MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Theo cách nhìn thông thường, chi tiết trong tác phẩm báo chí chỉ tựa như một con ốc, một cái đinh vít trong một cỗ máy và không mấy quan trọng. Nhưng trên thực tế, những yếu tố nhỏ ấy nếu được quan tâm thích đáng và biết cách sử dụng, có thể tạo nên những công năng rất lớn, mang những sức mạnh không ngờ và một sức hấp dẫn bí ẩn. Các sự kiện nhiều khi chỉ là “cái cớ” để nhà báo – thông qua các chi tiết mà “thổi” hồn và tâm huyết của mình vào tác phẩm. Vì thế, người đọc không đơn thuần chỉ tiếp nhận thông tin, họ còn “đọc được” và “nhìn thấy” cả tài năng, tư chất sáng tạo và hình bóng cá nhân của nhà báo qua tác phẩm. Từ lý do trên, em quyết định chọn đề tài: “Chi tiết và vai trò của chi tiết trong tác phẩm báo chí” làm đối tượng nghiên cứu. Qua đó, góp phần lý giải sâu sắc hơn về chi tiết cả trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn. 2. Tình hình nghiên cứu đề tài Dù đang thiếu những công trình chuyên biệt nghiên cứu về chi tiết nhưng trong những năm gần đây, vấn đề trên cũng ít nhiều đã được một số tác giả trong và ngoài nước quan tâm cả trên bình diện lý thuyết và thực tiễn. Ở bình diện lý thuyết, nhìn một cách khái lược, có thể tạm chia thành các xu hướng sau đây: Hướng thứ nhất, tiếp cận chi tiết ở bình diện khái niệm. Hướng tiếp cận này tập trung làm sáng tỏ nội hàm của khái niệm, cung cấp cho người đọc một số nhận thức cơ bản về thuật ngữ chi tiết mà đại diện là nhà nghiên cứu Tạ Ngọc Tấn với cuốn Từ lý luận đến thực tiễn báo chí. Hướng thứ hai, tiếp cận chi tiết ở bình diện đặc trưng, tính chất.
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 2
1 Tính cấp thiết của đề tài 2
2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3
4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài 4
5 Giả thuyết khoa học 4
6.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4
7 Đóng góp mới của đề tài 5
8 Kết cấu của đề tài 5
Chương 1.TÁC PHẨM BÁO CHÍ VÀ CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ 6
1.1.TÁC PHẨM BÁO CHÍ 6
1.2 CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ 6
Tiểu kết chương 1 10
Chương 2 CHI TIẾT TRONG CÁC TÁC PHẨM PHÓNG SỰ, GHI NHANH, KÝ CHÂN DUNG ĐOẠT GIẢI BÁO CHÍ VỀ ĐỀ TÀI THANH THIẾU NIÊN NĂM 2014 11
2.1 ĐỜI SỐNG KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ DIỆN MẠO BÁO CHÍ VIỆT NAM NĂM 2014 11
2.2 VIỆC SỬ DỤNG CHI TIẾT TRONG PHÓNG SỰ, GHI NHANH, KÝ CHÂN DUNG QUA CÁC TÁC PHẨM ĐOẠT GIẢI BÁO CHÍ VỀ ĐỀ TÀI THANH THIẾU NIÊN NĂM 2014 12
Tiểu kết chương 2 14
Chương 3 NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VÀ HIỆU QUẢ CỦA VIỆC SỬ DỤNG CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ 15
3.1 NGHỆ THUẬT SỬ DỤNG CHI TIẾT QUA CÁC TÁC PHẨM ĐOẠT GIẢI BÁO CHÍ VỀ ĐỀ TÀI THANH THIẾU NIÊN NĂM 2014 15
3.2 NHỮNG YÊU CẦU ĐẶT RA VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CỦA CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ 16
Tiểu kết chương 3 18
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 19
Tài liệu tham khảo: 21
Trang 2MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Theo cách nhìn thông thường, chi tiết trong tác phẩm báo chí chỉ tựa nhưmột con ốc, một cái đinh vít trong một cỗ máy và không mấy quan trọng.Nhưng trên thực tế, những yếu tố nhỏ ấy nếu được quan tâm thích đáng vàbiết cách sử dụng, có thể tạo nên những công năng rất lớn, mang những sứcmạnh không ngờ và một sức hấp dẫn bí ẩn Các sự kiện nhiều khi chỉ là “cáicớ” để nhà báo – thông qua các chi tiết mà “thổi” hồn và tâm huyết của mìnhvào tác phẩm Vì thế, người đọc không đơn thuần chỉ tiếp nhận thông tin, họ còn
“đọc được” và “nhìn thấy” cả tài năng, tư chất sáng tạo và hình bóng cá nhâncủa nhà báo qua tác phẩm
Từ lý do trên, em quyết định chọn đề tài: “Chi tiết và vai trò của chi tiết trong tác phẩm báo chí” làm đối tượng nghiên cứu Qua đó, góp phần lý
giải sâu sắc hơn về chi tiết cả trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Dù đang thiếu những công trình chuyên biệt nghiên cứu về chi tiếtnhưng trong những năm gần đây, vấn đề trên cũng ít nhiều đã được một sốtác giả trong và ngoài nước quan tâm cả trên bình diện lý thuyết và thực tiễn
Ở bình diện lý thuyết, nhìn một cách khái lược, có thể tạm chia thành các
xu hướng sau đây:
Hướng thứ nhất, tiếp cận chi tiết ở bình diện khái niệm.
Hướng tiếp cận này tập trung làm sáng tỏ nội hàm của khái niệm,cung cấp cho người đọc một số nhận thức cơ bản về thuật ngữ chi tiết mà đại
diện là nhà nghiên cứu Tạ Ngọc Tấn với cuốn Từ lý luận đến thực tiễn báo
chí.
Hướng thứ hai, tiếp cận chi tiết ở bình diện đặc trưng, tính chất.
Trang 3Hướng tiếp cận này được các nhà nghiên cứu ở Học viện Báo chí vàTuyên truyền như P G S T S Đ ỗ C h í N g h ĩ a , c ô Nguyễn Thị Thoa,thầy Đức Dũng cùng nhiều thành viên khác quan tâm và có những đónggóp nhất định trong việc làm rõ các nét đặc trưng cơ bản nhất của đối tượng.
Hướng thứ ba, tiếp cận chi tiết ở bình diện vai trò, tầm quan trọng và chức năng.
Em nhận thấy, nhiều nhà nghiên cứu báo chí đều có chung một thái độtrong việc đề cao vai trò và tầm quan trọng của chi tiết trong tác phẩm báochí Có thể tìm thấy quan điểm nói trên trong nhiều công trình và bài báo
Chẳng hạn, tác giả Đức Dũng với cuốn Viết báo như thế nào?, tác giả Hữu Thọ với cuốn Công việc của người viết báo…
Ở bình diện thực tiễn, qua khảo sát em thấy: Vấn đề chi tiết mặc dù đãđược quan tâm nghiên cứu nhưng vẫn chưa tương xứng với vai trò của
nó Vì vậy, trên cơ sở kế thừa những thành quả khoa học của các nhànghiên cứu, thiết nghĩ cần có một công trình nghiên cứu chuyên biệt về chi tiếttrong tác phẩm báo chí, nhằm tiếp cận nó trên những góc độ mới, cả về chiềurộng lẫn bề sâu, với hy vọng có một cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Từ thao tác khảo sát thực tiễn sử dụng chi tiết của các tác phẩm báo chíđoạt “Giải thưởng báo chí về đề tài thanh thiếu niên năm 2014”, đề tài cung cấpmột cái nhìn tương đối có hệ thống về vấn đề chi tiết trong tác phẩm báo chíđồng thời đưa ra những khuyến nghị để có thể tìm tòi, chọn lựa và sử dụng chitiết có chất lượng và hiệu quả hơn
Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, đề tài thực hiện các nhiệm vụ sau đây:
- Xác lập cơ sở lý thuyết về đối tượng nghiên cứu
- Tìm hiểu thực tiễn việc sử dụng chi tiết của các tác giả qua các tácphẩm báo chí đoạt giải về đề tài thanh thiếu niên năm 2014 thuộc thể loạiphóng sự, ghi nhanh, ký chân dung ; rút ra những nhận xét về thànhcông, hạn chế và nguyên nhân thực trạng của việc sử dụng chi tiết
Trang 4- Nêu lên những yêu cầu và đề xuất một số giải pháp chủ yếu để nângcao
chất lượng và hiệu quả của việc sử dụng chi tiết trong tác phẩm báo chí
4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài
Đối tượng nghiên cứu của đ ề tà i là các tư liệu, tài liệu liên quan đếnchi tiết trong tác phẩm báo chí nói chung; trong các thể loại phóng sự, ghinhanh, ký chân dung thuộc loại hình báo in nói riêng
Phạm vi khảo sát là 21 tác phẩm (báo in) đặc sắc, tiêu biểu đoạt “Giảithưởng báo chí về đề tài thanh thiếu niên năm 2014”; trên các tiêu chí: Tiêubiểu về chủ đề và nội dung phản ánh; tiêu biểu về thể loại và nhất là về loạichi tiết được sử dụng trong tác phẩm
5 Giả thuyết khoa học
Công trình nhằm hướng tới một số mục tiêu khoa học nhất định
Về mặt lý thuyết, cung cấp một cái nhìn tương đối toàn diện, sâu hơn về
khái niệm, đặc trưng, tính chất, vai trò và tầm quan trọng của chi tiết trongtác phẩm báo chí Từ đó, gợi mở hướng nghiên cứu về một số yếu tố quantrọng khác của tác phẩm như: đề tài, chủ đề, sự kiện, cảm hứng, giọngđiệu, ngôn ngữ
Về mặt thực tiễn, qua việc khảo sát tình hình sử dụng chi tiết qua các tác
phẩm báo chí đoạt giải về đề tài thanh thiếu niên nói trên cho thấy rõ hơn ýthức và hiện trạng sử dụng chi tiết của các nhà báo
6.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Đề tài được triển khai dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê nin,
tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta về báo chí cách mạng.Phương pháp luận bộ môn của đề tài dựa trên nền tảng của hệ thống lý luận
về báo chí học Đồng thời sử dụng các phương pháp cụ thể như: so sánh và
đối chiếu; phân tích và tổng hợp; thống kê, phân loại và khái quát hóa để
phân tích, đánh giá về chi tiết trên phương diện lý thuyết cũng như thực tiễnmột cách khách quan, khoa học
Trang 57 Đóng góp mới của đề tài
Đề tài nhấn mạnh một số phương diện mới về lý luận như:
- Làm rõ nội hàm khái niệm chi tiết; bước đầu phân loại, nhận diệncác tính chất cơ bản, các yếu tố chi phối chi tiết; phân tích vai trò, tầmquan trọng của chi tiết trong tác phẩm báo chí
- Khảo sát phương pháp tiếp cận và nghệ thuật sử dụng chi tiết trong cáctác phẩm báo chí đoạt giải về đề tài thanh thiếu niên năm 2014 để nhận diệnnhững đóng góp cơ bản về nội dung tư tưởng cũng như năng lực sáng tạo củacác tác giả đồng thời rút ra những kinh nghiệm quí báu về cách thức và nghệthuật khai thác, chọn lựa, sử dụng chi tiết trong tác phẩm báo chí
- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể là một tài liệu tham khảo,nghiên cứu và p h ụ c v ụ hoạt động sáng tạo báo chí
8 Kết cấu của đề tài
Bố cục của đề tài gồm: Mở đầu, ba chương, kết luận, kiến nghị, phụ lục và
tài liệu tham khảo Nội dung nghiên cứu của đề tài dự kiến được triển khai theo
kết cấu:
Trang 6Chương 1TÁC PHẨM BÁO CHÍ VÀ CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ
Nội dung khoa học của chương này chủ yếu là xác lập cơ sở lý thuyết vềđối tượng, tạo tiền đề cho việc khảo sát và nghiên cứu về thực tiễn sử dụngchi tiết trong các tác phẩm báo chí đoạt giải về đề tài thanh thiếu niên năm2014
1 1 TÁC PHẨM BÁO CHÍ
1.1.1 Khái niệm tác phẩm báo chí
Theo PGS, TS Tạ Ngọc Tấn, chi tiết là "Những bộ phận nhỏ nhất của sựkiện Chi tiết có thể là một hành vi, một lời nói, một cử chỉ của con người, một
sự vật hay một trạng thái cụ thể của hoàn cảnh diễn ra sự kiện"
Dựa trên định nghĩa về tác phẩm báo chí của PGS, TS Tạ Ngọc Tấn trong
cuốn sách Từ lý luận đến thực tiễn báo chí, đề tài này có bàn thêm và mở
rộng giới hạn của thuật ngữ nhằm làm rõ hơn một số điểm mà do lối viết côđọng của mình, nhà nghiên cứu chưa có điều kiện thể hiện
1.1.2 Các đặc điểm của tác phẩm báo chí
Việc tìm hiểu một số đặc điểm cơ bản của tác phẩm báo chí ở đề tài này có
ý nghĩa như tạo một tiền đề để nghiên cứu về yếu tố chi tiết được thuận lợihơn
1.1.3 Những tương đồng và khác biệt giữa tác phẩm báo chí và
tác phẩm v ăn học
So sánh những tương đồng và khác biệt giữa tác phẩm báo chí và tácphẩm văn học - theo em là cần thiết vì đây là cơ sở để nhìn nhận rõ hơn sự khácbiệt của chi tiết trong tác phẩm thuộc hai loại hình vốn rất gần nhau
1.2 CHI TIẾT TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ
1.2.1 Khái niệm chi tiết trong tác phẩm báo chí
Trong cái nhìn mang tính đối chiếu, có thể thấy, nếu sự kiện là một biến
cố, một trạng thái đặc biệt, nổi bật của hiện thực; vấn đề là sản phẩm của những xung đột, mâu thuẫn giữa các sự kiện trong quá trình vận động; đề tài
Trang 7là một phạm vi hiện thực hàm chứa các sự kiện, vấn đề; chính kiến là sự thể
hiện thái độ, quan điểm của nhà báo thì chi tiết là “vật liệu” cần thiết và cơbản được sử dụng để tạo nên tác phẩm báo chí
1.2.2 Bước đầu phân loại chi tiết trong tác phẩm báo chí
Vấn đề phân loại chi tiết trong các tác phẩm báo chí, cho đến nay, giớinghiên cứu truyền thông đều thừa nhận là khá phức tạp Đối tượng phản ánhcủa báo chí vốn rất đa dạng nhưng tựu trung lại, có ba nhóm chính: nhómnhân vật, nhóm sự kiện, nhóm sự việc Theo đó, đề án tạm phân loại chi tiếttheo một hệ thống như sau:
1.2.2.1 Hệ chi tiết về con người
Con người trong tư cách là đối tượng phản ánh thường hiện diện ở ba loạiphẩm chất: loại phẩm chất về ngoại hình diện mạo sẽ quy định kiểu chi tiếtmiêu tả diện mạo ngoại hình; loại phẩm chất về hành vi ngôn ngữ sẽ quyđịnh kiểu chi tiết miêu tả ngôn ngữ hành vi; loại phẩm chất về nội tâm, tínhcách sẽ quy định kiểu chi tiết miêu tả tính cách và nội tâm
1.2.2.2 Hệ chi tiết về sự kiện
Sự kiện là linh hồn của tác phẩm báo chí, là yếu tố quan trọng không thểthiếu được, là khối nam châm thu hút mối quan tâm của công chúng và chỉthực sự nổi bật, toát ra sức hấp dẫn qua hệ thống các chi tiết miêu tả về nó.Theo đó, tạm có thể chia các loại chi tiết về sự kiện như sau: sự kiện lớn và
sự kiện nhỏ, sự kiện nóng và sự kiện lạnh, sự kiện chìm và sự kiện nổi, sựkiện gây sốc, bức xúc và sự kiện mang tính suy ngẫm Khi đối tượngmiêu tả là sự kiện, hệ thống chi tiết về sự kiện sẽ chịu một sự chi phối khásâu sắc từ bản chất của sự kiện Chẳng hạn: muốn diễn tả một sự kiện nóng,người làm báo thường phải sử dụng một hệ thống chi tiết mang tính chất “tăngnhiệt” và ngược lại
1.2.2.3 Hệ chi tiết về sự việc
Về nội hàm, sự việc và sự kiện là hai khái niệm có những nét tươngđồng giao thoa về ngữ nghĩa Tuy nhiên, nét khác biệt là ở chỗ: nếu sựkiện thu hút công chúng quan tâm về tầm vóc, quy mô, tính chất của một
Trang 8biến cố, hiện tượng, vấn đề nào đó, thì sự việc hướng người ta quan tâm tới bảnchất của biến cố, hiện tượng, vấn đề bằng cách miêu tả, phân tích, diễn giải.Một sự kiện thu hút về nó các kiểu chi tiết mang tính thông báo và tườngthuật, còn sự việc lại thu hút trong nó các kiểu chi tiết mang tính chất cụthể và thực chứng.
1.2.3 Các tính chất cơ bản của chi tiết trong tác phẩm báo chí
Hiện tại, giới nghiên cứu và những người quan tâm đến chi tiết trong tácphẩm báo chí vẫn còn những vấn đề chưa thống nhất trong quan niệm vàcách nhìn về các tính chất của chi tiết, mặc dù về nguyên tắc, các ý kiến đềuthừa nhận rằng: với tư cách là một bộ phận của tác phẩm báo chí, chi tiết phải
có những tính chất, đặc điểm riêng
Trên tinh thần đó, tiểu luận bước đầu đề xuất một số tính chất cơ bản của chi
tiết trong tác phẩm báo chí gồm: tính trực tiếp, thời sự, thời điểm; tính xác
thực, chân thật, cụ thể; tính hệ thống; tính khách quan; tính đặc thù và tính đa dạng.
1.2.4 Các yếu tố chi phối chi tiết trong tác phẩm báo chí
Dù chỉ là một yếu tố rất nhỏ nhưng chi tiết có mối quan hệ thật phongphú và đa dạng với nhiều yếu tố khác Đây là lý do khiến em muốn đề cậptới
vấn đề sự chi phối đối với chi tiết của nhiều yếu tố liên quan
1.2.4.1 Những yếu tố bên ngoài chi phối chi tiết
Với mối quan hệ từ bên ngoài, đề tài chỉ xem xét chi tiết trên các bình
diện như: Thời đại với chi tiết; bối cảnh lịch sử - xã hội với chi tiết; đời
sống tư tưởng - văn hóa với chi tiết; khuynh hướng, tôn chỉ, mục đích và bản sắc của tờ báo với chi tiết
1.2.4.2 Những yếu tố bên trong chi phối chi tiết
Hệ thống các yếu tố bên trong chi phối chi tiết bao gồm: Đề tài với chi tiết; chủ
đề với chi tiết; thể loại tác phẩm với chi tiết; sự kiện với chi tiết; chi tiết với chi tiết; tình tiết với chi tiết, ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu của tác giả với chi tiết…
1.2.4.3 Những yếu tố từ chủ thể sáng tạo chi phối chi tiết
Trang 9Nhìn từ góc độ nhà báo trong tư cách là chủ thể sáng tạo với chi tiết, có
các yếu tố cơ bản sau đây chi phối chi tiết trong tác phẩm báo chí: Quan
niệm của nhà báo với chi tiết; cảm hứng sáng tạo của nhà báo với chi tiết; góc nhìn, chính kiến - thái độ của nhà báo với chi tiết; phong cách nhà báo với chi tiết.
1.2.5 Vai trò, tầm quan trọng của chi tiết trong tác phẩm báo chí
Nếu như trong văn học, hình tượng đóng vai trò là linh hồn của tác phẩm,thì trong báo chí, chi tiết cũng có một ý nghĩa tương tự
1.2.5.1 Chi tiết với tư cách là vật liệu cơ bản của tác phẩm báo chí
Nhà văn Nguyễn Công Hoan phát biểu: “… dù nằm ở vị trí nào trongtác phẩm, chi tiết đều đóng vai trò là những vật liệu cơ bản, cùng với các yếu
tố khác làm nên hình hài, diện mạo của tác phẩm, chi tiết là những hòn gạchxây nên bức tường ”
Không có các chi tiết, nhà báo mới chỉ làm được phận sự là đưa người đọctiếp cận với đời sống mà chưa có thể giúp họ quan sát và nhận thức mộtcách đầy đủ về nội dung, bản chất sâu xa của đời sống hiện thực đó
1.2.5.2 Chi tiết với chức năng tác động vào mỹ cảm của công chúng
Nhà truyện ngắn thiên tài người Nga Antôn Tsê-khốp nói: “Sự thật nằmtrong chi tiết” Điều này còn có thể hiểu, đối với tác phẩm báo chí, sự thật haychi tiết là giá trị cơ bản và đặc sắc nhất lôi cuốn, hấp dẫn người đọc Từ đó
có thể nói, chi tiết trong tác phẩm báo chí mang chức năng tác động vào mỹcảm của công chúng Tuy nhiên, con đường tác động này của tác phẩm báo chíkhác với những sản phẩm thuộc loại hình khác
1.2.5.3 Chi tiết với vai trò cung cấp thông tin - tác động vào
tư tưởng, thái độ, hành động của công chúng
Chi tiết trong tác phẩm báo chí hiện diện không đơn thuần chỉ để cung cấpthông tin, chúng còn có khả năng tác động mạnh mẽ vào tư tưởng, thái độ và hànhđộng của người đọc qua sự đánh thức cảm xúc, rung động về thực tại của họ