MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Chi tiết là thuật ngữ dùng để chỉ các yếu tố thành phần phản ánh sự vật trong thế giới khách quan được chọn lựa, sắp xếp, liên kết lẫn nhau một cách khoa học, hợp lý, là chất liệu tạo thành dòng tin, đoạn tin, bức ảnh, thước phim trong tác phẩm báo chí. Một tác phẩm báo chí được “dệt” bởi nhiều chi tiết. Có nhiều góc độ tiếp cận về chi tiết. Theo phương pháp thể hiện, chi tiết gồm: chi tiết tả; chi tiết kể; chi tiết bình – bàn; chi tiết “cái tôi cảm xúc của nhà báo” trước hiện thực khách quan (hoặc theo cách gọi văn chương là chi tiết trữ tình ngoại đề). Theo các yếu tố nội dung, chi tiết gồm: chi tiết bối cảnh; chi tiết hoàn cảnh; chi tiết tình huống; chi tiết về quá trình diễn biến; chi tiết về thời gian; chi tiết về không gian; chi tiết là hồ sơ nhân chứng; chi tiết về hình dáng, nội tâm, tính cách, hành vi, hành động, lời nói của con người. Theo PGS. TS Đỗ Chí Nghĩa – Trưởng khoa Quan hệ công chúng – Học viện báo chí và tuyên truyền, 1 chi tiết nhỏ hoặc 1 số liệu, được đặt đúng chỗ sẽ làm nên một tác phẩm và ngược lại. Ví dụ: khi báo chí đưa tin về không khí hân hoan của cuộc bầu cử, nhưng nếu để lọt chi tiết, 1 cử tri tay cầm vài lá phiếu và bỏ phiếu thì sẽ làm ảnh hưởng cả cuộc bầu cử. Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, 1 chi tiết hay, biểu đạt trọn vẹn 1 ý nghĩa nào đó, phù hợp với chủ đề nội dung tác phẩm, và quan trọng là phải đặt đúng chỗ, đúng thời điểm, đúng bối cảnh, gợi lên sự liên tưởng, suy ngẫm sâu hơn về nội dung được đề cập. Từ lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài: “ Vai trò của chi tiết trong tác phẩm báo chí” làm đối tượng nghiên cứu. 2. Tình hình nghiên cứu Theo PGS. TS Đỗ Chí Nghĩa – Trưởng khoa Quan hệ công chúng – Học viện báo chí và tuyên truyền, 1 chi tiết nhỏ hoặc 1 số liệu, được đặt đúng chỗ sẽ làm nên một tác phẩm và ngược lại. Ví dụ: khi báo chí đưa tin về không khí hân hoan của cuộc bầu cử, nhưng nếu để lọt chi tiết, 1 cử tri tay cầm vài lá phiếu và bỏ phiếu thì sẽ làm ảnh hưởng cả cuộc bầu cử. Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, 1 chi tiết hay, biểu đạt trọn vẹn 1 ý nghĩa nào đó, phù hợp với chủ đề nội dung tác phẩm, và quan trọng là phải đặt đúng chỗ, đúng thời điểm, đúng bối cảnh, gợi lên sự liên tưởng, suy ngẫm sâu hơn về nội dung được đề cập. Tác giả nhận thấy, nhiều nhà nghiên cứu báo chí trong và ngoài nước đều có chung một thái độ trong việc đề cao vai trò và tầm quan trọng của chi tiết trong tác phẩm báo chí. Có thể tìm thấy quan điểm nói trên trong nhiều công trình và bài báo. Theo Tiến sỹ Hà Huy Phượng – Phó trưởng khoa báo chí – Học viện báo chí và tuyên truyền, chi tiết là phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng. Trong tác phẩm báo chí, mọi chi tiết đều có vị trí quan trọng. Các chi tiết kết nối với nhau thành tác phẩm hoàn chỉnh. Chi tiết là bằng chứng hiển nhiên, cơ sở khách quan đầu tiên để đánh giá xác thực của sự kiện. Chi tiết làm rõ diễn biến và bản chất của sự kiện. Chi tiết tạo sự lôi cuốn, nhớ lâu đối với công chúng về tác phẩm báo chí. Một chi tiết đắt làm nên một tác phẩm hay, một chi tiết trong tác phẩm báo chí có thể làm nên sự nổi tiếng của nhà báo. Theo Giáo sư, Tiến sỹ Tạ Ngọc Tấn – Giám đốc Học viện hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, chi tiết là Những bộ phận nhỏ nhất của sự kiện. Chi tiết có thể là một hành vi, một lời nói, một cử chỉ của con người, một sự vật hay một trạng thái cụ thể của hoàn cảnh diễn ra sự kiện. Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Thoa, Nguyễn Thị Hằng Thu – tác giả cuốn: Giáo trình tác phẩm báo chí đại cương, bàn về khai niệm của chi tiết như sau: Theo từ điển tiếng Việt giải nghĩa: chi tiết là một phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng. Thành phần riêng lẻ hoặc tổ hợp đơn giản nhất của chúng, có thể tháo lắp được, như đinh ốc, trục bánh xe. Dựa vào ý nghĩa thứ nhất trong từ điển tiếng Việt và xem xét dưới góc độ báo chí, chi tiết là một bộ phận nhỏ nhất; là một trạng thái cụ thể của diễn biến sự kiện; là hành vi, cử chỉ, lời nói, trạng thái tâm lý của con người; là sự tham gia của con người trong sự kiện. Chi tiết trả lời các câu hỏi: Ai ?, Cái gì ?, Ở đâu ?, Khi nào ?, Như thế nào ?, Tại sao ?. Tác giả Đức Dũng với cuốn Viết báo như thế nào?, tác giả Hữu Thọ với cuốn Công việc của người viết báo, nhà nghiên cứu báo chí người Nga A.A. Chertưchơnưi với cuốn Các thể loại báo chí, cùng nhiều nhà nghiên cứu báo chí khác như E.P. Prôkhôrốp, Karen Storơkan v.v… Ở bình diện thực tiễn, qua khảo sát ở các cơ sở đào tạo báo chí trên toàn quốc, tác giả thấy: vấn đề chi tiết vẫn chưa trở thành một đối tượng được quan tâm nghiên cứu tương xứng với vai trò của nó. Hiện ở thư viện của Học viện Báo chí và Tuyên truyền mới chỉ có hai công trình nghiên cứu dưới dạng luận văn về chi tiết với tư cách là đối tượng khảo sát chuyên biệt, tuy nhiên cũng chỉ mới dừng lại ở bước khám phá ban đầu. Cụ thể là: luận văn tốt nghiệp cử nhân Báo chí “Chi tiết trong tác phẩm phóng sự báo chí”(năm 1995), của Vũ Thu Thuỷ và luận văn Thạc sĩ báo chí của chính tác giả luận án với nhan đề:“Chi tiết trong phóng sự báo chí” (năm 2000). Từ các ý kiến, quan điểm của các tác giả qua những tác phẩm và công trình trên, tác giả bước đầu có một số nhận xét như sau: Thứ nhất, trong các giáo trình về báo chí ở nước ta, số trang dành cho việc nghiên cứu về chi tiết còn chưa nhiều. Cho đến nay, cả ở trong và ngoài nước chưa có một công trình nào nghiên cứu chi tiết với tư cách là một đối tượng độc lập và chuyên biệt. Thứ hai, các công trình khoa học có đề cập đến chi tiết hiện mới chỉ dừng lại ở những đánh giá khái quát. Nhiều vấn đề về chi tiết trên cả hai bình diện lý thuyết và thực tiễn theo tác giả đang cần được trực tiếp tìm hiểu và đào sâu hơn. Vì vậy, trên cơ sở kế thừa những thành quả khoa học của các nhà nghiên cứu, thiết nghĩ cần có một công trình nghiên cứu chuyên biệt về chi tiết trong tác phẩm báo chí, nhằm tiếp cận nó trên những góc độ mới, cả về chiều rộng lẫn bề sâu, với hy vọng có một cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn.
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Chi tiết là thuật ngữ dùng để chỉ các yếu tố thành phần phản ánh sự vật trong thế giới khách quan được chọn lựa, sắp xếp, liên kết lẫn nhau một cách khoa học, hợp lý, là chất liệu tạo thành dòng tin, đoạn tin, bức ảnh, thước phim trong tác phẩm báo chí
Một tác phẩm báo chí được “dệt” bởi nhiều chi tiết Có nhiều góc độ tiếp cận về chi tiết Theo phương pháp thể hiện, chi tiết gồm: chi tiết tả; chi tiết kể; chi tiết bình – bàn; chi tiết “cái tôi cảm xúc của nhà báo” trước hiện thực khách quan (hoặc theo cách gọi văn chương là chi tiết trữ tình ngoại đề)
Theo các yếu tố nội dung, chi tiết gồm: chi tiết bối cảnh; chi tiết hoàn cảnh; chi tiết tình huống; chi tiết về quá trình diễn biến; chi tiết về thời gian; chi tiết về không gian; chi tiết là hồ sơ nhân chứng; chi tiết về hình dáng, nội tâm, tính cách, hành vi, hành động, lời nói của con người
Theo PGS TS Đỗ Chí Nghĩa – Trưởng khoa Quan hệ công chúng – Học viện báo chí và tuyên truyền, 1 chi tiết nhỏ hoặc 1 số liệu, được đặt đúng chỗ sẽ làm nên một tác phẩm và ngược lại Ví dụ: khi báo chí đưa tin về không khí hân hoan của cuộc bầu cử, nhưng nếu để lọt chi tiết, 1 cử tri tay cầm vài lá phiếu và
bỏ phiếu thì sẽ làm ảnh hưởng cả cuộc bầu cử Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, 1 chi tiết hay, biểu đạt trọn vẹn 1 ý nghĩa nào đó, phù hợp với chủ đề nội dung tác phẩm, và quan trọng là phải đặt đúng chỗ, đúng thời điểm, đúng bối cảnh, gợi lên sự liên tưởng, suy ngẫm sâu hơn về nội dung được đề cập
Từ lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài: “ Vai trò của chi tiết trong tác phẩm báo chí” làm đối tượng nghiên cứu
2 Tình hình nghiên cứu
Theo PGS TS Đỗ Chí Nghĩa – Trưởng khoa Quan hệ công chúng – Học viện báo chí và tuyên truyền, 1 chi tiết nhỏ hoặc 1 số liệu, được đặt đúng chỗ sẽ làm nên một tác phẩm và ngược lại Ví dụ: khi báo chí đưa tin về không khí hân
Trang 2bỏ phiếu thì sẽ làm ảnh hưởng cả cuộc bầu cử Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, 1 chi tiết hay, biểu đạt trọn vẹn 1 ý nghĩa nào đó, phù hợp với chủ đề nội dung tác phẩm, và quan trọng là phải đặt đúng chỗ, đúng thời điểm, đúng bối cảnh, gợi lên sự liên tưởng, suy ngẫm sâu hơn về nội dung được đề cập
Tác giả nhận thấy, nhiều nhà nghiên cứu báo chí trong và ngoài nước đều có chung một thái độ trong việc đề cao vai trò và tầm quan trọng của chi tiết trong tác phẩm báo chí Có thể tìm thấy quan điểm nói trên trong nhiều công trình và bài báo
Theo Tiến sỹ Hà Huy Phượng – Phó trưởng khoa báo chí – Học viện báo chí và tuyên truyền, chi tiết là phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng Trong tác phẩm báo chí, mọi chi tiết đều có vị trí quan trọng Các chi tiết kết nối với nhau thành tác phẩm hoàn chỉnh Chi tiết là bằng chứng hiển nhiên, cơ sở khách quan đầu tiên để đánh giá xác thực của sự kiện Chi tiết làm rõ diễn biến và bản chất của sự kiện Chi tiết tạo sự lôi cuốn, nhớ lâu đối với công chúng về tác phẩm báo chí Một chi tiết đắt làm nên một tác phẩm hay, một chi tiết trong tác phẩm báo chí có thể làm nên sự nổi tiếng của nhà báo
Theo Giáo sư, Tiến sỹ Tạ Ngọc Tấn – Giám đốc Học viện hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, chi tiết là "Những bộ phận nhỏ nhất của sự kiện Chi tiết
có thể là một hành vi, một lời nói, một cử chỉ của con người, một sự vật hay một trạng thái cụ thể của hoàn cảnh diễn ra sự kiện
Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Thoa, Nguyễn Thị Hằng Thu – tác giả cuốn: Giáo trình tác phẩm báo chí đại cương, bàn về khai niệm của chi tiết như sau: Theo từ điển tiếng Việt giải nghĩa: chi tiết là một phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng Thành phần riêng lẻ hoặc tổ hợp đơn giản nhất của chúng, có thể tháo lắp được, như đinh ốc, trục bánh xe Dựa vào ý nghĩa thứ nhất trong từ điển tiếng Việt và xem xét dưới góc độ báo chí, chi tiết
là một bộ phận nhỏ nhất; là một trạng thái cụ thể của diễn biến sự kiện; là hành
vi, cử chỉ, lời nói, trạng thái tâm lý của con người; là sự tham gia của con người trong sự kiện Chi tiết trả lời các câu hỏi: Ai ?, Cái gì ?, Ở đâu ?, Khi nào ?, Như thế nào ?, Tại sao ?
Trang 3Tác giả Đức Dũng với cuốn Viết báo như thế nào?, tác giả Hữu Thọ với cuốn Công việc của người viết báo, nhà nghiên cứu báo chí người Nga A.A Chertưchơnưi với cuốn Các thể loại báo chí, cùng nhiều nhà nghiên cứu báo chí khác như E.P Prôkhôrốp, Karen Storơkan v.v… Ở bình diện thực tiễn, qua khảo sát ở các cơ sở đào tạo báo chí trên toàn quốc, tác giả thấy: vấn đề chi tiết vẫn chưa trở thành một đối tượng được quan tâm nghiên cứu tương xứng với vai trò của nó Hiện ở thư viện của Học viện Báo chí và Tuyên truyền mới chỉ có hai công trình nghiên cứu dưới dạng luận văn về chi tiết với tư cách là đối tượng khảo sát chuyên biệt, tuy nhiên cũng chỉ mới dừng lại ở bước khám phá ban đầu Cụ thể là: luận văn tốt nghiệp cử nhân Báo chí “Chi tiết trong tác phẩm phóng sự báo chí”(năm 1995), của Vũ Thu Thuỷ và luận văn Thạc sĩ báo chí của chính tác giả luận án với nhan đề:“Chi tiết trong phóng sự báo chí” (năm 2000) Từ các ý kiến, quan điểm của các tác giả qua những tác phẩm và công trình trên, tác giả bước đầu có một số nhận xét như sau:
Thứ nhất, trong các giáo trình về báo chí ở nước ta, số trang dành cho việc nghiên cứu về chi tiết còn chưa nhiều Cho đến nay, cả ở trong và ngoài nước chưa có một công trình nào nghiên cứu chi tiết với tư cách là một đối tượng độc lập và chuyên biệt Thứ hai, các công trình khoa học có đề cập đến chi tiết hiện mới chỉ dừng lại ở những đánh giá khái quát Nhiều vấn đề
về chi tiết trên cả hai bình diện lý thuyết và thực tiễn - theo tác giả đang cần được trực tiếp tìm hiểu và đào sâu hơn
Vì vậy, trên cơ sở kế thừa những thành quả khoa học của các nhà nghiên cứu, thiết nghĩ cần có một công trình nghiên cứu chuyên biệt về chi tiết trong tác phẩm báo chí, nhằm tiếp cận nó trên những góc độ mới, cả về chiều rộng lẫn bề sâu, với hy vọng có một cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn
3 Mục đích và nhiệm vụ
3.1 Mục đích
Từ thao tác khảo sát thực tiễn sử dụng chi tiết của các nhà báo qua một
số tác phẩm báo chí trên Báo Tuổi trẻ TP HCM, 2008; Báo đời sống và pháp luật, 2014; Lao đông Thủ đô cuối tuần, 2004; Tuổi trẻ online, 2014; (Loạt phóng
Trang 4sự trong chương trình thời sự Đài PTTH Phú Thọ phát sóng tháng 6, tháng 7 năm 2014)
Tiểu luận cung cấp một cái nhìn tương đối có hệ thống về vấn đề chi tiết trong tác phẩm báo chí đồng thời đưa ra những khuyến nghị để có thể tìm tòi, chọn lựa và sử dụng chi tiết có chất lượng và hiệu quả hơn
3.2 Nhiệm vụ
Để đạt được mục đích trên, Tiểu luận thực hiện các nhiệm vụ sau đây:
- Xác lập cơ sở lý thuyết về đối tượng nghiên cứu
- Tìm hiểu thực tiễn việc sử dụng chi tiết của các tác giả qua một số tác phẩm báo chí thuộc các thể loại tin, bình luận, phóng sự; rút ra những nhận xét về thành công, hạn chế và nguyên nhân thực trạng của việc sử dụng chi tiết
- Nêu lên những yêu cầu và đề xuất một số giải pháp chủ yếu để nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc sử dụng chi tiết trong tác phẩm báo chí
4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của Tiểu luận là các tư liệu, tài liệu liên quan đến chi tiết trong tác phẩm báo chí nói chung; trong các thể loại tin, bình luận, phóng
sự thuộc loại hình báo in nói riêng
Phạm vi khảo sát là các tác phẩm (báo in) Báo Tuổi trẻ TP HCM, 2008; Báo đời sống và pháp luật, 2014; Lao đông Thủ đô cuối tuần, 2004; Tuổi trẻ online, 2014; (Loạt phóng sự trong chương trình thời sự Đài PTTH Phú Thọ phát sóng tháng 6, tháng 7 năm 2014)
Trang 5NỘI DUNG Chương 1 Bàn về chi tiết trong tác phẩm báo chí
1.1 Khái quát về chi tiết
Chi tiết là một trong những yếu tố thuộc nội dung của tác phẩm báo chí (gồm sự kiện, chi tiết, chính kiến, vấn đề, đề tài, tư tưởng) Chi tiết đóng vai trò rất quan trọng trong việc khẳng định, làm rõ tư tưởng, chủ đề của tác phẩm báo chí; là bằng chứng để công chúng tiếp nhận đặt niềm tin vào báo chí, đồng thời ghi dấu sự thành công của tác giả
Theo Từ điển tiếng Việt, "Chi tiết là phần rất nhỏ, điểm nhỏ trong nội dung sự việc hoặc hiện tượng" Còn trong lĩnh vực báo chí, theo tác giả Tạ Ngọc Tấn, chi tiết là "Những bộ phận nhỏ nhất của sự kiện Chi tiết có thể là một hành
vi, một lời nói, một cử chỉ của con người, một sự vật hay một trạng thái cụ thể của hoàn cảnh diễn ra sự kiện" Từ các khái niệm và định nghĩa trên, có thể thấy, chi tiết có hai đối tượng cơ bản là sự việc và con người, đây là những căn cứ để phân biệt các loại chi tiết Còn trong thực tiễn báo chí, có thể dựa trên các tiêu chí để phân loại chi tiết Chẳng hạn, theo tiêu chí về nội dung sẽ có các kiểu chi tiết; tiêu chí theo cách lựa chọn sẽ có chi tiết điển hình, không điển hình; chi tiết theo đối tượng phản ánh sẽ có hệ chi tiết sự vật (gồm các chi tiết miêu tả: tả đồ vật, tả cảnh…); hệ chi tiết sự việc gồm chi tiết hoàn cảnh (cảnh sống của nhân vật hoặc hoàn cảnh tác động vào sự kiện); chi tiết tình huống, chi tiết con số;
và hệ chi tiết về con người, có chi tiết ngoại hình và nội tâm nhân vật (vóc dáng,
cử chỉ, nét mặt, lời nói, tâm tư…); chi tiết hành động của nhân vật (hành vi, động tác, hoạt động…) Ở dạng chi tiết có quan hệ ở chủ đề, sẽ có các hệ chi tiết chủ đạo, bổ trợ v.v…Tần số xuất hiện của chi tiết (nhiều - ít, dày - thưa) lại phục thuộc vào thể loại, chủ đề, chủ đích của tác giả Người đọc thường dễ dàng bắt gặp chi tiết con số trong thể loại tin, chi tiết lời nói nhân vật trong ký chân dung,
Trang 6chi tiết miêu tả trong các thể loại ghi chép, tường thuật; chi tiết bình (cái tôi của tác giả) trong thể loại phóng sự; còn trong bình luận, chi tiết chính là các luận chứng, luận cứ, luận điểm…Xét theo bố cục, chi tiết có thể nằm ở mở đầu, thân bài hay kết luận, thậm chí chúng nằm ngay trong tiêu đề hay trong sappô (chepeau) của tác phẩm Nói tóm lại, chi tiết hết sức linh hoạt và có sự biến hoá không cùng Đến nỗi, trong một số trường hợp, khó có thể chỉ ra được ranh giới giữa các hệ, kiểu và dạng chi tiết Chi tiết có mặt trong mọi loại hình báo chí (báo viết, báo nói, báo hình, báo ảnh, báo điện tử); có mặt trong mọi thể loại báo chí, từ bản tin ngắn, bài phản ánh, đến những bài bình luận hay phóng sự, điều tra dài kỳ… Nói cách khác, mọi tác phẩm báo chí, dù thuộc thể loại nào đều không thể không bắt đầu và bằng vào các sự kiện, mà thực chất là các chi tiết, vì chi tiết chính là "những bộ phận nhỏ nhất của sự kiện"
1.2 Bàn về chi tiết và vai trò của chi tiết trong tác phẩm báo chí
Xung quanh yếu tố chi tiết, có rất nhiều khía cạnh cần được đào sâu nghiên cứu để hướng đến một khung lý thuyết về nó ngày càng hoàn chỉnh Vì vậy, cần tập trung nghiên cứu chi tiết ở các góc độ sau đây
Trước hết, trên giác độ lý thuyết phải làm rõ để khẳng định vị trí, vai trò, giá trị của chi tiết trong tác phẩm báo chí thuộc tất cả các loại hình báo chí Về vai trò của chi tiết, có ý kiến cho rằng: Chi tiết là "điểm tựa" của sự kiện, là "linh hồn" của tác phẩm báo chí, có khả năng gây "bão tố" trong lòng người đọc Bằng vào các chi tiết được chọn lựa và sắp đặt có chủ đích, nhà báo gửi gắm vào tác phẩm những ý đồ, tư tưởng, xúc cảm… của mình Theo đó, chi tiết chính là những "nhịp cầu" để người đọc "bước vào" thực tiễn đời sống với cảm giác
"tươi nguyên" vốn có của nó Quả vậy, không có thứ "tế bào"nào trên một "sinh thể báo chí" mạnh bằng các chi tiết trong việc kích thích vào huyệt thần kinh nhạy bén nhất của người đọc trong quá trình tiếp nhận thông tin Bởi vì, chi tiết -chính là "những hình ảnh" vô cùng cần thiết cho quá trình "trực quan sinh động" (Lê-nin) của con người trên con đường nhận thức thế giới
Trang 7Chi tiết rất phong phú, đa dạng về kiểu, dạng và có khả năng biến hoá hết sức linh hoạt Mỗi sự kiện bao gồm nhiều chi tiết Trong mỗi chi tiết lại có hàng loạt các chi tiết nhỏ; thậm chí có những chi tiết rất đặc biệt, chúng đạt đến các phẩm chất quan trọng như độ sắc, độ đậm, độ sâu, độ tinh,… đó chính là những tình tiết; hay ví như chi tiết là những "người đẹp", những "hoa khôi", thì tình tiết phải là những "hoa hậu", "á hậu" Trong chi tiết có thể có tình tiết, nhưng có khi
có tình tiết nhưng chưa hẳn đã có chi tiết v.v…
Các chi tiết và tình tiết kết nối nhau, được "xâu chuỗi" bởi những sự kiện Bằng tài năng chọn lựa và nghệ thuật sắp đặt của tác giả, chúng cùng hướng về cái đích chung là làm bật chủ đề, đề tài, góp phần khẳng định các chức năng của thông tin báo chí
Trong chi tiết có vấn đề số lượng và chất lượng Một tác phẩm có thể có nhiều chi tiết, nhưng có những tác phẩm tuy ít chi tiết, nhưng thực sự cuốn hút người đọc, bởi đó là những "chi tiết vàng" Nói một cách hình ảnh, nó như
"đóng đinh" một cách tự nhiên trong lòng người đọc, nhờ đó mà người đọc gần như nhớ được trọn vẹn những nội dung cốt lõi của tác phẩm Nhưng bên cạnh những chi tiết "đắt giá", trong các tác phẩm báo chí vẫn có những chi tiết làm kém chất lượng bài báo bởi các chi tiết thừa, chi tiết nhạt, thậm chí là chi tiết vô
bổ, nên tác phẩm báo chí đó thay vì góp phần nâng cao dân trí, "quan trí" thì đã làm ngược lại, vô tình hạ thấp thị hiếu công chúng Nguyên nhân cơ bản đều xuất phát từ tài năng nghiệp vụ và tâm huyết của nhà báo quy định
Cùng một sự kiện hay chi tiết nhưng mỗi nhà báo lại có cách chọn lựa và sử dụng chi tiết hoàn toàn khác nhau Với một sự kiện cụ thể, nhà báo này chọn chi tiết con số là chính, nhà báo khác dùng các chi tiết tả, bình làm chủ đạo Thói quen mang tính "kĩ thuật" này phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, nhưng chủ yếu là do vốn sống văn hoá, lý lịch đời tư và tiểu sử tâm hồn của người viết quy định Từ cái mới, cái lạ của đời sống hiện thực, nhà báo tìm kiếm, chắt lọc các chi tiết và biến chúng thành cái mới, cái lạ mang dấu ấn cá nhân mình trong tác phẩm
Trang 8Để có được chi tiết tốt, góp phần nâng cao hiệu quả của tác phẩm báo chí, đòi hỏi nhà báo phải có rất nhiều phẩm chất quan trọng Trước hết, trong việc lựa chọn chi tiết, họ phải bỏ thô lấy tinh, "săm soi" kỹ càng đến từng chi tiết, thậm chí bỏ cái tinh ít để lấy cái tinh nhiều Mặt khác, đòi hỏi nhà báo phải có vốn sống phong phú, vốn kinh nghiệm thực tiễn - nghề nghiệp dày dặn; phải công phu trong việc sắp đặt để bảo đảm sự "đắc địa" của từng chi tiết Cuối cùng
là phải bằng một ngôn ngữ phù hợp, chuẩn xác để chuyển tải các chi tiết vào tác phẩm
Những "cây bút chuyên nghiệp" luôn có những tiết độc đáo, mới lạ, hấp dẫn, thực sự tạo nên những "vụ nổ dây chuyền" trong ý thức của người đọc Đây chính là khát vọng của những người làm báo thuộc mọi thế hệ Để hiện thực hoá khát vọng đó, nó đòi hỏi ở nhà báo sự học hỏi, đúc rút kinh nghiệm không ngơi nghỉ; sự mẫn cảm nghề nghiệp và một trái tim yêu nghề, sẵn sàng dấn thân, say
mê trong việc săn lùng chi tiết Đó thật sự là cuộc "đãi cát tìm vàng"; là tiếp cận những sự việc điển hình, chắt lọc được các chi tiết điển hình Điều này chỉ có thể có được ở các nhà báo có sự hiểu biết bao quát mọi bình diện của đời sống;
có sự quan sát tinh tế đến từng mặt, từng bộ phận của sự việc, sự kiện; có sự đào sâu suy nghĩ để "gạn đục khơi trong"; có sự công phu tìm hiểu để đoán định cho tới "ngọn nguồn lạch sông" của sự kiện Nói cách khác, cả trong tiếp cận hiện thực, cả trong lựa chọn và sử dụng các chi tiết cho tác phẩm báo chí, đòi hỏi nhà báo phải có kinh nghiệm và có trực cảm Và chỉ khi tài năng song hành với tâm huyết mới có thể tạo ra được những tác phẩm báo chí đủ sức lưu dấu trong lòng công chúng
Là một yếu tố quan trọng thuộc nội dung của tác phẩm báo chí, chi tiết đang cần được tìm hiểu ngày càng sâu hơn với tư cách là một đối tượng quan trọng cả đối với những người nghiên cứu khoa học về báo chí, cũng như với công tác đào tạo và hoạt động sáng tạo của các nhà báo
Trang 9Chương 2 2.1 Các chi tiết trong tác phẩm Tin, Bình luận, Phóng sự
Giáp trình Tác phẩm báo chí đại cương – Nhà xuất xuất bản giáo dục Việt Nam nêu các thuật ngữ về các chi tiết
Chi tiết tả: Từ điển tiếng Việt giải nghĩa: “tả có nghĩa là diễn đạt bằng ngôn ngữ cho người khác có thể hình dung ra được một cách rõ nét” Trong tác phẩm báo chí, chi tiết tả nhằm làm rõ không gian, thời gian, hiện trạng sự việc, hình dáng, nội tâm, tính cách, cử chỉ của con người
Có nhiều người cho rằng, thể loại tin không cần sử dụng chi tiết tả Điều
đó không đúng Bất cứ tác phẩm báo chí nào (dù là tin hay phóng sự) thì cũng phải dùng chi tiết tả để trình bày về một cảnh, một trạng thái của sự vật, về một nhân vật nào đó trong sự kiện, chỉ có cấp độ mô tả nông – sâu khác nhau mà thôi Tất nhiên, chi tiết tả được sử dụng trong tin rất khắt khe, còn trong phóng
sự hay các thể loại khác, chi tiết tả được dùng khá nhiều và linh hoạt
Một tác phẩm báo chí được “dệt” bởi nhiều chi tiết Có nhiều góc độ tiếp cận về chi tiết
Theo phương pháp thể hiện, chi tiết gồm: chi tiết tả; chi tiết kể; chi tiết bình – bàn; chi tiết “cái tôi cảm xúc của nhà báo” trước hiện thực khách quan (hoặc theo cách gọi văn chương là chi tiết trữ tình ngoại đề)
Theo các yếu tố nội dung, chi tiết gồm: chi tiết bối cảnh; chi tiết hoàn cảnh; chi tiết tình huống; chi tiết về quá trình diễn biến; chi tiết về thời gian; chi tiết về không gian; chi tiết là hồ sơ nhân chứng; chi tiết về hình dáng, nội tâm, tính cách, hành vi, hành động, lời nói của con người
Ví dụ: Tin “Tăm xỉa răng chui vô dạ dày”
TP Hồ Chí Minh – sáng 26/3, anh L.M.C (30 tuổi, huyện Củ Tri, TP Hồ Chí Minh) phải vào bệnh viên Trưng Vương (TP.HCM) cấp cứu vì đau vùng bụng trên rốn không thể chịu nổi Các bác sỹ đã nội soi và gắp ra một cây tăm
Trang 10hai đầu nhọn, dài khoảng 5 cm đã cắm sâu vô 2/3 thành dạ dày (L.TH.H, Tuổi trẻ TP HCM, ngày 27/3/2008)
Phóng sự: “Ngọn nguồn bi kịch đau lòng chỉ vì tức nhau lời chào hỏi buổi sáng” Hai người đàn ông nhập viện trong tình trạng đa chấn thương Một người
bị đánh bầm dập mặt mày, miệng nói chẳng ra hơi, người kia bị đâm xuyên mông, thấu xương chậu phải nằm cố định một chỗ, muốn cựa cuậy cũng chẳng xong Một căn nhà trong thôn cũng vì liên quan đến chuyện này mà bị thiêu rụi hoàn toàn Thế nhưng khi tìm hiểu ngọn ngành, người dân mới tá hỏa khi phát hiện ra đầu đuôi chỉ vì ông L chưa kịp chào buổi sáng một đứa đáng tuổi con cháu trong thôn Vụ hy hữu chấn động miền sơn cước huyện Nông Sơn, tỉnh Quảng Nam (Báo đời sống và pháp luật 14/8/2014.)
Chi tiết kể: nhằm tái hiện rõ nét diễn biến của sự kiện theo lô gich mà nhà báo muốn công chúng báo chí nhận thức (thời gian, không gian, bối cảnh tự nhiên và xã hội, các mối quan hệ xã hội, diễn biến câu chuyện, nguyên nhân sâu
xa, hành vi, cử động, cử chỉ, trạng thái tâm lý của con người với đủ hỷ, nộ, ái, ố, với đủ tham, sân, si) Mỗi nhà báo có một lối kể riêng của mình nhưng vẫn phải phụ thuộc vào mục đích mà tác phẩm báo chí cần đạt được Mục đích đó là do chất liệu hiện thực khách quan quy định và nhiệm vụ chính trị mà tòa báo hướng tới Cách kể thường dựa vào ngôi thứ của chủ thể phát ngôn: Sự việc “tự kể”, nhân chứng kể, nhà báo kể
Ví dụ: Tháng 6/2004, cảnh sát vùng Tây Nam Trung Quốc phát hiện thấy
28 bé gái được “đóng gói” trong những chiếc túi nhựa và được xếp gọn ở khu để hành lý phía đuôi xe buýt, khi chiếc xe này đang trên đường vào thủ phủ Binyang, tỉnh Quangxi Khi những túi hành lý được mở ra thì các bé gái từ vài ngày tuổi đến 3 tháng tuổi đều đang chìm trong giấc ngủ Má của một số bé hằn những vết tím vì lạnh Một bé trong số đó đã chết Để có thể vận chuyển chót lọt những đứa bé sơ sinh này, những người phụ nữ trung niên đã “nhét” 2 – 3 đứa vào một túi ni lông có lỗ thông hơi và sử dụng thuốc ngủ để chúng không khóc Theo lời khai của những người phụ nữ mang thứ hành lý đặc biệt này thì chiếc