Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của vũ hùng

Phạm vi nghiên cứu của đề tài này là Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi c ủa Vũ Hùng, trong đó, chúng tôi chủ yếu khảo sát ba phương diện cụ thể là thế giới nhân vật, thời gian

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

TH Ế GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG

TRUY ỆN THIẾU NHI CỦA VŨ HÙNG

Chuyên ngành : Lí lu ận văn học

Mã s ố : 60 22 01 20

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS NGUYỄN HOÀI THANH

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

khảo sát, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và do chính sự nỗ lực nghiên

cứu của tôi

Tác giả luận văn

Huỳnh Bảo Ngọc

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này được thực hiện dưới sự hướng dẫn, động viên, giúp đỡ tận tình của TS Nguyễn Hoài Thanh Xin gửi đến thầy lời cảm ơn chân thành nhất!

Tôi chân thành cảm ơn nhà văn Vũ Hùng đã cung cấp những tư liệu quý giá liên quan đến đề tài luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu và Phòng Sau Đại học cùng quý thầy cô trong Khoa Ngữ văn đã tạo điều kiện để tôi học tập và hoàn thành khóa học

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến bạn bè và người thân đã tạo điều kiện, động viên tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 03 năm 2016

Học viên

Huỳnh Bảo Ngọc

M ỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

M Ở ĐẦU 1

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ QUAN NI ỆM NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN VŨ HÙNG 7

1.1 Thế giới nghệ thuật 7

1.1.1 Khái niệm 7

1.1.2 Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn 8

1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn 9

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật 9

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người 10

1.3 Quan niệm nghệ thuật của tác giả Vũ Hùng 12

1.3.1 Nhà văn Vũ Hùng và quá trình sáng tác 12

1.3.2 Khái quát về thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng 22

1.3.3 Triết lý trong tác phẩm Vũ Hùng 25

Ti ểu kết Chương 1 27

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI C ỦA VŨ HÙNG 28

2.1 Nhân vật văn học và thế giới nhân vật 28

2.1.1 Nhân vật văn học 28

2.1.2 Thế giới nhân vật 33

2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng 33

2.2.1 Nhân vật – con người 34

2.2.2 Nhân vật – con vật 41

2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 49

2.3.1 Miêu tả ngoại hình, hành động của nhân vật 49

2.3.2 Xây dựng nhân vật qua cách gọi tên 52

2.3.3 Xây dựng nhân vật qua thế giới nội tâm 54

Ti ểu kết Chương 2 57

Chương 3 KHÔNG GIAN, THỜI GIAN VÀ NGÔN NGỮ NGHỆ THU ẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI CỦA VŨ HÙNG 58

3.1.Không gian nghệ thuật trong thiếu nhi của Vũ Hùng 58

3.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật 58

3.1.2 Không gian thiên nhiên 58

3.2 Thời gian nghệ thuật 67

3.2.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật 67

3.2.2 Thời gian nghệ thuật theo trình tự thời gian tuyến tính 68

3.2.3 Thời gian đan xen giữa quá khứ và hiện tại 72

3.3 Ngôn từ nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng 75

3.3.1 Khái niệm ngôn từ nghệ thuật 75

3.3.2 Ngôn từ nghệ thuật giàu chất thơ 76

Ti ểu kết Chương 3 81

KẾT LUẬN 82

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 85

MỞ ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Có thể nói, trong cuộc đời của mỗi con người, tuổi thơ chính là quãng thời gian đẹp nhất và đáng nhớ nhất Chúng ta không chỉ được lớn lên với những lời

ru, câu hát, mà còn lớn lên với những câu chuyện, những trang sách góp phần

bồi dưỡng và hoàn thiện nhân cách mỗi người Đó là những người bạn thân thiết đồng hành cùng các em trên con đường bước đến tương lai Vì vậy, văn học thiếu nhi là một phần không thể thiếu trong thế giới của trẻ thơ Theo Bách khoa

thư văn học thiếu nhi Việt Nam, văn học thiếu nhi là: "Những tác phẩm văn học được mọi nhà văn sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thi ếu nhi Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi và nhiều khi, cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, hay một đồ vật, một cái cây Tác

gi ả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em, mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi" [53, tr.6] và "Những tác phẩm được thiếu nhi thích thú tìm đọc Bởi vì các em đã tìm thấy ở trong đó cách nghĩ, cách cảm cùng những hành động gần gũi với cách nghĩ, cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn

th ế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với

nh ững nguồn động viên, khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình" [53, tr.6]

Do đó, văn học thiếu nhi là một bộ phận có vị trí quan trọng và không thể tách rời của nền văn học dân tộc, cũng là một mảnh ghép đầy màu sắc không thể thiếu trong bức tranh toàn cảnh văn học Việt Nam Trên mảnh đất màu mỡ ấy,

có không ít những người “tá điền” đã gặt hái được thành công như: Tô Hoài,

Vỏ Quảng, Phạm Hổ, Nguyễn Huy Tưởng, Đoàn Giỏi… Những con người ấy đã dành phần lớn sự nghiệp cầm bút của mình viết nên những tác phẩm hay làm quà tặng tinh thần quý giá cho trẻ em

Và trong số ấy, chúng ta không thể không kể đến Vũ Hùng – ngòi bút mới

- xuất hiện ở thập niên 60 của thế kỉ XX chuyên viết cho thiếu nhi với các sáng

tác giản dị, chân thật nhưng đầy tính nhân văn Tác phẩm đầu tay Mùa săn trên

núi (1961) đánh dấu thành công bước đầu trong sự nghiệp cầm bút của ông Sau

đó, hàng loạt tác phẩm khác ra đời như: Giữ lấy bầu mật, Sao Sao, Các bạn của

Đam Đam, Sống giữa bầy voi, Chú ngựa của đồng cỏ… giúp ông nhận được

nhiều sự yêu mến từ độc giả Ông đã vinh dự được Hội Nhà văn Việt Nam trao

giải thưởng Văn học thiếu nhi ở hai tác phẩm Sao Sao (1982), Sống giữa bầy voi

(1986)

Nhà văn Vũ Hùng sinh năm 1931 tại làng Láng, Cầu Giấy, Hà Nội Ông là

cựu học sinh trường Bưởi (Chu Văn An) và Đại học Bách khoa Hà Nội Vũ Hùng nhập ngũ năm 1950, học trường Thủy quân Việt Nam (khóa 2) và trường

Lục quân Trần Quốc Tuấn (khóa 7) Sau đó, ông phụ trách Đài trưởng Đài Vô tuyến điện của Trung đoàn quân tình nguyện Việt Nam tại Trung Lào.Vũ Hùng

từng là phóng viên Khoa học kĩ thuật của Báo Quân Đội nhân dân, biên tập viên

của nhà xuất bản ngoại văn và nhà xuất bản văn học Ông nguyên là Vụ trưởng

Vụ họp tác quốc tế - Bộ Văn hóa

Năm 1989, ông sang định cư tại Pháp và tháng 5/2014, Vũ Hùng trở lại

Việt Nam sinh sống

Ngày 15 tháng 8 năm 2014, Nhà xuất bản Kim Đồng vừa ký kết hợp đồng độc quyền sử dụng 18 tác phẩm truyện và ký viết cho thiếu nhi của nhà văn Vũ Hùng Khi đọc tác phẩm của Vũ Hùng bạn đọc nhỏ tuổi sẽ có thêm những hiểu

biết về thiên nhiên, đất nước, con người ở thời đại không xa lắm đối với các em Hơn thế nữa, tác phẩm sẽ làm cho các bạn nhỏ thỏa mãn trí tưởng tượng, khơi

gợi lòng nhân ái, tình yêu thiên nhiên và loài vật

Văn học thiếu nhi – mảnh đất thú vị mà nhà văn Vũ Hùng đặt chân khám phá cho ra đời những tác phẩm xuất sắc góp phần làm giàu đời sống tinh thần cho thiếu nhi Đó chính là lí do chúng tôi chọn đề tài: “Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng”

2 L ịch sử vấn đề

Cho đến nay, số lượng bài viết nghiên cứu về nhà văn Vũ Hùng và tác

phẩm của ông còn khá khiêm tốn Qua khảo sát có một số bài báo giới thiệu về tác phẩm và nhà văn Vũ Hùng:

Trong bài viết Những trang sách bình dị về thiên nhiên tươi đẹp (BáoVăn

ngh ệ – số 46 năm 1984),Vương Trí Nhàn đã có những lời giới thiệu về nhà văn

và nói về sự đa dạng, hòa hợp của thiên nhiên trong văn Vũ Hùng Vương Trí Nhàn nhận xét: “đứng về tuổi đời và quá trình sống anh thuộc lớp nhà văn mà

từ lâu chúng ta đã quen biết Trong khi các nhà văn khác thường chú ý miêu tả

m ọi mặt của cuộc chiến đấu chống Pháp thì Vũ Hùng chỉ đi vào một mảng mà anh thích nh ất: thiên nhiên muông thú Có vẻ như một mảng phụ không đủ đựng nên m ột tác giả Nhưng anh vẫn làm việc một cách liên tục, và vẫn kiên trì con đường đã chọn là miêu tả thiên nhiên muông thú: Ai thích những cảnh đi săn, ai say mê v ới công việc thuần dưỡng và điều khiển các giống vật đặc biệt như loài voi và nói chung nh ững ai muốn tìm tới một vẻ đẹp lãng mạn mà quyến rũ của

r ừng núi, có thể tìm ở văn Vũ Hùng hôm nay một khoái cảm chân thành và không d ễ phai nhạt”

Trong bài viết Thiên nhiên, thú vật và con người in trên Tạp chí Le courrier

du Vietnam (9/1984), Đại Đồng (Vũ Cận) đã giới thiệu đôi nét về Vũ Hùng và tác phẩm Mùa săn trên núi: “Vũ Hùng đã đưa vào các tác phẩm độc đáo và đa

d ạng của anh tình yêu thiên nhiên và quê hương đất nước, những khát vọng về

m ột cuộc sống hài hòa Phản ánh lại quan niệm thẩm mĩ và tư tưởng nhân văn

c ủa anh (sao ta không thể nói: những triết lí của anh?), nhiều trang viết của Vũ Hùng có th ể xếp vào những trang xuất sắc của nều văn học cho trẻ em ở Việt Nam”

Lời giới thiệu tác phẩm Mùa săn trên núi của Vương Trí Nhàn đã nói về

cuộc đời của nhà văn Vũ Hùng và sự nghiệp sáng tác của ông Bên cạnh đó ông cũng giới thiệu đôi nét về con người, thiên nhiên và cuộc sống hài hòa của

những loài thú trong tác phẩm của nhà văn Vũ Hùng Vương Trí Nhàn đã có

nhận xét khái quát về toàn bộ tác phẩm của Vũ Hùng: “ Từ toàn bộ tác phẩm của

Vũ Hùng thấy toát lên hình ảnh cao đẹp của con người chinh phục hoàn toàn tự nhiên Vượt lên mọi sự hoang dã, chính họ sẽ trở nên hoàn thiện và tràn trề hạnh phúc” [23, tr.6]

Tại buổi ký hợp đồng sử dụng tác phẩm của nhà văn Vũ Hùng với nhà xuất

bản Kim Đồng, nhà thơ Cao Xuân Sơn - một người từng có tuổi thơ gắn bó với

những tác phẩm của nhà văn Vũ Hùng cho rằng, sau Đoàn Giỏi với “Đất rừng

phương Nam” thì không có một nhà văn nào giúp ông hiểu về thiên nhiên, con

người Nam Bộ - Tây Nguyên như nhà văn Vũ Hùng Theo quan điểm của Xuân Sơn, nhà văn Vũ Hùng chiếm một vị trí gần như độc nhất vô nhị trong nền văn

học thiếu nhi Việt Nam với đề tài gắn bó suốt nghiệp viết của ông là rừng - thiên nhiên - muông thú

Bài viết Nhà văn Vũ Hùng: Mang thiên nhiên kỳ thú đến với thiếu nhi ( Báo

Dân Sinh 27/9/2015) nhà văn Trần Đức Tiến nhận định: “Nhà văn Vũ Hùng là

m ột trong những tác giả quan trọng nhất trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam

v ới một lối văn chương chuẩn mực Tác phẩm của ông không chỉ dành cho thiếu nhi, mà còn hướng đến cả những người lớn đang có nguy cơ đánh mất tuổi thơ, đánh mất kí ức của mình” “Gần như cả đời văn của mình, nhà văn Vũ Hùng

vi ết về muông thú, từ ông voi bồ tượng cho tới con ong cái kiến mỏng manh! Nhưng đọc các trang viết về loài vật của ông lại được ghi nhớ những câu chuy ện rất người”

Như vậy, có thể thấy, cho đến thời điểm này, chưa có một công trình nào nghiên cứu về “Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Để nghiên cứu về Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng, người viết tìm hiểu và khảo sát các thể loại truyện và ký của tác giả bao gồm:

Người quản tượng và con voi chiến sĩ (2015), Con voi xa đàn (2015) , Chú ngựa

c ủa đồng cỏ (2015), Giữ lấy bầu mật (2015), Sao Sao (2015), Vườn chim

(2015), Nh ững kẻ lưu lạc (2015), Mùa Săn trên núi (2015), Con cu li của tôi

(2015), S ống giữa bầy voi (2015), Bầy voi đen (2015) Ngoài ra còn có một số

truyện được lấy từ trang web vu-hung.com của nhà văn

Phạm vi nghiên cứu của đề tài này là Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu

nhi c ủa Vũ Hùng, trong đó, chúng tôi chủ yếu khảo sát ba phương diện cụ thể là

thế giới nhân vật, thời gian và không gian và ngôn từ nghệ thuật ở những sáng tác của nhà văn

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này, người viết sử dụng một số phương pháp nghiên

cứu khoa học sau:

Phương pháp hệ thống: Chúng tôi đặt truyện thiếu nhi của Vũ Hùng vào hệ

thống các tác phẩm văn học dành cho thiếu nhi để thấy được những đóng góp

có giá trị của tác phẩm Vũ Hùng trong văn học thiếu nhi

Phương pháp loại hình: Được sử dụng với mục đích xác định các dạng

thức thể loại của tác phẩm

Ti ếp cận thi pháp học: Để tìm hiểu về vấn đề không gian, thời gian, ngôn

ngữ nghệ thuật

Phương pháp so sánh: nhằm so sánh truyện thiếu nhi của Vũ Hùng với một

số tác giả viết truyện thiếu nhi của Việt Nam

Ngoài ra luận văn còn sử dụng các thao tác nghiên cứu hỗ trợ như thống kê, phân tích, tổng hợp,… để lý giải một số vấn đề đặt ra trong tác phẩm

5 Đóng góp của luận văn

Với đề tài nghiên cứu về Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của

Vũ Hùng, chúng tôi muốn cung cấp một cách đầy đủ và hệ thống về truyện viết

cho thiếu nhi của Vũ Hùng Qua đó, luận văn muốn khẳng định những đóng góp

của Vũ Hùng trong mảng văn học thiếu của Việt Nam

Ngoài ra luận văn còn góp phần cung cấp tư liệu nghiên cứu và giảng dạy văn học thiếu nhi ở trường Sư phạm và trường phổ thông

6 C ấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn được triển khai theo ba chương:

Chương 1: Khái quát về thế giới nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật của nhà văn Vũ Hùng

Chương 2: Thế giới nhân vật trong truyện thiếu nhi Vũ Hùng

Chương 3: Thời gian, không gian, ngôn từ nghệ thuật trong truyện thiếu nhi

của Vũ Hùng

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT

VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN VŨ HÙNG 1.1 Thế giới nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm

Thế giới nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ, là một thế giới riêng được sáng tạo theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật

chất hay thế giới tâm lí của con người, mặc dù nó phản ánh những thế giới ấy

Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán chủ biên thế giới nghệ thuật là:

“m ột thế giới riêng được sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, có không gian riêng, th ời gian riêng, quy luật tâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan

ni ệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng… chỉ xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tác ngh ệ thuật” [45, tr.302]

Theo giáo trình Dẫn luận thi pháp học, Trần Đình Sử đã đưa ra quan niệm

về thế giới nghệ thuật: “Thế giới nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của người

ngh ệ sĩ, chỉ có trong tác phẩm, trong cảm thụ, ngoài ra không đâu có cả Nó mang tính c ảm tính, có thể cảm thấy được và là một kiểu tồn tại đặc thù, vừa trong ch ất liệu, vừa trong cảm nhận của người thưởng thức, là sự thống nhất

c ủa mọi yếu tố đa dạng trong tác phẩm” [8,tr.45]

Nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong sáng tác của nhà văn là cơ sở để hiểu hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, quan niệm và cách cắt nghĩa của nhà văn

về thế giới Thế giới nghệ thuật giúp ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật của sáng tác nghệ thuật Tìm hiểu thế giới nghệ thuật chính là khám phá

thế giới bên trong chi phối sự hình thành phong cách nghệ thuật của nhà văn

Từ những quan niệm trên ta có thể hiểu: Thế giới nghệ thuật là toàn bộ phương diện nội dung và hình thức nằm trong chỉnh thể thẩm mĩ và bị chi phối

bởi cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ

1.1.2 Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn

Tác phẩm văn học là một sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Mỗi một tác

phẩm có một thế giới nghệ thuật riêng Nguyễn Đăng Mạnh có viết “Đọc văn

nghiên c ứu văn là đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn.Thế giới ấy được xây

d ựng nên cốt là để “tha hồ muôn khách đến” (Xuân Diệu) [35, tr.82] Ông cũng

chỉ ra điều phải nghiên cứu trước tiên là “tư tưởng của tác giả” được “rút ra từ

toàn b ộ tác phẩm của nhà văn” [35, tr.8] Giữa tư tưởng và sáng tác của người

nghệ sĩ có mối liên hệ mật thiết với nhau “Tư tưởng bao trùm cả sự nghiệp sáng

tác của nhà văn, chi phối toàn bộ thế giới nghệ thuật cuả ông ta Nó tạo ra cho

s ự nghiệp ấy, cho thế giới nghệ thuật ấy tính thống nhất, tính hệ thống, hay nói đúng hơn, tính chỉnh thể” [35, tr.8] Khi nghiên cứu thế giới nghệ thuật phải

nắm bắt được sự biến đổi vận động và tư tưởng của nhà văn, người nghiên cứu

phải chú ý đến đề tài Đó là, hiện thực cuộc sống phong phú, chất liệu từ đời

sống đa dạng Mỗi nhà văn khi viết lựa chọn cách bao quát, sử dụng những chất

liệu ấy một cách phù hợp nhất Mỗi nhà văn tùy thuộc vào khả năng cảm quan

của tâm hồn và tùy thuộc vào nhu cầu thể hiện, sẽ chọn “những nguồn chất liệu

phù h ợp để dựng nên thế giới nghệ thuật riêng của mình” [35, tr.12] Qua mỗi

tác phẩm, các nhà văn sẽ có được một hệ thống đề tài riêng, mà khi căn cứ vào

đó, chúng ta sẽ hiểu được tư tưởng của tác giả “các nhà văn dù lớn đến đâu cũng

chỉ có một vùng đề tài ưa thích nhất và ông ta chỉ có thể viết hay về đề tài ấy” [35, tr.12] Sau khi xem xét nhà văn “viết cái gì ?”, với “tư tưởng ra sao?”, người nghiên cứu phải chú ý đến việc nhà văn “viết như thế nào ?” Tạo nên thế

giới nghệ thuật, thể hiện tư tưởng mỗi nhà văn có rất nhiều yếu tố Xét trong

chỉnh thể văn bản, các yếu tố phải kết hợp chặt chẽ với nhau “Thế giới nghệ

thu ật của nhà văn hiểu đúng nghĩa của nó, là một chỉnh thể Đã là chỉnh thể tất

ph ải có cấu trúc nội tại theo những nguyên tắc thống nhất” [35, tr.34] Các yếu

tố đó là hình tượng nghệ thuật, chi tiết nghệ thuật, thủ pháp nghệ thuật Người nghiên cứu phải chú ý phân tích hình tượng nghệ thuật trong “quan hệ với toàn

bộ tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật” [35, tr.16 ] Cũng tương tự như đề tài, mỗi một nhà văn thường có “một số hình tượng tâm huyết nhất, cứ trở đi trở

lại nhiều lần như một “ám ảnh” đối với nhà văn” [35, tr.23] Thông qua những hình tượng ấy, người đọc có thể hiểu hơn tư tưởng, tình cảm của tác giả Bên

cạnh đó, những yếu tố ngoài văn bản cũng cần được chú ý Thế giới nghệ thuật

của nhà văn bao gồm hoàn cảnh lớn (hoàn cảnh lịch sử - xã hội - văn hóa - tâm lí

của thời đại tác giả sống và viết) và hoàn cảnh nhỏ (hoàn cảnh gia đình, các mối quan hệ của nhà văn, đặc điểm con người, môi trường sống ) Trong đó, “hoàn

cảnh lớn tác động đến chiều hướng và tầm cỡ chung của tư tưởng nghệ thuật nhà văn, hoàn cảnh nhỏ đem đến cho tư tưởng ấy nội dung và hình hài cụ thể”

[35, tr.48] Đồng thời, người nghiên cứu cần chú ý đến phương diện văn hóa trong quá trình đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, vì “Văn học là một hoạt động văn hóa” [35, tr.52], trong đó có sự giao lưu, ảnh hưởng giữa các nền văn

học, giữa các tác giả Bởi vì, văn học là sự phản ánh không gian, chủ thể văn hóa Chính giá trị văn hóa của từng cá nhân, bản sắc văn hóa của một dân tộc tạo nên sức sống cho những sáng tác

1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật

Theo từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa: “Quan niệm nghệ thuật là hình

th ức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn với các ph ạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật.” [45,

tr.275]

Quan niệm nghệ thuật chính là nguyên tắc cắt nghĩa thế giới về con người

vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sống

với một chiều sâu nào đó

Đó còn là sự miêu tả hữu hạn của thế giới vô hạn là cuộc đời Hình tượng văn học phải được mở đầu và kết thúc Con người và cảnh vật phải được nhìn ở

góc độ nào đó Tác giả phải hiểu được cách nhân vật giao tiếp với nhau, với thế

giới và bản thân, cách họ sống, hành động và suy nghĩ để tái hiện cuộc sống con người, Tổng hợp tất cả mọi thứ tạo thành mô hình nghệ thuật về thế giới và con người bao quát mà tác giả xuất phát để khắc họa hình tượng con người với số

phận cụ thể và những mối quan hệ xã hội cụ thể Quan niệm nghệ thuật thể hiện

giới hạn tối đa trong cách hiểu thế giới và con người của một hệ thống nghệ thuật, thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó

Như vậy, Quan niệm nghệ thuật thể hiện cách hiểu thế giới, con người thuộc một hệ thống nghệ thuật của nhà văn thông qua mức độ, phạm vi, khả năng chiếm lĩnh đời sống của nhà văn đó

1.2.2 Quan ni ệm nghệ thuật về con người

Văn học là ngành nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người Nghiên cứu văn

học từ góc độ thi pháp học là một trong những cách tiếp cận rất khoa học mà con người có đến nay Trong đó có một phạm trù rất quan trọng của thi pháp học chi phối việc đánh giá sự thành công trong sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ

là quan niệm nghệ thuật về con người

Văn học là nhân học vì vậy con người chính là đối tượng chủ yếu mà văn

học hướng đến Chúng ta không thể giải mã một hệ thống văn, thơ mà quên đi con người được thể hiện trong đó Nhà văn sáng tạo ra nhân vật, miêu tả ra nhân

vật và nhân vật bao giờ cũng hiện ra theo cách hình dung, cảm nhận của tác giả

Có nghĩa là mỗi nhà văn đều có một quan niệm khác nhau về con người

Theo Trần Đình Sử, quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm văn

học có những biểu hiện như sau:

Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm nhận của con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc , phương tiện, biện pháp thể

hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị thẩm mĩ cho các hình tượng nhân

vật được xây dựng trong đó

Quan niệm nghệ thuật về con người hướng đến sự khám phá cách cảm thụ

và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng có thật (chẳng hạn con người trong truyện cổ tích, sử thi, )

Quan niệm nghệ thuật về con người chính là sự khám phá về con người Nó

phản ánh cấu trúc nhân cách con người và các hình thức phức tạp tương ứng trong quan hệ con người với thế giới

Quan niệm nghệ thuật về con người là phạm trù mang tính lịch sử Đồng

thời nó cũng là sản phẩm của văn hóa, tư tưởng Tác phẩm văn học là đứa con tinh thần của nhà văn nên quan niệm nghệ thuật về con người cũng mang dấu ấn sáng tạo của cá tính và phong cách của người nghệ sĩ

Quan niệm nghệ thuật về con người biểu hiện trong toàn bộ cấu trúc của tác

phẩm văn học, nhưng biểu hiện tập trung trước hết ở các nhân vật văn học chính

là con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Nhân vật nào cũng biểu hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểm nhất định và qua các đặc điểm mà nhà văn lựa chọn Nhân vật văn học chính là mô hình con người của tác giả Nhân vật chỉ là biểu hiện cụ thể, cá biệt

của quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn Vì thế, muốn tìm hiểu quan

niệm nghệ thuật về con người thì phải xuất phát từ các biểu hiện của nhân vật thông qua các yếu tố cấu tạo nên nhân vật

Có thể nói quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải về thế giới và con người của nhà văn

Đó là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Nhưng sự miêu tả thế

giới và con người trong văn học không bao giờ là sự sao chép Nhà văn phải sáng tạo ra nhân vật, miêu tả ra nhân vật theo cách tưởng tượng, cách cảm nhận

của chính mình, tức là mỗi nhà văn đều có một quan niệm khác nhau về con người, thế giới Cách nhà văn quan niệm về con người sẽ quyết định cách họ lựa

chọn các phương tiện nghệ thuật cho phù hợp, đồng thời qua đó cũng phản ánh trình độ tư duy nghệ thuật, vai trò sáng tạo của cá nhân

1.3 Quan niệm nghệ thuật của tác giả Vũ Hùng

1.3.1 Nhà văn Vũ Hùng và quá trình sáng tác

1.3.1.1.Tác gi ả

Vũ Hùng sinh năm 1931 tại làng Láng, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội, trong một gia đình viên chức nhỏ Trước cách mạng ông là học sinh trường Bưởi (nay là trường Chu Văn An)

Ông nhập ngũ năm 1950 khi đang học năm thứ hai chuyên khoa toán (lớp

11 chuyên toán bây giờ) Sau khi tốt nghiệp khoa thông tin trường Lục quân

Trần Quốc Tuấn, ông đã phục vụ quân đội 30 năm, lần lượt qua các cương

vị: đài trưởng vô tuyến điện, kỹ sư trạm trưởng một trạm nguồn điện của Binh

chủng Thông tin, phóng viên khoa học kỹ thuật của báo Quân đội nhân dân, biên

tập viên của nhà xuất bản Ngoại văn và nhà xuất bản Văn học, nguyên là Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế - Bộ Văn hóa

Năm 1989 ông định cư tại Pháp, đến tháng 5/2014 thì trở lại Việt Nam sinh

sống

Vũ Hùng là một trong số những nhà văn viết cho thiếu nhi kiên trì nhất hơn

ba mươi năm cầm bút, ông hoàn toàn chỉ viết và đôi khi dịch cho các em, chịu

mọi thăng trầm của một mảng văn học chưa được nhiều người chú ý

Bạn bè khi nghĩ về ông thường nhớ đến một cán bộ kỹ thuật ít lời, sẵn sàng

nhận những nhiệm vụ khó khăn và âm thầm hoàn thành chúng Nhưng trong quan hệ, người cán bộ kỹ thuật này lại cởi mở, luôn luôn tươi cười, lễ phép Trước hết phải nói tới kinh nghiệm sống của nhà văn Ông đã đi lại rất nhiều nơi, trên rừng dưới biển Ông đã sống nhiều năm trên Trường Sơn, cả

ở phía Đông lẫn phía Tây, trong những làng săn, giữa những bầy voi, gần gũi

với những người đi kiếm trầm hương, với các thợ săn, các quản tượng … Ông đã tích lũy được những hiểu biết phong phú về phong tục của nhiều dân

tộc, về tập tính của nhiều loài thú và những cách ứng xử của chúng Tất cả tạo cho nhà văn một vốn sống dồi dào, cái cơ sở quan trọng của người viết văn

Những tác phẩm của Vũ Hùng Không chỉ các bạn đọc nhỏ tuổi yêu thích

mà nhiều người lớn cũng quan tâm đến Bạn đọc thích chúng không phải chỉ do

những yếu tố mới lạ mà do chủ nghĩa nhân đạo thấm nhuần trong mỗi trang sách

của ông

Hơn ba mươi năm tham gia hai cuộc chiến tranh, ông cho rằng chiến tranh

có thể rèn luyện con người theo hai hướng: hoặc làm ta cứng rắn và vô tình,

hoặc làm ta dễ xúc cảm, dễ yêu thương Vũ Hùng tự đánh giá chiến tranh đã rèn luyện ông theo hướng thứ hai

Các nhân vật trong sách của Vũ Hùng là những con thú Chúng hành động không phải chỉ do bản năng hoặc do những "phản xạ có điều kiện" mà nhiều khi còn do những gì bí ẩn hơn thể thôi thúc Xã hội của chúng phảng phất bóng dáng

xã hội loài người trong dó bọn thú độc ác ở lẫn với những con thú hiền lành,

những con may mắn lẫn những con bất hạnh Ngòi bút của ông hoàn toàn cảm thông với những con thú bị thiệt thòi và bênh vực chúng

Tác phẩm đầu tay của nhà văn Vũ Hùng là cuốn “Mùa săn trên núi”, xuất

bản năm 1961 Trong suốt sự nghiệp của mình trong ba mươi năm cầm bút (1960 – 1989), ông đã viết hơn bốn mươi cuốn sách cho thiếu nhi, trong đó nhiều cuốn được dịch ra tiếng Anh, Pháp, Nga và Trung Quốc Ông cũng đã hai

lần được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải thưởng với “Sao Sao” năm 1982, và

“Sống giữa bầy voi” năm 1986

1.3.1.2 Truy ện thiếu nhi của Vũ Hùng

Sau một năm kể từ ngày kí kết hợp đồng xuất bản trên 30 tác phẩm của nhà

văn Vũ Hùng, Nhà xuất bản Kim Đồng đã cho ra mắt 12 cuốn: Mùa săn trên

núi, S ống giữa bầy voi, Giữ lấy bầu mật, Sao sao, Chú ngựa đồng cỏ, Mái nhà xưa, Những kẻ lưu lạc, Người quản tượng và con voi chiến sĩ, Bầy voi đen, Con voi xa đàn, Con culi của tôi, Vườn chim

Vùng biên giới phía Bắc và vùng biên giới phía Tây trong lòng dãy Trường Sơn Thiên nhiên hùng vĩ, muông thú đa dạng và câu chuyện của những người đi

rừng là nguồn cảm hứng để Vũ Hùng viết những tác phẩm ấy Qua những tác

phẩm của mình, nhà văn Vũ Hũng muốn các độc giả thiếu nhi hiện nay hiểu về

một thời chưa xa lắm, thiên nhiên đất nước ta tươi đẹp, trong lành, muông thú phong phú, con người hiền hòa

Tác phẩm đầu tay của nhà văn Vũ Hùng là cuốn “Mùa săn trên núi”, xuất

bản đầu tiên năm 1961 Tác phẩm này nhà văn kể lại câu chuyện của một xóm núi người Khạ (nay là người Vân Kiều) và thế giới những thú vật hoang dã giữa Trường Sơn Nhân vật chính B’ru, một cậu bé rất có năng khiếu về nghề săn, như ông Pôông, cha cậu Từ bé B’ru đã sử dụng thành thạo cây nỏ và ống tên,

biết cách đặt các loại bẫy để bẫy thú rừng Tuy là một cậu bé lên sáu, lên bảy nhưng Bru đã biết đi rừng tìm thức ăn và đến mùa ông B’ru còn dẫn người nguồn đi lấy mật khi B’ru lớn hơn tí Ông Pôông nhận thấy con đã đủ tuổi vào phường săn ông mời làng đến hớp rượu và xin cho B’ru được vào làng săn:

“Ông Pôông đã kịp nhận thấy những thay đổi của B’ru Có lúc ông

b ắt gặp B’ru cùng các bạn lấy cái ná to của ông, cố sức gương thử,

ho ặc lấy ngọn lao của ông tập phóng vào bụi chuối dại sau nhà Có lúc b ọn chúng ngồi trên bờ cỏ, nhìn lên dãy núi lam, tai lắng nghe con thú gào trong r ừng, tâm trí bay nhảy trong các cuộc săn lớn tưởng tượng” [23, tr.48]

Từ đó cậu theo cha mình đi săn ông chỉ cho Bru cách đặt bẩy và sau đó đưa Bru vào rừng xa Ông chỉ cho B’ru nhiều kinh nghiệm nghề săn để tránh những nguy hiểm luôn rình rập B’ru chăm chỉ theo cha và những bác thợ săn trong làng, qua những lần cùng mọi người săn hổ, báo voi… B’ru lớn lên trong núi

rừng, tự rèn luyện thành một người thợ săn lành nghề mạnh mẽ và đầy lòng tự tin:

“Th ấm thoát mới có dăm năm, từ một đứa bé đi bắn gà cỏ, B’ru đã

l ớn thành anh thợ săn, đi lùng con voi tận trong rừng già trên đỉnh Trường Sơn Nó đứng đây, đạp chân lân mình voi, con vật to, khỏe và thông mình nh ất rừng Trước mắt nó, con đường của bầy voi thênh thang chạy suốt từ bắc xuống mãi phía nam, mặt đường đầy những

d ấu chân, lùn sâu như vệt đằm cối đá

R ộng và dài lắm, con đường của những cuộc săn lớn.” [23, tr.85]

Tác phẩm Sao Sao ra đời năm 1982 tác phẩm gây dấu ấn đối với bạn đọc đặc biệt là các bạn đọc nhỏ Hơn thế nữa, Sao Sao được trao giải thưởng Văn

học thiếu nhi do Hội nhà văn Việt Nam trao tặng Tác phẩm viết về hành trình đi

tìm vùng đất mới màu mỡ hơn của hai chú hươu Sao Sao và Nai Bông cho dân làng hươu tới trú ngụ Bởi vì, nơi quê nhà hươu nguồn thức ăn đã bắt đầu cạn

kiệt Một chuyến đi đầy khó khăn với bao nguy hiểm rình rập trước mắt Từ biệt cha mẹ và bầy đàn hai người bạn bắt đầu cuộc hành trình: “Rồi gia đình Hươu

Xám cùng nh ững nhà láng giềng đứng bịn rịnh lướt mõm trên trán, trên má, trên lưng Hươu Sao và Nai Bông Người ta hôn họ theo cách của loài hươu Họ cũng hôn l ại mọi người rồi lên đường” [26, tr.29] Trên đường đi Sao Sao và Nai

Bông gặp được Tình bạn gắn bó thân thiết trong một chặn đường gian nan, hai chú hươu gặp nhiều bạn bè tốt bụng trên đường như Họa Mi, gia đình Hoẵng và suýt bị gia đình Chồn Gio hãm hại Qua nhiều thử thách họ ngày càng yêu thương nhau họ xem nhau như anh em ruột thịt Trong một lần gặp Hổ Nai Bông

đã hy sinh tính mạng của mình để cho bạn được sống: “Nai Bông chạy đi như

bay Nhưng để cứu Hươu Sao, nó đã dành còn đường dễ chạy cho bạn Còn nó,

nó r ẽ vào một ngả đường rậm rạp Vóc dáng nhỏ bé lúc này chẳng có ích gì cho

nó l ắm: mình nó có thể dễ dàng luồn qua gai góc nhưng những đám dây leo lùng nhùng vướng vào cặp gạc như lôi nó lại” [26, tr.48] Hươu Sao quanh quẩn

tìm bạn và đau đớn tột cùng khi biết bạn đã hy sinh vì mình Nhờ sự an ủi động viên của những người bạn đường Hươu Sao dần dần quên đi nỗi đau mất bạn

Sau đó, được sự chỉ đường và giúp đỡ của mọi người Sao Sao đã tìm đến “ Cánh

đồng no đủ ” để thực hiện mơ ước cho làng hươu Tại cánh đồng cỏ mới Sao

Sao và những người bạn mới Hoẵng Nâu, bầy Nai, bác trâu…sống hòa thuận vui

vẻ cùng nhau ra sức làm lụng để vùng đất mới ngày càng tươi đẹp Cuộc sống

của họ tưởng đâu êm ả, nhưng không may bọ cọp vằn và báo gấm rình rập đe

dọa Một lần nữa Sao Sao đi tìm giúp đỡ của bác bò tót và bầy Đá Tảng (voi)

Họ rất sẳn lòng trợ giúp đánh đuổi những con thú độc ác báo gấm, cọp vằn Từ

đó, Hươu Sao và những người bạn sống bình yên trên “Cánh đồng no đủ” Cuộc

sống đã ổn định Hươu Sao tìm về làng hươu để đưa mọi người tới vùng đất mới

Kết thúc tác phẩm là hình ảnh Sao Sao gặp lại người thân và bầy đàn của mình bên cạnh niềm vui đoàn tụ trong lòng Sao Sao lại nhớ thương về người bạn đường thân thiết của mình:

“M ắt nó long lanh bao niềm vui Nó ngả cặp gạc vào lưng hươu mẹ, lướt cặp môi đã khô vì đường xa lên đôi má ướt của mẹ Rồi nó chạy ngay l ại phía cha mẹ của Nai Bông Lòng nó vừa rộn ràng vừa đau

kh ổ Nó sung sướng vì đã làm xong nhiệm vụ, chỉ tiếc Nai Bông không cùng nó tr ở về

Nếu còn Nai Bông thì ngày trở về này vui trọn vẹn biết bao.”

[26, tr.82]

Tác phẩm mang đến cho bạn đọc nhỏ những hình ảnh tươi đẹp của núi rừng

và cả một tình bạn đẹp đáng trân quý của Sao Sao và Nai Bông

Trong những tác phẩm viết cho thiếu nhi, nhà văn đã dành một tình cảm

đặc biệt cho loài voi Ông có nhiều tác phẩm viết về voi như: Bầy voi đen, Con

voi xa đàn, Sống giữa bầy voi, Người quản tượng và con voi chiến sĩ Với vẻ

ngoài to lớn và có phần thô kệch và hung dữ nhưng loài voi trong văn của Vũ Hùng có một “diện mạo” hoàn toàn mới Chúng được miêu tả là loài vật vô cùng thông minh, tinh nghịch như trẻ nhỏ và sống rất tình cảm

Tác phẩm Sống giữa bầy voi là tác phẩm thứ hai Vũ Hùng đạt giải thưởng

Văn học thiếu nhi do Hội nhà văn trao tặng (1988)

Nhà văn kể lại thời gian sống chung với bầy voi tám hay mười năm Làng voi ông đến đầu tiên là làng Vông Xay Trong thời gian ở đây tác giả học được cách phân biệt voi đực, voi cái, voi non, voi già qua sự chỉ dẫn của của quản tượng Tác giả làm quen với chú voi con tên Cu con lâu dần ông xem nó như

một người bạn Cu con là một chú voi con lạc mẹ được bác quản tượng Bun Mi đem về nuôi và tặng cho con trai Nhà văn rất thân thiết và gắn bó với chú voi nên nhà văn cũng tiếp cận được với lũ voi làng và biết rõ công việc của từng con

một Làng Vông xay hằng năm săn về được khoảng hai mươi con voi hoang về thuần phục khoảng năm hay sáu tháng sẽ mang bán chúng Vào dịp bán voi làng vui như hội, khách ở các nước lại làng mua sẽ không bao giờ bị lầm như ở chợ Ông kể về công việc của những người quản tượng Họ không chỉ điều khiển voi mà họ còn săn bắt và thuần dưỡng voi rừng Bác Bum Mi là một người quản tượng dày dặn kinh nghiệm trong làng đối xử với voi như với chính con người Ở làng này trẻ con và voi như những người bạn thân thiết, voi còn có

thể giúp những bà mẹ trông các bé Trẻ con gắn bó với rừng và muông thú từ

nhỏ chúng xây dựng một chòi quan sát như người lớn để quan sát thú rừng và

khỉ Nhà văn cũng thường đi đên chòi quan sát cùng với bác Bum Mi, chính nơi đây nhà văn đã hiểu đôi chút về luật rừng:

“Lu ật rừng trước hết là sự khôn ngoan để duy trì sự tồn tại của chính mình và c ủa dòng giống

Lu ật rừng thứ hai là sự cố gắng sửa đổi các tập tính, hình thành

nh ững thói quen mới để thích nghi với hoàn cảnh sống

Lu ật rừng thứ ba là giữ gìn sinh cảnh

Lu ật rừng thứ tư là luật của sự cứu giúp, cưu mang [27, tr.63-66]

Cuộc sống ở làng Vông Xay do tiếp cận với công việc hằng ngày và tác giả

chứng kiến tận mắt những sinh hoạt và tập tính của loài voi và cả những loài thú

rừng khác Nhà văn kể lại nguồn gốc của những cặp ngà voi, cuộc đời của

những con voi cái đầu đàn, đời sống sinh hoạt, mùa sinh sản, những khó khăn

của chúng khi thời tiết không thuận lợi Thợ săn muốn săn voi lấy thịt, lấy ngà

phải có các loại bẩy như: bẩy quả tạ, bẩy cân, bẩy lao, bẩy hầm Những cuộc săn săn voi, tê giác, hổ của Bác Bum Mi và các quản tượng được miêu tả chi tiết Nhà văn rời làng Vông Xay và nhất là đối với bác Bum Mi, khi xa làng những kỉ

niệm luôn ghi trong lòng mình Chia tay làng Vông Xay nhà văn tiếp tục đến thăm với Buôn Đôn nơi xứ sở của loài voi

Tác phẩm Con culi của tôi đây là một câu chuyện xúc động về tình cảm

của một người chiến sĩ đối với con culi- người bạn rừng theo chân anh khắp nơi, luôn sát cánh và giúp anh vượt qua nhiều nguy hiểm Người chiến sĩ may mắn

nhận được con Culi từ tay một bác thợ săn với lời dặn : “Hãy chăm nom con cu

li c ẩn thận nhé!” [18, tr.20] Giữ lời hứa Anh chăm sóc và lo lắng cho nó từng

miếng ăn, giấc ngủ, đi đâu anh cũng mang nó bên người Con culi trở thành người bạn bên cạnh anh cùng anh tham gia chiến đấu Các chiến sĩ hết lòng yêu

mến vì nó nhiều lần báo trước những mối nguy hiểm đe dọa chốn rừng sâu Con Culi phát hiện ra con rắn lục vào túi rết đội trưởng quân báo và cả một con báo đốm, một con thú đáng sợ của người đi rừng Con Culi được anh chiến sĩ tên Minh quý nó lắm, ngày nào anh cũng cho nó ăn Một hình ảnh cảm động của truyện là khi anh chiến sĩ Minh mất mọi người trong ba lô anh ngoài những đồ dùng của anh còn có thức ăn cho con culi Kết thúc tác phẩm là hình ảnh người chiến sĩ phải chia tay con culi với sự tiếc nuối Anh chiến sĩ không đành lòng chia tay con culi người bạn đường nhiều năm của mình nhưng vì nghĩ cho nó nên phải đành lòng trả nó về với núi rừng

Truyện Con voi xa đàn, Bê là con voi duy nhất trong khu nhà bạt kể về

cuộc đời của mình sau khi cô đã là một diễn viên xiếc Cô kể về những tháng ngày bình yên ở chốn rừng sâu bên mẹ và bầy đàn của mình:

“R ừng già có biết bao nhiêu niềm vui: những chồi non, những trái chín, những hàng cây cao Đối với bọn voi con hiếu động, mỗi khi gặp một cây dẻ, cây trám, cây v ải hoặc cây xoài là cả một dịp vui náo nhiệt Mẹ và bè bạn của

m ẹ húc đầu vào thân cây, mạnh đến nỗi ngọn cây rung ào ào như trời có bão

M ột trận mưa trái chín rơi xuống Chúng tôi rống ầm ỹ gọi nhau chạy tới, dùng vòi ki ếm những trái còn nguyên vẹn, đưa lên miệng” [19, tr.11]

Những tháng ngày yên bình của cô nhanh chống trôi qua mẹ mất, cô tiếp

tục theo bầy đàn của mình sống tiếp tục những ngày tự do Có một lần, cô không nghe lời má nuôi của mình nên bị một con voi đực dụ dỗ và bị bắt về lâm trường kéo gỗ Ở đó, Bê phải sống cuộc sống cực khổ, tù túng Một hôm nhân mọi người không chú ý nó đã tìm về rừng quay lại với bầy đàn nhưng nó đã bị từ

chối Bê buồn tủi “Một tương lai mờ mịt đang chờ đợi tôi Tôi là kẻ bị xua đuổi

Tôi s ẽ phải sống cô đơn, phí hoài tuổi trẻ của tôi trong những cánh rừng xa

v ắng, không thân thích, không bạn bè, một mình tìm ăn, một mình chống lại thú

d ữ Đường xa nghĩ mà ngại ngùng, kinh sợ” [19, tr.55] sau đó Bê quay lại lâm

trường tiếp tục làm việc Tại đây, Bê may mắn gặp người chủ mới của mình là

một diễn viên xiếc thú tại khu nhà bạt ở Hà Nội Sau những năm tháng vất vả

Bê đã có một người chủ mới là một diễn viên xiếc giỏi, am hiểu tâm lí và cuộc

sống của loài voi Lần đầu tiên Bê tiếp xúc với chủ mới anh ta nói với cô bằng

một giọng nhẹ nhàng, tình cảm: “Người trẻ tuổi lấy từ trong túi anh đeo trên vai

m ột miếng đường lớn, bẻ thành từng mẩu nỏ đưa vào miệng cho tôi: Nào, chúng

ta làm quen v ới nhau Ta sẽ là chủ của Bê và sẽ dạy Bê diễn xiếc Công việc của chúng ta tuy khó khăn một chút nhưng sẽ rất vui.” [19, tr.70] Anh chủ mới làm

Bê cảm thấy yên tâm vì “Anh rất hiểu loài voi và như tôi đã nói anh là người

rất độ lượng” [19, tr.82] Không chỉ đối xử tốt với Bê mà anh còn luôn động

viên nó mỗi khi Bê làm không tốt anh vẫn đối xử nhẹ nhàng với nó Anh chăm sóc cho Bê rất chu đáo từng miếng ăn, giấc ngủ:

“Ngày nào ch ủ tôi cũng tắm cho tôi Anh xối vào mình tôi một vòi nước cực mạnh khiến tôi thấy như mình đang đứng dưới ngọn thác trong r ừng già Xối xong, anh lấy đầy một bồn nước cho tôi hít và tự mình tia lên lưng.Để giúp tôi đuổi ruồi muỗi, bởi phố xá quá nhiều

ru ồi muỗi so với những cánh rừng Trường Sơn, anh chặt cho tôi một tàu lá d ừa Tôi lấy vòi quặp lấy tàu lá, dùng nó làm chiếc quạt phe

ph ẩy trên lưng” [19, tr.89]

Anh không chỉ là một diễn viên xiếc có tâm huyết với nghề đã chăm chỉ

dạy bảo cho Bê từng chút một, để thuần một con voi rừng trở thành một diễn viên xiếc quả thật là cả một quá trình kiên nhẫn, khổ luyện của cả người và thú Ngoài việc yêu thương chăm sóc cho những học trò của mình, anh luôn sáng tạo

ra những tiết mục hấp dẫn mới lạ để thu hút khán giả Trong một lần diễn xiếc,

chỉ vì tính háo thắng Bê đã vô tình làm chết người bạn cùng diễn với mình Sau

lần ấy, Bê buồn và hối hận rất nhiều Bê được chủ đưa đi diễn ở nhiều nơi với nhiều tiết mục hấp dẫn như “Cô Bê đi chợ”, “bà già Bê đọc báo” Từ đó, cuộc

sống của Bê ổn định với những chuyến đi lưu diễn Kết thúc tác phẩm là những

lời tâm sự của Bê nhớ về nơi sinh ra của mình “khoảng rừng xanh ấy làm tôi

g ắn bó với nơi tôi đang sống Nó nối liền tôi với cánh rừng Sơn xa xôi, nơi tôi

đã ra đời” [19, tr.115]

Tác phẩm Những kẻ lưu lạc Cô chó Nhật Krachiê hiện tại đang ở trong khu nhà bạc và đang là một diễn viên xiếc thú với sự hướng dẫn của cô gái tên Thúy

Ngọc Ở đây, cô kể về tuổi thơ lưu lạc của mình Krachiê có một thời thơ ấu êm

đềm bên mẹ và cô chủ đầu tiên của mình là một cô gái Khơme: “Tôi ra đời

trong m ột ổ bông gòn, đặt trong một góc phòng của cô Khi đôi mắt còn nhắm nghiền và đầu còn nặng trĩu, tôi vẫn thấy đôi bàn tay nhỏ bé của cô nhẹ nhàng vuốt lên lớp lông mịn màng trên lưng tôi.” [24, tr.22] và “Gần như suốt ngày

đêm chúng tôi được nằm trong lòng mẹ ấm áp, dưới những núm vú căn sữa Anh

em tôi ch ỉ có hai việc: bú no và chơi đùa.” [24, tr.22] Những ngày tháng hạnh

phúc đó chấm dứt nhanh và tiếp theo đó là một chuỗi những khó khăn đầy tai

họa Gia đình cô chủ gặp chuyện không may, Krachiê phải về ở với lão trưởng

thôn và bị hành hạ không thương tiếc “ lão giúi đầu tôi vào đống cơm và lấy roi

tre v ụt lên lưng tôi” [24, tr.68] Krachiê bị lão hành hạ nhiều nên đành phải chịu

đựng để được yên thân :“Lâu dần tôi nhặt cơm dưới đất trở thành quen Roi vọt

và thói quen tr ở nên ghê gớm: ta có thể quen với nếp sống đàng hoàng, tử tế, nhưng cũng có thể quen với nếp sống hèn hạ, tối tăm Nếu bây giờ lão Men Khươn xới cơm vào đĩa cho tôi như cô chủ tôi vẫn làm khi trước, có lẽ tôi sẽ không dám ăn vì bỡ ngỡ” [24, tr.69] Những ngày lưu lạc của cô trong vùng

Khơme đỏ là những ngày khủng khiếp nhất Cuối cùng may mắn đã đến khi cô

gặp được chủ mới và trở thành một diễn viên xiếc Krachiê đã cố gắng nhiều

trong việc luyện tập nghiêm khắc, kỉ luật và cả những lần phải hoảng sợ trước

những con thú khác “Tôi rất sợ khi phải tập cùng bọn báo Tôi đã nhiều lần nói

v ới cô giáo bằng đôi mắt van nài khẩn khoản của tôi là tập như thế rất nguy

hi ểm” [25, tr.119] Chính sự đam mê học hỏi, tự tin vào bản thân vượt qua

những khó khăn từ một con chó cảnh để nuôi chơi cho đẹp Krachiê đã trở thành

một con chó xiếc đầu trò Krachiê say mê xiếc những buổi biểu diễn đã đem lại cho cô niềm vui

Truyện Người quản tượng và con voi chiến sĩ , đây là câu chuyện người

quản tượng kể về một chú voi trung thành mà anh ấy luôn yêu thương nó Trong

một đêm mưa bão, hai ông cháu Đik may mắn vô cùng khi bắt được một con voi

lạc đàn Sau một thời gian thuần dưỡng Lôm- luông biết nghe hiệu lệnh của con người, biết làm việc giúp đỡ ông cháu Đik và nó còn biết đi săn Thời gian trôi qua nhanh từ một cậu bé Đik đã trở thành một quản tượng lành nghề Anh và chú voi cùng tham gia kháng chiến với vai trò làm công tác vận tải trong vai trò

là người quản tượng và con voi chiến sĩ Đik và những chiến sĩ đã dạy cho Lôm-

luông quen với tiếng nổ, huấn luyện cho nó biết cách cứu ngươi bị thương, nấp máy bay, tránh đạn…Chú voi được mọi người yêu thương nó làm rất tốt những công việc của mình thồ vũ khí, lương thực, giúp mọi người săn cọp…Kể cả khi Đik bị thương không tham gia chiến đấu được mặc dù rất buồn nhưng Lôm- luông vẫn cùng các chiến sĩ tham gia chiến đấu Kết thúc tác phẩm là hình ảnh

gặp nhau sau nữa năm xa cách của người quản tượng hết lòng yêu thương con

vật của mình và một chú voi luôn trung thành hết mực:

“Khi người quản tượng cũ trở lại, con voi ngửi thấy hơi anh từ rất xa

Nó cuống cuồng rông những tiếng rền vang, tung vòi và hai chân trước lên, định vùng chạy ra đón anh Nhưng khi thấy chân mình không được tự do, nó thất vọng kêu lên rền rĩ và kéo xích rùng rùng Lúc Đik đến bên nó, nó ngả vòi vào vai anh, âu yếm

C ặp mắt nó ngời sáng” [25, tr.221]

Qua tác phẩm thiếu nhi của Vũ Hùng nhân vật đa dạng, chân thực thiên nhiên bí ẩn, kỳ thú đã đóng góp của nhà văn Vũ Hùng cho nền văn học nói chung và nền văn học thiếu nhi của chúng ta là những tác phẩm chú viết về muông thú, về núi rừng

1.3.2 Khái quát về thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của

Vũ Hùng

Thế giới nghệ thuật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng được thể hiện qua

những phương diện chủ yếu sau: nhân vật, không gian, thời gian và ngôn từ nghệ thuật Tìm hiểu thế giới nghệ thuật chính là khám phá thế giới bên trong ẩn kín, thế giới đó chi phối sự hình thành phong cách nghệ thuật của nhà văn.Tư tưởng nghệ thuật của Vũ Hùng xuyên suốt hành trình sáng tác chính là tư tưởng

nhân văn trong tác phẩm Mái nhà xưa tư tưởng nghệ thuật của Vũ Hùng chính là

lời chỉ bảo của anh trai với nhân vật Hoàng:

“Anh b ảo nghề văn chỉ là một nghề như những nghề khác, nhưng khó theo đuổi hơn vì nó không chấp nhận hai thái độ thường tình: xu nịnh hay khinh bạc

Và là m ột nghề bạc bẽo, luôn phơi mình dưới mọi búa rìu Anh khuyên Hoàng,

n ếu đã theo đuổi nó thì hãy bền bỉ phụng sự cái Đẹp Nhân Văn, cái đẹp ấy mang trong b ản thân nó cả cái Tốt Lành “Cái Đẹp Nhân Văn” luôn gắn bó xuyên suốt trong tác ph ẩm viết cho thiếu nhi của Vũ Hùng”

Theo Vũ Hùng, nghề văn là nghề cao quý, đòi hỏi nhà văn phải bỏ nhiều tâm sức để có được những con chữ chắt chiu của mình Nhà văn phải chuyển

những trải nghiệm của mình thành một hiện thực thứ hai trong văn chương ở

dạng cô đọng nhất, tinh chất nhất Theo nhà văn, cuộc sống là quá trình trải nghiệm thực tế Đó là quá trình khai thác những giá trị cuộc sống đã kết tinh trong bản thân người cầm bút Để tìm hướng đi trong việc thể hiện mình trên con đường nghệ thuật, Vũ Hùng đã trải qua quá trình đấu tranh không ngừng với

bản thân Những chuyến đi giúp ông nhận ra chuỗi nối tiếp bất tận về cái đẹp trong cuộc sống Ta bắt gặp trong sáng tác của ông những bức họa thiên nhiên Ông không chỉ nhận ra cái đẹp thiên nhiên mà còn thấy được vẻ đẹp nhân văn

của con người

Thế giới nhân vật là chặng đường đầu tiên không thể thiếu của hành trình tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong sáng tác của một nhà văn Thế giới nhân vật trong tác phẩm của Vũ Hùng bao gồm con người và thế giới loài vật

Với nhà văn Vũ Hùng, vẻ đẹp nhân văn của con người được thể hiện qua người quản tượng, người thợ săn, người chiến sĩ Ông đi sâu khai thác từng khía

cạnh cuộc sống đời thường của họ phải trải qua những gian khổ, vất vả Như tác

phẩm Sống giữa bầy voi ngoài hình tượng bác Bun Mi quản tượng nhân hậu với

mọi người tác giả mang hình ảnh con người con người miền núi hiền lành, thật thà, giúp người vô điều kiện: “Cách đây năm năm, mấy người bộ đội tình

nguy ện bị thương đã đến nhà tôi Họ ở lại hai tháng tới khi vết thương lành Nhưng nuôi giúp thôi, không đòi nợ gì đâu” [27, tr.157]

Giá trị đắc nhất trong thế giới nghệ thuật của Vũ Hùng có thể nói là viết về hình tượng muông thú, đặc biệt nhất là loài voi Với khả năng trải nghiệm cuộc

sống nhiều năm của tác giả ở núi rừng thiên nhiên, gắn bó mật thiết với muôn thú cảnh vật đã giúp nhà văn có những trải nghiệm sâu sắc về những con vật nơi

đây Tác phẩm Người quản tượng và con voi chiến sĩ là một trong những tác

phẩm hay tác giả viết về loài voi, loài vật mà Vũ Hùng có nhiều cơ hội tiếp xúc

với chúng trong những năm tháng ở Trường Sơn Ông cháu Đik bắt được con voi non lạc đàn có tên là Lôm- luông rất thông minh, biết làm việc và đi săn rất

giỏi Họ yêu thương và chăm sóc nó rất chu đáo Hai ông cháu đã từng ngày kiên trì thuần phục và dạy dỗ nó Chú voi con lạc đàn là món quà quý báo từ thiên nhiên ban tặng ông cháu Đik, những ngày đầu thuần phục, nó rất cứng đầu

bị các quản tượng dạy dỗ rất nghiêm khắc, Ông già Rem xót ruột thốt lên:

“Thôi! Thôi!- Ông kêu to và giơ cây đòng lên trời, khẩn khoản nhìn mọi người.”

[25, tr.37]

Không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật không chỉ có chức năng làm

nền cho nhân vật mà tự nó có đời sống riêng, tồn tại độc lập tương đối với nhân

vật, trở thành công cụ truyền tải tư tưởng của tác giả qua tác phẩm Không gian

và thời gian nghệ thuật là một trong những yếu tố đóng góp có giá trị trong sáng tác của Vũ Hùng không không gian thiên nhiên đầy màu sắc của núi rừng vạn

vật làm nên những bức tranh sống động, trãi dài qua nhiều câu chuyện:

“Nh ững khi ngớt mưa, từng khoảng rừng núi hiện ra long lanh Tất

c ả được rửa sạch và trở nên mới mẻ Các dây phong lan mọc dài thêm Nhi ều loại hoa rừng nở tung, điểm những mảng màu trắng, vàng và đỏ vào màu xanh vô tận của lá biếc Không khí nhẹ và thơm Nhi ều người đứng hàng giờ trên sàn, hít đầy lồng ngực mùi hoa bay

v ề từ những cánh rừng” [27,tr.109]

Không gian, thời gian là hai phạm trù tương ứng, thống nhất chặt chẽ trong một chỉnh thể nghệ thuật Trong truyện Vũ Hùng, tương ứng với mô hình không gian thiên nhiên và không gian phiêu lưu là thời gian đan xen giữa quá

khứ và hiện tại, thời gian tuyến tính

Ngôn từ nghệ thuật giàu chất thơ của Vũ Hùng được tạo nên bởi sự kết hợp

giữa bút pháp trữ tình của một văn phong điêu luyện Đó là kết quả từ việc nhà văn vận dụng các loại hình nghệ thuật như hội họa, âm nhạc vào nghệ thuật viết

văn: “Phía Đông, chân trời đang ửng hồng Những tia nắng đầu tiên đã rọi

sáng đỉnh của các vòm cây Tiếng chim càng vang to Lúc này không còn phân

bi ệt được tiếng của từng loài, tất cả đã hòa lẫn, làm thành những âm thanh tưng

gỡ, quen biết và yêu thương trong suốt đời chinh chiến

Có lẽ, Vũ Hùng chắc phải có một tình cảm thật sâu nặng với sự tồn vong

của đời sống muôn loài, với tất cả đời sống hoang dã trong rừng sâu núi thẳm

lại thật sự gắn bó tác động tương hỗ với đời sống con người trong xã hội hiện đại sống giữa những tiện nghi Bởi con người nếu chỉ ích kỷ vì mình vì sự tinh khôn của mình mà ra tay tàn sát loài vật làm mất đi sự cân bằng sinh thái trên trái đất thì chính con nguời sẽ gánh chịu quy luật nhân quả Bằng trái tim nhân

hậu và sự cảm quan về nhân sinh, tác giả đã viết tác phẩm Con voi xa đàn nói về

cô voi nhỏ sống bên mẹ nhưng lại bị đưa vào đoàn xiếc Mặc dù được yêu thương, được chăm sóc nhưng khi tách xa môi trường thiên nhiên lại cảm thấy

nhớ về nơi từng sinh sống: “Nhưng loài voi của tôi luôn luôn bị ràng buộc về

quá kh ứ xa xôi Những lúc đứng một mình, bao giờ tôi cũng nhớ về rừng cũ Tôi

nghĩ đến nấm mồ của mẹ Không biết ở nơi mẹ yên nghỉ, những cành cây và bầy

c ắm cho mẹ có bén rễ và lên xanh”[19, tr.112- 113] Trong tác phẩm Chú ngựa đồng cỏ cũng thể hiện triết lí của tác giả về thiên nhiên: “tôi cũng vừa lòng với công vi ệc tôi đang làm Có thể nào khác được khi bị đưa ra khỏi đồng cỏ tự do

để sống cuộc sống phụ thuộc” [20, tr.116]

Nhà văn Vũ Hùng có được nhãn quan tỉnh thức mang tính nhân văn từ rất

sớm, có lẽ từ khi ông bắt đầu cầm bút viết những trang sách đầu tiên cho trẻ nhỏ, ông tôn trọng loài vật, tôn trọng sự bình đẳng giữa con người và con vật, ông nâng niu những tình cảm hồn nhiên nhất mà chỉ có những người dân dã sống cùng với thiên nhiên hoang dại mới có thể giữ gìn nguyên vẹn trong tâm hồn

Những triết lí nhẹ nhàng nhưng sâu sắc là những bài học cho trẻ nhỏ về tình

cảm, sự yêu thương của con người với con vật Như trong tác phẩm Con voi xa

đàn tác giả có viết:

“Nhưng con voi đối xử với ta thế nào là hoàn toàn tùy ở ta Nó sẽ rất

g ắn bó với ta và rất vâng lời nếu ta săn sóc nó chu đáo” [19, tr.84]

Hoặc “Ba ơi! Con hiểu Phải đối xử với con voi hết sức công bằng”

hay “Ph ải hơn thế nữa kia, con gái của ba ạ! Nếu có thể thì hãy đối

xử với nó tốt hơn cả nó đáng được hưởng Nó sẽ tận tụy làm việc và không bao giờ thù hận ta [19, tr.86 - 87]

Triết lí của Vũ Hùng mang đến cho trẻ con còn là tình bạn giữa con người

với con vật Tác phẩm Người quản tượng và con voi chiến sĩ: “Chú voi non

cũng rất gắn bó với ba ông cháu, đặt biệt là với Đik Nó hoàn toàn chiếm được lòng yêu mến của chú bé và được Đik đối đãi như một người bạn” [25, tr.54]

để truyền cảm cái tình yêu thương của mình cho mọi người cùng sẻ chia

Từ những trang văn đầu tiên và đến những trang văn cuối cùng, ông sẽ luôn trung thành với con đường đi của mình, con đường yêu quý, trân trọng thiên nhiên và muôn loài vật, con đường đề cao phẩm chất thiện tâm của con người

hồn nhiên nguyên sơ Văn của ông nhẹ nhàng như những sợi tơ mà sức mạnh có

thể như cơn gió lớn khiến cả rừng sâu núi thẳm rung vang và con người lên

tiếng

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN THIẾU

NHI CỦA VŨ HÙNG 2.1 Nhân vật văn học và thế giới nhân vật

T ừ điển Văn học định nghĩa nhân vật văn học là “thuật ngữ chỉ hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con v ật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gắn cho

nh ững đặc điểm giống với con người [44, tr.1254] Vì vậy, “khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm” [45, tr.235] Cho

nên, nhân vật là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ và không thể đồng nhất

nó với con người thật trong đời sống

Hà Minh Đức khẳng định: “Văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó chính

là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng” [8,

tr.126] Nhân vật còn là hình thức thể hiện những quan niệm của nhà văn về con

người và cuộc sống: “Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình

v ề một cá nhân nào đó, về một loại người nào đó, về một vấn đề nào đó trong

hi ện thực” [8, tr.126] Ông cho rằng: “đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác ph ẩm, mà có thể là những loài vật khác ít nhiều mang tính cách

c ủa con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểuhiện con người [8, tr.126]

Lê Tiến Dũng cho rằng: “Nhân vật trong tác phẩm văn học là những con

người hay sự vật mang cốt cách của con người được xây dựng bằng các phương

ti ện của nghệ thuật ngôn từ” [6, tr.77]

Nhà văn xây dựng nhân vật nhằm để lại ấn tượng nhiều nhất cho người đọc khi tiếp nhận tác phẩm, nhân vật chính là yếu tố dẫn dắt người đọc vào thế giới

của tác phẩm Khi ta đọc bất cứ tác phẩm văn học nào thì thường bắt gặp những nhân vật cụ thể được tác giả tái hiện trong đó được miêu tả đầy đặn từ ngoại hình, nội tâm, tính cách, nguồn gốc xuất thân Theo giáo trình Lý luận văn học

t ập 2, Trần Đình Sử đã quan niệm: “Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm văn học – cái đã được nhà văn

nh ận thức, tái tạo, thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ.” [48, tr.73]

Tóm lại nhân vật trong tác phẩm là con người hay những sự vật được mang tính cách của con người được nhà văn xây dựng bằng các phương tiện của nghệ thuật ngôn từ nhằm phản ánh những khía cạnh đa dạng của cuộc sống Tác phẩm văn học là đứa con tinh thần mà nhà văn sáng tạo nên là nơi mà qua đó nhà văn chuyển tải những suy nghĩ, tình cảm, hoài bảo, ước mơ của mình Việc xây dựng hình tượng nhân vật cũng chính là dấu hiệu chứng minh tài năng sáng tạo nghệ thuật của tác giả

2.1.1.2 Phân loại nhân vật văn học

Thế giới nhân vật trong văn học luôn đa dạng, phong phú tương tự như thế

giới con người hiện thực cuộc sống Chỉ riêng tác phẩm Chiến tranh và hòa bình tác giả đã sang tạo trên sáu trăm nhân vật mà không có nhân vật nào giống nhân

vật nào cả Tùy theo các tiêu chí khác nhau, người ta có sự phân loại khác nhau

về nhân vật trong tác phẩm văn học

Theo tiêu chí vai trò c ủa nhân vật trong kết cấu tác phẩm, nhân vật trong

sáng tác văn học được chia thành ba loại: nhân vật chính, nhân vật trung tâm và nhân vật phụ

Nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò then chốt trong tác phẩm Đó là nhân vật được khắc họa một cách đầy đặn trên các phương diện chân dung, tính cách, quá trình hoạt động Nhân vật chính là người liên quan đến các sự kiện chủ

yếu của tác phẩm, là cơ sở để tác giả triển khai đề tài và bộc lộ chủ đề, tư tưởng,

cảm hứng của tác phẩm Kiểu nhân vật này thường xuất hiện nhiều lần trong tác

phẩm và được nhà văn khắc họa đầy đặn bằng nhiều loại chi tiết: tiểu sử, ngoại hình, tính cách và xung đột Vì thế, nhân vật chính thường thể hiện rõ nét giá trị nghệ thuật của một nhà văn Nhân vật chính trong Dế Mèn phiêu lưu kí là Dế

Mèn và Dế Trũi; trong Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi) là An và thằng Cò

Trong một tác phẩm có nhiều nhân vật chính, nhân vật chính có vai trò quan

trọng hơn cả được gọi là nhân vật trung tâm Dế Mèn, An thuộc loại nhân vật này

Khác với nhân vật chính và nhân vật trung tâm, nhân vật phụ ít được vẽ đầy đủ các mặt và thường đóng vai trò khá khiêm tốn trong những sự kiện chính

của tác phẩm Trong Dế Mèn phiêu lưu kí, nhân vật phụ gồm Dế Choắt, chị Cốc,

bác Xiến Tóc, chị Nhà Trò, bọn Nhện, anh trưởng anh cả của Dế Mèn, Bọ

Muỗm, Ếch Cốm đại vương, thầy đồ Cóc, Nhái Bén, chim Trả, Châu Chấu Voi,

họ hàng nhà Kiến v.v…

Theo quan hệ thuận – nghịch giữa nhân vật với lí tưởng, nhân vật trong tác phẩm văn học có thể chia thành ba loại: nhân vật chính diện, nhân vật phản

diện và nhân vật trung gian

Nhân vật chính diện (còn gọi là nhân vật tích cực) là loại nhân vật chiếm được tình cảm, niềm tin và sự khẳng định của nhà văn, mang trong mình những

phẩm chất tốt đẹp, có thể trở thành kẻ đại diện cho những giá trị tư tưởng, đạo đức và thẩm mĩ mà tác giả Có thể nhận thấy kiểu nhân vật này qua Dế Mèn

trong D ế Mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài, An, thằng Cò, ông Hai bắt rắn (Đất

r ừng phương Nam – Đoàn Giỏi), Cục, Cù Lao (Tảng sáng, Quê nội – Võ

Quảng), những đứa con của chị Út Tịch trong Mẹ vắng nhà (Nguyễn Thi),…

Nhân vật phản diện (hay nhân vật tiêu cực) có những phẩm chất ngược

với nhân vật chính diện, bị miêu tả trong tác phẩm với thái độ phê phán, phủ định Mụ dì ghẻ, Cám, người anh tham lam, mẹ con Lý Thông, gã phú ông tráo

trở trong các truyện cổ tích Tấm Cám, Cây khế, Thạch Sanh, Cây tre trăm đố

thuộc loại nhân vật này

Nhân vật trung gian là loại nhân vật đứng giữa nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Loại nhân vật này có thể tốt lên hoặc xấu đi tùy theo tác động của hoàn cảnh

Theo hình thức cấu trúc nhân vật, người ta thường phân chia nhân vật ra

ba loại: nhân vật chức năng, nhân vật loại hình và nhân vật tính cách

Nhân vật chức năng là loại nhân vật thường xuất hiện trong các truyện cổ dân gian Đây là loại nhân vật có nhiệm vụ thực hiện một chức năng cố định nào

đó trong tác phẩm và trong công việc phản ánh đời sống Chẳng hạn, Bụt có

chức năng ban hạnh phúc cho con người đau khổ, an ủi, cho phép lạ, giúp con người vượt qua được những khó khăn của cuộc sống; mụ phù thủy có chức năng phù phép, gieo cho con người những tai họa; quỷ thường xấu xí, hung dữ, đe

dọa sự bình yên, hạnh phúc của con người … Kiểu nhân vật này không có đời

sống nội tâm, các phẩm chất của nó luôn cố định, bất biến và nó hành động gần như theo những công thức đã vạch sẵn Vì vậy, nhân vật chức năng dễ dàng trở thành một ý niệm hay một biểu trưng trong đời sống tinh thần và được hình thức hóa trong sáng tác Nói đến Bụt ta nghĩ ngay đến hình ảnh một ông lão râu tóc dài và bạc trắng, tây cầm gậy trúc và có giọng nói ôn tồn Nói đến mụ phù thủy, người ta nghĩ đến một mụ già xấu xí, mũi khoắm, bước lòng khòng và di chuyển trên một cây chổi biết bay Nói đến những nàng tiên thường ta nghĩ ngay đến

những cô gái xinh đẹp, dịu dàng, trẻ mãi không già, mang hành phúc đến những

người bất hạnh… Tìm hiểu loại hình nhân vật này, chúng ta cần chú ý đến vai trò chức năng mang nội dung thẩm mỹ của chúng lại

Nhân vật loại hình là nhân vật có thể đứng ra làm đại diện cho một loại người nhất định trong đời sống, do nó thể hiện được những nét đặc trưng, ổn định và bất biến ở phẩm chất xã hội, đạo đức, tính cách của loại người đó Trong

văn học Việt Nam, nhân vật Út Tịch ở Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi

mang nhiều đặc điểm của nhân vật loại hình Chị chính là “khái niệm” về người

phụ nữ Việt Nam “anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang”, tuy vậy vẫn có sự

Nguyễn Nhật Ánh, Dũng trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc

Thuần… Do nhân vật tính cách có logic phát triển nội tại riêng của mình mà nhà văn không phải bao giờ cũng chi phối được nó, dẫn dắt nó đi theo con đường mà tác giả đã vạch sẵn Tương quan giữa nhân vật và tác giả thường có tính chất

“đối thoại” Ở đó, nhân vật tồn tại như một ý thức độc lập, bình đẳng với nhà văn – người đã sinh ra nó

Theo thể loại của tác phẩm văn học, nhân vật được chia thành ba loại: nhân vật trữ tình, nhân vật tự sự, nhân vật kịch

Nhân vật trữ tình là nhân vật xuất hiện trong các tác phẩm trữ tình, được xây dựng theo phương thức trữ tình, trực tiếp biểu lộ những cảm xúc và suy nghĩ

sẽ làm thành “nội dung” chính của tác phẩm Hiểu theo nghĩa hẹp, nhân vật trữ tình là hình tượng nhà thơ trong thơ trữ tình – một hình tượng thẩm mỹ mang

bản chất hư cấu nhưng có mối liên hệ gần gũi, trực tiếp với con người tác giả, là

kẻ song sinh “đồng dạng” với tác giả Trong thơ thiếu nhi Trần Đăng Khoa, ta thường bắt gặp kiểu nhân vật này

Nhân vật tự sự được khắc họa nhờ một hệ thống chi tiết nghệ thuật phong phú, đa dạng, bao gồm chi tiết sự kiện, xung đột, chi tiết nội tâm, ngoại hình của nhân vật, chi tiết tính cách, chi tiết nội thất, ngoại cảnh, phong tục, đời sống văn hóa, lịch sử, lại còn có cả những chi tiết liên tưởng, tưởng tượng, hoang đường,… mà không nghệ thuật nào tái hiện được

Thế giới nhân vật trong tác phẩm văn học cũng đa dạng, phức tạp muôn màu như chính cuộc sống con người nên chẳng những việc phân chia nhân vật

chỉ mang tính tương đối mà việc xác định kiểu nhân vật cũng không phải là điều đơn giản, nhất là khi văn học ngày càng bám sát đời sống như hiện nay Chính

sự phức tạp trong tính cách của nhân vật làm nên sức hút mạnh mẽ của nhân vật đối với độc giả và cả với các nhà nghiên cứu

2.1.2 Thế giới nhân vật

Mỗi tác giả đều có thế giới nhân vật riêng và mỗi thể loại văn học cũng có

thế giới nhân vật với quy luật riêng của nó Thế giới nhân vật có thể hiểu là hệ

thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn Thế giới nhân vật được hình thành từ quan niệm nghệ thuật về con người, về cuộc đời của chính tác giả Bên cạnh đó, thế giới nhân vật ấy cũng mang những đặc điểm tương ứng

của từng thời đại văn học

Thế giới nhân vật là những hình ảnh trong cuộc sống bước vào tác phẩm thông qua sự hư cấu tưởng tượng của nhà văn.Thế giới ấy có tính chỉnh thể, có

tổ chức riêng, có quy luật và sức sống riêng

2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện thiếu nhi của Vũ Hùng

Thế giới nhân vật trong văn học luôn đa dạng, phong phú tương tự như thế

giới con người hiện thực cuộc sống Chỉ riêng tác phẩm Chiến tranh và hòa bình tác giả đã sang tạo trên sáu trăm nhân vật mà không có nhân vật nào giống nhân

vật nào cả Mỗi nhà văn, trong quá trình sáng tạo đều hướng tới xây dựng những

kiểu loại nhân vật nhất định Có bao nhiêu nhân vật là có bấy nhiêu dáng vẻ, số

phận, tính cách khác nhau Loại nhân vật nào cũng có những vẽ đẹp riêng và sức

hấp dẫn riêng của nó Vì vậy, các nhân vật được xây dựng thành công thường là

những sáng tạo, độc đáo, không lặp lại Thế giới nhân vật trong truyện viết cho thiếu nhi của nhà văn Vũ Hùng phong phú đa dạng và có giá trị nghệ thuật sâu

sắc

2.2 1 Nhân vật – con người

2.2.1.1 Nh ững con người hiền lành, tốt bụng

Hướng tới giá trị nhân văn truyền thống, nhà văn Vũ Hùng đã xây dựng trong tác phẩm của mình những con người giản dị, hiền lành, sống gắn bó với thiên nhiên muông thú Cuộc sống của một người lính quân báo nhà văn có nhiều năm cùng đơn vị đi đây đó khắp nơi, tiếp xúc rộng rãi, có dịp quan sát sinh hoạt, phong tục tập quán của nhiều vùng Họ là người Lào, người Miên, người Khạ, người Maca Trong việc miêu tả những con người bản địa, nhà văn quan tâm nhiều tới cộng đồng người Lào đặc biệt là các bác thợ săn

Trong tác phẩm Mùa săn trên núi và Giữ lấy bầu mật cuộc sống của người

miền núi được thể hiện chân thật, sinh động Vũ Hùng kể lại câu chuyện của một xóm núi người Khạ (nay là người Vân Kiều), người làng Lào và cả một thế giới

những thú vật hoang dã giữa Trường Sơn Nhân vật chính trong truyện Mùa săn

trên núi là B’ru, một cậu bé rất có năng khiếu về nghề săn Từ bé B’ru đã sử

dụng thành thạo cây nỏ và ống tên, biết cách đặt các loại bẫy để bẫy thú rừng Ông Poông cha cậu cũng là một người thợ săn giỏi có tiếng Họ là những con người hiền lành hay giúp đỡ mọi người Hai cha con B’ru không ngại khó khăn nguy hiểm đã sang giúp người làng Lào diệt con gấu về làng tranh mật và đe dọa

cuộc sống yên lành, làm hại vật nuôi trong làng nên cử Phựng lên làng Khạ tìm

hai cha con B’ru giúp đỡ “Có một con gấu về làng, tranh mật của thợ mật, vả

ch ết cả trâu kéo gỗ Người làng cho cháu lên mời ông xuống săn gấu” Ông

Poông nhận lời và không đòi hỏi gì: