cách biểu hiện khác với chính mình" [96].

Theo Phạm Xuân Nguyên, ba giai đoạn đó gồm: giai đoạn "tiền Ấn Độ" là sự ngónghiêng nhìn vào cuộc đời với sự tin cậy và những ước mơ, khát vọng; giai đoạn

"Ấn Độ" là nhân sinh quan được chiếu rọi bởi những triết lý Phật giáo thông quanhững mảnh đời, những số phận để nói về kiếp người với bao nỗi sâu cay; còn

giai đoạn ba thực sự thay đổi phong cách: hài hước, châm biếm và ám ảnh bởinhững chi tiết [96].

Những bài viết trên đây được xem là những gợi ý quý báu và bổ ích cho việcnghiên cứu truyện ngắn Hồ Anh Thái của chúng tôi Tuy nhiên, các tác giả mới chỉdừng lại ở những nhận xét bước đầu hoặc nêu một số cảm nhận, đánh giá khái quátchứ chưa đi sâu nghiên cứu, phân tích một cách cụ thể, hệ thống về truyện ngắncủa nhà văn này

* Hướng nghiên cứu về một vấn đề có liên quan đến toàn bộ sáng tác hoặc một mảng thể loại trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Ở hướng này, có những bài viết chuyên sâu hoặc các luận văn, khóa luậntốt nghiệp, báo cáo khoa học Điều này chứng tỏ sáng tác của Hồ Anh Thái đã tạodựng được một chiều sâu trong tư tưởng và phong cách, không chỉ dày dặn về sốlượng mà còn hấp dẫn bởi chất lượng nghệ thuật Hướng nghiên cứu này có haidạng:

Thứ nhất, nghiên cứu bao quát toàn bộ tác phẩm của Hồ Anh Thái

Trong số các bài viết chuyên sâu, nổi bật hơn cả là bài viết của Nguyễn Đăng

Điệp - Hồ Anh Thái, người mê chơi cấu trúc [77; tr 355-372] với những nhận định

khái quát và xác đáng Tác giả đã khảo sát cách chơi cấu trúc của Hồ Anh Thái ở cảtruyện ngắn và tiểu thuyết Ngoài ra, còn có thể kể đến các bài nghiên cứu của Hoài

Nam (Hồ Anh Thái - người lúc nào cũng viết), của Anh Chi (Hiện tượng văn

chương Hồ Anh Thái), bài viết của Lê Hồng Lâm, Hoàng Lan Anh [77; tr

245-256] trên các báo với những đánh giá, nhận xét chung về phong cách, về nhữngđóng góp cũng như hành trình sáng tạo của nhà văn này

Thứ hai là dạng nghiên cứu một vấn đề trên phương diện thể loại

Ngoài những bài viết của giới nghiên cứu, tác phẩm của Hồ Anh Thái cũngthu hút sự quan tâm tìm hiểu của sinh viên, học viên cao học khi thực hiện khóaluận, luận văn thạc sĩ Truyện của Hồ Anh Thái đã được nghiên cứu ở một sốphương diện như: quan niệm nghệ thuật về con người, thế giới nhân vật, tiếngcười, người kể chuyện không đáng tin cậy, kết cấu, nghệ thuật trần thuật v.v (xinxem cụ thể ở mục Tài liệu tham khảo)

* Riêng về vấn đề Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái đã

có những ý kiến như sau:

Nguyễn Đăng Điệp đánh giá: "Chiều sâu trong cái nhìn hiện thực của Hồ

Anh Thái trước hết thể hiện ở chỗ anh biết vượt qua những lối mòn của tư duy coi văn học như là tấm gương phản ánh hiện thực một cách đơn giản Đó không phải

là thứ hiện thực "dẹt", "phẳng" mà góc cạnh, nhiều chiều" Theo Nguyễn Đăng Điệp,

Hồ Anh Thái bao giờ cũng tạo được cái nhìn riêng về thế giới và như đã nói ở trên:

độ sắc trong những trang viết của Hồ Anh Thái lộ ra ở chỗ anh "dám nhìn thẳng

vào những mảnh vỡ, những bi kịch nhân sinh, mổ xẻ nó bằng cái nhìn trung thực, táo bạo" Quan trọng hơn, "phía sau những bi kịch nhân sinh, nhà văn không mất

đi niềm hy vọng vào con người" [77; tr 356-358].

Ma Văn Kháng thì cho rằng: Trên con đường sáng tạo đầy bản lĩnh của

mình, Hồ Anh Thái luôn làm nên cái bất ngờ: "điều thú vị ở từng con chữ có đời

sống là lạ, ở mỗi tình tiết giàu sức khám phá, ở các mối liên tưởng lạ lùng mà gần gũi, ở tổng thể câu chuyện nó mở ra một góc nhìn nhân sinh, nó cho ta thấy tính

đa tầng, những thực tại nhìn thấy và không nhìn thấy, những ấn tượng đặc sắc thông qua chủ đề của nó ở chính cuộc đời này, hôm nay " [77; tr 298] Đánh giá

về sáng tác của Hồ Anh Thái qua các thời kỳ, Tôn Phương Lan nhận định: Cũngnhư những nhà văn khác, trong quá trình tiếp cận đời sống, nhà văn đã nhìn rađược những nấm độc, cỏ dại đang mọc lên trên mảnh đất bao năm sống trong

nghèo đói, chiến tranh và tìm cho mình cách hành xử thích hợp Biên độ của hiện

thực được nới rộng hơn bằng cảm quan chứa đầy những yếu tố kỳ ảo Cho tới

những trang viết gần đây, đọc Hồ Anh Thái, ta cảm giác như đang tiếp xúc với cácmảnh vỡ khác nhau của hiện thực: đa dạng về kiểu dáng và phong phú về sắc màu.Những trang viết của anh tươi nguyên hơi thở của đời sống gấp gáp đầy bon chen,vất vả với lối viết luôn mới trong giọng điệu và ngôn ngữ [70]

Còn Nguyễn Thanh Nga trong luận văn về Cái kỳ ảo trong văn chương Hồ

Anh Thái cũng đã đề cập thế giới nghệ thuật của nhà văn với vai trò của yếu tố kỳ

ảo Theo tác giả này, "Hồ Anh Thái đã tạo nên một thế giới mà ở trong đó có sự

hòa quyện giữa cái thực và cái ảo Sự hiện diện của cái ảo đã tạo nên chiều sâu chiếm lĩnh hiện thực trong văn chương Hồ Anh Thái" "Trên cốt lõi hiện thực, Hồ Anh Thái xen vào yếu tố kỳ ảo tạo nên một thế giới bí ẩn, lung linh hư thực; trình bày quan niệm về một thế giới đa chiều, đầy biến ảo, chất chứa những điều phi lý, bất ngờ, ngẫu nhiên; phá vỡ quan niệm về một hiện thực tuyệt đối biết trước"

[47; tr 4]

Như vậy, nhìn một cách tổng quát, chúng tôi nhận thấy: truyện ngắn Hồ AnhThái nói chung, thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái nói riêng đã,đang và sẽ là những vấn đề rất được quan tâm Tuy nhiên, trên thực tế, hầu hết các

ý kiến nhận xét, đánh giá về Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

mới chỉ dừng lại dưới dạng một bài viết, hoặc là một vài ghi nhận còn sơ lược, lẻ tẻ(nằm trong luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp đại học, báo cáo khoa học ),chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu và có tính hệ thống,toàn diện về vấn đề này Chúng tôi xem đó là mảnh đất còn để ngỏ hứa hẹn nhữngkhám phá mới nhằm góp phần tìm hiểu về một cây bút có nhiều cống hiến vào việcthúc đẩy sự phát triển của nền văn học Việt Nam đương đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

''Mọi sản phẩm nghệ thuật đều là một thế giới riêng, mà khi đi vào đó ta

buộc phải sống theo các quy luật của nó, hít thở không khí của nó'' [62; tr 29] Và

theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử và Nguyễn Khắc Phi chủ biên, NXB Giáo Dục, 2000): ''Thế giới nghệ thuật là một thế giới riêng được

sáng tạo theo các nguyên tắc tư tưởng, thẩm mỹ, có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lý riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang

bậc giá trị riêng" Mỗi thế giới nghệ thuật ''ứng với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới'' Thế giới nghệ thuật giúp ta ''hình dung tính độc đáo về

tư duy nghệ thuật của sáng tác nghệ thuật, có cội nguồn trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa nghệ thuật và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ'' [19; tr 302-303].

Từ quan niệm trên, chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu của luận văn là

"thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái"

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi tiến hành khảo sát tất cả truyện ngắn của

Hồ Anh Thái, chủ yếu tập trung trong các tập truyện tiêu biểu sau:

- Mảnh vỡ của đàn ông, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, tái bản năm 2006.

- Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2003.

- Tự sự 265 ngày, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2005.

- Bốn lối vào nhà cười, Nxb Đà Nẵng, 2004.

- Sắp đặt và Diễn, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2005.

và một số truyện ngắn khác được đăng rải rác trên các báo gần đây

4 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là hướng tới nhận diện và chỉ ra nhữngnét đặc trưng của thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái Từ mục đíchnghiên cứu trên, chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là tập trunglàm rõ những phương diện cơ bản trong thế giới nghệ thuật truyện ngắn Hồ AnhThái:

- Bức tranh hiện thực trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

- Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

- Phương thức phản ánh (một số phương thức tổ chức thế giới nghệ thuậttiêu biểu) trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở quan điểm lịch sử, quan điểm khoa học liên ngành và hướng tiếpcận thi pháp học, trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng phối hợpnhững phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp tiểu sử: Luận văn sử dụng các yếu tố tiểu sử để soi sáng thêm

thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn của Hồ Anh Thái Trong đó, có sự lưu ý đến

dấu ấn nghề nghiệp, môi trường sống đã in đậm trên trang viết của nhà văn.

- Phương pháp loại hình: Đây là phương pháp nghiên cứu dựa trên những

nguyên tắc, đặc điểm chung về mặt thể loại, thẩm mỹ của truyện ngắn trong bốicảnh văn học mà nó tồn tại Từ đó, góp phần xác định quy luật vận động và pháttriển của truyện ngắn trong văn xuôi đương đại Việt Nam nói chung và trong sángtác của Hồ Anh Thái nói riêng

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: Nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong

truyện ngắn Hồ Anh Thái cần đặt nó trong sự đối sánh giữa các thời kỳ sáng tác, so

sánh với tiểu thuyết (của Hồ Anh Thái) để thấy được sự vận động của hành trìnhsáng tạo cũng như những biến đổi trong phong cách của nhà văn Ngoài ra, cũngcần so sánh truyện ngắn của tác giả này với truyện ngắn trước 1975 để thấy sự kếthừa và phát triển; so sánh với một số cây bút truyện ngắn đương đại tiêu biểunhằm chỉ ra những sáng tạo, nét độc đáo của thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn

Hồ Anh Thái

- Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Nghiên cứu toàn bộ truyện ngắn của Hồ

Anh Thái với quan niệm thế giới nghệ thuật là sự tổng hòa của nhiều yếu tố, nhiềuphương diện và mỗi phương diện lại là một tiểu hệ thống bao gồm những biểu hiện

cụ thể Ý nghĩa của phương pháp này là giúp người viết đưa ra được cái nhìn, cáchđánh giá toàn diện cho vấn đề nghiên cứu

- Phối hợp các phương pháp: Trong quá trình thực hiện luận văn, người viết

còn sử dụng phối hợp các phương pháp (cũng được xem là thao tác) quen thuộcnhư: khảo sát, thống kê, phân tích - tổng hợp, đánh giá - khái quát, thống kê, phânloại cho việc xây dựng các luận điểm, luận cứ nhằm đi sâu tìm hiểu các phươngdiện khác nhau của thế giới nghệ thuật truyện ngắn Hồ Anh Thái, đồng thời có sựtổng hợp, khái quát hóa để đi đến những nhận xét tổng thể

6 Đóng góp của luận văn

Đây là công trình nghiên cứu một cách hệ thống những phương diện cơ bảncủa thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái Từ đó, chúng tôi mongmuốn góp phần khẳng định những đóng góp của nhà văn trong lĩnh vực truyệnngắn của văn xuôi Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dungcủa luận văn được triển khai thành ba chương:

- Chương 1 Bức tranh hiện thực trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

- Chương 2 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái

- Chương 3 Một số phương thức tổ chức thế giới nghệ thuật

Chương 1

BỨC TRANH HIỆN THỰC TRONG TRUYỆN NGẮN HỒ ANH THÁI

Từ 1975, cuộc sống hòa bình của đất nước được bắt đầu cũng là lúc nảy sinhnhững vấn đề mới mẻ và không kém phần bức xúc thời hậu chiến Đề tài sử thi,đời sống chính trị của đất nước không còn là đối tượng phản ánh duy nhất của vănhọc Sự mở rộng đề tài phản ánh xuất phát từ cảm hứng và quan niệm mới của nhà

văn về hiện thực Theo Trần Đình Sử: "hiện thực là thực tại trong mối quan tâm

của con người Tất cả những gì mà con người tìm thấy có ý nghĩa đối với cuộc sống và từ đó khám phá những con đường để đi tới một cuộc sống có ý nghĩa tốt đẹp hơn, thú vị hơn trong nghệ thuật đều là hiện thực" [66].

Trên tinh thần đó, từ một hiện thực được giới hạn trong đời sống chính trị

-xã hội, lịch sử của dân tộc, truyện ngắn sau 1975 đã tìm đến một hiện thực "lớn"

hơn của đời sống nhân sinh - thế sự, "là hiện thực của đời sống hàng ngày với các

mối quan hệ vốn dĩ đa đoan, đa sự, phức tạp, chằng chịt đan dệt nên những mạch nổi và mạch ngầm của đời sống" [36; tr 132-133]

Thuộc lớp nhà văn trưởng thành sau 1975, Hồ Anh Thái cũng hòa vào xu thếchung của nền văn học dân tộc: tiếp cận đời sống ở cảm hứng thế sự, đời tư, đạođức cùng những vấn đề đặt ra trong cuộc sống hòa bình và muôn mặt đời thườngcủa nó Cảm hứng này bắt nguồn từ sự thức nhận của nhà văn về hiện thực Bằng

sự mẫn cảm tích cực, Hồ Anh Thái đã thâm nhập ngày càng sâu hơn vào đời sống

xã hội, đời sống nhân sinh, thể hiện nỗi ưu tư, trăn trở của mình trước nhân tâm,thế sự qua từng trang viết Nhà văn bắt đầu sự nghiệp sáng tác của mình bằngnhững trang viết với cái nhìn trong trẻo, vô tư, đầy tin cậy vào cuộc đời, và càng vềsau càng có những chắt lắng suy tư, những nỗi niềm xa xót trước cái bộn bề, phức

tạp của đời sống Với phương châm nhìn thẳng nói thật, cũng như nhiều cây bút

xông xáo khác, nhà văn truy tìm những căn nguyên làm nảy sinh tiêu cực và dũngcảm đưa vào trang viết những hiện thực nhức nhối của xã hội, thể hiện tính dự báocủa văn học trong thời kỳ đổi mới

Hiện thực trong trang viết của Hồ Anh Thái - đó chính là sự hình dung về

thế giới của nhà văn đã được hình tượng hóa mang đậm dấu ấn của thời gian trong

từng chặng đường cụ thể Đó là cuộc sống của lớp thanh niên, học sinh, sinh viênthời hậu chiến trước ngưỡng cửa cuộc đời; là những mảng khuất tối trong đời sốngcông chức, thị dân thời "mở cửa" và cả những chuyện bi hài của môi trường vănhóa, nghệ thuật; là những vấn đề phổ quát của đời sống nói chung Hiện thực đó

được soi chiếu từ những góc nhìn và cảm quan khác nhau vừa hiện thực vừa ítnhiều lãng mạn, trữ tình, triết lý và sau này là hí lộng.

1.1 Góc nhìn riêng về cuộc sống của lớp người trẻ tuổi thời hậu chiến

1.1.1 Từ môi trường sống của lớp trẻ thời hậu chiến

Hồ Anh Thái từng nói: "Có lẽ chính là hoàn cảnh đã chọn đề tài cho tôi,

sống đâu quen đấy Không thể gọi là đã hiểu, nhưng có thể nói tôi thuộc môi trường sống của mình" [94] Vì lẽ đó mà dấu ấn cuộc đời in đậm trên từng trang

viết của nhà văn Lần tìm trong sáng tác của Hồ Anh Thái, người đọc dễ nhận ranhững bối cảnh, môi trường sống mà bản thân nhà văn đã trải: từ cuộc sống sinhviên đến đời sống công chức và công việc của một nhà ngoại giao sau này Khởinghiệp văn chương từ khi còn rất trẻ, mười bảy tuổi, cây bút này đã có truyện ngắnđầu tay Sáng tác của Hồ Anh Thái ở thời kỳ đầu hé mở ít nhiều về cuộc sống tuổitrẻ thời hậu chiến trong học đường, xí nghiệp, nhà máy, công trường, quân đội Trong đó, nổi lên hai môi trường chủ yếu mà nhà văn thông thuộc: học đường vàquân đội Hồ Anh Thái từng là sinh viên đại học Ngoại giao, từng đi lính Nhà văntrải nghiệm ở những môi trường sống này nhiều mối quan hệ của con người vớibạn bè, người thân, với công việc, nghề nghiệp, tình yêu và cả những điều thường

nhật nhất Trong Lời giới thiệu tập truyện ngắn Mảnh vỡ của đàn ông, Ma Văn Kháng cho rằng: "những trang viết của tác giả đã thổi vào nền văn học lúc này

một luồng gió tươi mới Đó là những câu chuyện viết về lớp thanh niên đầy chất lãng mạn, hồn nhiên, cả lớp người mới lớn ngang ngổ bụi đời" [69; tr 2].

Cùng thời điểm, cùng viết về lớp trẻ song những tiểu thuyết của Hồ AnhThái thời kỳ này lại nghiêng về khám phá và thẩm định lại quá khứ bằng cái nhìncủa lớp hậu sinh Cái nhìn ấy khác với cái nhìn của lớp đàn anh đã trưởng thànhtrong cuộc chiến Đó là những cảm nhận về chiến tranh với những hậu quả mà nó

để lại và sự va đập, đối thoại giữa những quan niệm sống (Người và xe chạy dưới

ánh trăng, Người đàn bà trên đảo, Trong sương hồng hiện ra ) Trong đó có sự

so sánh giữa lớp thanh niên hôm nay với lớp cha anh thế hệ trước mà tình yêutrong sáng và sự dũng cảm, yêu đời của họ luôn làm ta cảm phục và trân trọng

Điểm qua các truyện ngắn: Nói bằng lời của mình, Cánh võng không người,

người đọc biết thêm về những gì diễn ra trong cuộc sống của thanh niên, sinh viên ởmôi trường học đường Có những màn chào hỏi, gặp gỡ, làm quen dưới giảngđường, những trò nghịch ngợm của các cô cậu học trò lém lỉnh Có con đườngthênh thênh rộng bước không vướng bận áo cơm và cả những vất vả mưu sinh đểđến với trang sách, với tri thức và thực hiện ước mơ của cuộc đời Ở những thángnăm trong sáng ấy, họ có với nhau những cuộc liên hoan, những lần sinh hoạt vănhóa, văn nghệ, lao động tập thể Cũng trong một lần như thế đã làm nảy sinh những

tình cảm tốt đẹp, những kỉ niệm khó quên trong đời người Chính (Cánh võng không

người) đã có một đêm trăng kỷ niệm với người con gái mà mình trân trọng và mến

thương cùng ám ảnh về sự chao đảo đáng sợ của vầng trăng lắc lư như cánh võngkhông người

Môi trường quân ngũ cũng là nơi gắn liền với tuổi trẻ trong những ngày thángrèn luyện của đời lính Lớp thanh niên hậu chiến vừa rời ghế nhà trường, thoát ly giađình có thể tìm thấy ở cuộc sống quân ngũ một môi trường thử thách và tôi luyệncho mình trưởng thành Chiến tranh qua rồi song vẫn còn đó nỗi đau của những gia

đình có người thân đã mất tích khi làm nhiệm vụ (Mảnh vỡ của đàn ông) hoặc còn

có người hy sinh khi tháo gỡ bom mìn sót lại (Nói bằng lời của mình) Với mấy năm

đi bộ đội, Hồ Anh Thái có đủ cho mình những trải nghiệm về đời lính để có cái nhìn

của người trong cuộc Có thể thấy rõ những điều này qua các truyện ngắn: Mảnh vỡ

của đàn ông, Có cặp mắt nhìn theo, Nằm ngủ trên ghế băng

Trong thời gian chờ việc ở nhà máy dệt, Bảo (Mảnh vỡ của đàn ông) đầu

quân cho một đơn vị bộ đội Tại đây, những điều mới lạ về cuộc sống nhà binh lầnđầu ta được biết Đó là câu chuyện về nỗi khiếp đảm của người dân khi gặp cánhlính thời bình: đám công binh quần áo lao động rách rưới ào một cái đến các quánhàng đóng gần phố núi Họ bóc bánh ăn, tự tiện mở thẩu lấy kẹo lạc ăn, uống nước

chè Khi người dân đòi trả tiền thì trợn mắt: quân với dân như cá với thớt thế à?

Sở dĩ có việc làm đáng xấu hổ trên là bởi cả hai chiều phân phối chỉ đủ cho đámlính ăn đói mặc rét nên họ mới làm bậy Với họ, có làm vậy thì khi bị phạt cùnglắm cũng chỉ là đi cải tạo ít hôm Khi đó, họ trở thành "phạm" trong quân đội.Chính vì vậy mà người dân lại sợ lính hơn cả đám thường phạm

Trường hợp của Hoạt trong Có cặp mắt nhìn theo lại khác Anh đi lính là để

thay đổi và hoàn thiện mình hơn trong mắt Châu - người con gái mà anh yêu Việcquản lý một đơn vị nuôi quân toàn là nữ thật chẳng dễ dàng gì, lại thêm cảm giácluôn có cặp mắt dõi theo của Châu làm nhiều lúc anh thấy khó xử và trở nên khógần với đám lính nữ mỗi người một tính Sau một thời gian, Châu cũng nhận raHoạt đã thay đổi nhưng nét nghịch ngợm, láu lỉnh mà cô thích ở anh cũng khôngcòn Đó là những điểm cho thấy anh cần phải chính là anh chứ không phải là mộtngười khác

Cũng trong môi trường quân đội, Hiếu - một thanh niên ngang ngổ, ưa dùngbạo lực làm sức mạnh - dần nên người Những bài học, những tâm sự của chú Kiên

về tình bạn, về sự hy sinh của lớp cha anh đã làm Hiếu thay đổi Quan hệ thân tìnhgiữa hai chú cháu không làm mất đi tính kỷ luật của quân đội mà còn giúp Hiếu cótác phong thực sự của một người lính để những ngày sống trong doanh trại trở nên

có ý nghĩa tốt đẹp hơn đối với anh (Nằm ngủ trên ghế băng).

Dù chỉ tập trung phản ánh đời sống của lớp trẻ trong một vài môi trườngthông thuộc như đã kể trên song Hồ Anh Thái đã phần nào mở ra một hướng khámphá hiện thực mới mẻ cho truyện ngắn thời hậu chiến Những trang viết tươi tắn,hồn nhiên của một cây bút trẻ cả về tuổi đời lẫn tuổi nghề đã mang lại cho ngườiđọc nhiều cảm nhận thú vị Nó như một luồng gió mát lành khác lạ thổi vào đờisống văn học lúc này Và điều chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây là: Hồ Anh Thái

có góc nhìn riêng của người trong cuộc với những trải nghiệm thực sự của đời họcsinh, đời lính để có thể thấu hiểu tường tận đối tượng phản ánh cũng như hiện thực

cuộc sống của một thế hệ Từ đó, dự báo về khả năng vươn xa của nhà văn tronghành trình sáng tạo sau này.

1.1.2 đến những băn khoăn, khát vọng và niềm tin của tuổi trẻ trước cuộc đời

Cảm quan lãng mạn của tuổi trẻ chưa cho phép truyện ngắn Hồ Anh Tháithật sự đi sâu phản ánh trực tiếp những vấn đề nổi cộm của hiện thực lúc này Cáinhìn hiện thực của nhà văn "trưởng thành" hơn trong các tiểu thuyết Dù vậy, tavẫn thấy ở đây sự đằm lắng bởi những băn khoăn của tuổi trẻ trước ngưỡng cửacủa cuộc đời Đó là sự kiếm tìm, xác lập những thang bảng giá trị mới của tuổi trẻnói riêng và của con người trong cuộc sống thời hậu chiến nói chung Điều nàyđược thể hiện một cách sâu lắng đẹp đẽ trong cuốn tiểu thuyết giàu chất thơ, chất

lý tưởng Người và xe chạy dưới ánh trăng và sau đó là Trong sương hồng hiện ra,

Người đàn bà trên đảo Trước những thời điểm có tính chất bước ngoặt của cuộc

đời, người ta thường suy tư để lựa chọn hướng đi đúng hay khao khát hoàn thiệnbản thân Cấu tứ ấy đã trở nên quen thuộc, xuyên suốt các truyện ngắn trong tập

Mảnh vỡ của đàn ông, Những cuộc kiếm tìm, Chàng trai ở bến đợi xe, Đi về phía mưa

Những băn khoăn đó là gì? Là câu hỏi về sự lựa chọn giữa hai cách sống:ngại khó nên chờ ăn sẵn như Khải; hay xông xáo, quyết tâm, không sợ gian khổ

như Hoàn? (Chàng trai ở bến đợi xe) Là sự kiếm tìm tình yêu theo kiểu gặp chăng

hay chớ hay phải xem nó là vấn đề nghiêm túc? (Những cuộc kiếm tìm) Khi nào

con người mới trưởng thành, mới thực sự có ý thức về trách nhiệm với cuộc sống

của bản thân? (Nằm ngủ trên ghế băng) Phải làm sao tránh những lầm lạc hay

thức tỉnh sau lầm lạc khi mà chỉ một chút nhận thức sai lệch, thiếu niềm tin vàocuộc đời, anh sẽ mất tất cả và việc lấy lại niềm tin ấy không phải là điều dễ dàng?

(Cuộc săn đuổi).

Nét tươi mới, trẻ trung ở những truyện ngắn đầu tay của Hồ Anh Thái trướchết đến từ những câu chuyện về tình yêu không còn nhuốm mùi thuốc súng Đócũng là điều mới mẻ của nội dung truyện ngắn Hồ Anh Thái trong khi sáng tác củalớp đàn anh vẫn chưa đi hết quán tính của văn học cách mạng Họ còn bận bịu vớivấn đề nhận thức lại chiến tranh cùng những góc khuất lấp, bi hài; những sự tréongoe, trái ngang nay mới được hé mở Mối quan tâm của nhà văn trẻ cũng khôngngoại lệ nhưng đó là chuyện anh kể trong tiểu thuyết như chúng tôi đã từng đề cập

ở trên Trong truyện ngắn, tác giả thể hiện những nhận thức và khát vọng về tìnhyêu, về cuộc sống của tuổi trẻ - lớp người cũng trẻ như mình

Đó không phải là những câu chuyện tình lý tưởng, những bản tình ca củamột thời nhằm đề cao, tôn vinh, khẳng định sức mạnh bất khả chiến bại của conngười Cũng không phải là cái ngoái nhìn đầy tiếc nuối của những người từng trải

về quá khứ Đó là tình yêu trẻ trung, hồn nhiên, trong trẻo và lãng mạn gắn liền với

sự kiếm tìm, theo đuổi và khát vọng: người yêu đến như phát hiện của Acsimet về

lực đẩy của nước, như chân lý vô cùng giản dị cứ tìm rồi sẽ gặp, người đó có khi ở ngay bên ta, rất gần ta vậy (Những cuộc kiếm tìm) Mặc cảm vì cách hành xử

không đẹp của mình với bố của người yêu khiến Hiển khó mở lời Nhưng Tuấn đã

cho anh cơ hội khi hỏi rằng: Sao anh không đến? Hay chỉ qua lần đầu gặp gỡ (Gặp

nhau có một lần), tình yêu đến bất ngờ khiến Hùng phải suy nghĩ nghiêm túc

chuyện tình cảm của mình Cô gái cùng anh làm người hùng trong cuộc giải thoátcho ông bố - cô gái là một con người đầy bản lĩnh và mạnh mẽ - sao không khỏikhiến trái tim chàng trai xao xuyến? Và sự động viên của người bạn gái hẳn sẽgiúp Tứ - người vốn nặng lòng với quá khứ - xóa đi mọi đau buồn, tiếc nuối để đón

chào những điều tốt đẹp đến với mình (Đi về phía mưa).

Kỷ niệm về tình yêu đẹp trong chiến tranh còn được nhắc lại trong truyện

ngắn Mảnh vỡ của đàn ông Châu và Tĩnh yêu nhau chỉ sau vài bận cùng đi làm

nhiệm vụ Khi họ ở giữa khoảng lặng của hai trận bom: "Phút giây thần tiên bấtngờ đến - không còn ai nghe tiếng bom rơi đạn nổ nữa, chỉ còn một dòng suối thaothiết chảy, có hoa thơm cỏ lạ và ngào ngạt hương rừng" [69; tr 75] Nhưng chiếntranh đã làm ly tán họ Bảo - đứa con trai, kết quả của tình yêu ấy giờ đã trưởngthành đủ để nhận thức được trách nhiệm của mình trước tổ ấm gia đình, biết hàngắn cho những buồn đau của mẹ, của người thân Anh cảm thấy mình có lý khi đếnvới Duyên bằng trách nhiệm, bằng tình thương, muốn bù đắp cho cô khỏi nhữngthiệt thòi Bảo đã không dám chắc chắn cho lòng chung thủy của mình dù khôngbao giờ dám nghĩ đến chuyện chia ly

Cánh võng không người là câu chuyện tình yêu đượm buồn Chính đã cảm

mến Hảo, người con gái hơn mình tới năm, sáu tuổi Có lẽ vì lây cái ước mơ củaHảo mà anh cũng theo học ngoại ngữ và họ đã gặp nhau, học cùng nhau dưới mộtgiảng đường Chính đã dành cho Hảo một tình cảm vô cùng trong sáng và thánhthiện Người con gái ấy mang vẻ đẹp đôn hậu, dịu dàng nhưng lại đến trong cuộcđời anh như một ảo ảnh Sự ra đi lặng lẽ của Hảo là một mất mát không gì lấy lạiđược Những bài thơ anh viết sau đó như nhỏ ra từ mấy đầu ngón tay bị đâm chochảy máu - và anh biết mình đã thực sự có được cái gì

Có tình yêu đẹp đẽ, sáng trong là có một tình cảm đầy ý nghĩa, mang tinhthần đắp vun, xây dựng và cả sức mạnh của một niềm tin vững vàng Mang theotình yêu ấy đi vào đời, con người sẽ làm nên, sẽ tạo ra những điều tốt đẹp, kỳ diệu

và sẽ vươn xa hơn trong hành trình của cuộc sống sau này

Bên cạnh những giá trị, ý nghĩa gắn với khát vọng về tình yêu, khát vọngsống, truyện ngắn Hồ Anh Thái chặng đường đầu cũng thể hiện niềm tin, lòng lạcquan hướng vào cuộc sống mới Tinh thần lạc quan đầy ắp những trang viết của nhàvăn trẻ tuổi viết về tuổi trẻ Không phải là không có những thất vọng trước nhữngkiểu người thực dụng, tầm thường, sống buông thả hay khoe mẽ, kiểu cách và giả

tạo (kiểu như Thước, Ê Li trong Những cuộc kiếm tìm, Nhi trong Cánh võng không

người hay gã Mèo Đực trong Gặp nhau có một lần ) nhưng những câu chuyện nói

trên luôn khiến ta tin tưởng vào những con người đáng yêu đầy bản lĩnh, có tâm hồnsáng trong, lành mạnh, biết ước mơ, biết hướng tới lý tưởng cao đẹp của cuộc đời.Niềm tin ấy gắn với hàng loạt nhân vật xưng "tôi" mang hình bóng tâm tư của tácgiả, với những người con gái như Hạnh, Dung, Tuấn sớm biết lo toan, sống có trách

nhiệm và giàu tình thương yêu với gia đình, bè bạn Đó là những đồng đội tốt bụng,

vô tư như bác Đằng, bác Đắc, chú Kiên luôn có sự định hướng kịp thời, quan tâm,

lo lắng, bảo ban cho lớp trẻ với mong muốn giúp họ nên người Và đặc biệt, những

suy tư của nhân vật "tôi" trong Những cuộc kiếm tìm, Chàng trai ở bến đợi xe,

Mảnh vỡ của đàn ông cũng làm ta chứa chan hy vọng.

Như vậy, tuổi trẻ với sức mạnh, lòng nhiệt huyết, biết sống với tình yêu đẹp

và biết chọn hướng đi đúng đắn trong cuộc đời sẽ tự mở ra cho mình một tương laiđầy hứa hẹn Tất cả những điều nói trên tạo cho trang viết của Hồ Anh Thái ánhsáng của niềm tin dù rằng những khốn khó, những bi kịch cuộc đời và những bộn

bề của thực tế vẫn còn làm cho người ta phải vướng bận, băn khoăn Bức ảnh Hoàn

chụp để lại cho Khải (trong Chàng trai ở bến đợi xe) đã nói lên điều đó Cuộc sống

lao động đầy bụi bặm, đầy nắng gió mới thực sự là nơi tôi luyện con người Giữađống gạch đá, sắt thép ngổn ngang ấy, trông Hoàn thật rắn rỏi, chững chạc, vữngvàng Đó là tư thế đẹp nhất của tuổi trẻ

1.2 Đời sống công chức, thị dân trong guồng quay của cuộc sống đương đại

Từ sau đổi mới, chúng ta lại phải đối mặt với một cuộc chiến khác Đó làcuộc chiến gian khổ và hết sức phức tạp giữa cái mới và cái cũ, cái tiến bộ và lạchậu, giữa cái nhân văn và phản nhân văn, tốt và xấu, cao thượng và thấp hèn Hiện thực này là mảnh đất giàu tiềm năng cho những tìm tòi, sáng tạo của nhữngnghệ sĩ được khuyến khích vừa bám sát thực tiễn đất nước, gắn bó với cuộc sốngcủa nhân dân, bảo vệ và phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc vừa tiếpthu tinh hoa văn hóa, tinh thần của nhân loại, sáng tạo nên những tác phẩm có giátrị tư tưởng, nghệ thuật cao, có tác dụng to lớn trong việc xây dựng con người, cảitạo xã hội, đồng thời lên án, phê phán không khoan nhượng những tiêu cực, xấu xađang cản trở sự phát triển của đất nước và con người Đi cùng cuộc sống, nhà vănphải là người có cái nhìn hiện thực sâu sắc, phát hiện ra những vấn đề nổi cộm, cănbản, cốt lõi; mổ xẻ và hình dung nó bằng nghệ thuật; đồng thời dự báo về conđường phía trước của hiện thực đó và đưa ra những lời cảnh tỉnh

Trong khi phần nhiều tác giả lớp trước tập trung phản ánh những mặt lạchậu, lỗi thời của cơ chế cũ đã đem đến không ít bi hài kịch thì Hồ Anh Thái ở

mảng truyện ngắn những năm gần đây lại đi vào mổ xẻ những cái lố lăng, kệch

cỡm của con người trong cơ chế mới từ góc nhìn thế sự, đạo đức về xã hội hiệnthời Xu hướng phản ánh mặt tiêu cực của đời sống như một nhu cầu chung đượcđặt ra mạnh mẽ trong sáng tác của nhiều cây bút xông xáo, trong đó Nguyễn HuyThiệp là một đại diện tiêu biểu Với Hồ Anh Thái, những hiện thực mặt trái đượcnhà văn đề cập là mảnh đất riêng chưa được chú ý khai thác nhiều hoặc chưa để lại

ấn tượng Là người nhập cuộc, có tư tưởng cấp tiến, Hồ Anh Thái tỏ ra thông thuộcnhững vỉa tầng, những mảng nổi, mạch chìm của đời sống công chức, thị dân hiện

đại Không hướng về những truyện ngắn giả lịch sử, tìm về những bài học nông

thôn hay huyền thoại phố phường kiểu Nguyễn Huy Thiệp hoặc đặt ra một cách

riết róng những vấn đề về một thế giới vô nghĩa và cả vô hồn kiểu Phạm Thị Hoài,

Hồ Anh Thái tái hiện một cách sinh động và chân thực những mảng tối, những góc

khuất của đời sống thị dân, công chức cùng những thảm trạng trong đời sống văn

hóa, nghệ thuật thời "mở cửa" Đây hẳn là mảng hiện thực làm nên thế mạnh của

ngòi bút Hồ Anh Thái, mang lại ấn tượng sâu đậm khó quên với độc giả Tất cả

được tập hợp trong ba tập truyện ngắn tiêu biểu gần đây: Tự sự 265 ngày, Bốn lối

vào nhà cười, Sắp đặt và Diễn

1.2.1 Những góc khuất tối của đời sống công chức, thị dân thời "mở cửa"

Thước đo cuối cùng của văn học chính là sự đóng góp của nhà văn cho đờisống hôm nay, là sự chung tay cải tạo cuộc sống và con người Từ quan niệm ấy,mối quan tâm của nhà văn đích thực là phải làm sao cho ngòi bút sắc bén của mìnhchạm vào được những tầng sâu, đáy cùng của sự thật, đối mặt với tất cả những gì xù

xì, thô nháp; những khuất tối, âm u, gai góc của cuộc đời

Hơn lúc nào hết, mong muốn của người cầm bút là phải phát huy đầy đủchức năng xã hội của văn học nghệ thuật để khắc phục tình trạng văn nghệ chỉ thựchiện chức năng phản ánh đã bị hiểu một cách cứng nhắc, thô thiển và thói quen chỉnói một chiều Hồ Anh Thái cũng như nhiều nhà văn có trách nhiệm khác đã mạnhdạn tìm kiếm những thể nghiệm mới và tạo dựng bản sắc riêng cho mình dựa trênvốn sống, những trải nghiệm cá nhân về môi trường mình sống, về công việc mìnhbiết, mình làm; về những sự thực mình chứng kiến, quan sát với cái nhìn sắc nhạy,ngày càng tỏ ra tự tin và táo bạo hơn trong sáng tạo nhằm đặt ra những vấn đề có ýnghĩa xã hội mang tính thời sự, cấp bách cùng những dự cảm của một tấm lòng,một tâm hồn không ít trở trăn, vật vã Hơn ai hết, nhà văn là người nhận ra rõ nhấtđằng sau cái bề mặt tĩnh lặng, yên ả của hòa bình lại ngổn ngang nhiều thách thứcphức tạp Hiện thực cuộc sống trong truyện ngắn Hồ Anh Thái những năm gần đâyđược cảm nhận với tất cả sự nham nhở, nhố nhăng, phồn tạp, xô bồ

Như đã trình bày, trong những tập truyện ngắn mới xuất hiện gần đây, HồAnh Thái tập trung khai thác đề tài đời sống công chức, thị dân thời "mở cửa" Đó

là những trang viết khá ấn tượng về lớp người làm công ăn lương ở công sở, vănphòng, những viên chức thuộc thành phần "trí thức" của xã hội hiện đại, các nhànghiên cứu, quan chức, giới ngoại giao và thành phần thị dân theo đúng nghĩađen là những người sống ở thành thị, làm nghề tự do như buôn bán, những ngườinghỉ hưu, người giúp việc

Các truyện ngắn trong tập Tự sự 265 ngày của Hồ Anh Thái gợi lên trong

người đọc những hình dung về đời sống công chức ít nhiều mang dấu ấn nghềnghiệp và môi trường sống của tác giả Nhà văn cho rằng 11 truyện ngắn dựa trên

một "cấu trúc liền mạch về đời sống công chức , ngay cả trong những chuyến đi

nghỉ mát ra các bãi tắm thì đời sống công chức, sở thích công chức, những ước ao cũng rất công chức vẫn đeo bám, không buông người ta ra" [71; tr 224] Những

câu chuyện trong tập truyện mở ra một không gian nghệ thuật vừa quen thuộc, gần

gũi lại vừa mới mẻ, xa lạ: một phòng khách - nơi người ta học được nhiều mánh

lới, trải qua nhiều kỳ sát hạch để tiến những bước xa hơn trên con đường danh lợi;

một sứ quán với những trò đời trớ trêu không hiếm gặp; một viện nghiên cứu, một

công sở với những gương mặt nhàm chán, vô vị trở đi trở lại nhiều trong các

truyện ngắn Đó không phải chỉ là những biểu tượng cho một cuộc sống nhiều tùđọng, quẩn quanh kiểu "sống mòn" mà còn gợi một vẻ ngoài hào nhoáng, lịch sự

để hé mở những sự thật thấp kém bên trong của giới trí thức công sở Đó là những

kẻ đang cố tìm cách chen chúc, cố lọt được vào phòng khách của một vị quyền thếmong có cơ hội gặp giới ngoại giao để tạo đà cho một chuyến đi nước ngoài hoặc

tìm một cơ hội thăng tiến (Phòng khách) Việc đi nước ngoài, đặc biệt là đến nước

Mỹ đồng nghĩa đến với sự giàu sang, phú quý Tư tưởng vọng ngoại nảy sinh từ

tâm lý hy vọng đổi đời ở một miền đất khác tổ quốc mình (Tờ khai visa, Vẫn tin

vào chuyện thần tiên ) Vì tham vọng đó mà không ít kẻ "chiến thắng" cố kiên

nhẫn khai đủ ba mươi lăm điều trong tờ khai visa, kể cả việc dẹp đi cái máu Đại

Cồ Việt để đến một nước "chiến bại" Cuộc sống nhàn nhã, tẻ nhạt văn phòngkhiến những công sở vốn thiếu công trình nghiên cứu lại thừa những chuyện tiếu

lâm hiện đại (Chim anh chim em, Bóng ma trên hành lang ).

Theo Nguyễn Chí Hoan: "Mỗi truyện ngắn (của Hồ Anh Thái) đều bày ra

một bối cảnh, phông màn khác nhau nhưng tấn bi kịch của cuộc đời gần như chỉ một Đây là mặt trái của một lớp thị dân hiện đại" [71; tr 250] Nhà văn quả là

người có con mắt tinh tường trong việc nắm bắt những vấn đề nhạy cảm của đờisống công sở và cũng thật thâm sâu khi dựng lên những chân dung trí thức Đó là

những vị giáo sư văn chuyên phân tích xác ướp và những vị giáo sư sử học luôn dạy học theo lối chay tịnh Trí thức như vậy tất yếu sẽ sinh ra những giảng đường

vùng trắng bên cạnh nền giáo dục gia đình bỏ hoang (Phòng khách) "Nền giáo

dục thì ngủ gật như khóa họp thường niên, xêmina, hội thảo quốc tế và khu vực"

(Chợ) Qua cái miệng "tán vặt" khơi khơi thú vị của một anh chàng xe ôm, một

người từng lái xe cho giám đốc sở giáo dục, chứng kiến quá nhiều chuyện cán bộ,chuyên viên sở đem những kế hoạch, dự án rút tiền để bàn bạc trong xe đến mứcnổi hứng nghĩ ra cả một đề tài nghiên cứu cấp bộ: "Thử tìm hiểu tính cách ngườiViệt thông qua những biểu hiện và cách thức xử lý khi tham gia giao thông" trongkhi các giáo sư cả đời nghiên cứu có vật vã, vắt óc cũng không nghĩ ra một cái đề

tài nên hồn (Anh xe ôm một chặng đường núi) Giữa cái thời buổi nhập nhèm thật

giả, từ đồ ăn, đồ mặc, đồ du lịch cho đến vật liệu xây dựng, cho đến bằng cấp danhhiệu lâu lâu lại thấy phanh phui ra là của rởm hết thì chuyện học thuật, phong hàm

cũng nhiều phách Khi được tin dùng thì bằng cấp, kiến thức chỉ là thủ tục (Chợ).

Trí thức gì mà từ viện trưởng nhặt nhạnh tất cả những bài tiểu luận, những

văn bản đề nghị xin phép, những báo cáo hội nghị kiểu vơ bèo vạt tép thành tuyển tập cá nhân đánh dấu một đời đi theo khoa học bằng xe công rồi xin tài trợ của các hãng xe hơi để xuất bản thành tuyển tập cho tới ông tổ chức chạy chọt lo mua

hàng lô đất cho người nhà, đồng nghiệp để kiềm tiền đấm mồm, đấm miệng, tiền

chênh lệch (Chạy quanh công viên mất một tháng) Và không thiếu những kẻ

"lưu manh giả danh trí thức" mà con đường tiến thân vô cùng hạ lưu, bỉ ổi Cơ chếxin cho, sự láu cá, cơ hội và cả sự hèn hạ, giả trá đã giúp không ít kẻ leo lên được

nhiều nấc thang danh vọng, tiền tài Điều này gợi nhiều suy nghĩ về những câuchuyện có thực của giới trí thức đang diễn ra trong cuộc sống hôm nay Đó khôngcòn là những hình tượng trí thức tiểu tư sản đã đi vào sáng tác của Nam Cao trướccách mạng mang thân phận nô lệ, bị gánh nặng áo cơm ghì sát đất, khó có thểkhẳng định và bảo toàn nhân cách Hồ Anh Thái đã tiếp tục khám phá đối tượngcòn mới mẻ và khá phức tạp này với thái độ nhìn thẳng vào sự thật và sự thônghiểu của người trong cuộc Cùng với những tác giả khác như: Ma Văn Kháng,Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Thân dù chưa đủ tạo nên một vệt đậm cho đềtài nói trên, song Hồ Anh Thái cũng đã thể hiện một cách nghiêm túc tinh thần tựnhận thức về giới mình với một mối hoài nghi lành mạnh về vai trò dẫn dắt xã hộicủa trí thức trong một điều kiện xã hội có nhiều ưu việt hơn Không đi vào bi kịchsống mòn, lạc thời, quẫn bách của trí thức, điều nhà văn quan tâm hơn chính lànhững mặt trái của đời sống công chức cùng những thói tật không đáng có ở những

kẻ này Từ đó, rung lên những hồi chuông cảnh tỉnh đối với con người, trong đó có

cả bản thân mình (xem thêm mục 2.3.1 chương 2)

Bên cạnh đó, diện mạo văn phòng, công sở trong Tự sự 265 ngày cũng đầy

sự lem nhem, nhếch nhác Đám công chức buổi sáng đi như cướp đường đến công

sở chỉ để dềnh dàng buôn dưa lê Đám viện sĩ mỗi tháng đến viện có khi chỉ đượcbốn ngày Đề tài năm nay chưa có thì sang năm, không có cũng chẳng chết ai,thiếu đề tài một năm chẳng lo bằng thiếu gạo ăn vài ngày Văn phòng thì tổ chức

đủ các loại văn hóa ăn trưa, văn hóa khao, văn hóa chiêu đãi mà nếu ai không góp

mặt thì bị coi như một tính cách "phản xã hội" (Chạy quanh công viên mất một

tháng) Vậy mà chả ai ưa ai, chả ai phục ai Có mặt vợ khen chồng, có mặt chồng khen vợ, vắng mặt họ thì nói xấu cả hai, chỉ chê bai, bôi bác sau lưng, trước mặt thì cười nói bắt tay ca mừng

Trong khi phác vẽ những nét thô lậu của giới công chức, Hồ Anh Thái còncho người đọc thấy điều đáng sợ hơn cả là sự tha hóa, vô độ, những biểu hiện lệch

chuẩn của trí thức, trong đó có quan chức (Lũ con hoang, Chim anh chim em, Cả

một dây theo nhau đi ) Không hiếm gặp những chuyện về sự tham nhũng, sa đọa

ở những kẻ có quyền và có tiền (Điều này sẽ được nói kỹ hơn ở chương 2, mục2.3) Cánh giàu xổi thì nổi lên nhờ những dự án xóa đói giảm nghèo của Phao, củaXép, của Dipi, ôm một cục tiền về mua đất, xây nhà ở Hà Nội Xếp trên, xếp dướibỗng chốc trở thành người Hà Nội, bảo nhau đi xây nhà mới Cũng có kiểu phấtnhanh như vậy nhưng lại bằng những cách thức, con đường khác: buôn ma túy và

buôn đất (Cả một dây theo nhau đi).

Dù chỉ được đề cập ở một số tác phẩm, nhưng đời sống của giới trẻ thành thịcũng gợi nhiều trăn trở về tâm lý sống gấp, thực dụng và buông thả Những ngườitrẻ tuổi ấy có quan niệm yêu đương hết sức hiện đại: "Yêu thì cứ để thế mãi chođẹp, sao lại mưu toan hủy diệt nó bằng hôn nhân Hôn nhân rồi nằm bên A lại so

sánh với B, rách việc" (Chợ) Một cô gái bố Kinh, mẹ Hà Nội bước vào cuộc

sống thị thành như "đẩy tung cánh cửa không khóa" Cô ta (Tân) chuyển nghề đếnchóng mặt, sẵn sàng phá tan ngôi nhà cổ kỷ niệm mà chẳng có chút vướng bận gì

để xây phòng karaoke máy lạnh (Bên đường tàu có ngôi nhà cổ) Thêm cả chuyện

ăn miếng trả miếng đến lạnh lùng, tàn bạo với kiểu yêu đương "mây mưa mau

tạnh" không khỏi làm ta lo ngại (Mây mưa mau tạnh) Rồi những thú vui quái đản,

kỳ quặc của đám trẻ theo kiểu sức lực thừa không biết để đâu, không làm việc trí

óc thì phải bằng cái quần quật thể xác: học võ, theo đòi phim trinh thám, rút mật

gấu, đua xe tìm cảm giác mạnh - những cuộc đua mà kẻ đua không chết chỉ gâyhọa cho người khác Có những thanh niên ôm mộng đi nước ngoài làm ăn thì mỉamai: "luận điệu tuyên truyền của những ông bô bà khốt không muốn thả con cái ravới thiên hạ, cứ khư khư giữ chúng sống lay lắt bằng tình thương nghèo khó củamình, cứ lai nhai sao không lo làm ăn chí thú ở ngay cái nơi gần gũi quen thuộc mà

để cho ảo vọng miền đất hứa xa xôi dụ dỗ đánh lừa" [71; tr 209] còn bản thân mìnhthì lại nhốt mẹ ở một cái lô giống cái chuồng chim suốt ngày làm bạn với đủ mọi

kênh tiếng Việt trên truyền hình (Chạy quanh công viên mất một tháng) Rồi

những kiểu con gái mạnh bạo, dữ dội như cô Sâm Banh - thản nhiên kể với chàngtrai Việt kiều như thế này: Dạo em mười lăm, thằng bồ em mười sáu cùng đua xe,

"thằng bồ đâm vào gốc cây chết tươi, em văng ra xa, đứng dậy như không, lộtchiếc dây chuyền của nó làm kỷ niệm Bây giờ em chỉ thích lấy Tây như anh, Tây

mà hiền lành tử tế thì sẽ giúp em tu nhân tích đức" (Vẫn tin vào chuyện thần tiên).

Cánh trẻ đã vậy, còn cánh già thì sao? Già rồi vẫn có những lầm lạc trongtình yêu, những hoang tưởng về bản thân không đáng có ở những người đã lên tuổiông, tuổi bà Một bà mẹ tuổi sắp nghỉ hưu mà vẫn yêu đương đủ vành đủ vẻ, ongbướm dập dìu đi về Đối tượng tán tỉnh bà là những ai? Một ông hưu trí về già, ra

khỏi cơ quan mới trở thành chiến sĩ đấu tranh cho công lý, lại còn thích làm thơ,

chuyên tra tấn người khác bằng việc xuất bản miệng cả tập thơ dài Có ông thầy đãsáu mươi chín tuổi mà khi hướng dẫn sinh viên làm khóa luận tay vẫn sờ mó, bốcbải tưng bừng Có ông lại lừa tình rằng mình giàu có Lúc lấy nhau rồi mới làm

người ta ngã ngửa người ra vì thất vọng nhưng khi đó thì mọi sự đã rồi! (Cây

hoàng lan hóa thành cây si)

Đi vào những mảng tối, góc khuất của đời sống thị dân sẽ gặp thêm nhiềuvấn đề nhức nhối (tương tự mảng hiện thực đầy tính thời sự được tác giả đề cập

trong Cõi người rung chuông tận thế: tệ nạn mua bán dâm, hối lộ, quyền lực xã hội

đen hoành hành, chuyện giải tỏa mặt bằng, chuyện kinh doanh nhà nghỉ, kháchsạn ) Một góc nhỏ Sài Gòn luôn sẵn những hộ nuôi gấu lấy mật: "Những con gấudáng vóc hùng dũng cao tới gần hai mét nhưng là thứ gấu mất mật bạc nhược bệnhhoạn, những hảo hán rừng xanh sa cơ giờ bị nhốt trong chuồng sắt, cũng ăn cámtồng tộc như lợn trong nhà" Nhân chuyện, tác giả hạ lời bình: "Độc ác là con

người, nghĩ ra các khái niệm nhân văn nhân đạo vị tha cũng là con người" (Chạy

quanh công viên mất một tháng) Chuyện nuôi gấu thì thậm thụt che giấu như tiệm

karaoke, tiệm cắt tóc thanh nữ giấu gái! Nhan nhản những dịch vụ nhà nghỉ, kháchsạn mở ra từ trung tâm thành phố đầy đủ tiện nghi cho đến những nhà nghỉ vùngven mà sự phục vụ luôn sẵn sàng, chí ít cũng đáp ứng được những nhu cầu cùng

tận, thỏa thuê của con người (điều này cũng được nói rất kỹ trong tiểu thuyết Mười

lẻ một đêm) Nếu có một phép màu xảy ra như chuyện chập điện chẳng hạn thì bao

nhiêu khách sạn, tường vách sẽ biến mất trơn chỉ còn những khách trọ và nhânviên không áo quần, không tư trang, trần trụi, nồng nỗng co cụm lại như trong một

giáo phái mới khuyên con người từ bỏ mọi hình thức sở hữu, kể cả áo quần (Chạy

quanh công viên mất một tháng) Có cả những chuyến du lịch của người thành

phố về nông thôn với con mắt "thẩm mỹ nhà quê chê miệt vườn": "Cái làng có hồnúi Cốc mà làm dịch vụ thì bỗng nhiên đổi đời, bỗng nhiên coi thiên hạ bằng ngóe.Đám công chức thuê tàu đi trên hồ nghe bài hát hú hít liêu trai vọng về từ cõi âm,rồi lên bờ chui đầu vào hai cái hang nhân tạo, xem thì ít mà bình đểu cười đểu thì

nhiều" [72; tr 237] Thật là một chiều thứ bảy, chủ nhật kiệt sức thỏa mãn dục vọng hiếu kỳ, một thứ gia vị cho đời sống công chức tẻ nhạt (Cả một dây theo nhau đi).

Rồi cả chuyện mua đất, làm nhà hàng loạt, dựng lên những phố toàn nhà quan củamấy ông dự án miền núi đầy của chìm Những miếng đất trước đó là bãi vàng đen

giờ chuyển thành vàng ròng mọc lên nhà cửa tưng bừng phô trương (Cả một dây

theo nhau đi) với những kiểu thiết kế chửi mỹ thuật, cho sum họp thập cẩm nhiều

nền kiến trúc lại, không theo một quy chuẩn nào (Vẫn tin vào chuyện thần tiên).

Câu chuyện xóa đói giảm nghèo cho vùng núi qua miệng anh xe ôm vui tính đâucòn là cái gì bâng quơ, vô thưởng vô phạt: "còn vạt rừng nào thì đốt rẫy làm cáinương con con bằng bàn tay đốt luôn cả vạt rừng Mấy bắp ngô, mấy bao gạo

nương đổi lấy cả một sườn núi lớn cháy rụi" (Anh xe ôm một chặng đường núi).

Nói đến đất lại nghĩ đến chuyện chia chác đất đai cho con cái, chắc những ngườilàm tòa án cũng không lạ gì những vụ anh em nhà nọ "mua cả bó dao về cắm mốc

ranh giới, mỗi tấc đất một nhát dao chém vỡ đầu thằng nào ăn dày lấn đất" (Cả một

dây theo nhau đi) Ở bệnh viện thì không hiếm những ca cấp cứu mà nguyên nhân

là những lý do quái đản con người gây ra cho nhau hoặc tự gây cho mình (Chợ)

Đời sống sinh hoạt của thị dân hiện lên qua những trang viết về ô sin - kiểungười giúp việc thời mở cửa - cũng đầy rẫy những chuyện tức cười: họ có nhữngthói xấu như ăn vụng, ăn cắp vặt, nói xấu chủ nhà, lại có cả chuyện ô sin mặc quần

áo bà chủ rồi nằm dài trên giường chờ ông chủ vì nghĩ rằng mình rồi cũng thành bàchủ như ai Đến cưới xin thì cũng bát nháo, hổ lốn và phô trương như kiểu đám

ma bố cụ cố Hồng trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng (chương XV): mời cả miền

ngược cả miền xuôi, sâm banh được rót chảy xè xè xuống tầng tháp pha lê Lại có

cả hai nhân viên khách sạn lao vào mấy chùm bóng bay đấm túi bụi như hai thằng

du côn say đòn Còn ở đám ma, người ta cúng tiễn bao nhiêu thứ mà chỉ đời naymới có, chỉ đời nay mới thấy: xe hơi, nhà lầu, thuốc lắc lại thêm cả mấy mỹ nhânlàm hình nhân thế mạng để người chết về cõi âm có năm thê bảy thiếp, bõ khi còn

sống phải ăn nhịn để dành (Cả một dây theo nhau đi).

Trở lại với chuyện đi nước ngoài: người thì mang tượng nữ thần Tự do của

Mỹ về cho bạn bè bõ chuyến công cán, kẻ xuất ngoại về ôm một cục tiền sau baonăm tích cóp để gia đình được phen đổi đời Cũng không ngoại trừ những chuyếnvượt biên trái phép tiền mất tật mang, mất cả chì lẫn chài, thiên đường đâu chả

thấy chỉ thấy địa ngục (Chạy quanh công viên mất một tháng) Lại có khối kẻ đi rồi thì bằn bặt không về (Chim anh chim em, Bên đường tàu có ngôi nhà cổ)

1.2.2 Những thảm trạng của đời sống văn hóa, nghệ thuật

Một vấn đề khác cũng trở thành mối quan tâm, chú ý của Hồ Anh Thái - đó

là những thảm trạng, sự xuống cấp ở một số lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó

có văn hóa, nghệ thuật trước tác động của mặt trái cơ chế thị trường Đây là gócnhìn sâu vào một mảng hiện thực đang gây chú ý, bức xúc nhiều trong công luận

Nội dung này được tập trung thể hiện trong tuyển tập Sắp đặt và Diễn đúng như

tên gọi của nó - một sự "sắp đặt" và "diễn" với những lố lăng, biến thái nhiều màuvẻ

Trước hết nói về báo chí Một tờ báo có khi ra đời trong phút ngẫu hứng củađám dân chơi Báo chí như một trò chơi Nó được hoài thai bên nồi nước ốc nhưmột gợi ý cho tôn chỉ nghệ thuật: mang bất cứ tính chất gì cũng được, viết bất kỳnội dung nào cũng xong, miễn là không được nhạt Ê kíp làm báo là một bộ sậunhà giàu mới nổi không cần biết gì về báo vẫn ra báo như thường Phóng viên,

cộng tác viên chưa bao giờ viết báo giờ viết tất sẽ đem đến nhiều cái mới (Chơi).

Tiếng Việt trên mạng chát chít thì không có dấu chỉ như cái xác không hồn, bị sátthương trầm trọng lại tỏ ra hợp với thời buổi mà cái gì cũng ăn nhanh, ăn liền, làmtắt Đọc thứ tiếng ấy phải ra sức mà đoán mò nội dung, kể cả những nội dung bậy

bạ (Nham) Nghề văn thì được quan niệm đã đến lúc phải tầm thường Ai không

làm được nghề gì thì có thể chuyển sang viết văn, làm thơ, viết phê bình văn học

(Tin thật lòng) Thơ thẩn trở thành thứ ám quẻ người ta Thi nhân rặt một lũ đồng

thơ làm cho ai nấy cũng phải mệt mỏi, bơ phờ, lê lết theo Xét kết nạp hội viên thì

theo kiểu lọt sàng xuống nia Có chuyện đi cửa sau của những kẻ hám danh khá

nực cười Đến cả cô tạp vụ vệ sinh cũng mon men xin kết nạp cho mình chỉ vì đã

có công giúp một nhà thơ có tiếng đi cấp cứu Điều này đủ cho thấy cái giá của hộiviên như thế nào Dịch thuật thì cho ra những câu thơ lãng mạn mà đọc lên nghe cứ

như nói chuyện đau bụng đi đồng ban đêm (Giấc mộng kê vàng sùng sục đồng

quê) Ngày hội thơ, cái cờ thơ được treo ngược, con cò bay lộn đầu xuống sân Văn

Miếu, lại thêm biểu ngữ thì viết sai chính tả đến mức không biết đây là liên hoan gỉ

gì, thế mà không một ai thắc mắc (Lọt sàng xuống nia) Tất cả không khác gì một

sự phản mỹ thuật, chửi văn hóa

Còn như hội họa, điện ảnh, âm nhạc lại càng nhố nhăng Nghệ thuật sắp đặtthực ra là trò đánh đố (theo quan niệm càng rối rắm, lung tung càng kích thích sự

tò mò của công chúng) Tụ điểm triển lãm "tụ" rất nhanh mà "tan" cũng nhanh Chỉcần một chiêu quảng cáo rằng có cái độc hơn là tất cả đột nhiên ùa hết ra cửa.Trang phục của diễn viên thì lố lăng chẳng ăn nhập với nhau, càng không có chút

gì thể hiện bản sắc vùng miền Có thứ hoa văn giao duyên các dân tộc, chẳng rõdân tộc nào ra dân tộc nào Thời trang đã đi đến chỗ tận thiện tận mỹ là khỏa thânrồi bôi màu che đậy mới chứng tỏ mình hết lòng, trần trụi vì nghệ thuật Nghệthuật nhìn chung trở thành cái chợ, cái sòng bạc mà không ít kẻ tham gia chơi

những cuộc đỏ đen hoặc biến nó thành sân khấu hài kịch (Trại cá sấu, Tin thật

lòng ).

Bộ mặt văn hóa được phơi bày sắc nét dưới ngòi bút biếm họa của Hồ AnhThái Cũng qua đó, nhà văn phác vẽ chân dung những kẻ mang danh nghệ sĩ nhưngbất tài, vô dụng chỉ chạy theo đồng tiền và những thú vui xác thịt, vô trách nhiệmvới nghệ thuật, chà đạp lên những giá trị nghệ thuật chân chính, từ đó mang lại chođộc giả không ít màn bi hài thảm hại về đời sống văn hóa tinh thần Họa sĩ là người

có biệt tài biến những ai lên giường với mình trở thành họa sĩ cho dù trước đó họ là

cô bán phở, cô kế toán, cô y tá, ô sin Đạo diễn thì làm nên những cuộc cách

mạng nghệ thuật ngược đời Nhân vật đẹp thì thủ vai phải là diễn viên cá sấu.

Thiết kế mỹ thuật thay thuyền thúng bằng xuồng máy, sau chuyển sang dùng bètránh đội giá chi phí sản xuất lên mấy triệu Sự hết mình cho nghệ thuật được trìnhbày bằng những màn khỏa thân, bôi vẽ nhằm lên tiếng bảo vệ môi trường Độc giảhãy tưởng tượng xem: bên những vết cây bôi màu đỏ loang lổ, nghệ sĩ trần truồngngoi ngóp dưới bùn như cá mắc cạn Cảnh này được chú thích: đấy là thiên nhiênđang đổ máu, đang kêu cứu vậy!

Chưa hết, sự phổ biến của nghệ thuật mới thật là tai hại Nghệ thuật len lỏiđến mọi người, mọi nhà; người người làm nghệ thuật, nhà nhà làm nghệ thuật Mộtcông ty phần mềm và buôn bán vật liệu cũng mở cuộc thi quan văn với màn biểu

diễn chào mừng cây nhà lá vườn ăn đứt tiểu phẩm hài của các diễn viên đã nhờn

mặt trên đài truyền hình Chương trình biểu diễn của công ty được dựng theo tiêuchí nghệ thuật phải trở nên tầm thường, suồng sã, bình dân; nghệ thuật phải bịnhiễu, bị lẫn lộn, nhem nhuốc trong cái nồi lẩu hầm bà lằng, hổ lốn, tạp pí lù hay là

đi đến chỗ không ai hiểu nổi Họ dựng vở ca kịch Kiều tôn vinh truyền thống vănchương dân tộc Kiều đi giữa một bầy mọi rợ cởi trần đóng khố mũ lông chim xăm

trổ vằn vện như thổ dân rừng rậm Amazôn hát điệu One way ticket Rồi Kiều bị

đưa vào một thanh lâu, lúc này mới hiện nguyên hình là một cave ăn quà như mỏkhoét Thói tham lam bị bóc trần khi Kiều lấy Từ Hải (gã chồng Tây) Thế mới lý

giải nổi thói đào mỏ như đào hầm từ lúc tóc còn xanh Màn ca kịch Kiều kết thúc

trong tiếng vỗ tay, hú hét tán thưởng Tính tếu táo bày trò mô phỏng xuyên tạc bài

hát được định nghĩa, được ca ngợi là thiên tài (Tin thật lòng) Và còn nhiều nữa

những mớ bòng bong, hỗn độn của đời sống văn hóa nghệ thuật được tái hiện dướingòi bút sinh động của Hồ Anh Thái với trách nhiệm của một trí thức muốn vănhóa phải thật sự là văn hóa

Bức tranh cuộc sống trong truyện ngắn của Hồ Anh Thái hiện ra với tất cả

sự hỗn loạn, xô bồ, phồn tạp Bao nhiêu lật mở thời hội nhập của đời sống côngchức, thị dân với những màn bi hài thảm hại, những nhếch nhác, nhốn nháo cùngnhững biến thái thô lậu, hổ lốn của thảm trạng nghệ thuật đương đại được phơi bàytrên trang viết của nhà văn Tất cả gợi cho người đọc cảm giác: phong trào Âu hóa

trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng gần một thế kỷ trước như đang phục

sinh và có thêm những nét mới của thời hiện tại Nó mang đến cho ta ấn tượng vềmột sự đảo điên của đời sống gây nên nhiều bức xúc Những hiện trạng nói trên

của đời sống cũng được khai thác, làm sáng tỏ thêm trong các tiểu thuyết Cõi

người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, SBC là săn bắt chuột nhưng với một

sắc diện, một khả năng khám phá và khái quát mới của tiểu thuyết

1.3 Những vấn đề phổ quát của tồn tại

1.3.1 Từ những bi kịch nhân sinh

Từ sau 1986, giữa lúc đời sống văn học trong nước nóng lên cùng nhiều hiệntượng văn học nổi bật và dòng chảy thời sự văn học đang bộn bề, ngổn ngang vớibao vấn đề của thời kỳ đổi mới và hội nhập, Hồ Anh Thái lặng lẽ, âm thầm viết rồisau đó trình làng các sáng tác văn chương mở rộng những đường biên giới vănhóa Một hướng đi mới của sự hội nhập chăng? Anh không nói lại những điều màđồng nghiệp của mình đã nói như: những ràng níu của căn tính, cơ chế cũ; sự bănghoại của những giá trị truyền thống; sự lên ngôi của lối sống thực dụng và nhữngchống đỡ chật vật của lương tri con người; sự thiết lập và định hình những tiêuchuẩn, giá trị mới nhưng những vấn đề nhức nhối của đời sống nhân sinh vẫn cứhiển hiện sau mỗi dòng chữ, trên từng trang viết

Tìm về cuộc sống và con người Ấn Độ - mảnh đất còn xa lạ với người đọctrong thời điểm này không phải là sự "lạ hóa" văn chương, một kiểu làm khácngười của kẻ thích đi chệch "đường ray" của lịch sử văn học dân tộc Lợi thế củangười làm công việc ngoại giao (Hồ Anh Thái có sáu năm làm việc tại Ấn Độ),niềm đam mê kiếm tìm bản sắc văn hóa, con người và cuộc sống Ấn Độ khôngphải là điều cốt lõi làm nên giá trị căn bản cho sáng tác của Hồ Anh Thái Dù anhviết về môi trường, về hiện thực nào đi nữa thì đích đến của văn chương vẫn là giá

trị tự thân của tác phẩm, là chiều sâu nhân bản, sự thực hiện sứ mạng nghệ thuật

cao cả của văn chương trong việc góp phần cải tạo và phát triển con người, xã hội.

Đây được xem như một mẫu số chung của nghệ thuật đích thực Thêm nữa, việc

viết về nước ngoài không phải là điều hiếm gặp Có thể kể ra những trường hợpnhư M Gorki và những truyện ngắn về nước Mỹ, văn sĩ Mĩ đoạt giải Nobel, PearlBuck cùng những cuốn tiểu thuyết tuyệt vời về Trung Quốc hay như những trangviết về Tây Ban Nha của E Hemingway không phải là xa lạ với người đọc Cũngđừng nghĩ Hồ Anh Thái làm công việc của người đi sứ Nhà văn không bước trêncon đường mòn của lối viết mang tính xã giao, trả nghĩa, lối viết tụng ca về tìnhhữu nghị giữa các quốc gia, dân tộc Trong văn chương, anh cũng làm nhiệm vụ

của người đi sứ nhưng mang sứ mệnh truyền đi thông điệp về con người với những

vấn đề đang đặt ra cho số phận của nó trên bất kỳ mảnh đất nào trên hành tinh này Anh cũng đã bước qua được ngưỡng cửa của sự khác biệt và xa lạ để đi vào

ngôi đền cổ văn hóa trong công cuộc hội nhập Trong hành trình đó, những kiếpnhân sinh, những mảnh đời trôi dạt mà anh gặp trên khắp nẻo đường Ấn Độ đãđem đến niềm cảm hứng sâu sắc, từ đó thêm động lực giúp nhà văn lần tìm nỗiniềm của những số phận khác nhau, hướng tới những câu hỏi và tìm lời giải đápcho bài toán cuộc đời

Từ mối duyên lành với Ấn Độ, nỗi đam mê và sự am tường về văn hóa, vềcon người của xứ sở này cộng với khả năng sáng tạo thiên bẩm đã làm nên những

điều kỳ diệu cho tập truyện Tiếng thở dài qua rừng kim tước Người đọc dễ nhận ra

hành trình đi vào những thân phận bất hạnh luôn đưa tới những tiếng thở dài sâutận bên trong, nhất là khi những hình ảnh được phản chiếu kia dường như thấp

thoáng gương mặt của chính mình, gương mặt Việt Nam Cũng là một đất nướcnông nghiệp đang tìm cách thoát khỏi đói nghèo, lạc hậu, Ấn Độ còn phải chịuđựng cả một lịch sử phân biệt đẳng cấp kéo dài hàng nghìn năm để lại bao nhiêu di

chứng Dưới ngòi bút của Hồ Anh Thái, "những chân dung Ấn Độ hiện lên sắc nét

và gần gũi khiến ta ngạc nhiên" [70; tr 319] Đó là một Ấn Độ đan xen giữa cuộc

sống hiện đại với những tăm tối của một đất nước đang sống cuộc sống ngàn năm.Đằng sau vẻ đẹp hấp dẫn về một thế giới phương Đông huyền bí, tuyển tập gồmmười một truyện ngắn về Ấn Độ hé mở những bi kịch nhân sinh Nhận thức về bảnsắc, tính cách, tinh thần Ấn Độ không phải là cái bề ngoài mà là những thẳm sâubên trong ngôi đền cổ đầy sức hút nhưng không phải kẻ dị giáo nào cũng vào được

(Người Ấn) Đó không phải sự chuộng lạ, ghi chép những chi tiết hiếu kỳ vặt vãnh.

Lẩy ra từ hiện thực đó những bi kịch của nhân sinh, trang viết của Hồ Anh

Thái đã níu giữ và ám ảnh người đọc bằng nhiều chiêm nghiệm, chắt lắng về cõi

người Người đọc nhận thấy ở đây những vấn đề mang tính toàn cầu, mang tính

nhân loại phổ quát làm tăng giá trị, tầm vóc văn chương của tác giả này Tất cảxuất phát từ sự đối mặt trực tiếp của nhà văn với cái mơ hồ của bản thể và vũ trụ,

từ thiện chí và sự lao tâm muốn góp phần giải thoát con người khỏi sự bất công và

bế tắc, từ những mối ưu tư tạo nên mong muốn kỳ diệu khỏa lấp những thiếu hụt,những cái không hoàn hảo của thế giới nhằm đánh động suy nghĩ và thay đổi cáchnhìn nhận của con người, từ đó thay đổi cách sống của mình

Một điểm nổi bật của nhiều truyện ngắn trong tuyển tập Tiếng thở dài qua

rừng kim tước là sự đề cập số phận người phụ nữ Trên lãnh giới phương Đông cổ

truyền, phụ nữ cho đến nay vẫn là người gánh chịu nhiều thiệt thòi, nhiều nỗi bấthạnh nhất Có nhiều nguyên do dẫn đến bi kịch của người phụ nữ Trước hết, họ lànạn nhân của những hủ tục khắc nghiệt và sự phân biệt bất bình đẳng về giới Về

điều này, ám ảnh người đọc nhất là truyện ngắn Tiếng thở dài qua rừng kim tước

-câu chuyện về Nilam Sinh ra làm kiếp đàn bà, Nilam cũng như bao người con gáibất hạnh khác bị trói buộc bởi những hủ tục vô nhân của đạo Bàlamôn Món hồimôn sáu mươi ngàn rupi như một sợi dây oan nghiệt buộc thít lấy họ Xinh đẹp,tràn đầy sức sống, tình yêu, đóa kim tước vàng rực sắc hương mang tên Nilam làniềm mơ ước của bao trai làng Lẽ ra nàng phải được hưởng một cuộc sống hạnhphúc Vậy mà Nilam bỏ học giữa chừng vì phải theo cha mẹ về nhà lấy chồng.Việc lấy chồng được quyết định ngay vì thời cơ có một đám hỏi với giá phải chăng

đã đến đúng lúc gia đình cô chuẩn bị gần đủ số hồi môn Bố mẹ cô cho con gái đilấy chồng như muốn giải quyết xong một món nợ Nilam lấy chồng mang theo kỷniệm về mối tình đầu mà ngay cả lời chia tay với người yêu cô cũng chưa nóiđược Đám cưới diễn ra như một sự kiện bi hài Chú rể Raja vì quá sung sướng

mà có những hành động bất thường, khinh suất bị coi là khiếm nhã với nhà gái.Vậy là Nilam "được" lấy một trong ba cậu em họ của Raja với món hồi môn giảmxuống còn năm mươi ngàn rupi (!) Nhưng bi kịch của Nilam thực sự bắt đầu từ khi

cô sinh con gái Những đứa trẻ gái vốn không được chào đón trên cuộc đời đầy oannghiệt này Nhà chồng vì thế đã mắng mỏ, nhục mạ Nilam Nhẫn tâm hơn, bà mẹchồng độc ác tưới xăng vào người con dâu và đốt Tất cả chỉ vì cô "không biết

đẻ" Nilam thoát chết nhưng khuôn mặt bị biến dạng vô cùng xấu xí và những vếtthương trong tâm hồn cô vĩnh viễn không bao giờ lành được Sinh đứa thứ haicũng là gái, nỗi thất vọng trong lòng người mẹ bất hạnh lại càng chồng chất:

"Mười mấy năm sau sẽ phải lo cho nó như lo cho con chị, lại mất năm mươi nghìnrupi hồi môn, chưa tính trượt giá Nó lại sẽ bị cò kè giá cả, bị tưới xăng lên ngườiđốt, gọn gàng nhanh chóng, đỡ phải đem ra bãi hỏa táng với bao nhiêu thủ tụcphiền hà" [70; tr 34] đã đẩy Nilam đến quyết định giết nó ngay lập tức vì cho rằng

đó là cách giải thoát duy nhất cần cho đứa con khỏi kiếp đàn bà đầy tủi nhục, đớnđau Phút chôn con cũng là phút Nilam xinh đẹp tội nghiệp đã chết Người đàn bà

tự đào cho mình một cái huyệt để sẵn Từ đó, Nilam trở thành kẻ làm phúc chuyên

đi giải thoát cho các bé gái sơ sinh (Cô làm thay công việc mà nếu ở bệnh việnphụ sản thì các hộ lý đã giải quyết sớm trước khi các bé gái kịp nhìn thấy ánh sángcủa cuộc sống bên ngoài) Ở mỗi ngôi mộ, Nilam đánh dấu bằng một hạt kim tước.Rừng kim tước phủ đầy trên các ngôi mộ kia "hắt ánh vàng rực xuống làng", "rũhết lá xanh chỉ còn giữ lại vòm hoa vàng buông xõa thướt tha như mái tóc vàngcủa đám con gái tuổi mười bảy" [70; tr 39] là như biểu tượng của một nỗi bi hậnmang sức tố cáo mạnh mẽ và vô cùng thống thiết Sự tái sinh của những bé gáitrong màu vàng bừng chói của rừng kim tước làm sao có thể thay thế được sựsống, cuộc đời của những nàng thiếu nữ mà sắc đẹp và tình yêu không thể tồn tạidưới sức nặng của bao nhiêu hủ tục lạc hậu và vô tình?

Bên cạnh những hủ tục lạc hậu, sự áp chế của thần quyền cũng cản trở bướctiến của xã hội, của con người về mặt nhận thức Không ít bi kịch, cảnh ngộ éo lecủa con người sinh ra từ đó Có thể thấy rõ điều này trong câu chuyện về việc đượcphong thần và bị phế truất của Nữ Thần Đồng Trinh Sabana Thân phận Sabana

trong truyện Đi khỏi thung lũng mới đến nhà cũng giống như các vũ nữ đồng trinh

bị bán khoán rồi mang ra đấu giá (Cuộc đổi chác) Khi có kinh nguyệt, Sabana lập

tức bị phế truất sau mười năm trị vì trong cung Thần Nữ Cựu nữ thần bị coi là đã

uế tạp, đã mất thiêng lập tức bị đưa ra khỏi cung điện, trở lại với tên tục Sabana, bị

bỏ mặc phải tự tìm đường về quê Vị nữ thần bị thất sủng bơ vơ, thiếu chút nữa là

bị bán vào nhà chứa; bị cuốn đi trong làn sóng người biểu tình làm cách mạng náoloạn; bị xô đẩy, đánh đập May mắn thay, cô gặp một chàng trai tốt bụng và đượcanh đưa về nhà Nhưng gia đình người anh trai, nay giàu có vốn chỉ nhớ đến emgái mỗi khi cần viện trợ, chu cấp từ bổng lộc của cô, đã từ chối đón nhận Sabana

Vì từng là nữ thần nên cô không thể sống như người bình thường, sẽ không mộtchàng trai nào dám lấy cô làm vợ "Người ta tin rằng chồng của nữ thần sẽ chết vìtai nạn, chết bất đắc kỳ tử" Vậy là, phong tục, tôn giáo có thể đưa con người lêntột đỉnh vinh quang với địa vị danh giá của một nữ thần nhưng nó cũng sẵn sàngvứt bỏ không tiếc con người ấy như một vật đã hết hạn sử dụng Nó cũng vô tráchnhiệm, chẳng quan tâm đến những mất mát mà người ta phải gánh chịu sau này.Thương thay cho những đứa trẻ xinh xắn, đáng yêu! Chúng nào biết rằng khi đượclựa chọn làm nữ thần cũng đồng nghĩa với việc định ra cho mình một tương lai saukhi bị thất sủng: sẽ chết già nơi thôn cùng xóm vắng hay dạt vào một ổ chứa muavui thân xác cho những kẻ mới trước đó còn quỳ mọp trước mình Sabana thật

ngây thơ khi cô lên giọng giống như những lần thét lên trong cung Thần Nữ: Ta là

Nữ Thần Đồng Trinh Sabana đây! Đám đông không vì thế mà lắng xuống bởi

trước họ nữ thần chỉ còn là cục đất thó mất thiêng Mọi việc diễn ra như trò đùa màhết sức nghiệt ngã Cái thung lũng nơi họ sống giống như một cái lòng chảo "Cảthủ đô nằm gọn trong một thung lũng Một bức thành núi non quây tròn xungquanh Có đến hơn chín mươi phần trăm dân số suốt đời quẩn quanh trong thunglũng, sinh con đẻ cái trong thung lũng, rồi cũng chết luôn trong cái thung lũng nhưmột cái chảo rang Chưa một lần họ vượt núi để ra khỏi thung lũng, ra với thế giớibên ngoài Thì thần thánh cũng tự tìm lấy trong thung lũng mà phong lên" [70; tr100] Cái thung lũng này mang ý nghĩa biểu tượng Đó là sự bủa vây cuộc sốngcon người bởi những tăm tối của lạc hậu, của thần quyền Sự mù quáng ngăn

không cho con người thấy ánh sáng, thấy đường chân trời Chàng trai tốt bụng

Govinda xuất hiện trong đời Sabana như hiện thân cho niềm tin vào sự thay đổi.Nhờ sự giúp đỡ của chàng trai, Sabana đã may mắn thoát ra khỏi cái thung lũng

"núi non vây tròn xung quanh, con người ở đấy chẳng biết đường chân trời là cáigì", cũng là bước ra khỏi bất hạnh đến với chân trời mới của cuộc đời Nơi ấykhông có thần quyền, không có định kiến, chỉ có tình thương giữa người với người,

sự trân trọng những giá trị đích thực của cuộc sống

Nỗi bất hạnh của loài người còn đến từ những nguyên nhân khác Đó là sự

đói nghèo Điều này cũng có trong Tiếng thở dài qua rừng kim tước nhưng nó được nhấn mạnh hơn trong Đàn kiến Cô bé tội nghiệp Kamla là nạn nhân của đói

nghèo Vì quá cùng quẫn, cha mẹ Kamla đã bán cô bé cho một người đàn ông đángtuổi cụ - một gã người Ả Rập sáu mươi hai tuổi trong khi cô bé mới mười ba.Nguyên do là: " lão già này đưa cho bố mẹ nó tám nghìn rupi mua một chiếc xích

lô mới, thay cho cái xích lô đã cũ nát bố nó vẫn dùng để hành nghề lâu nay Lãotặng bố Kamla một chai rượu Tặng mẹ một tấm sari rẻ tiền Tặng năm đứa em lítnhít như chuột nhắt mỗi đứa một cái áo hoặc một cái quần Đứa được áo thì khôngđược quần Bán được một đứa con gái như vậy là hời Gia đình bớt được mộtmiệng ăn Nay mai không phải lo kiếm bốn chục nghìn rupi để cưới chồng cho nó"[70; tr 61] Vì vậy, cô bé bị cưỡng bức, bị xâm hại tình dục, bị đưa lên máy bay đểđến một xứ sở khác cùng một người đàn ông xa lạ, bẩn thỉu và táng tận lương tâm

Đó chẳng phải là nỗi kinh hoàng, là địa ngục với một bé gái còn rất non nớt tuổiđời? Có ai quan tâm đến những chấn động tinh thần mà cô bé đã phải trải qua?

Đến đây, có lẽ người đọc sẽ nghĩ đến những lời V Hugo viết ở Lời nói đầu

cuốn Những người khốn khổ: "Khi ba vấn đề lớn của thời đại: sự sa đọa của đàn

ông vì phải bán sức lao động, sự trụy lạc của người đàn bà vì đói khát, sự cằn cỗi của trẻ nhỏ vì những tăm tối chưa được giải quyết Khi trên trái đất còn ngu dốt

và tối tăm, thì những quyển sách như loại này còn có ích" [27; tr 2] Cũng có thể

nói hộ Hồ Anh Thái như vậy!

Đói nghèo luôn là bạn đồng hành của lạc hậu Không chỉ có đói nghèo, nạnbuôn người, lạm dụng tình dục trẻ em là câu chuyện không khỏi làm ta nhức nhối

dù những chi tiết này chỉ thấp thoáng qua một số truyện ngắn Đó là: khu vực đèn

đỏ có những phụ nữ Nêpan bị bán sang hoặc những gái quê được dỗ ngọt sẽ có

việc làm ở thành phố rút cục phải bán thân nuôi chủ chứa (Đi khỏi thung lũng mới

đến nhà) và cả chuyện người sản phụ cùng phòng Nilam tự hào với việc mình là

cỗ máy sản xuất những bé gái để cung cấp cho các nhà chứa kiếm tiền nuôi gia

đình (Tiếng thở dài qua rừng kim tước) Và hẳn người đọc còn nhớ khi Savitri

cùng đồng nghiệp ở châu Âu, cô thấy những đám con nít mười ba, mười bốn tuổichạy ra câu kéo, mời chào mấy chàng phi công Những đứa trẻ này cũng bị lừa bánsang đây Số phận của chúng đã bị cột chặt vào cuộc sống nhà chứa và những xóxỉnh mua vui rẻ tiền nhớp nháp Chúng không thể trở về vì tiếng tăm không biết,tiền không có, đường về lại xa Còn cả chuyện trẻ con ở những gia đình tan vỡ.Đứa bé con của Hansa mới mười tuổi đầu mà gương mặt già đanh, nói năng xoenxoét như một con yêu tinh Nó sớm mang một cái nhìn hằn học, thiếu tin tưởng vàongười lớn, kể cả với người mẹ mà nó vẫn bảo vệ nhưng người đàn bà này đã ném

nó vào trường nội trú cho rảnh nợ, cả với Savitri nhân hậu nó cũng không xem ra

gì (Đàn kiến)

Hồ Anh Thái đã phơi bày những bi kịch nhân sinh trên những trang viết đầm

ấm của mình Qua đó, ngòi bút của anh cũng vươn tới sự khái quát, suy tư chung

về thân phận con người Từ độ cao hàng ngàn mét so với mặt đất, cô tiếp viên

hàng không Savitri đã nhìn thấy dòng người đi lại dưới mặt đất như những đànkiến "Suốt đời chỉ bò ra bò vào Quẩn quanh miệng chén Lũ kiến ấy tha nhữnghòm tiền hòm đồ về chất lên thành tổ và sống trong ảo giác về tự do và lý tưởngriêng của chúng" [70; tr 66] Con người mải mê kiếm tìm hạnh phúc hay nói đúnghơn là mải mê vật lộn, mưu sinh, giành giật, yêu ghét, hàm ơn, hận thù (cả ngườitốt - kẻ xấu đều như vậy) mà không ý thức được nỗi khổ đau, bất hạnh của chính

mình Con người cũng không thể bay mãi với giấc mơ và sự trốn chạy vì rồi cuối cùng cũng phải đáp xuống một trạm trên mặt đất của hiện thực để tiếp thêm năng

lượng Đó là những trăn trở về cuộc đời, về con người Thân phận con người dưới

sự hủy diệt khủng khiếp của lạc hậu, của đói nghèo có khác nào con ong, cái kiến?

Và kẻ đứng ở trên cao nhìn thấy đàn kiến con người kia phải chăng đã thực sựđược là con người? Dòng suy tư của Savitri đã khắc sâu, làm rõ thêm bi kịch vềthân phận con người

Tuy không được xây dựng như một hình tượng trung tâm với những chi tiết

cụ thể, chỉ xuất hiện thoáng chốc trong Lá quốc thư nhưng nhân vật Rôza nói với

người đọc nhiều suy nghĩ Đây cũng là một số phận đáng thương Rôza và nhữngcon dân khác đang là nạn nhân của những trò đùa lịch sử, của các quốc gia, các dântộc đầy biến loạn - nơi mà người ta thông tin về các cuộc đảo chính như chuyệncơm bữa và các chính khách ngoại giao chỉ bận tâm về việc trình duyệt quốc thưnhư một cơ hội phô trương năng lực và khẳng định sự mẫn cán của mình Có baonhiêu gia đình ở đất nước hư cấu Malastan phải ly tán vì những trò đùa không hề

vô thưởng, vô phạt này? Rôza không thể trốn chạy nổi qua hải quan Mà cô cóthoát được đi nữa thì đây cũng chỉ là trường hợp ngoại lệ Còn bao người đangtrông mong một cuộc sống bình yên trên trái đất này, mong không có những cuộctháo chạy ở nơi vẫn được gọi là tổ quốc, là quê hương? Sự có mặt mà như vô hình

của Rôza - đôi mắt trong như như hai hồ nước hiện ra như ảo ảnh trước mắt Santo

"cằm tì lên cây vĩ cầm đỏ" và khúc Bi thương anh đã được nghe dù Rôza không hề kéo cây vĩ cầm - là điểm nhấn của câu chuyện Khúc Bi thương vẫn váng vất,

quanh quất trong hành trình trở về của Santo và đôi mắt Rôza như xoáy vào anhnhững câu hỏi về cuộc đời, về số phận con người

Hồ Anh Thái đã viết về những mảnh đời bất hạnh với một cái nhìn chânthực, sắc lạnh mà thấm đẫm chất nhân văn Đó là nhận thức về một Ấn Độ kiêuhãnh, tự mãn ngủ quên trong dòng suối thanh sạch, huyền hoặc chảy từ "trời cao"xuống Một Ấn Độ với "cuộc truy tầm chân lý siêu hình không ngừng nghỉ đã thuhết nội lực của chính mình và có lẽ vì thế vấn đề con người đã bị xem nhẹ?" [70; tr322]

Bi kịch nhân sinh - vấn đề đặt ra trong tập truyện có ý nghĩa không chỉ riêngvới Ấn Độ hay Việt Nam mà chung cho tất cả các quốc gia, dân tộc, cho ngày hôm

nay Bi kịch ấy được đặt trong một không gian nghệ thuật đặc biệt là Ấn Độ, trong một thời điểm nghệ thuật nhiều ý nghĩa là bước chuyển mình của hai thế

kỷ Hiện lên trong tâm trí người đọc một Ấn Độ đan xen đời sống hiện tại với

những tăm tối, một Ấn Độ đầy kịch tính trong cuộc đấu tranh giữa văn minh và lạchậu, thiện và ác, một Ấn Độ với những tuyến hàng không xuyên lục địa trên tầngcao nhân bản với những tiếp viên như Savitri vừa dũng cảm vừa bất lực trong cuộcđấu tranh với nạn buôn bán, mại dâm trẻ em mà kẻ thù là sự đói nghèo và lạc hậu,bất công sinh ra sinh ra từ sự nhẫn tâm của "đàn chuột cống dâm cuồng" Ở đó, cónhững nhà máy chất dẻo sản xuất bao cao su gây thảm họa ô nhiễm môi trường vàkiểu triệt sản đáng cấp hai lần bằng sáng chế, là nơi diễn ra không ít bi hài kịch về

sự hoán trao, đi - về giữa hai nền văn hóa Đông - Tây mà không hiếm kẻ mê muộicho rằng có thể "đi tắt" cũng thành công , nơi những bé gái sơ sinh sớm phải lìa

đời vì món nợ mang tên "đàn bà" Tất cả hiện lên dưới ngòi bút đậm chất nhân

văn với cái nhìn đầy xót cảm và nỗi đau đáu khôn nguôi về những vấn đề nhứcnhối của cuộc sống Trút tiếng thở dài sâu thẳm buồn cho nhân thế, cuộc đời, nhàvăn như muốn hỏi: đến bao giờ người ta mới thở phào nhẹ nhõm, đến bao giờ tiếngkhóc than nơi rừng kim tước oan nghiệt kia mới thật sự được tiễn biệt để xua đimột quá khứ thê thảm?

Nhận định của Philip Gambon có thể được xem như là gợi dẫn quý báu giúpđánh giá sâu hơn về cách nhìn hiện thực trong thế giới nghệ thuật của Hồ Anh Thái

ở tập truyện Tiếng thở dài qua rừng kim tước: "Những tác phẩm mở ra một tầm

nhìn xa, giàu chất tiểu thuyết trong chiều kích và niên đại Chủ đề của các tác phẩm là xung đột triền miên qua đường biên giới giữa các giá trị, các thời đại và các hệ tư tưởng ngổn ngang ở châu Á" [70; tr 341] Bi kịch nhân sinh là hiện thực

của các mối xung đột đó: văn minh và lạc hậu, kỹ nghệ vật chất lên ngôi hay sụp

đổ tinh thần, phương Tây hay phương Đông sẽ là điểm hẹn của tương lai hay cómột cuộc hôn phối kỳ diệu sẽ xảy ra?

Cũng cần ghi nhận thêm một khía cạnh khác trong thành công của nhà vănkhi viết về Ấn Độ Đánh giá của tiến sĩ văn học người Ấn K Pankey thật xác đáng:

"Những dòng chữ của Hồ Anh Thái là những mũi kim châm cứu Á Đông đã điểm

trúng huyệt tính cách của Ấn Độ" [70] Từ góc nhìn của một người Việt Nam, Hồ

Anh Thái đã chạm tới cái chiều sâu bí ẩn của tâm linh người Ấn: có một sức mạnh

kỳ lạ khiến người thanh niên mang bộ hài cốt của người mẹ qua bên kia đại dương

và sau khi vớt lên bộ hài cốt mà người tình ném xuống hồ với một ngón tay cònthiếu, anh đã quyết định từ giã nàng Cái gì làm nên sức hấp dẫn của Navin -Kitty không thể lý giải nổi Với Kitty, anh giống như cái ngôi đền nọ - đáng yêulắm nhưng cũng vô cùng khó hiểu

Nhà văn cũng hết sức hóm hỉnh và sâu sắc khi phát hiện ra con người rất Ấn

Độ đằng sau cái vẻ nhẫn nại đến kỳ quặc của Ananda (Người đứng một chân) Đây

là người Ấn thật sự với tất cả sự sùng kính, khổ hạnh và niềm tin dai dẳng Đó là

sự bền bỉ của tinh thần Ấn truyền thống đã tồn tại hàng nghìn đời Ý thức về đờisống tâm linh đã làm nên chiều sâu triết học cho truyện ngắn của Hồ Anh Tháitrong nhận thức về bản thể Điều đó cho thấy: mọi sự thâm nhập từ bên ngoài theokiểu "đi tắt" sẽ không khác gì một sự báng bổ ngây thơ, tất sẽ gặp thất bại Có khicuộc đồng hóa văn hóa, sự tìm kiếm văn hóa sẽ đem về cho người ta không phảinhững điều huyền bí, cao sâu Anh chàng Henrich người Đức mê mẩn mong lộtxác trở thành người Ấn chính hiệu nhưng rút cục anh ta "đã mang về từ những đềnthờ nghi ngút không phải một đóa hoa chân lý mà là con rắn độc có tên Devadasiđặt lên giường mình" [70; tr 322] Devadasi nào phải kẻ nô lệ của thánh thần Cái

vẻ tội nghiệp trước đây của cô ta đã khiến Henrich lầm tưởng

Như vậy, qua những câu chuyện về Ấn Độ của Hồ Anh Thái, người đọc cóthể nhìn ra những vấn đề mang tính toàn cầu đầy nhức nhối, trở trăn Đó là nhữngvấn đề lớn của đời sống con người mà những ai có trách nhiệm đều quan tâm Điềunày chứng tỏ khả năng khái quát cuộc sống và tầm vóc tư tưởng của truyện ngắn

Hồ Anh Thái

Viết về Ấn Độ của ngày hôm nay, nhà văn đặt ra câu hỏi: Con người đangsống như thế nào, tất cả sẽ đi về đâu? Và liệu rằng có tìm trong hiện tại câu trả lờihay truy tầm trong truyền thuyết của nhân loại những điều khả thủ nhằm giải quyếtnhững vấn đề đang đặt ra của thế giới đương đại? Chúng tôi sẽ tìm lời giải đáp chocâu hỏi này trong phần tiếp theo

1.3.2 đến sự tìm kiếm niềm tin từ tôn giáo

Giữa khi đời sống văn học trong nước đang bước vào một giai đoạn riết ráophát hiện những góc khuất của đời sống, phơi bày những hiện thực trần trụi củacuộc đời thì Hồ Anh Thái lại đi vào những trang viết mang đậm màu sắc huyềnthoại với những câu chuyện về tôn giáo, tâm linh Có vẻ như nhà văn không hòanhập vào dòng chảy chung của văn học? Thực tế không phải như vậy, chưa bao giờnhà văn đi ra khỏi quỹ đạo của đời sống văn học mà luôn song hành với nó Dườngnhư năng lượng sáng tạo của nhà văn giờ mới thực sự phát lộ, lại được kích thíchbởi không khí thời đại cùng những điều kiện thuận lợi của hội nhập Những tiêncảm tốt lành của nhà văn đã xuất hiện góp phần đổi mới văn học trên cái lãnh địa

mà mình am hiểu Điều này giúp anh không dừng lại ở những vấn đề thông thường

mà đi vào những tầng viết sâu hơn, phần nào giải đáp những băn khoăn của thờiđại.

Con người hiện đại dường như đang đứng trước sự khủng hoảng về tínngưỡng và đức tin Nguyện cầu nào có đem lại sự cứu rỗi cho thế gian khỏi nhữngbất hạnh mà con người tàn phá và gây ra cho nhau? Có lẽ vì thế mà sáng tác của

Hồ Anh Thái theo đánh giá của nhà phê bình văn học người Pháp Christian Petr:

"luôn phảng phất sự chịu đựng và đau khổ Và anh đã hướng người đọc có những

dẫn dụ, những tấm gương cũng như tư tưởng của Đấng Giác Ngộ để rồi cân nhắc

và soi xét, tùy theo thực tế xã hội và lịch sử của mình" [70; tr 343].

Tiếng thở dài qua rừng kim tước hướng những vấn đề trên ra cả thế giới.

Những chuyến du hành trên miền đất của Phật tổ với cây bồ đề mấy nghìn năm tỏa

bóng, những ngôi đền thiêng trầm mặc đã đem lại bầu sinh quyển tôn giáo, tâm linh cho các tác phẩm được đánh dấu bằng những truyện ngắn viết về Ấn Độ của

hôm nay nhưng lại kết thúc bằng những câu chuyện về cuộc đời Đức Phật, ngườidường như phải đưa ra câu trả lời cho tất cả những câu hỏi đặt ra từ các sự kiệnđang diễn tiến Nhà văn đã mượn những dáng dấp cổ điển để đem lại cho conngười cuối thế kỷ XX những ý tưởng hiện đại - dù rằng về cơ bản những vấn đềđặt ra không mới nhưng có phần nghiêm trọng hơn Khỏi phải bàn đến chuyện tìm

về Ấn Độ của những dòng người vội vã - họ chỉ ghé thăm thoáng chốc cái tượngđài tư tưởng và cái nôi của Phật giáo Cũng chưa bàn đến mục đích hướng thiện vàtinh thần nhân văn từ truyện tích Phật giáo trong truyện ngắn Hồ Anh Thái Câu trảlời nằm ngay trong đề tài nhà văn lựa chọn Sự giải thoát, chấm dứt bi kịch của conngười để cuộc đời không còn là bể khổ nằm ở một số khả năng Trong đó có sự tìm

về tôn giáo, trở về với tâm linh Nhà văn đã tạo ra những "cổ tích mới" trên cái

nền xưa cũ, tiêu biểu là ba truyện ngắn: Chuyện cuộc đời Đức Phật, Đến muộn,

Kiếp người đi qua Tôn trọng trật tự hành trình giác ngộ, hỉ xả, từ bi của Phật tổ từ

khi sinh ra cho đến lúc viên tịch song Hồ Anh Thái đã có sự sắp xếp linh hoạt đểcái tinh thần Phật giáo hiện ra mang màu sắc văn chương hấp dẫn với sức thuyếtphục bằng những tình tiết và đối thoại nhằm bộc lộ tâm lý nhân vật để thế giới kiasống động và chân thực, gần gũi với cuộc sống con người

Trong Chuyện cuộc đời Đức Phật, sự cụ thể hóa các giáo lý cơ bản của nhà

Phật đã được thể hiện qua hành trình tìm kiếm và đắc đạo của Phật tổ bằng nhữngtình huống cụ thể trong đời sống của người Từ đó, Hồ Anh Thái không chỉ dựnglên một nhân cách hoàn thiện của Đức Phật mà hơn nữa còn muốn phát biểu quanniệm nhân sinh của mình (quan niệm này chịu ảnh hưởng trực tiếp từ nhân sinhquan Phật giáo): khi một người làm điều xấu thì tương lai người đó sẽ đau khổ cònkhi hành động với tình yêu thương thực sự thì người đó sẽ gặt hái được niềm vui

và hạnh phúc, "chính lòng từ bi sẽ đem đến bình yên và hạnh phúc" và "chỉ có tìnhthương mới diệt trừ được hờn oán, lấy oán trả oán thì oán còn" Đó cũng là tinhthần của hai truyện ngắn còn lại Chỉ có điều, nhà văn đã cụ thể hóa những "giớithuyết" đó vào từng nhân vật, từng số phận cụ thể mà Đức Phật gặp trong cuộc đời,

ở những tình huống cụ thể khác nhau dù căn bản vẫn dựa trên cốt truyện của sự

tích Trong đó, Đến muộn là quy luật nghiệp báo luân hồi và sự sám hối còn Kiếp

người đi qua là sự hướng thiện, quy y của cái ác trước tình yêu thương.

Võ Anh Minh trong bài viết Truyện tích Phật qua ngòi bút của Hồ Anh Thái cho rằng: "Mượn sự tích Phật giáo, tổ chức lại theo sáng tạo chủ quan của mình,

Hồ Anh Thái đã dựng nên những cốt truyện mới thể hiện niềm tin vào khả năng thức tỉnh, hướng thiện của mỗi con người, từ đó khẳng định tình yêu thương mà con người dành cho nhau là rất cần thiết, đó là giá trị vĩnh hằng" [70] Đó cũng là

cảm hứng, nguồn mạch chung trong sáng tác của Hồ Anh Thái dù bề mặt có biếnhóa, đa dạng đến đâu Qua những trang viết về Đức Phật, nhà văn muốn nhắn nhủrằng: con người hãy trở về, hãy sống trong suối nguồn của sự thánh thiện, của sựthức tỉnh lương tri; hãy trở về với tâm linh sáng láng, tốt lành và soi ngắm lạimình Đó chính là con đường để có thể lấy lại niềm tin - thứ niềm tin tuyệt đối mà

vì nó mà con người vĩ đại đã từ bỏ tất cả, ngoại trừ lòng yêu thương, để đến với

chân lý diệu kỳ - nhất là khi xã hội đang ngập tràn những điều xấu xa Đó chính là

câu trả lời mà nhà văn gửi đến mọi người, cũng là lý do anh viết về Đấng Giác Ngộ

và những chiêm nghiệm của Ngài về cõi nhân sinh Đề tài này cũng mang đến chotác phẩm của nhà văn chiều sâu tư tưởng, triết lý như đã nói với cái nhìn của conngười hôm nay, dù rằng, hướng giải quyết nói trên của Hồ Anh Thái chưa phải là

đã đi tới tận gốc rễ của vấn đề

Nhìn tổng thể, đọc truyện ngắn Hồ Anh Thái, ta thấy hiện thực được khámphá ở những chiều kích mới trên một quan niệm về sự mở rộng biên độ thực tại:

"Quả thực phải thêm vào chút tưởng tượng thì cái thế giới chật hẹp ấy mới được

nới rộng ra đến không cùng "[47] Đó là một bức tranh rộng lớn được xây dựng

trên nền một không gian đa chiều, đầy biến ảo, có những đứt gãy, những bấtthường, ngẫu nhiên không thể đoán trước, với những không gian ẩn dụ có sức biểuđạt lớn; trên một thời gian nghệ thuật vừa được sắp xếp tuyến tính theo truyềnthống nhưng biết chắt lọc và điều chỉnh, gia giảm sự kiện vừa có sự đi về, xáo trộnthời gian quá khứ và thực tại song luôn gợi cảm nhận về cái hiện thời

Có thể đi đến một kết luận rằng: thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn HồAnh Thái thể hiện khả năng nắm bắt, khám phá và diễn tả vừa cụ thể, sinh độngvừa bao quát xã hội của tác giả Hiện thực ấy vừa là cơ sở, lại vừa là kết quả sángtạo nghệ thuật của Hồ Anh Thái Bức tranh hiện thực - sự hình dung của tác giả vềthế giới - hiện lên với tất cả sự bề bộn, nham nhở, phồn tạp, nhiều trạng thái, nhiềugóc sáng - tối, nhiều giá trị tốt - xấu đan cài chứ không đơn điệu, bằng phẳng, nhợtnhạt Đó là một bức tranh nghệ thuật được nhìn từ những hiện trạng đời sống vừanổi cộm ồn ào vừa lắng kết những chiều sâu nhân bản Nó mang hơi thở, không khícủa thời đại mà chúng ta đang sống

Chương 2

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN HỒ ANH THÁI

Việc tìm hiểu thế giới nhân vật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái có ý nghĩaquan trọng đối với vấn đề khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn vì nhân vật làhình thức cơ bản để nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng Ở chương 1, khinói về bức tranh hiện thực trong truyện ngắn Hồ Anh Thái, chúng tôi cũng đã đềcập con người bởi hiện thực chỉ tồn tại, dựa vào và diễn ra trên hoạt động của conngười Song chúng tôi mới chỉ xem xét vấn đề trên tinh thần chung của bức tranhhiện thực, còn ở chương này, chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu những kiểu nhân vật nổibật mà nhà văn xây dựng trong truyện ngắn của mình Đây cũng là một công việccần thiết giúp nhận thức sâu hơn về thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Hồ AnhThái

Hồ Anh Thái từng phát biểu quan niệm về văn chương: "Tôi không đặt văn

chương vào tháp ngà mà để nó chung sống với những vấn đề nhạy cảm của xã hội"

[93] Trong đó, vấn đề nhạy cảm trung tâm của đời sống chính là con người Nhìnmột cách bao quát sáng tác của Hồ Anh Thái từ trước đến nay, có thể nhận thấy:con người luôn được đặt trong mối quan hệ với những biến động, va đập của cuộcsống Con người thường vào đời với đôi bàn tay sạch sẽ và lương thiện nhưng rồicàng đi càng phải giữ mình trong sạch, mà đời luôn muốn nhấn người ta vào nhữngchỗ không được lương thiện lắm Dường như con người ngày càng bất lực, dễ thỏahiệp với cái xấu, cái ác và dẫn đến kết cục đánh mất mình Đó là những con ngườiđược sinh ra, bước ra từ hậu chiến mang trong mình những tình cảm trong sáng,đẹp đẽ, nhận thức được giá trị đích thực của cuộc sống để khẳng định mình (tuykhông phải không có những kẻ cơ hội, xấu xa vì cái xấu thời nào chẳng có) Nhưngtrước những biến động, đổi thay của thời cuộc, trước đời sống kinh tế thị trường vàhội nhập, phần xấu xa, tầm thường trong một bộ phận con người xã hội có lúc trởnên phổ biến Từ cái nhìn trong trẻo, hồn nhiên, đầy tin cậy về con người ở thời kỳđầu sáng tác, nhà văn nhận ra những sự thực đáng buồn và không khỏi băn khoăn,trăn trở, xót xa, thậm chí có lúc thất vọng về sự suy thoái đạo đức của con người(mượn ý của nhà văn Lê Minh Khuê khi viết về tác phẩm của Hồ Anh Thái)

Về vấn đề phân loại nhân vật, trong cuốn Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, M.

Bakhtin cho rằng:

Con người không thể hóa thân đến cùng vào cái thân xác xã hội lịch sử hiện hữu Chẳng có hình hài nào có thể thể hiện được hết tất cả

-khả năng và yêu cầu con người ở nó, chẳng có tư cách nào để nó có thể thể hiện cạn kiệt hết mình cho đến lời nói cuối cùng như nhân vật bi kịch hoặc sử thi, chẳng có khuôn hình nào để có thể rót nó vào đầy ắp mà lại không chảy tràn ra ngoài [3; tr 72-73]

Con người trong văn học sau 1975 đã được khám phá với tất cả sự phongphú, phức tạp đến vô cùng, vô tận của nó Đó là con người không đơn giản, mộtchiều, khó phân biệt rõ ràng tốt - xấu, trắng - đen như trong văn học thời kỳ trước

mà đan cài lẫn lộn các mặt này Thêm vào đó, ảnh hưởng của những trào lưu sángtác mới và bản thân sự tìm tòi, cách tân trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của cáccây bút khiến cho việc nhận diện, định hình, gọi tên, đọc vị, phân loại nhân vậttrong các tác phẩm văn học không phải là chuyện dễ dàng

Trong luận văn này, chúng tôi xin đề xuất cách gọi tên một số kiểu nhân vậtnổi bật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái dựa vào tính chất, đặc điểm của nó trên cơ

sở quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Đó là: kiểu nhân vật kiếm tìm

và thức tỉnh, kiểu nhân vật lương thiện nhưng bất lực, kiểu nhân vật mang thói tật

và sự đánh mất bản ngã

2.1 Kiểu nhân vật kiếm tìm và thức tỉnh

Cuộc sống con người thực chất là một cuộc hành trình tìm kiếm những giá

trị, những chân lý thường hằng, là hành trình tìm về với bản ngã Nghi vấn "Ta là

ai?", "Ý nghĩa của tồn tại là gì?" là những câu hỏi luôn được nhân loại đặt ra.

Những câu hỏi đó sẽ càng trở nên riết róng hơn đối với những người có ý thức cánhân phát triển Nó thôi thúc họ băn khoăn, trăn trở, kiếm tìm Cùng với thời gian,lời giải đáp của cuộc sống sẽ đem lại những nhận thức mới cho con người Sẽ cónhững lời giải đáp khác nhau ứng với những dữ kiện lịch sử - xã hội hiện thời củacuộc sống mà cá nhân đang tồn tại

Trong văn học, những sáng tạo đích thực bao giờ cũng hướng người ta tớicác vấn thiết yếu ấy Xin điểm qua một vài ví dụ Đó là những trang viết của NamCao thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 với sự có mặt của những hìnhtượng trí thức nhận rõ được thực trạng "sống mòn" của mình, vật vã, giằng xétrong hành trình gìn giữ nhân cách và vươn lên lẽ sống cao đẹp Sang thời đại củavăn học cách mạng cũng có bao nhiêu hình tượng con người kiếm tìm và thức tỉnh

để tìm ra con đường hòa hợp cái tôi riêng vào cái ta chung của cộng đồng ĐếnNguyễn Minh Châu, đó là sự thức tỉnh trước những lầm lạc, ảo tưởng của conngười; sự thấm thía về những điều tưởng như bình thường mà vô giá, trước nhữngmối quan hệ phức tạp của cuộc sống và con người Trong mạch nguồn chung ấy,

Hồ Anh Thái cũng xây dựng cho mình những nhân vật kiếm tìm và thức tỉnh vớinhững nét mới mẻ, không kém phần sâu sắc thông qua những tác phẩm mang màusắc luận đề khá rõ Sự kiếm tìm và thức tỉnh này có thể nhận thấy rõ ở hai đốitượng sau:

2.1.1 Nhân vật " lớp trẻ" và " những cuộc kiếm tìm" 1

1 Tên một truyện ngắn của Hồ Anh Thái

Sau 1975, một hiện thực mới được thiết lập, những tiêu chí, thang bảng giátrị mới của cuộc sống đang được hình thành, hoàn thiện; con người Việt Nam bướcvào hành trình tìm kiếm mới Ở thời kỳ sáng tác đầu (trước đổi mới), Hồ Anh Thái

đã xây dựng được một hệ thống nhân vật trong tác phẩm của mình trên con đường

đi tìm ý nghĩa của cuộc sống Xuất phát điểm của hành trình này là những thúcbách, yêu cầu của thời đại, là nhu cầu tự thân của mỗi con người, là sự nhận thứclại truyền thống để nhận ra những chân giá trị vốn có đã trở nên lệch pha với thờiđại Và đích đến của cuộc kiếm tìm, thức tỉnh là sự khẳng định giá trị con ngườitrong sự nghiệp, tình yêu và cuộc sống Đó là những con người trẻ tuổi thời hậuchiến đang trong giai đoạn "cuối sông đầu bể" của cuộc đời, cái thời điểm mà sựthức tỉnh càng mang một ý nghĩa quyết định quan trọng Là những thanh niên trẻtrung, trong sáng, hồn nhiên, họ bước vào đời với một niềm tin ngọt ngào, sẵn sàngcống hiến và một tinh thần dựng xây cuộc sống Dầu một số truyện ngắn thời kỳnày của nhà văn còn mang dáng dấp thứ văn chương minh họa (tuy không lộ liễu

mà tự nhiên), cổ vũ cho một lý tưởng cao đẹp, một tinh thần cống hiến mình vì mọingười song cũng phải ghi nhận những trang viết nồng nhiệt của nhà văn trẻ tuổi đãmang đến cho văn chương lúc này một ngọn gió mát lành Nó chắp cánh cho niềmlạc quan của những con người đang đứng bên những đổ nát mà cuộc chiến để lạicùng bao mất mát đau thương và thôi thúc con người sống biết ước mơ Hành trìnhtìm kiếm được đặt trong những sự kiện mới mẻ, hấp dẫn dù không li kỳ song cũng

đã vượt ra khỏi mô típ về sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng, từ thung lũng đau

thương ra cánh đồng vui, từ chân trời của một người đến chân trời của tất cả Một

cách lặng lẽ, đó là những kiếm tìm trong bản thân đời sống con người, trong côngviệc, trong mối quan hệ giao tiếp, ứng xử hàng ngày, trong vun đắp tình yêu vàkhát vọng về một cuộc sống mới đẹp đẽ

Hồ Anh Thái buổi đầu sáng tác đã tập trung khắc họa, miêu tả hành trình đitìm lẽ sống, hướng tới sự hoàn thiện nhân cách của lớp người trẻ tuổi thời hậu

chiến qua hàng loạt những truyện ngắn: Những cuộc kiếm tìm, Cuộc săn đuổi, Nằm

ngủ trên ghế băng, Mảnh vỡ của đàn ông, Chàng trai ở bến đợi xe Đó cũng là

hành trình hướng thiện, khẳng định giá trị của bản thân được thể hiện một cách sâu

lắng và đẹp đẽ ở những tiểu thuyết trước đây của nhà văn: Người và xe chạy dưới

ánh trăng, Trong sương hồng hiện ra, Người đàn bà trên đảo Trong tiểu thuyết

của anh, luận đề về sự kiếm tìm và thức tỉnh khá rõ nét Tuy nhiên, cũng cần khẳngđịnh, với truyện ngắn, việc xây dựng kiểu nhân vật này góp phần làm rõ hơn vănmạch nói trên, định hình một cấu tứ giàu chất thơ, chất lãng mạn của Hồ Anh Tháicho văn học đương thời Nhân vật chính trong truyện đều là những con người nhậnthức được giá trị tốt đẹp của cuộc sống sau khi trải qua những sai lầm, vấp ngã, đãtừng sống vô nghĩa Đó là những tâm hồn luôn hướng thiện, khát khao cái đẹp, tìmkiếm những giá trị đích thực của cuộc đời

Nhân vật Kim (Những cuộc kiếm tìm) sau khi gác lại niềm đam mê với toán

học vì nhận ra mình lẻ loi, đã đi tìm tình yêu Trải qua nhiều lần tìm kiếm, đượcbạn bè giới thiệu, anh gặp gỡ những cô gái thật "ấn tượng" theo kiểu này hay kiểukhác để rồi nhận ra rằng: tình yêu đích thực chỉ có được khi mình tự tìm lấy, tự

phát hiện và biết trân trọng giá trị thật của nó chứ không xem đó là thứ tình cảmdùng vào việc phiêu lưu

Hiếu trong Nằm ngủ trên ghế băng thì sau một thời gian sống tự do theo ý

thích của mình (thích học võ, bỏ học, đi lính) từ một chàng trai ương bướng, ưadùng vũ lực đã nhận ra cái cần thiết trong cuộc sống là tình yêu thương, sự cảmthông, thấu hiểu lẫn nhau Anh hiểu ra rằng: người ta tôn trọng, quý mến nhau là vìvậy chứ không phải là do sợ hãi trước sức mạnh Sau lần bị đánh đến ngất xỉu,được mọi người chăm sóc, Hiếu bắt đầu có thay đổi, đã cảm nhận được sự ấm áp

từ những quan tâm, lo lắng, yêu thương của người thân và bạn bè Quan trọng hơn,anh đã nhận thấy con người ta không thể sống vô trách nhiệm với mọi người xungquanh, càng không thể vô trách nhiệm với bản thân mình

Trong truyện Mảnh vỡ của đàn ông, Bảo đã sống, đã tiếp xúc với những phụ

nữ trong đời: mẹ anh, Duyên, chị Thạch Trưởng thành qua những tiếp xúc ấy,suy nghĩ về cuộc đời của họ, anh nhận ra rằng: người đàn bà là mảnh vỡ của đànông đã mất Từ nhận thức ấy, anh đã tự nguyện nâng niu, hàn gắn những mảnh vỡ

đó Anh biết, tình yêu vững bền chứa đựng trong đó cả lòng thương, nó khác với

sự đam mê nhất thời Đó là lý do Bảo cảm thấy mình đúng khi đến với Duyên (một

cô gái tốt nhưng tật nguyền) bằng tình thương Cuộc hôn nhân của anh tuyệt nhiênkhông phải là một quyết định bồng bột, nông nổi

Đặc biệt nhất có lẽ là câu chuyện của Khải trong Chàng trai ở bến đợi xe

như một minh chứng thuyết phục hơn cả cho hành trình kiếm tìm và thức tỉnh củatuổi trẻ trong truyện ngắn Hồ Anh Thái ở chặng đầu Khải là một chàng trai cónăng lực nhưng không có chí tiến thủ, không nỗ lực cố gắng Anh chỉ luôn chờ đợinhững chuyến xe cuộc đời đến với mình một cách dễ dàng Khi còn học ở trường,làm luận văn, anh đã liên tục đòi đổi đề tài nhằm chọn cái dễ làm Ra trường, thất

nghiệp, anh tìm đến nhiều nghề, nghề nào cũng dễ làm khó bỏ Tất cả chỉ vì anh

ngại khó, ngại khổ Không biết đá bóng, Khải vẫn bạo gan gia nhập đội bóng củamột xí nghiệp rồi phải nhờ người em giống hệt mình đá hộ Anh kết bạn với Khoát

- một cô gái sống buông thả, vô tình, ngổ ngáo, biết không hợp nhưng vẫn buôngxuôi chỉ vì cô ta mang đến cho anh mọi thứ sẵn có Sau hết thất bại này đến thấtbại khác, chỉ đến khi nhận một kết cục ê chề, anh mới tỉnh ra trước cuộc sống vônghĩa để rồi tìm cho mình con đường dấn bước vào cuộc sống Khải đã hiểu anhkhông thể mãi làm cái đèn phản quang chỉ sáng lên khi có ánh sáng khác chiếu vàochứ không tự mình phát sáng Ý nghĩa của câu chuyện đã làm rõ giá trị biểu tượngcủa nhan đề và hình ảnh chiếc đèn phản quang ở cuối tác phẩm

Trong cái cuộn chảy miên man, bất tận của dòng đời hối hả, có khi nào tadừng lại tự hỏi về giá trị, ý nghĩa của cuộc sống? Thỉnh thoảng, nhà văn lại có một

câu chuyện tưởng như lạc điệu kiểu Làn ranh giới, Hàng xóm ở Seattle Quan sát

kỹ, ta thấy có những nhân vật chỉ xuất hiện thoáng qua nhưng không hề vô tình

Đó là chàng trai hàng xóm của một người bạn Mỹ trong truyện Làn ranh giới Câu

chuyện về anh không khỏi làm người đọc xúc động:

Một chiếc thuyền chở mấy thiếu niên bị lật trên sông Pôtômác, chàng trai ấy ở bên bờ không kịp nghĩ ngợi lao cắm đầu xuống bơi ra cứu Nước sông hôm ấy là nước xiết Chàng trai lập tức bị cuốn đi Tội nghiệp, anh bạn viết, nó là một chàng trai mảnh khảnh đăm chiêu ham đọc sách Có lần tôi đi qua nhà, nó đứng bên đường vẫy tay như là xin đi nhờ Chẳng qua chỉ để hỏi một câu mà nó không thể đợi ngày mai đến trường mới hỏi được: Chú ơi, ý nghĩa đích thực của cuộc sống là ở chỗ nào? [72; tr 169].

Kết thúc câu chuyện, nhà văn để nhân vật "tôi" hạ lời bình: "Người khôngbao giờ chất vấn thì sống mãi, người hỏi câu ấy khi mấp mé bên lề cuộc sống thìlao thẳng mà không cần nghĩ ngợi" [72; tr 169] Câu chuyện về chàng trai hẳn gợicho người đọc những suy tư về một con người đang trăn trở, kiếm tìm ý nghĩa cuộcđời, con người đó thực sự đã thức tỉnh!

2.1.2 " Cuộc đời đức Phật" 2 và hành trình " ngộ giác"

Sự kiếm tìm và thức tỉnh của con người còn được đặt trong một tương quan

rộng khi Hồ Anh Thái viết về đề tài Đức Phật Phải thừa nhận rằng: Cuộc đời Đức

Phật chính là hiện thân vĩ đại nhất của hành trình kiếm tìm chân lý và thức tỉnh,

một minh chứng đẹp đẽ, thuyết phục nhất cho mục đích hướng thiện của nhân loại.Con người được sinh ra với dự báo là sẽ mang đến cho thế giới một bậc thầy lớn và

sẽ làm thay đổi thế giới từ khi còn nhỏ tuổi đã sớm suy tư trầm mặc Những câuhỏi Người đưa ra vốn là những vấn đề vẫn làm chúng sinh đau đáu khôn nguôi:đâu là nguyên nhân của mọi bất hạnh, khổ đau mà con người phải chịu đựng? Cócách nào giải thoát cho con người khỏi những đau khổ này - tuổi già, bệnh tật, cáichết và bao nhiêu trầm luân của bể khổ? Để có lời giải đáp cho những câu hỏi ấy,Người đã từ bỏ địa vị cao quý, cuộc sống nhung lụa của mình và đến với chúngsinh không phải qua những gì tô vẽ mà là cuộc đời trần trụi Người đã từng trải quanhững lầm lạc, từng sống sung sướng mà không tìm thấy chân lý và cả khi đầy đọathân xác cũng không tìm được gì để cuối cùng ngộ ra rằng: mọi đau khổ bắt đầu từdục vọng của con người, mọi chúng sinh đều theo đuổi lạc thú để rồi kết thúc ở nỗibất hạnh, con người luôn chống lại những gì mình không thích Cả cuộc đời họ vìvậy chồng chất hận thù Suốt đời này sang đời khác, họ gây cho nhau toàn những

bất hạnh Sau cùng con người từ bỏ đã tìm thấy con đường chấm dứt mọi khổ đau:

nếu như mọi người đều tìm thấy chân lý như như chàng đã ngộ ra thì trong đầu óc

họ sẽ không còn chỗ cho lòng tham và hận thù Chính lòng yêu thương, từ bi sẽ

đem đến cho con người bình yên và hạnh phúc (Cuộc đời đức Phật).

Sự thức tỉnh của tên bạo hoàng Ajatasatru trong Đến muộn và của Angulimala trong Kiếp người đi qua là sự giác ngộ của những kẻ mà Đức Phật gặp trong đời Đến muộn là câu chuyện về sự thức tỉnh, sám hối muộn màng của người

con đã gây ra bao nhiêu tội lỗi Chỉ sau khi nghe người mẹ kể về tình thương cao

cả của vua cha dành cho y, y mới ân hận thì đã muộn Quy luật quả báo được thểhiện trong truyện ngắn đem đến sự thức tỉnh dù muộn màng trong đớn đau nhưng

2 Tên một truyện ngắn của Hồ Anh Thái

dù sao cũng cần thiết đủ để cho kẻ vốn sống tàn nhẫn, u tối nhận ra cái giá mình

phải trả Nếu sớm biết như vậy, người ta đã gieo nhân tốt, gieo mầm thiện để được hưởng quả phúc sau này Ahimsaka (Kiếp người đi qua) cũng trải qua những lầm

lỗi Kẻ từng ấp ủ khát vọng hiểu biết rộng lớn, vô tận đã tìm học thầy tốt, đã trởthành người học trò giỏi giang của người thầy lừng danh Chandra Nhưng chính sự

đố kỵ, ganh ghét của các đồng môn; sự bảo thủ, thiếu khoan dung của người thầy;

sự thành kiến, kỳ thị của người cha và mọi người khi chàng thất bại trở về đã đẩyAhimsaka vào con đường tội lỗi Khát vọng tìm đến chân lý tốt đẹp của chàng đã

bị chính những con người mà chàng từng yêu quý và kính trọng chặn đứng Uấthận và bi quan, Ahimsaka đã trút mọi thất vọng, hận thù lên đầu con người Chàng

đã trở thành một tướng cướp tàn bạo, dấn sâu vào tội ác mà không biết đến điểmdừng Nhưng cuộc gặp gỡ định mệnh với Đức Phật cùng những lời dạy bảo củangười đã làm chàng thức tỉnh Những dòng chữ ghi lời dạy của Phật "đã ám ảnh,bám riết lấy y, bắt y phải nghĩ ngợi, phải băn khoăn tự hỏi, tự giải đáp mà vẫnkhông thỏa mãn" [70; tr 218] Lần đầu sau bao năm sống trong hận thù, Ahimsaka

đã phải băn khoăn Và cuối cùng, chính tình yêu thương, lòng khoan dung củaPhật đã mở đường cho kẻ tay trót nhúng chàm trở về với bản tính lương thiện Y đãthực sự được phục sinh trong "đạo pháp của lòng yêu mến con người", đã tiếp thuchân lý: mạng sống là quý hơn hết thảy và làm điều thiện, bỏ điều ác thì không baogiờ quá muộn, "biển khổ thật mông mênh, song hễ quay đầu lại là tự khắc sẽ thấyđược bờ bến" [70; tr 223] Quá trình hoàn lương, phục thiện của Ahimsaka quả là

sự thức tỉnh đầy ý nghĩa

Điêu Tú Uyên đã cho rằng kiểu nhân vật hướng thiện mà Hồ Anh Thái tậptrung khắc họa trong các tác phẩm (như đã nói ở trên) một cách nhẹ nhàng mà sâu

lắng (sự vật vã ở nhân vật chưa hẳn là mạnh mẽ) cũng đủ cho thấy rõ nét quan

niệm nghệ thuật, lý tưởng thẩm mỹ về con người của nhà văn Anh đã đặt niềm tin

lớn lao vào con người, từ đó tạo nên những trang viết như những "liệu pháp" hữuhiệu, giúp thanh lọc tâm hồn con người, hướng con người tới cái thiện, từ đó có ýthức loại trừ cái xấu, cái ác ra khỏi đời sống Viết về những con người ấy, truyệnngắn Hồ Anh Thái hòa vào mạch chung của cuộc hành trình mê mải, miệt mài củacon người với trăn trở của một nhà văn đích thực Và trong cuộc sống hôm nay,những vật vã lương tâm như đã kể trên là điều hết sức cần thiết

Trong hành trình sống và sáng tạo của mình, Hồ Anh Thái luôn đặt lên bàncân những giá trị tưởng đã ổn định, đã cũ để mà nghiền ngẫm Sự kiếm tìm nhữnggiá trị mới là điều dễ hiểu Và đằng sau sự thức tỉnh chưa hẳn cái thay thế đã đượctìm ra Hành trình này vì thế chưa kết thúc và cũng không thể kết thúc Sự thứctỉnh sau hành trình tìm kiếm của con người trong truyện ngắn Hồ Anh Thái chính

là nhận thức về bản ngã, nhận ra được ý nghĩa tồn tại của mình trong cuộc sống.Cho dù con người đóng vai trò "lệ thuộc" trong tiến trình cuộc sống nhưng lại đượcban tặng ước muốn và sự tự do để có thể tự định đoạt cái chất lượng hiện hữu củamình Sự lựa chọn cho thấy nỗ lực của con người vươn lên kiếm tìm hạnh phúc,vươn tới những giá trị chân - thiện - mỹ Cuộc sống luôn cần những sự lựa chọn,tìm kiếm cũng bởi trong xã hội luôn tồn tại những thực tại với những giá trị khác

nhau, có những thực tại mang giá trị cao cả nhưng cũng có những thực tại manggiá trị thấp kém, tầm thường Đối diện với mỗi thực tại hay đứng trước những cơhội, thách thức, người ta phải cân nhắc, suy nghĩ để đi đến những quyết định, hànhđộng đúng đắn, phù hợp với hoàn cảnh, năng lực cá nhân và mục đích của cuộcđời

2.2 Kiểu nhân vật lương thiện nhưng bất lực

Suốt một thời gian dài 30 năm (1945 - 1975), ngự trị và chiếm lĩnh đời sốngvăn học dân tộc là những hình tượng sử thi kỳ vĩ Đó là hiện thân của con ngườicộng đồng tự tin, mạnh mẽ; là hiện thân cho lý tưởng, khát vọng và sự thi vị hóacủa sức mạnh dân tộc trước yêu cầu chiến thắng kẻ thù xâm lược Đến khi đất nướcthoát khỏi chiến tranh, cuộc sống trở lại với quỹ đạo bình thường, con người cánhân lại giữ địa vị thống soái, được tôn trọng, sự nhỏ nhoi của nó được chú ý, đượcthể hiện, đầu tư trên trang viết Đó là một xu thế tất yếu của thời đại mới trong vănhọc và cũng nằm trong quy luật vận động của đời sống tinh thần nói chung

Sau 1975, khi phát triển trong bầu không khí cởi mở và dân chủ hơn, vănhọc có điều kiện đi sâu vào tất cả các phương diện của đời sống hiện thực, đặc biệt

là đời sống cá nhân của con người thì kiểu nhân vật bi kịch (như trong các côngtrình nghiên cứu, tìm hiểu về nhân vật, quan niệm nghệ thuật về con người đã kháiquát và gọi tên như vậy) mới có điều kiện xuất hiện trở lại, nối tiếp những hìnhtượng bi kịch trong văn học truyền thống đã bị đứt đoạn sau ba mươi năm Nhânvật bi kịch trong văn học sau 1975 có mặt trong sáng tác của rất nhiều nhà văn nhưNguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp v.v Các tác giả chủyếu làm rõ bi kịch của cá nhân con người sau khi trải qua những năm tháng đauthương, khốc liệt, đang phải đối mặt với những mất mát to lớn mà cuộc chiến đểlại, đối mặt với cuộc sống hiện tại mà sự hòa nhập và tiếp tục không phải dễ dàng

Bi kịch của con người được cảm nhận, phân tích, mổ xẻ một cách chân thực hơnbao giờ hết Trong tiểu thuyết của Lê Lựu và Bảo Ninh, đó là những bi kịch đằngsau tấm huy chương với những vết thương không thể lành trên thể xác và trong cảtâm hồn của người lính bước ra từ chiến trường Ở truyện ngắn của Nguyễn HuyThiệp, đó lại là bi kịch của những con người lạc lõng trong một thế giới hỗn loạn -

đất không có vua và biển không có thủy thần Với Hồ Anh Thái, tuy không xây

dựng trong tác phẩm của mình kiểu nhân vật bi kịch một cách đầy đặn, đúng với ýnghĩa đích thực của từ này song là một trí thức cấp tiến, mẫn cảm trước các vấn đềcủa xã hội và con người, nhà văn đã không ngần ngại mổ xẻ những bi kịch nhân sinhbằng cái nhìn chân thực nhất Điều này phần nào đã được chúng tôi trình bày ở

chương đầu Ám ảnh người đọc nhất ở tập truyện Tiếng thở dài qua rừng kim tước

là số kiếp những nhân vật bi kịch Đó là những con người vốn tốt đẹp, lương thiện

nhưng lại mang thân phận khổ đau, bất hạnh và bất lực trước cuộc đời Tên gọi nhân vật bi kịch chưa thể hiện rõ được nét riêng của nhân vật trong truyện Hồ Anh

Thái dù rằng về bản chất, "con người lương thiện nhưng bất lực" và "con người bi

kịch" cũng chỉ là một Có hai dạng chính ở nhân vật kiểu này trong truyện ngắn của

nhà văn

2.2.1 Nhân vật là nạn nhân của hủ tục, của sự phân biệt giới và đói nghèo

Phần lớn các nhân vật kiểu này trong tập truyện nói trên đều là phụ nữ Từ

cuộc đời của người đàn bà tội nghiệp Nilam (Tiếng thở dài qua rừng kim tước) và nỗi khổ nhục của bé Kamla (Đàn kiến) đến sự giải thoát - trở về của cô gái đồng trinh Sabana (Đi khỏi thung lũng mới đến nhà) hay khúc Bi thương của nàng Rôza (Lá quốc thư) đều là hiện thân của những nỗi niềm cay đắng, những cuộc đời bất

hạnh Vây bọc họ là số phận dường như đã được sắp đặt sẵn với muôn vàn tráingang, đau khổ Bằng sự mẫn cảm và nhân hậu của một trái tim giàu yêu thương,

Hồ Anh Thái thấy được ở những con người này vẻ đẹp của sự trong trắng, hồnnhiên, lòng vị tha, đức hy sinh và sự đằm thắm của tâm hồn Những con ngườilương thiện và vô hại ấy lẽ ra phải được hưởng một cuộc sống hạnh phúc Nhưngtrớ trêu thay, bão tố cuộc đời đã xô đẩy họ đến bước đường cùng cực

Trong truyện ngắn Tiếng thở dài qua rừng kim tước, những cái chết của các

bé gái không phải do Nilam mà chính cái thế lực tinh thần phi nhân tính trong xãhội Ấn Độ dù đã tiến bước vào thời hiện đại vẫn làm nên cuộc thảm sát này Nilamcũng chỉ là một trong số các nạn nhân của hủ tục và sự phân biệt giới vô nhân đạo.Không thể chống lại cái thế lực vô hình nhưng có sức mạnh khủng khiếp ấy, Nilamphải chết, chết để kết thúc tấn bi kịch của cuộc đời Cái chết của cô gái đáng

thương là hồi chuông cảnh tỉnh gióng lên mạnh mẽ với lời kêu gọi: Hãy cứu lấy

con người! Trận cuồng phong của đất trời hay chính bão tố của lòng người được

góp từ bao nỗi oan nghiệt phải chăng có thể chấm dứt một cuộc đày ải đau đớn?Tiếng khóc của Amar đâu phải đã tiễn biệt được một quá khứ thê thảm, đau buồn

mà con người phải chịu đựng? Mọi điều rút cục cũng vẫn chỉ là tiếng thở dài bấtlực của nhân gian Còn bao nhiêu Nilam nữa vẫn phải hứng chịu những bất hạnhgiáng xuống người phụ nữ trên cuộc đời chưa hẳn đã hết tăm tối và bất công này?

Trong truyện Đàn kiến, từ một cảnh ngộ cụ thể, nhà văn cho ta thấy một

thực tế nghiệt ngã thường xuyên vẫn tồn tại trên đất Ấn ngay giữa thế kỷ XX:nghèo đói đã biến trẻ em thành một món hàng rao bán, đổi chác, thành vật dụngtrong tay những kẻ có tiền mà vô sỉ Đáng sợ hơn, đó còn là bằng chứng về sựchôn vùi mãi mãi niềm mơ ước về một cuộc đời tươi sáng của cô bé cũng như củabao đứa trẻ tội nghiệp khác: mơ ước được bay cao, bay xa trên bầu trời của tươnglai Trong thư gửi ân nhân của mình, Kamla viết rằng cô bé đang đóng gạch chomột ông chủ Sinh ra trên mặt đất, con bé phải ở lại với mặt đất Nó trở về với khuxóm ổ chuột ở Hyderabad, cách thủ đô một ngàn năm trăm cây số - nghĩa là ở một

nơi cũng không có "đường chân trời"! Và ai dám đảm bảo Kamla sẽ không còn

bị rao bán thêm lần nữa để cứu sống gia đình hoặc không còn bị xâm phạm, bị chàđạp nhân phẩm như đã từng hứng chịu?

Với Sabana, nữ thần Đồng Trinh của truyện ngắn Đi khỏi thung lũng mới tới

nhà, kết thúc tốt đẹp cho số phận của cô là một gợi mở lạc quan nhưng nó chỉ tồn

tại trong mơ ước của những con người đang phải sống nơi thung lũng không có

đường chân trời Hẳn người đọc cũng không thể quên được cuộc sống ở quê hương

Sabana Còn những thung lũng mù tối và đầy hủ tục như vậy thì vẫn còn nhữngcuộc trốn chạy đáng thương của bao nhiêu con người bé mọn.

2.2.2 Nhân vật của sự bất lực trên con đường kiếm tìm hạnh phúc

Truyện ngắn Hồ Anh Thái cũng gợi nhiều trở trăn về sự bất lực của conngười trên con đường đấu tranh vì công lý và kiếm tìm hạnh phúc Điều này đượcthể hiện rõ nét trong một số tác phẩm thuộc hai chặng sáng tác đầu của nhà văn

(Đàn kiến, Lá quốc thư, Ai là quỷ dữ? ).

Cô tiếp viên Savitri ở truyện Đàn kiến đã nhiệt tình, hào hứng biết bao với

việc chuẩn bị cho bé Kamla một tương lai tốt đẹp nhưng kết quả của phiên tòaphán xử cuối cùng lại làm cô hoàn toàn bất ngờ và thất vọng Kamla đã phủ nhậnviệc mình bị hại Savitri vì vậy rất khó hiểu về sự phản trắc của lũ trẻ (theo địnhkiến của Hansa - người yêu cô - là như thế) Mãi sau một thời gian dài, cô mới hiểuđược nỗi khổ tâm của Kamla Cô bé còn có sự lựa chọn nào tốt hơn? Nếu nó không

phủ nhận tội lỗi của cha mẹ thì thì sẽ kéo theo cái chết của cả gia đình, vì bị xử tù,

vì đói khát Không phải ngẫu nhiên tác giả đưa thêm chi tiết "một đứa em của

Kamla vừa mới chết vì đói, ốm không có thuốc" Mọi cố gắng của nữ tiếp viên đãkhông mang lại kết quả, nó không làm thay đổi sổ phận của Kamla đáng thương.Savitri cũng chưa thể lấy lại niềm tin cho đứa con riêng của chồng về người lớncũng như về hạnh phúc Nỗ lực ấy không khác gì một giọt nước rớt xuống đạidương, một hạt cát ném vào sa mạc Savitri làm tiếp viên hàng không, cô bay trênbầu trời, vươn tới những tầm cao hơn để hình dung thế giới con người như đànkiến "suốt đời chỉ bò ra bò vào Và sống trong ảo giác về tự do và lý tưởng riêngcủa chúng" [70; tr 66] Nữ tiếp viên này đã bất lực trong mong muốn thay đổi sốphận một con người cũng như mong muốn làm cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn

Cũng trong Đàn kiến, hẳn người đọc còn nhớ tới sự kiện máy bay bị không

tặc khống chế Nhưng ý nghĩa của nó không tiêu cực như người ta vẫn nghĩ hoặcnếu có thì lại đáng buồn theo một nghĩa khác Tên không tặc cũng là một hiện thâncủa con người lương thiện mà bất lực trước số phận Gokhale muốn làm một kẻ ác

mà không thể Sở dĩ anh có hành động điên rồ như vậy cũng chỉ vì quá bế tắc, quábất lực mà thôi Hãy lắng nghe câu chuyện của anh và chia sẻ: thất nghiệp Dù cóbằng tiến sĩ hóa học vậy mà anh đã không gặp may giữa cái thời buổi người tađang trút hàng triệu tấn hóa chất lên khắp hành tinh này để thỏa mãn nhu cầu tiêuxài của bầy kiến nọ Anh đã hy vọng mớ giấy khen, bằng tốt nghiệp sẽ giúp mìnhkiếm được tiền theo đúng năng lực của bản thân ở Australia, còn ở Ấn Độ này, nóchỉ được coi như mớ giấy lộn Tằn tiện lắm, Gokhale cũng chỉ đủ sức thuê mộtquầy nhỏ tồi tàn để bán trầu và thuốc lá Nghe lời một người bạn rủ đi buôn, anh đãđầu tư ba mươi ngàn rupi vào một chuyến gỗ đàn hương khai thác trộm Chuyến xe

bị bắt giữ, món tiền tiêu tan Mà đó lại là tiền bán món đồ trang sức cuối cùng của

bà mẹ góa bụa đáng thương Quầy bán trầu và thuốc lá cũng phải đóng cửa vìkhông có tiền thuê tiếp Anh bòn vét nốt của mẹ hai ngàn rupi, mua một vé máybay đi Bombay và mang theo một bánh xà phòng giả làm thuốc nổ để khống chếđoàn bay, bắt họ đến nơi anh cần Dù cuối cùng Gokhale cũng được phóng thích