Hiện thực và con người trong nhật ký đặng thùy trâm

Góp phần vào dòng chảy văn học, nhật ký chiến tranh cũng đã ra đời gây được tiếng vang và để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả, có thể kể đến một số tác phẩm: Mãi mãi tuổi hai mư

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

BÙI THỊ THU HƯƠNG

HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI

TRONG NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI, 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

BÙI THỊ THU HƯƠNG

HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI

TRONG NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS THÀNH ĐỨC BẢO THẮNG

HÀ NỘI, 2019

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này, trước tiên tôi xin được bày tỏ lòng biết

ơn và gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến TS Thành Đức Bảo Thắng, người thầy đã tận tụy giúp đỡ, hướng dẫn để tôi có một công trình nghiên cứu khoa học hoàn chỉnh

Bên cạnh đó, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam - khoa Ngữ Văn - trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo những điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2019

Sinh viên

Bùi Thị Thu Hương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “Hiện thực và con người trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm” hoàn toàn do tôi nghiên cứu, tìm hiểu và thực hiện dưới sự hướng dẫn của giảng viên - TS Thành Đức Bảo Thắng cùng sự góp ý của các thầy giáo, cô giáo của khoa Ngữ Văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội 2

Mọi sao chép, gian lận nếu có trong khóa luận tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2019

Sinh viên

Bùi Thị Thu Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Bố cục của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Khái niệm 7

1.1.1 Loại hình ký 7

1.1.2 Thể loại nhật ký 7

1.2 Đặc điểm của thể loại nhật ký 8

1.3 Tác giả Đặng Thùy Trâm 9

1.4 Nhật ký Đặng Thùy Trâm 11

Chương 2 HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG CHIẾN TRANH QUA NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM 15

2.1 Nhật ký Đặng Thùy Trâm phản ánh chân thực, sinh động hiện thực chiến tranh 15

2.2 Nhật ký Đặng Thùy Trâm phản ánh vẻ đẹp tỏa sáng của con người 21

2.2.1 Con người với lý tưởng sống đúng đắn, cao đẹp và khao khát thực hiện lý tưởng 21

2.2.2 Con người gắn bó với tình đồng chí, đồng đội 30

2.2.3 Con người với tình yêu gia đình, quê hương, đất nước 34

2.2.4 Con người với tình yêu lứa đôi 38

Chương 3 PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG

NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM 44

3.1 Không gian nghệ thuật 44

3.2 Thời gian nghệ thuật 48

3.3 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 51

KẾT LUẬN 55

TÀI LIỆU THAM KHẢO 3

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ký là một thể loại độc đáo, có vai trò quan trọng trong đời sống con người nói chung và văn học nghệ thuật nói riêng Ký là điểm trung gian giữa văn học và hiện thực đời sống với nhiều biến thể: tùy bút, bút ký, nhật ký,… Trong đó, nhật ký là một tiểu loại vô cùng đa dạng, phong phú bởi tính chất

“dễ sáng tác, dễ tiếp nhận”, dễ đi sâu phản ánh chân thực những biến chuyển của thời đại

Ở Việt Nam, chiến tranh đã kết thúc nhưng những tàn dư, vết thương

mà nó để lại cho từng tấc đất, ngọn cỏ, cho mỗi người dân Việt có lẽ sẽ chẳng bao giờ xóa mờ được Đi qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nhiều nhà văn, nhà thơ đã in dấu ký ức của mình trên những trang viết với mảng đề tài này trong số đó có thể kể tới thành công của một số tác phẩm tiêu

biểu như Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh); Biên bản chiến tranh, Lời tựa một

tình yêu (Trần Mai Hạnh); Bê trọc (Phạm Việt Long) Góp phần vào dòng

chảy văn học, nhật ký chiến tranh cũng đã ra đời gây được tiếng vang và để

lại ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả, có thể kể đến một số tác phẩm: Mãi

mãi tuổi hai mươi (Nguyễn Văn Thạc); Nhật ký chiến tranh (Chu Cẩm

Phong); Nhật ký chiến trường (Chu Thị Xuân Quý); Nhật ký Đường về (Phạm Thiết Kế); Nhật ký Tài hoa ra trận (Hoàng Thượng Lân),…

Trong số đó, Nhật ký Đặng Thùy Trâm - những trang viết còn lại sau

khói lửa chiến tranh qua những cảm xúc, tình cảm của người anh hùng thời chiến - nữ bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã cùng với những cuốn nhật ký chiến trường khác tạo thành một làn sóng trong lòng bạn đọc với “cơn sốt” nhật ký chiến tranh, khiến nhật ký chiến tranh có một chỗ đứng nổi bật trong dòng chảy văn học Việt Nam

Với đề tài “Hiện thực và con người trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm”, chúng tôi nghiên cứu, tìm hiểu nhằm đi sâu vào phản ánh khía cạnh hiện thực

đời sống và con người thời chiến, xem cuốn nhật ký như là một kỷ vật chiến tranh đáng được trân trọng Cùng với đó, cũng thông qua đề tài này giúp người đọc có thêm một hướng tiếp cận nhật ký chiến tranh từ góc độ đặc

trưng thể loại ký và sâu hơn là nhật ký

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nhật ký Đặng Thùy Trâm đã được hai cựu chiến binh Mỹ là rederic

hitehurst và Robert hitehurst cất giữ trong suốt 35 năm - sau khi nữ bác sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh trong một cuộc chiến không cân sức vào năm 1970 Sau một hành trình dài, cuốn nhật ký đã được giới thiệu tới bạn đọc và xuất bản thành sách, chỉ trong một thời gian ngắn, cuốn sách đã gây được ấn tượng mạnh và nhận được sự ủng hộ nhiệt thành của độc giả, trở thành một trong những cuốn sách bán chạy nhất Việt Nam kể từ vài chục năm trở lại đây

Trước đề tài “Hiện thực và con người trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm”,

cũng đã có rất nhiều nhận định, bài viết và công trình nghiên cứu về cuốn nhật ký

Trong một cuộc phỏng vấn ngắn về hiện tượng “Cơn sốt nhật ký có lửa” của đài C, Vương Trí Nhàn - người đứng ra biên tập cuốn sách đã khẳng định: “Tôi tin rằng cuốn “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” sẽ vẫn đọng lại với thời gian chứ không hẳn chỉ là một thứ mốt (…) đây thực sự là một hiện tượng trong lĩnh vực xuất bản Trong đời làm xuất bản, văn nghệ của tôi khoảng 40 năm nay chưa có một hiện tượng nào như thế này [2] Phát biểu cảm tưởng khi gặp lại Đặng Thùy Trâm trên trang sách, trong một bài đăng của báo Nhân Dân, ông tâm sự: “Đọc chị không thấy có những nét bốc đồng giả tạo Ngược lại đó là con người biết nhìn ra mình, trò chuyện với chính mình, và có khả năng bộc lộ trên trang giấy cái chân thành vốn có trong niềm tin thiêng liêng trong sáng của mình Đó cũng chính là lý do khiến chị đứng vững trong cuộc chiến đấu và trở nên một anh hùng như chúng ta thấy Qua nhật ký Thùy Trâm tôi có cảm tưởng vừa tìm lại cái phần tốt đẹp mà hầu hết thanh niên lớp chúng tôi không nhiều thì ít đều có” [1]

Nhà báo Thanh Hoa cũng đã nêu cảm nghĩ về tấm gương Đặng Thùy Trâm sau khi đọc xong tác phẩm: “ ác sĩ Đặng Thùy Trâm mãi là tấm gương cho thế hệ trẻ hôm nay - những người sinh ra và lớn lên sau chiến tranh, chưa từng nếm trải trận mạc, gian khổ, mất mát và hy sinh - biết trân trọng cuộc sống mình đang có, biết sống có ước mơ, có hoài bão và luôn vì mọi người” [5]

Nhật ký Đặng Thùy Trâm không chỉ tạo được tiếng vang với dư luận,

chỗ đứng trên các mặt báo mà ngay cả giới văn học cũng có rất nhiều nhà văn, nhà thơ cũng bị thu hút bởi những giá trị nghệ thuật, tinh thần mà cuốn nhật ký mang lại Nhà văn Nguyên Ngọc sau khi đọc xong cuốn nhật ký đã có những lời ngợi khen về ảnh hưởng của cuốn nhật ký đối với bạn đọc Việt

Nam hiện nay: “Cuốn sách này hiện đang gây xúc động trong dư luận bởi nó

là những dòng chữ được viết ra bởi một người anh hùng trong những người anh hùng Chúng ta tự hào vì đã có một thế hệ thanh niên đẹp đẽ và sống có lý tưởng như Thùy Trâm Khi gấp những trang cuối cùng của cuốn sách lại, tôi chỉ có một mong muốn, đó là làm thế nào, qua cuốn nhật ký này, chúng ta sẽ

có những thế hệ tiếp sau đây biết sống một cách có lửa như thế” [1] Nhà thơ Thanh Thảo cũng đã nêu lên những cảm nghĩ của mình về giá trị tích cực mà cuốn nhật ký mang lại: “Qua ký ức của đồng đội, và đọc lại cuốn Nhật ký

Đặng Thùy Trâm , tôi càng củng cố sâu sắc thêm về lòng cảm phục với nữ

bác sĩ trẻ đã sống và hy sinh một cách rất đẹp đẽ này Chị Thùy Trâm là tấm gương tiêu biểu của người trí thức đi vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, với tất

cả sự trong sáng của tâm hồn.Những phẩm chất của chị đã khiến chính những

kẻ thù của chị phải khuất phục Qua từng trang nhật ký đã hiện rõ hơn tâm hồn của một người con gái đẹp đẽ Những vò xé, day dứt về tình yêu và những quan hệ cuộc sống, rồi nổi lên là nỗi nhớ gia đình khiến chị trở thành một con người rất đặc biệt nhưng cũng rất bình dị ( ) Vượt lên trên một

cuốn nhật ký thông thường, Nhật ký Đặng Thùy Trâm đã trở thành một tác

phẩm văn học rất giá trị, rất đặc biệt, rất riêng tư Và chính bởi những lý do

đó mà cuốn sách như một cây cầu nối những giá trị nhân bản mà chúng ta đang hướng đến” [1]

Giới nghiên cứu, phê bình văn học cũng đã có những nhận định khách

quan về Nhật ký Đặng Thùy Trâm Bàn về nội dung của cuốn nhật ký, giáo sư

- tiến sĩ Lý luận văn học Trần Đình Sử đã viết: “Nhật kí của các nhà văn hóa, nghệ sĩ đã cung cấp nhiều tư liệu quý về đời sống nội bộ, những tư tưởng, tâm tình trong những năm nội chiến và chiến tranh vệ quốc (…) nhật kí của Đặng Thùy Trâm, của Nguyễn Văn Thạc,…mỗi trang đều ngồn ngộn sự kiện, về nhân cách tác giả, về không khí chiến tranh nóng bỏng và đều mang đậm tính

chất chính luận” [8]

Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu, chúng tôi cũng nhận thấy ngoài những bài viết, nhận định của độc giả còn có các công trình nghiên cứu khoa

học, luận văn liên quan đi sâu và đề cập đến Nhật ký Đặng Thùy Trâm

Tiến sĩ Hoàng Thị Duyên với đề tài nghiên cứu khoa học “Đặc trưng cơ bản của nhật ký với tư cách là một thể loại văn học” đã có bài trên trang viết của trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Với đề tài này, nhà nghiên cứu Hoàng Thị Duyên đã hệ thống và tổng kết những vấn đề cơ bản liên quan đến lý luận

về thể loại nhật kí thông qua hai cuốn nhật ký chiến tranh Mãi mãi tuổi hai

mươi của Nguyễn Văn Thạc và Nhật ký Đặng Thùy Trâm Ngoài ra với đề tài

luận án “Nhật ký như một thể loại văn học” mới đây, nhà nghiên cứu đã làm

rõ, phân tích những đặc trưng của thể loại ký văn học dựa trên nguồn tư liệu

là cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm

Về khía cạnh ngôn ngữ, tác giả Nguyễn Thị Thu Trang qua đề tài “Từ

ngữ về con người và chiến tranh trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm” đã khảo sát

và thống kê, chỉ ra tầm quan trọng của từ ngữ được sử dụng để phản ánh nội dung cuốn nhật ký ên cạnh đó là các công trình nghiên cứu: “Kết cấu nhật

ký văn học (Khảo sát qua 3 cuốn nhật ký chiến tranh: Nhật ký Đặng Thùy Trâm, Mãi mãi tuổi hai mươi, Nhật ký chiến trường)” của Vũ Thị Thu Hoài,

“Nghệ thuật trần thuật trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm” của tác giả Đỗ Thị Nhinh, “Nhật ký chiến tranh qua sáng tác của một số tác giả tiêu biểu: Nguyễn Văn Thạc, Đặng Thùy Trâm, Chu Cẩm Phong” của tác giả Trần Thị Thu,… cũng đã có những nghiên cứu, khảo sát liên quan đến nội dung, nghệ thuật của cuốn nhật ký

Đặc biệt, cuốn nhật ký đến nay đã được dịch ra khoảng 20 thứ tiếng, giúp độc giả khắp thế giới qua những trang nhật ký của Đặng Thùy Trâm phần nào thấy được những năm tháng chiến tranh ác liệt mà dân tộc Việt Nam

đã phải trả bằng máu xương của bao thế hệ để có nền hòa bình độc lập như ngày hôm nay

Nhật ký Đặng Thùy Trâm cũng được NSND Đặng Nhật Minh dụng

công xây dựng thành bộ phim chính kịch lịch sử “Đừng đốt” gây được tiếng

vang, chinh phục khán giả

Qua tìm hiểu chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu trước đây

ở những mức độ khác nhau đã phần nào chạm tới những khía cạnh của cuốn nhật ký tuy nhiên vẫn chưa có đề tài nào khai thác một cách hệ thống các giá trị nội dung và nghệ thuật Vì vậy, chúng tôi quyết định lựa chọn và triển khai

đề tài “Hiện thực và con người trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm” với mong muốn đóng góp thêm một hướng tiếp cận, giúp bạn đọc có được cái nhìn tổng quan về những giá trị mà cuốn nhật ký mang lại

3 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài “Hiện thực và con người trong Nhật ký Đặng Thùy

Trâm” chúng tôi muốn đi sâu làm rõ và hệ thống lại những giá trị nội dung và

nghệ thuật nổi bật của cuốn nhật ký từ đặc trưng của thể ký và nhật ký văn

học qua đó một lần nữa khẳng định đóng góp của Nhật ký Đặng Thùy Trâm

với nền văn học Việt Nam và những giá trị, tác động tích cực mà cuốn nhật ký mang lại với thế hệ trẻ bạn đọc Việt Nam

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Đưa ra khái niệm ký, nhật ký và những vẫn đề chung liên quan đến

Nhật ký Đặng Thùy Trâm

- Khai thác các phương diện nội dung và nghệ thuật nổi bật của cuốn nhật ký

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Hiện thực và con người trong Nhật ký

Đặng Thùy Trâm

- Phạm vi nghiên cứu: Nhật ký Đặng Thùy Trâm do Vương Trí

Nhàn biên tập và giới thiệu, nhà xuất bản Hội nhà văn, 2005

6 Phương pháp nghiên cứu

- Để hoàn thành khóa luận, chúng tôi sử dụng linh hoạt và tổng hợp các phương pháp:

Phương pháp liên ngành

Phương pháp tiếp cận hệ thống

Phương pháp thống kê, phân loại

7 Bố cục của khóa luận

- Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của khóa luận này gồm ba chương:

NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Khái niệm

1.1.1 Loại hình ký

Về lịch sử hình thành và xuất hiện, so với các loại hình văn học bác

học khác, ký là loại hình văn học trung gian với nhiều biến thể xuất hiện khá muộn

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Ký là một loại hình văn học trung

gian nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể chủ yếu là văn xuôi tự sự như bút ký, hồi ký, du ký, phóng sự, ký sự, nhật ký, tùy bút,…Do có tính chất trung gian mà có người liệt ký vào cận văn học” [4 – tr.162]

1.1.2 Thể loại nhật ký

Qua tìm hiểu, chúng tôi khảo sát được một số khái niệm về nhật ký

như sau:

Trong Giáo trình thi pháp học, Trần Đình Sử đã đưa ra khái niệm:

“Nhật ký là thể loại ghi chép sự việc, suy nghĩ cảm xúc hàng ngày của chính người viết, là những tư liệu có giá trị về tiểu sử và thời đại của người viết (…) Giá trị quan trọng nhất của nhật ký là tính chân thực do ghi chép sự việc đang xảy ra” [9 – tr.261]

Nhóm các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong

Từ điển thuật ngữ văn học đã đưa ra ý kiến: “Nhật ký là hình thức tự sự ở

ngôi thứ nhất được thực hiện dưới dạng những ghi chép hàng ngày theo thứ tự thứ ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả hay nhân vật chính

là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến Khác với hồi ký, nhật ký thường chỉ ghi lại những sự kiện những cảm nghĩ vừa mới xảy ra chưa lâu (…) Cũng giống như trong các nhật ký ngoài văn học (nhật ký riêng tư, nhật ký khoa học, nhật ký công tác…), những điều ghi chép và những cảm nghĩ trong văn nhật ký văn học thường có độ chân thực, cởi mở đáng tin cậy Song điểm khác nhau cơ bản là ở chỗ nhật ký văn học thường hướng tới một chủ đề nhất định và có sự ưu tiên chú ý đến nội tâm của tác giả hoặc nhân vật trước những

vấn đề, những sự kiện có ý nghĩa xã hội nhân bản rộng lớn Về mục đích sử dụng, các loại nhật ký ngoài văn học được viết ra không nhằm công bố rộng rãi” [4 – tr.237]

Từ những khái niệm trên, một cách khái quát chúng ta có thể hiểu nhật

ký chính là những ghi chép mang tính chủ quan của người viết về những sự kiện diễn ra trong cuộc sống được đan xen với những cảm xúc, suy nghĩ của

cá nhân người viết

1.2 Đặc điểm của thể loại nhật ký

Về đặc trưng thể loại, nhật ký mang những đặc điểm cơ bản nổi bật sau:

Nhật ký là thể loại có khả năng ghi chép và phản ánh hiện thực một cách chân thực, tỉ mỉ, chính xác

Khác với những thể loại mang yếu tố hư cấu như truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết,… thì loại hình ký, đặc biệt là nhật ký lại mang tính phi hư cấu Mỗi một cuốn nhật ký chỉ được viết ra khi có sự giao lưu giữa người viết với chính bản thân họ trước những gì đã xảy ra, đã thể nghiệm và vì người viết khi ghi chép lại nhật ký không nhằm tới một đối tượng hay hướng tới một mục đích nào nên tính xác thực của nhật ký được đánh giá khá cao, gần như được tuyệt đối hóa và có thể coi nó như là một trong những đặc trưng quan trọng nhất của thể loại

Với nhật ký văn học, để thu hút được độc giả thì người viết rất cần một góc nhìn khách quan, trung thực khi viết nhật ký

Còn với nhật ký ngoài văn học, tính xác thực ngẫu nhiên sẽ được đặt lên hàng đầu Một cuốn nhật ký khoa học cần số liệu chính xác, không có sai số; nhật ký cá nhân là ghi chép riêng tư, bí mật của bản thân người viết nên những gì được viết ra trong đó cũng sẽ là sự thực

Nhật ký mang tính chất riêng tư của cá nhân người viết

Tính chất riêng tư được in đậm trong loại hình ký với các tiểu loại như: hồi ký, tự truyện… đặc biệt là nhật ký - nhật ký cá nhân Nhật ký cá nhân như

đã nói ở trên, là sự tự giao lưu, độc thoại của bản thân người viết với chính

mình nên mọi cảm xúc, tâm trạng yêu, ghét, buồn, vui, vị tha, cao thượng, của cá nhân mỗi người đều được gột tả, bộc bạch qua những trang nhật ký Tính riêng tư cũng chính là yếu tố tạo nên sức hấp dẫn, lôi cuốn cho mỗi cuốn nhật ký từ đó kích thích sự tò mò của người khác vì nó liên quan đến bí mật của người viết

Ngôn ngữ trần thuật, thể hiện “cái tôi” của người viết

Nhật ký thường được ghi lại theo lối trần thuật cùng dòng thời gian tuyến tính ứng với cuộc đời người viết Những câu chuyện, dòng cảm xúc, tâm trạng trong nhật ký có thể liền mạch, có thể ngắt quãng tùy vào điều kiện khách quan và chủ quan của người ghi Người đọc cũng thể dễ dàng nhận thấy trong nhật ký thông qua ngôi kể thứ nhất, người kể xưng “tôi”, dường như “cái tôi” tác giả luôn bao trùm và xuất hiện xuyên suốt trong mọi không gian, thời gian được tái hiện

1.3 Tác giả Đặng Thùy Trâm

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942 tại Huế; là một

nữ bác sĩ, liệt sĩ trong chiến tranh Việt Nam

Đặng Thùy Trâm sinh trưởng trong một gia đình trí thức ố là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm – bà từng là giảng viên trường Đại học Dược Hà Nội Dưới Đặng Thùy Trâm là bốn em,

cả chị và 3 em gái đều được đặt tên giống mẹ và chỉ khác nhau ở tên đệm, vì vậy bạn bè và người thân đều gọi chị là "Thùy"

Đặng Thùy Trâm là cựu học sinh của Trường Chu Văn An, Hà Nội Thời còn đi học, chị từng được coi là giọng ca vàng của trường Chu Văn

An và trường Đại học mà chị theo học sau này Với những ca khúc

như Sullico, Cây Thùy dương, Bài ca hy vọng , chị đã đoạt nhiều huy chương

trong các cuộc thi văn nghệ quần chúng của thủ đô Ở trường, ngoài việc say

mê học tập và rèn luyện bản thân, chị còn tích cực giúp đỡ bạn bè, tham gia câu lạc bộ thơ văn của trường mà cùng khóa học của chị sau này đã có nhiều thành viên trở thành các nhà văn, nhà thơ tiêu biểu như Tô Nhuận Vĩ, Nguyễn Khoa Điềm, Vương Trí Nhàn Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, chị

và một số người bạn cùng lớp như Hoàng Ngọc Kim, Lê Văn Kiếm, Dương

Đức Niệm đã kết thành nhóm, nỗ lực phấn đấu để được kết nạp vào Đảng Nối nghiệp gia đình, Thùy Trâm đã thi và đỗ vào chuyên khoa Mắt của trường Đại học Y khoa Hà Nội Với thành tích học tập, rèn luyện xuất sắc, Đặng Thùy Trâm đã được nhà trường đặc cách cho tốt nghiệp sớm một năm

so với chương trình đào tạo để tham gia cống hiến cho chiến trường

Năm 1966, sau khi tốt nghiệp loại ưu, Thùy Trâm - bác sĩ trẻ khi ấy hoàn toàn có thể nhận lời ở lại chính trường đại học của mình làm giảng viên hoặc tham gia công tác tại một bệnh viện hay cơ quan nào đó ở Hà Nội bởi bố

mẹ Thùy Trâm đều là cán bộ cốt cán có uy tín với nhiều mối quan hệ trong ngành Y tế lúc bấy giờ Tuy nhiên, một phần do người yêu của chị tham gia chiến trường trước đó vài năm, cùng với lí tưởng của người con gái luôn khao khát cống hiến cho Cách mạng, gia nhập vào hàng ngũ của Đảng nên ngay sau khi tốt nghiệp Thùy Trâm đã xung phong vào Nam

an đầu, Thùy Trâm công tác ở chiến trường (chiến trường trọng yếu miền Nam) Tháng 3 năm 1967, sau ba tháng hành quân từ miền ắc, chị vào đến Quảng Ngãi và được phân công phụ trách một bệnh viện ở huyện Đức Phổ, đây là một bệnh xá dân y nhưng chủ yếu điều trị cho các thương binh, bệnh binh Ngày 27 tháng 9 năm 1968, chị được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam

Ngày 22 tháng 6 năm 1970, trong một chuyến đi công tác xuất phát từ vùng núi a Tơ về đồng bằng, Đặng Thùy Trâm bị địch phục kích và hy sinh anh dũng khi chị còn chưa trọn 28 năm tuổi đời, chưa đầy 2 năm tuổi Đảng và

3 năm tuổi nghề

Hài cốt của chị được nhân dân địa phương an táng ngay tại nơi chị ngã xuống Sau khi chiến tranh kết thúc, chị được đồng đội và gia đình đưa về nghĩa trang liệt sĩ xã Phổ Cường Năm 1990, gia đình đã đưa hài cốt của chị

về hương khói tại nghĩa trang Liệt sĩ xã Xuân Phương, Từ Liêm, Hà Nội

Năm 2006, với những cống hiến và công lao của mình, Đặng Thùy Trâm đã được Đảng và Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân

1.4 Nhật ký Đặng Thùy Trâm

Chiến tranh qua đi, nhưng những dư chấn, mất mát và đau thương mà

nó để lại là quá lớn Biết bao gia đình phải li tán, biết bao người vợ mất chồng, người mẹ mất con, biết bao nhiêu người “không ai nhớ mặt, đặt tên nhưng lại làm nên đất nước” đã ngã xuống, trong âm thầm mà hiên ngang anh dũng, họ để lại cho đời, cho người bầu trời xanh với chim hòa bình tung cánh,… Và trong những năm tháng bom rơi, đạn lạc của giặc Mĩ, đã từng có một bác sĩ, một nữ anh hùng mang tên Đặng Thùy Trâm

Chị ngã xuống khi chưa tròn 28 tuổi đời, ngắn ngủi nhưng trọn vẹn, chị hiến dâng cả đời mình cho Tổ quốc thân yêu Có lẽ, chị cũng như bao người anh hùng khác, sẵn sàng cho đi mà không cần nhận lại, chẳng cần ghi danh sổ sách, người đời khắc ghi Thế nhưng, chính trái tim rực lửa, lí tưởng cao đẹp

nơi chị qua cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm đã khiến chị sống mãi, trở thành

tấm gương cho bao thế hệ mãi về sau

Nhật kí Đặng Thùy Trâm không giống bao cuốn nhật ký khác, những

trang viết có lửa ấy cũng như chính chủ nhân của nó, một cách kỳ lạ và khó tin đã trải qua một hành trình dài đến được để rồi đọng lại, in dấu trong lòng người đọc

Suốt 35 năm, cuốn nhật ký nằm trong tay Frederic Whitehurst (Fred) - một cựu sĩ quan quân báo Mĩ Ông từng tham chiến tại chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi cho quân đội Mĩ từ năm 1969 đến 1971 Nhiệm vụ của ông trong cuộc chiến là thu thập thông tin, tài liệu quân sự của quân đội Việt Nam để quân đội Mĩ phân tích, định hướng lên kế hoạch thả bom, càn quét

Sau một trận tập kích vào căn cứ của Việt Cộng, đơn vị của red đã tiến vào một bệnh viện nhỏ với nhiều lán trại và phòng bệnh Tại đây, ngoài những tài liệu qua chọn lọc có giá trị, số còn lại đều được thiêu hủy tại chỗ Lúc này, một thông dịch viên cùng đơn vị với Fred - Thượng sĩ Nguyễn Trung Hiếu đã cầm một cuốn sổ tới và nói: “ red, đừng đốt cuốn sổ này Bản thân trong nó đã có lửa rồi”, vẻ xúc động cùng thái độ kính trọng với cả đối phương của Hiếu đã khiến red không đốt và giữ cuốn sổ lại Sau khi dịch và đọc, hai người dần hiểu được nội dung và đoán được chủ nhân của cuốn sổ là

Năm 1972, red được trở về Mỹ Hành lý của Fred khi quay lại Mỹ ngoài hai cuốn nhật ký của nữ bác sĩ với vài kỷ vật khác là sự ám ảnh về chiến tranh ở Việt Nam để rồi chính lửa trong hai cuốn nhật ký ấy đã nung nấu, thôi thúc anh làm những điều tốt đẹp sau này: kiện chính phủ Mỹ về những việc làm sai trái và tìm, trả lại hai cuốn sổ cho gia đình chủ nhân của

nó

Cùng với hành trình đưa hai cuốn sổ của Đặng Thùy Trâm về với gia đình, bên cạnh cố gắng của Fred là sự giúp sức của Robert Whitehurst (Rob) – một cựu chiến binh tham chiến tại Việt Nam Khoảng thời gian hoạt động ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long đã khiến ông đem lòng yêu mến đất nước và con người Việt Nam Năm 1972, sau khi từ Mỹ trở về, ông được đọc nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm để rồi trong sự xúc động sâu sắc, Rob đã tìm hiểu

về Việt Nam, về Hà Nội, về gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm Sau nhiều năm, trải qua bao khó khăn, rào cản về mọi mặt: khoảng cách địa lí, dòng chảy thời gian, bất đồng về ngôn ngữ,… ông đã cùng red đưa hai cuốn nhật ký về đúng nơi nó cần về

Ngày 30 tháng 4 năm 2005, những dòng nhật ký từ hai cuốn sổ đã được trao lại cho gia đình bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm

Ngày 5 tháng 7 năm 2005, hai cuốn nhật ký do Vương Trí Nhàn biên

tập lại đã được Nhà xuất bản Hội Nhà Văn xuất bản dưới tựa: Nhật ký Đặng

Thùy Trâm Ngay khi vừa xuất bản, cuốn sách đã được đông đảo độc giả đón

đọc, yêu mến Hiện nay, bản gốc của hai cuốn nhật ký đang được lưu tại Viện Lưu trữ về Việt Nam ở Texas, Mỹ

Từ câu chuyện về những tấm lòng gắn với hành trình của hai cuốn nhật

ký, độc giả có thể thấy chính sự tận tụy làm người cùng những đoạn cảm xúc

chân thành, tâm hồn thanh khiết của Thùy Trâm đã tạo ra sức cảm phá, tác

động sâu sắc tới người đọc Chị hiện lên như một biểu tượng sáng ngời về đức

hi sinh, lòng dũng cảm, lý tưởng cao cả của một người chiến sĩ Cộng sản, điều này khiến ngay cả những người lính Mỹ đứng bên kia chiến tuyến, không chung lý tưởng, không cùng mục tiêu cũng phải xúc động, nghẹn ngào

mà thốt lên: “Tôi biết Thùy không hề định viết cho cả thế giới này đọc, nhưng

có lẽ chính vì thế mà niềm tin sâu thẳm nơi chị được viết ra một cách chân phương, mộc mạc… Lời Thùy là một cây cầu bắc qua dòng sông chất chứa bao sự vô tình, bao cay đắng, bao nỗi buồn, bao lòng tin lầm lạc đã chia cắt hai dân tộc chúng ta quá lâu…” – Robert Whitehurst

Cũng với lòng cảm phục, Frederic Whitehurst - người từng gìn giữ cuốn nhật ký hơn 35 năm chia sẻ trong bức thư gửi mẹ liệt sĩ Đặng Thùy Trâm ngày 2 tháng 5 năm 2005: “Thưa bà Trâm… Con gái bà đã một mình chiến đấu với 120 lính Mỹ để bảo vệ các bạn mình Ở bất cứ đất nước nào trên thế giới điều đó đều được gọi là anh hùng.”

Với chúng ta, những người chung lý tưởng với nữ bác sĩ ấy, hiệu ứng

mà cuốn nhật ký mang lại cũng không nhỏ Vương Trí Nhàn - bạn học cũ của Thùy Trâm và cũng là người biên tập lại cuốn nhật ký cũng từng tâm sự: “So với lớp thanh niên ngày nay, người thanh niên của gần bốn chục năm trước có một cách sống khác, một cách sống không lắm chiều cạnh phong phú, không

tự do nhiều vẻ, nhưng lại trong sáng thánh thiện đến kỳ lạ.”

Trong dòng chảy văn học Việt Nam hiện đại, sự ra đời của cuốn Nhật

ký Đặng Thùy Trâm đã góp phần làm phong phú, đa dạng thể loại ký, nhật ký

Đặc biệt, giá trị về tinh thần mà cuốn nhật ký mang lại cho chúng ta là vô cùng lớn Cuốn nhật ký đã thành công trong việc góp phần thổi bùng lên cơn sốt “nhật ký chiến tranh” trong độc giả nói chung và giới trẻ nói riêng Như một thước phim, cuốn nhật ký đã ghi lại một cách nhẹ nhàng, chân thực những năm tháng gian khổ, khốc liệt của con người trong thời chiến, hướng chúng ta tới cái nhìn, cách đối diện với thời cuộc của thanh niên, sinh viên lúc bấy giờ Giữa thời bình, từng dòng nhật ký rực lửa ấy như những que diêm châm ngòi đến từng ngóc ngách tâm hồn thanh niên Việt Nam, truyền lửa và

thắp lên một lý tưởng sống đúng đắn, cao đẹp, một tình yêu quê hương, đất nước, một niềm tin vào tương lai tươi sáng cho thế hệ mai sau

Tiểu kết: Trong chương này, chúng tôi đã hệ thống lại những vấn đề lí

luận cơ bản về thể kí và thể loại nhật ký mà sâu hơn là những đặc điểm nổi bật của thể loại này Ngoài ra, những yếu tố liên quan tới tác giả Đặng Thùy

Trâm và hành trình lưu lạc của Nhật ký Đặng Thùy Trâm cũng được chúng tôi

tìm hiểu, đề cập nhằm giúp độc giả có cái nhìn bao quát, toàn diện nhất trước

khi tiếp cận cuốn nhật ký

Chương 2 HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG CHIẾN TRANH

QUA NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM 2.1 Nhật ký Đặng Thùy Trâm phản ánh chân thực, sinh động hiện thực

chiến tranh

2.1.1 Hiện thực chiến tranh trường kì, gian khổ

Bàn về vai trò và chức năng của văn học, nhà văn Pháp Standal viết:

“Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội”; Tố Hữu cũng từng cho rằng: “Cuộc đời là nơi xuất phát, cũng là nơi đi tới của văn học… Văn học không chỉ là văn chương mà thực chất là cuộc đời Văn học không là gì nếu không vì cuộc đời mà có” Về thiên chức của những người cầm bút, Banlzac cũng đã nêu ý kiến của mình: “Nhà văn là người thư kí trung thành của thời đại” Như vậy, ta có thể thấy văn học và cuộc sống có mối quan hệ mật thiết, gắn bó chặt chẽ cũng như tác động qua lại lẫn nhau Văn học phải bắt nguồn, được khơi dậy từ chính hiện thực cuộc sống của con người và là cầu nối đưa hiện thực vào trong văn học ngoài ra nhà văn cũng cần phải trung thành khi phản ánh hiện thực vào trong tác phẩm của mình

Con người dù ở hình thái xã hội nào, chiến tranh cũng có thể xảy ra Với nhân loại nói chung và người dân Việt Nam nói riêng, chiến tranh luôn là vết thương, là nỗi ám ảnh, đây cũng chính là mảng đề tài lớn trong văn học khơi gợi cảm hứng cho biết bao nhà văn, nhà thơ tìm hiểu, đi sâu khai thác và phản ánh

Nhật ký Đặng Thùy Trâm là một tác phẩm tiêu biểu cho mảng đề tài

chiến tranh với thể loại nhật ký Cuốn nhật ký được viết khi cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc ta đang đi dần tới hồi kết, đây cũng chính là giai đoạn cam go, quyết liệt nhất đòi hỏi cả dải đất hình chữ S thân yêu phải huy động mọi nguồn lực: miền Bắc đẩy mạnh công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, tích cực chi viện cho miền Nam; miền Nam gồng mình chiến đấu vì một tương lai giải phóng hoàn toàn, tiến tới thống nhất nước nhà Là một nhân tố trực tiếp tham gia vào cuộc chiến lúc bấy giờ, Đặng Thùy Trâm - tác giả của cuốn nhật ký với tư cách là một chiến sĩ, bác sĩ dưới ngòi bút của mình, một cách chân thực nhất chị đã ghi lại hiện thực chiến tranh cùng cuộc sống con

người trong thời chiến

Cuốn nhật ký được Đặng Thùy Trâm bắt đầu viết từ ngày 8.4.1968 và chấm dứt vào ngày 20.6.1970, chỉ trước hai ngày chị hy sinh Đi dọc theo khoảng thời gian hơn hai năm trong cuốn nhật ký của chị, qua góc nhìn của Đặng Thùy Trâm, hiện thực chiến tranh được tái hiện vô cùng khốc liệt trước mắt người đọc Sự chênh lệch về lực lượng tác chiến, về chế tài, phương tiện chiến tranh giữa ta và địch là quá lớn khiến quân Mỹ đi tới đâu, dân ta thiệt hại và phải hi sinh tới đó ất kỳ lúc nào, bom cũng có thể rơi, đạn cũng có thể nổ, giặc Mỹ cũng có thể càn quét và tìm diệt một cách bất ngờ

“Hai giờ súng bắt đầu nổ om, đạn, pháo, máy bay tất cả tạo nên một

âm thanh phức tạp, thứ âm thanh vẫn thường nghe thấy trong những cuốn phim chiến đấu… Địch phản ứng dữ dội vô cùng, phản lực thả bom khắp xóm, tàu hai thân chiến đấu quần lượn chiếu đèn pha và đổ từng dòng đạn xuống trận địa Giữa trời đêm từng viên đạn đỏ rực như lửa chảy xối xuống

trận địa…” [13 – tr.154,155]

“Chiều nay cũng như mọi buổi chiều khác, chiếc tàu hai thân quần

mấy vòng trong xóm rồi một quả rocket phóng xuống xóm 13 Phổ An rồi liền theo đó, hai chiếc phản lực thay nhau bổ nhào (…) Máy bay vẫn gào rú, mỗi

lần như vậy hàng loạt bom lại rơi, tiếng nổ điếc tai, nhức óc” [13 - tr.167,168]

Địa hình vùng núi vốn hiểm trở khó di chuyển, quân địch lại luôn lăm

le rình rập khiến cho việc rút lui, chạy càn của những người cán bộ như Thùy hay những người thương bệnh binh càng khó khăn

“Quanh trời tiếng máy bay địch gầm gừ, tiếng vang rền của bom pháo

không ngớt… Một cảm giác lo âu đè nặng tim mình Còn bấy nhiêu cán bộ, sáu cas thương phải khiêng Toàn bộ tài sản tập trung tại đây- địa hình xung quanh rất khó rút lui - Nếu địch đồ quân xuống… làm sao giải quyết cho

được” [13 – tr.150]

Càng về những trang sau của cuốn nhật ký mà đỉnh cao là giữa năm

1969, cuộc kháng chiến bước vào thời kỳ khốc liệt nhất khi Mỹ đã sử dụng hàng loạt vũ khí tối tân cùng việc huy động lực lượng quân đội tinh nhuệ trên

mọi mặt trận khiến quân ta phải gồng mình chiến đấu, chịu ảnh hưởng nặng

nề từ quân địch

“Suốt đêm ngày không gian nảo động vì tiếng bom pháo, tiếng phản

lực gào thét, tiếng tàu rọ, HU-1A quần lượn trên đầu Khu rừng đầy những vết bom đạn, nhũng cây còn lại bị úa vàng vì chất độc Cả người cũng đã bị ảnh

hưởng chất độc” [13 – tr.157,158]

“Tình hình địch rất căng, quân chúng rải đầy khắp ba thôn trong xã

Lính Mỹ + ngụy + cảnh sát dã chiến” [13- tr161]

“Những ngày căng thẳng tột bậc Đêm đêm bọn Mỹ đi quanh làng

chui nằm trong lúa để sáng sớm tinh mơ lại bò vào làng tập kích thật sớm

Sáng nay mới mờ mờ sáng chúng đã bao quanh xóm” [13- tr.181]

Nơi chiến trận xa xôi, khó khăn chồng chất khó khăn Vì phải hoạt động bí mật nên việc tập trung lực lượng, chấn chỉnh hàng ngũ và triển khai

kế hoạch tác chiến của quân ta để có thể thực hiện được là vô cùng khó Thêm vào đó, từng giây từng phút quân Mỹ truy sát, lùng sục để triệt phá khiến cho

mọi công tác, công vụ của ta luôn bị cản trở

“16.12.68

Khó khăn vẫn liên tục, hết chuyện này qua chuyện khác Địch mở cuộc càn quét quy mô Khu vực mình ở nằm trong diện đánh phá, mọi kế hoạch đều phải chuyển hướng Tất cả tập trung cho chống càn Trong kế hoạch đó có kế

hoạch đại hội ngành.” [13- tr.102]

Trong những ngày mưa bom lửa đạn ấy, đời sống sinh hoạt của nhân dân nói chung và những người trực tiếp tham gia chiến đấu trên chiến trường nói riêng là vô cùng khổ cực và thiếu thốn Khi mà nguồn chi viện chủ yếu được gửi miền Bắc thân yêu là có hạn, họ - những người đang sống và chiến đấu tại miền Nam ruột thịt mặc dù không dễ dàng nhưng vẫn bền gan, thích nghi và chấp nhận cuộc sống với muôn vàn khó khăn, họ sẵn sàng san sẻ cho nhau từng miếng cơm, manh áo, tấm chăn,… và họ lấy chính những lam lũ, khổ cực ấy làm động lực chiến đấu và giành lại tự do cho dân tộc Một cách chân thực mà thấm thía, qua những dòng nhật ký, người bác sĩ trẻ Đặng Thùy Trâm đã ghi lại cuộc sống của chính mình và cũng là cuộc sống thời chiến mà

biết bao người phải trải qua lúc bấy giờ khiến người đọc khi tưởng tượng ra khung cảnh ấy không khỏi nghẹn ngào, cảm phục

“Hai đứa định vào trú mưa ở một nhà quen San nhưng căn nhà vừa bị

Mỹ đốt cháy chỉ còn vẻn vẹn một tấm tôn che không đủ chỗ ngồi cho cả chủ

và khách (…) Trời mưa như trút nước, bếp lửa thu hẹp dần chỉ còn mấy cây củi ở giữa bếp cháy được Nồi cơm sôi yếu dần vì lửa tắt và vì nước mưa nhỏ vào nồi cơm Có nhà quay phim nào quay một cảnh như thế này chưa nhỉ?

Một cảnh đơn sơ mà nói rất nhiều với người ta về tội ác của chiến tranh” [13

– tr 171,172]

Người đọc có lẽ không thể quên được những dòng tâm sự được Đặng Thùy Trâm ghi lại chỉ hai ngày trước khi chị ngã xuống

“…Hôm nay gạo chỉ còn ăn một bữa chiều nữa là hết Không thể ngồi

nhìn thương binh đói được” [13 – tr.256]

Vì hoàn cảnh, vì thương binh, chị đã vượt chông gai, không ngại giặc

Mỹ mà đi tìm cứu viện để rồi không thể quay trở lại bệnh xá thêm một lần Vậy mới thấy trong gian khổ, tình thương giữa người với người đã vượt lên trên mọi giá trị Họ đã sống với lý tưởng “ một người vì mọi người”, thậm chí sẵn sàng hi sinh vì người khác

Chiến tranh khốc liệt với đầy ắp hiểm nguy cũng được hiện lên qua từng con đường, những hành trình công tác, hành quân gian khổ trong từng trang viết của chị Đặc biệt, Đặng Thùy Trâm với xuất phát điểm thuộc tầng lớp trí thức tiểu tư sản lúc bấy giờ, lớn lên trong sự đùm bọc của một gia đình

có điều kiện ở đất kinh kỳ nay khi xông pha chiến trận chị cũng không ngại

mà thích nghi, hòa nhập với môi trường mới vô cùng vất vả, thiếu thốn

“Kết thúc một chặng đường gian khổ Mười bốn ngày vất vả lội núi, trèo non, dầu dãi với nắng sương Trong gian khổ ấy lúc nào mình cũng thấy sung sướng vì ở đâu cũng là biển cả của tình thương Từ một đồng chí cán bộ chưa hề quen biết đến một người khách qua đường và tất cả những người

quen mình đều nhiệt tình giúp đỡ đoàn Đức Phổ nói chung và mình” [13 – tr.123]

“Chắc khó ai tưởng tượng được nơi này là nơi làm việc và nghỉ ngơi

của một nhóm người có trách nhiệm quan trọng bậc nhất trong huyện Đó là một căn nhà dột nát bỏ hoang, căn nhà còn một hầm pháo nguyên vẹn Vì sợ

bị lộ nên không dám quét dọn vẫn phải để nguyên rác rưởi Đêm vào nằm muỗi vo ve bên tai và những hạt đất rơi lả tả qua các kẽ gỗ làm mọi người ngủ

không ngon giấc” [13 – tr.192,193]

2.1.2 Hiện thực chiến tranh với những mất mát, đau thương

Có lẽ, những khó khăn, thiếu thốn trên sẽ chẳng là gì với những người lính, những người sống và làm việc dưới máy bay của giặc Mỹ khi ấy bởi họ còn phải từng ngày từng giờ đứng trước nguy hiểm, đối diện với mất mát hi sinh của đồng đội, người thân và có khi biết đâu là chính mình ngã xuống Thế nhưng, như những cây xương rồng nơi xa mạc, không ngại hiểm nguy đứng trước cái chết luôn cận kề, họ vẫn hiên ngang, bất khuất, vẫn bám trụ, xông pha sẵn sàng chiến đấu Họ ra đi không chỉ vì nghĩa vụ, vì trách nhiệm với đất nước mà còn vì lý tưởng cao đẹp của những con người muốn góp sức bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ những người thân yêu và quê hương của mình

“Chiến tranh còn tiếp diễn, chết chóc vẫn diễn ra hàng ngày, từng giờ

từng phút, dễ như trở bàn tay vậy Mới tối qua Thìn và anh Sơn còn cùng bọn mình trò chuyện Thìn còn dặn Lệ mua vải may áo, đêm nay hai người ấy chỉ còn là hai cái xác nằm dưới nắm đất của đất Đức Phổ mà lần đầu họ đặt chân đến ấy rồi Chết quá dễ dàng, không có cách nào đề phòng được những tổn thất ấy cả Buồn làm sao!” [13 – tr.48]

“Khu vực oanh tạc của chúng chỉ cách bọn mình mươi mét, đạn lửa

tơi bời nổ chói tai, mình và các đồng chí ngồi trong hầm không rõ lúc nào là

lúc viên đạn xuyên qua mình, cái chết tưởng như sờ thấy được” [13 – tr.242]

Một cách đầy ám ảnh, từng dòng nhật ký hiện lên là những mất mát, tổn thất vô cùng to lớn của dân tộc Giặc Mỹ đã đang tâm giết chết những con người tha thiết sống và cống hiến, yêu đời với ước mơ còn dang dở ở tuổi đôi mươi Những con người như Hường, Khiêm, Liên, Đường,… và hàng nghìn, hàng vạn người khác đã dùng chính tuổi xuân, máu thịt của mình để giữ lấy từng tấc đất của Tổ quốc Họ nằm lại nơi chiến trường xa xôi mà không hề hối tiếc, thậm chí ngay cả khi tim sắp ngừng đập, họ vẫn dành những nhịp

cuối cùng ấy để đau đáu, lo lắng cho quê hương, đất nước, cho sự nghiệp giải phóng của dân tộc, thống nhất đất nước

Đâu chỉ với những người lính cầm súng, những người trực tiếp tham gia trận chiến, chiến tranh và bom đạn còn tước bỏ đi những nhu cầu tối thiểu

về quyền sống, quyền được hạnh phúc của những người dân miền Nam Nó khiến bao gia đình phải li tán, vợ xa chồng, mẹ xa con; bao lớp thanh niên phải từ bỏ mái trường, gồng gánh trên mình tương lai giải phóng đất nước; bao trẻ thơ không nơi nương tựa, không nhà cửa, mẹ cha, không được hưởng đầy đủ tình yêu thương, sự chăm sóc và không được đến trường

“Lần đầu tiên mình nghe người mẹ của một đứa con "tập tàng" tâm sự

về nỗi đau buồn trước sự lỗi lầm của họ Thằng bé con chị bụ bẫm và xinh xắn như một đứa trẻ Tây Âu sáng nay bị hai mảnh cối xuyên vào ngực đúng vùng tim không hiểu có sống nổi không Chiến tranh là vậy đó, nó không từ trẻ nhỏ, không từ một bà già và đáng ghê tởm vô cùng là bọn Mỹ khát máu”

[13 – tr.182]

Những người ở lại, với họ còn gì đau xót hơn khi phải ngày ngày nhìn đồng đội và những người thân yêu lần lượt ngã xuống Không hề run sợ, họ vẫn anh dũng, vững tâm quyết chiến quyết thắng mà như Đặng Thùy trâm đã

viết:

“Có nơi đâu mà mỗi người dân đều là một dũng sĩ diệt Mỹ, mảnh đất

thấm máu kẻ thù, mỗi gia đình đều mang nặng khăn tang mà vẫn kiên cường chiến đấu với niềm lạc quan kỳ lạ” [13 – tr.58]

“Cuộc sống vô cùng anh dũng, vô cùng gian nan, chết chóc hy sinh còn dễ dàng hơn ăn một bữa cơm Vậy mà người ta vẫn bền gan chiến đấu.” [13 – tr.167]

Không chỉ thiệt hại về người, chiến tranh còn khiến dân ta đã nghèo

nay lại nghèo hơn Dấu chân của giặc Pháp còn chưa mờ, giặc Mỹ đã kéo tới Vết thương cũ chưa lành, quân Mỹ lại đang tâm tới chia cắt, biến Việt Nam thành thuộc địa khiến dân ta càng rơi vào cảnh khốn cùng Hơn hai mươi lăm năm phải sống trong lửa đạn mà giặc Mỹ mang tới, miền Nam và cả đất nước vẫn cứ kiên cường, gan góc và ngẩng cao đầu đứng lên Từng ngôi làng tan

hoang dưới bom đạn giặc Mỹ, từng mái nhà đổ sụp, dột nát vì mìn; những bệnh xá vừa dựng lại phải rời đi Mặc cho chúng phá, ta lại xây; chúng càn quét qua, ta xây dựng lại, không nản lòng và không đầu hàng trước địch

“Có lẽ không gì buồn hơn cái cảnh chạy càn để lại những ngôi nhà hoang vắng, đồ đạc đã dọn sạch trơn và vắng lạnh không một bóng người” [13 – tr.144]

“ Mười hai giờ khuya, anh Kỷ từ cánh Nam ra báo cho mình một tin

đau xót: Địch đã tập kích vào bệnh xá một cách hết sức bất ngờ (…) Trong ba

tháng trời, bốn lần bệnh xá bị đánh phá” [13 – tr.176]

Nhật ký Đặng Thùy Trâm đã làm sống lại một thời oanh liệt của quân

và dân ta thời kháng chiến chống Mỹ Đọc tác phẩm, độc giả như được cùng tác giả tự mình trải qua những ngày tháng khốc liệt của chiến tranh, đó là hiện thực cuộc sống, cuộc chiến ở một địa phương và cũng là tình hình chung của

cả miền Nam trong những năm tháng ấy Qua những trang viết đẫm máu và nước mắt của dân tộc, ta mới thấy cuộc sống hòa bình, tự do ngày hôm nay đã phải đánh đổi bằng máu xương, tuổi trẻ của biết bao người và biết bao cuộc đời đã phải chấm dứt để cuộc đời khác được hưởng niềm vui, tự do, để đất nước thân yêu được độc lập

2.2 Nhật ký Đặng Thùy Trâm phản ánh vẻ đẹp tỏa sáng của con người

2.2.1 Con người với lý tưởng sống đúng đắn, cao đẹp và khao khát thực hiện lý tưởng

Kết tinh trong cuốn nhật ký là những phẩm chất cao đẹp của một thế

hệ thanh niên Việt Nam thời kháng chiến chống Mỹ Họ nuôi trong mình hi vọng, lý tưởng được sống và cống hiến, sẵn sàng hi sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước Họ gia nhập chiến trường với hành trang

là tinh thần, trách nhiệm với nhân dân, đất nước; Họ mang theo niềm khao khát, say mê lý tưởng cùng một lòng nồng nàn yêu nước, quyết tâm cao độ dâng hiến trọn vẹn tuổi xuân cho Tổ quốc thân yêu

Năm 1966, ngay sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội, Đặng Thùy Trâm đã xung phong vào chiến trường B - chiến trường chiến lược và là một trong những vùng nguy hiểm, khốc liệt nhất ở miền Nam lúc bấy giờ Chị

cũng như bao thanh niên khác cùng thế hệ, đi theo con đường của lý tưởng

sống, theo tiếng gọi của con tim hướng về Cách mạng, về Đảng Trong Nhật

ký Đặng Thùy Trâm, chị từng nhắc đến Paven, đến Ruồi Trâu, điều này cho

thấy chị hay rộng hơn là cả thế hệ trẻ như chị, một phần nào đó trong tư tưởng

đã thấm nhuần lý tưởng cao đẹp, đúng đắn của những con người dành cả cả thanh xuân sống với lý tưởng ấy

Dành trang đầu tiên của cuốn nhật ký đời mình, chị trích dẫn câu nói

nổi tiếng của văn hào người Nga N.A Ostrotsky trong tác phẩm Thép đã tôi

thế đấy: "Cái quý nhất của con người ta là sự sống Đời người chỉ sống có

một lần Phải sống sao cho khỏi xót xa, ân hận vì những năm tháng đã sống hoài, sống phí, cho khỏi hổ thẹn vì dĩ vãng ti tiện và hèn đớn của mình, để khi nhắm mắt xuôi tay có thể nói rằng: tất cả đời ta, tất cả sức ta, ta đã hiến dâng cho sự nghiệp cao đẹp nhất trên đời, sự nghiệp đấu tranh giải phóng loài người" Không chỉ trong cuốn nhật ký của Đặng Thùy Trâm, có lẽ, đây cũng

là những câu văn trong cuốn sách mà bao thanh niên, thế hệ trẻ lúc bấy giờ dùng để “gối đầu giường”, là lý tưởng để họ sống và hành động theo: Sống vì mọi người Với nghị lực phi thường, Đặng Thùy Trâm đã dành quãng thời gian đẹp nhất của cuộc đời để cống hiến tài đức của mình cho sự nghiệp chung của đất nước

Đặng Thùy Trâm - cô gái xuất thân từ tầng lớp trí thức tiểu tư sản đất

Hà Thành đang tuổi đôi mươi với bao mơ ước hồn nhiên, khát vọng và hoài bão ấy đã tình nguyện băng mình vào chiến trường khốc liệt, nơi cận kề cái chết Một cách tự nguyện, chị dâng hiến tất cả tuổi xuân, lẽ sống, tình yêu và rời xa gia đình vì lý tưởng, với mục tiêu đất nước sớm được vẹn toàn, thống nhất Đứng trước thực tế đau thương ở miền Nam khi đất nước bị chia cắt thành hai miền, với lý tưởng và lòng yêu nước nồng nàn, chị đã mạnh mẽ lên đường xung phong ra trận và rồi viết lên những trang nhật ký đặc biệt

Hòa vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, chị đã cống hiến hết mình trong quãng thời gian công tác và làm việc ở một bệnh xá tại huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi Bằng nhiệt huyết thanh xuân và lòng yêu nghề, yêu người, chị

đã mạnh mẽ vượt qua tất cả khó khăn, thiếu thốn, vượt lên trên bom đạn để cống hiến và chứng tỏ giá trị của bản thân

Tại đây, chị tuy là người đứng đầu, phụ trách cả một bệnh xá nhưng người đọc dễ dàng nhận thấy, chị không ngại khó ngại khổ vẫn ngày đêm lăn

xả, vất vả cứu chữa thương bệnh binh, linh động nhiệt tình di chuyển cơ sở và người bệnh của mình trong từng cuộc chạy càn hay những lần một mình đi công tác,… Giữa một bầu trời đầy bom đạn, trên nền đất hằn những vết chân lính Mỹ, chị vẫn kiên cường bám trụ, như một điểm tựa vững chắc cho bệnh

xá, lãnh đạo và tận tình cứu chữa từng ca thương Hiện thân trong từng trang nhật ký là hình ảnh người bác sĩ tận tâm, tận tụy với sứ mệnh cao cả của mình

“Vuốt nhẹ mái tóc anh, mình muốn nói với anh rằng: với những người như anh mà tôi không cứu chữa được thì đó là điều đau xót khó mà phai đi trong cuộc đời phục vụ của một người thầy thuốc.” [13 – tr.33]

“Mình sẽ phải cố hết sức vì San cũng như vì tất cả những người bệnh nhân! Đó chẳng phải là niềm tự hào của một người thầy thuốc đó sao?” [13- tr.38]

om đạn chiến tranh và sự ám ảnh về cái chết luôn cận kề không làm

nữ bác sĩ trẻ ấy run sợ mà quên đi trách nhiệm của mình Chị luôn luôn nêu cao tinh thần chiến đấu, sẵn sàng hi sinh vì cuộc đấu tranh trường kỳ của dân tộc

“Những ngày bận rộn công tác dồn dập, thương ít, mọi người trong bệnh xá đều hết sức vất vả Riêng mình trách nhiệm càng nặng nề hơn bao giờ hết, mỗi ngày làm việc từ sáng tinh mơ cho đến đêm khuya Khối lượng công việc quá lớn mà người không có nên một mình mình vừa phải phụ trách bệnh

xá, vừa lo điều trị, vừa giảng dạy Vô cùng vất vả và cũng còn nhiều khó khăn trong công việc, nhưng hơn bao giờ hết mình cảm thấy rằng mình đã đem hết tài năng sức lực của mình để cống hiến cho cách mạng” [13 – tr 64]

Hơn tất cả, chị vui sướng mỗi khi chứng kiến bệnh nhân của mình dần bình phục, chị tự hào vì đã được cống hiến, góp một phần sức mình cho mọi người

“Đôi mắt người thương binh hôm nào đau nhức tưởng như bỏ hôm nay cũng đã sáng lại một phần Cánh tay anh bộ đội sưng phù đe dọa chảy máu

bây giờ cũng đã lành lặn Những cánh tay xương gãy rời cũng đã liền lại…

Đó chính là nhờ sức lực của mình và những người y tá đêm ngày lăn lộn trong

công tác bên giường bệnh.” [13 – tr.64-65]

Với những đồng chí thương binh, bệnh binh, chị phục vụ và cứu chữa bằng tất cả khả năng, kiến thức, chị luôn nỗ lực hết mình để hạn chế tới mức thấp nhất có thể thương vong cho quân ta ất kể quen hay lạ, chị luôn mở rộng tấm lòng để cứu chữa họ

Cũng có những ca thương nặng mà với điều kiện cơ sở vật chất của bệnh xá lúc bấy giờ quá thiếu thốn không thể cứu chữa, chị đã bật khóc, tự dày vò bản thân biết bao lần Những giọt nước mắt và nỗi đau giằng xé trong

tư tưởng cho chúng ta có những cảm nhận sâu sắc hơn về chị, một người bác

sĩ hội tụ đủ cả “tâm, tầm, tài”

Nhiều lần phải chứng kiến cảnh đồng đội, những người mà chị yêu thương quý trọng hi sinh, chị xót xa như xát muối trong ruột những vẫn phải nén lại đau thương, nuôi cho mình khát khao được chiến đấu, xả thân vì Tổ quốc, vì sự nghiệp cứu người của mình Mỗi một người ngã xuống, lòng căm thù giặc lại nhân lên, ngùn ngụt trong trái tim người chiến sĩ, bác sĩ trẻ ấy

“ ao giờ cho hết những đau xót này - nay một người ngã xuống, mai lại một người ngã xuống Xương máu đã chất cao như ngọn núi căm thù sừng sững trước mắt chúng ta Bao giờ! Bao giờ và bao giờ hỡi các đồng chí Bao giờ mới đuổi hết lũ quân uống máu người không tanh ấy khỏi đất nước chúng ta” [13 – tr.40]

“Không có con đường nào hơn là phải đánh cho không còn một tên đế quốc Mỹ nào trên đất nước chúng ta, lúc đó mới có thể có hạnh phúc” [13 –

tr 148]

“Ôi! Căm thù đến bầm gan tím ruột.” [13 – tr.241]

“Lòng mình nóng như lửa đốt, buồn bực lo âu và căm thù đến ngột ngạt.” [13 – tr.242]

Vậy mới thấy, Nhật ký Đặng Thùy Trâm không chỉ là một cuốn nhật ký

đơn thuần được viết ra chỉ để ghi chép lại những sự việc diễn ra trong đời

sống sinh hoạt hàng ngày mà nó còn chất chứa biết bao tình cảm sâu sắc, thánh thiện mà Đặng Thùy Trâm dành cho người bệnh, đồng bào của mình Sau những điều chị kể và ghi lại chính là tình cảm, tình yêu mà chị dành cho mọi người, đây cũng chính là tình cảm gắn với lý tưởng và lẽ sống cao đẹp

mà chị luôn hướng tới để thực hiện

Chị mến thương và cảm phục những người đồng đội, những người em cùng công tác như Liên, Luận, Thuận, Nghĩa,…mà qua lời kể của chị, họ đều

là những con người có lý tưởng tưởng sống đúng đắn và luôn cố gắng hành động theo lý tưởng của đời mình

“Thương biết mấy những Thuận, những Liên, những Luận, Xuân, Nghĩa, mỗi người một hoàn cảnh nhưng đều rất giống nhau: Rất ham học, rất

cố gắng để đạt mức hiểu biết cao nhất.” [13 – tr.65]

Độc giả khi đọc xong tác phẩm hẳn sẽ không thể quên ngày 22.6.1970, ngày mà Thùy Trâm đã dũng cảm xả súng vào kẻ thù để yểm trợ cho đồng đội chạy thoát và bảo vệ thương binh của mình Hành động cao cả của chị đã cho thấy, nơi chiến trường chị không chỉ tận tình cứu chữa, giúp đỡ mọi người, Đặng Thùy Trâm còn sẵn sàng xả thân, hi sinh vì đồng đội

Mỗi chúng ta khi đọc cuốn nhật ký, hẳn sẽ soi thấu thấy một trái tim giàu lòng nhân hậu, tình yêu thương được hiện thực hóa thành những hành động tràn đầy nhiệt huyết nơi một người bác sĩ trẻ dạt dào tinh thần, trách nhiệm với nhân dân, với đất nước như Đặng Thùy Trâm

Trước những mất mát, đau thương với những khó khăn gian khổ và thiếu thốn, chị không lùi bước mà luôn tìm cách tự động viên mình bằng tình yêu thương của mọi người, chị lấy chính khó khăn làm động lực, làm đòn bẩy tinh thần thúc đẩy ý chí vươn lên, chị luôn tin tưởng vào một tương lai thắng lợi Những lời chị tự vấn bản thân cũng là lời tự thú, tự nhủ, là những bài học

mà chị đúc kết được từ chiến trường Lời chị cũng là bài học về niềm tin, về tinh thần lạc quan, lối sống tích cực cho thế hệ trẻ sau này

“Hãy vui lên đi, vui lên với những nụ cười trìu mến của những bệnh nhân đã dành cho mình Vui lên với những tình thương chân thực mà đa số những cán bộ trong huyện, trong tỉnh, trong khu quen biết đã dành cho mình.” [13 – tr 46]