Văn hóa ứng xử về tình yêu và hôn nhân trong ca dao người việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THANH TRANG VĂN HÓA ỨNG XỬ VỀ TÌNH YÊU VÀ HÔN NHÂN TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THANH TRANG

VĂN HÓA ỨNG XỬ VỀ TÌNH YÊU VÀ HÔN NHÂN

TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Dân gian

Hà Nội - 2014

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THANH TRANG

VĂN HÓA ỨNG XỬ VỀ TÌNH YÊU VÀ HÔN NHÂN

TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Dân gian

Mã số: 60 22 01 25

Người hướng dẫn khoa học : GS.TS Vũ Anh Tuấn

Hà Nội, 11/ 2014

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ học hàm, học vị nào Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đã đều được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Người thực hiện

Nguyễn Thanh Trang

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS.TS.Vũ Anh Tuấn, trưởng bộ môn Văn học dân gian và Văn học trung đại Việt Nam – Khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm Hà Nội, người thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu hoàn thành luận văn

Đồng thời, tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong hội đồng bảo vệ

đề cương tháng 3/2014 đã cho tôi những nhận xét quý báu để tôi hoàn thành luận

văn “Văn hóa ứng xử về tình yêu và hôn nhân trong ca dao người Việt”

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và những người thân luôn sát cánh ủng hộ, động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện đề tài này

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Người thực hiện

Nguyễn Thanh Trang

Trang 5

DANH MỤC VIẾT TẮT

KTCD : Kho tàng ca dao người Việt

Trang 6

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 8 CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG Error! Bookmark not defined 1.1 Tổng quan về văn hóa và ứng xử Error! Bookmark not defined 1.2 Ứng xử về tình yêu và hôn nhân trong văn hóa Việt Nam Error!

Bookmark not defined

1.2.1 Ứng xử về tình yêu trong văn hóa Việt Nam Error! Bookmark not

defined

1.2.2 Ứng xử về hôn nhân trong văn hóa Việt Nam Error! Bookmark not

defined

1.3 Văn hóa ứng xử về tình yêu và hôn nhân trong ca dao từ góc nhìn thể loại Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG TÌNH YÊU Error! Bookmark not

defined

2.1 Tình yêu hạnh phúc Error! Bookmark not defined

2.1.1 Những lời tỏ tình Error! Bookmark not defined 2.1.2 Nỗi niềm tương tư, nhớ nhung, sầu muộn Error! Bookmark not defined 2.1.3 Lời thề nguyền, hẹn ước Error! Bookmark not defined

2.2 Tình yêu đau khổ Error! Bookmark not defined

2.2.1 Nguyên nhân Error! Bookmark not defined 2.2.2 Thái độ trách móc, hờn giận Error! Bookmark not defined 2.2.2.1 Khi trái duyên, bị ép duyên Error! Bookmark not defined 2.2.2.2 Khi bị phụ tình Error! Bookmark not defined 2.2.2.3 Khi ghen tuông Error! Bookmark not defined.

Trang 7

2.2.2.4 Khi bị lỡ duyên – nuối tiếc Error! Bookmark not defined 2.2.3 Thái độ cao thượng – không cao thượng Error! Bookmark not defined

2.3 Tình yêu đơn phương Error! Bookmark not defined 2.4 Những ước mong trong tình yêu Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG HÔN NHÂN Error! Bookmark

not defined

3.1 Ứng xử trong quan hệ vợ chồng Error! Bookmark not defined

3.1.1 Đạo nghĩa chung trong quan hệ vợ chồng Error! Bookmark not defined 3.1.2 Ứng xử của người vợ Error! Bookmark not defined 3.1.2.1 Ứng xử tích cực ( sự gắn bó, hòa hợp) Error! Bookmark not defined 3.1.2.2 Ứng xử tiêu cực Error! Bookmark not defined 3.1.3 Ứng xử của người chồng Error! Bookmark not defined 3.1.4 Ứng xử của người tình của chồng Error! Bookmark not defined

3.2 Ứng xử trong mối quan hệ khác Error! Bookmark not defined

3.2.1 Ứng xử trong quan hệ nàng dâu với mẹ chồng Error! Bookmark not

defined

3.2.2 Ứng xử trong quan hệ bố mẹ vợ - con rể Error! Bookmark not defined 3.2.3 Ứng xử trong quan hệ mẹ ghẻ - con chồng, cha dượng - con của vợ

Error! Bookmark not defined

3.2.4 Ứng xử giữa anh chị em dâu rể Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Trang 8

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Lý do thực tiễn

Văn hóa ứng xử của người Việt được hình thành trong quá trình giao tiếp qua 4000 năm lịch sử dựng nước và giữ nước Cái đẹp của văn hóa ứng xử được cha ông lưu giữ và truyền lại từ đời này sang đời khác Nghiên cứu văn hóa ứng

xử giúp ta hiểu sâu hơn, đầy đủ hơn về giao tiếp, về văn hóa, lịch sử của một quốc gia, dân tộc, xã hội, thời đại, đồng thời để điều chỉnh hành vi của chính mình

Văn hóa thể hiện qua nhiều cách thức, phương tiện, trong đó ngôn ngữ là phương tiện quan trọng Bản sắc riêng của mỗi dân tộc thể hiện qua tiếng mẹ đẻ

Vì thế, ngôn ngữ là hiện thân của văn hóa, là phương tiện để truyền đạt văn hóa Ngôn ngữ chính là chất liệu làm nên tác phẩm văn học, trong đó có văn học dân gian Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, ca dao là một trong những sáng tác phổ biến rộng rãi có sức sống bền lâu vào loại bậc nhất Đó là tiếng nói của cảm xúc tình cảm, bộc lộ tâm hồn dân tộc

Tình yêu vốn là bản chất thiêng liêng và tự nhiên của con người Vì thế,

dù ở thời đại nào, tình yêu cũng là đề tài bất tận cho văn chương, và ca dao

Trang 9

không nằm ngoài số đó Thế nhưng trong cuộc sống hiện đại ngày nay, nhiều người trẻ coi tình yêu như một cuộc chơi, một trò đùa, không hiểu thế nào là tình yêu chân chính Vậy nên mới nảy sinh những tình yêu chớp nhoáng, chia tay chớp nhoáng, hay hôn nhân vội vàng, dẫn đến những kết cục đáng buồn cho người trong cuộc Đặc biệt, cách ứng xử của những người trong cuộc cũng để lại cho chúng ta nhiều suy ngẫm Mặc dù trong thời đại ngày nay đã có những quan niệm mới, tư duy mới không còn giống với quan niệm của ngày xưa, nhưng cái mới ấy vẫn không thể thoát ly khỏi bản sắc của dân tộc Dẫu rằng trong thế giới phẳng này chẳng có ai “ngây thơ” quan niệm về tình yêu và hôn nhân như văn hóa truyền thống, nhưng quan niệm mới ấy vẫn phải có sự chế định của bản sắc dân tộc Nói tới văn hóa là nói tới nhân dạng và tính cách; tính cách lại làm nên phẩm giá con người Mỗi dân tộc lại có quan niệm về phẩm giá khác nhau và phẩm giá ấy làm nên chuẩn mực có tính lịch sử Do có tính lịch sử nên ngoài cái đổi mới, phẩm giá còn có sự tiếp nối Thế nhưng có đổi mới tới đâu cũng phải phát triển dựa trên dân trí và đạo đức Không thể phủ nhận ngày nay là thời đại khoa học công nghệ, thời đại của công nghệ thông tin, thời đại dân trí phát triển mạnh nhưng dân trí được nâng cao không có nghĩa phá vỡ những nền tảng đạo đức Hai khía cạnh ấy phải luôn có sự song hành, diễn tiến hài hòa

Do đó, việc tìm hiểu văn hóa ứng xử về tình yêu và hôn nhân qua ca dao giúp chúng ta hiểu hơn đời sống của cha ông và việc soi bóng vào quá khứ sẽ giúp ta thấy được một tương lai, soi bóng vào dân tộc để thấy được chính mình

Có được gốc rễ ấy để ta có cái nhìn đúng đắn về tình yêu, hôn nhân trong cuộc sống hiện đại và đây là điều thực sự cần thiết cho giới trẻ ngày nay

1.2 Lý do học thuật

Trang 10

Ca dao cũng là một lĩnh vực cần nghiên cứu chuyên sâu, vì kho tàng ca dao cũng là một kho tàng tri thức về lịch sử, xã hội, địa lý, đặc biệt là lĩnh vực văn hóa Nghiên cứu ca dao chính là việc làm mang tính chất học thuật nhằm khám phá kho tàng tri thức của cha ông

Tình yêu, hôn nhân đặc biệt là tình yêu, hôn nhân trong ca dao của người Việt luôn là tâm điểm nghiên cứu từ xưa đến nay Bởi đó là vấn đề mang tính chất hiện sinh, đặt ra nhiều mối quan tâm trong cuộc sống thực tại Những bài ca dao về tình yêu tự do, về quyền sống của con người, đặc biệt là người phụ nữ, những bài ca dao đòi hỏi sự công bằng, chống áp bức bất công đều là những cách ứng xử rất khéo léo của người xưa để đòi quyền được cất lên tiếng nói của mình Việc khảo sát những bài ca dao về tình yêu, hôn nhân sẽ giúp con người hiện tại khám phá được kho tàng ứng xử của người xưa trước những vấn đề của muôn đời Đó cũng là một cách làm mang tính chất học thuật và vì học thuật

Quá trình khám phá những bài ca dao cũng là một quá trình đòi hỏi tính học thuật rất cao Giống như ngôn ngữ thông thường, từ cái vỏ bề ngoài ( cái phản ánh) cần phải khám phá ra cái được phản ánh bên trong Ca dao rất hay dùng cách nói ẩn dụ, so sánh, hoán dụ, chơi chữ…, đặc biệt là ca dao về tình yêu Đó là bởi thời xưa dưới ảnh hưởng của nho giáo, tình yêu không được biểu

lộ một cách trực tiếp mà bao giờ cũng được nói một cách ý nhị, khéo léo Vì thế,

đi sâu vào những bài ca dao về tình yêu con người đương thời cũng học hỏi được những cách dùng từ, những cách đặt câu và những cách biểu đạt rất học thuật mà vẫn rất giản dị Thêm nữa, ca dao tình yêu hôn nhân của người Việt ở miền Nam

và miền Bắc cũng không hoàn toàn giống nhau Ở những lứa tuổi khác nhau, người ta cũng bày tỏ tình cảm theo những cách khác nhau Vì thế, đọc ca dao chúng ta thêm hiểu những cách thức ứng xử và những nét đẹp văn hóa của từng

Trang 11

vùng miền trong cả nước Nhưng tựu trung lại, ca dao tình yêu hôn nhân dù ở vùng miền nào, lứa tuổi nào cũng là một kho tàng ứng xử của người thời xưa cần được nghiên cứu Tất cả sẽ tái hiện lại được đời sống tinh thần của con người thời xưa

1.3 Lý do nghiệp vụ

Học sinh phổ thông, đặc biệt là học sinh THCS đang là lứa tuổi hình thành nhân cách Việc nghiên cứu và tìm hiểu ứng xử trong ca dao, đặc biệt là ca dao

về tình yêu và hôn nhân sẽ giúp cho các em có được hiểu biết về cách ứng xử

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Trần Thị An (1990), “Về một phương diện nghệ thuật của ca dao tình yêu”,

Tạp chí văn học (6), tr 54 – 59

2 Trần Thúy Anh (2011), Ứng xử cổ truyền với tự nhiên và xã hội người Việt

châu thổ Bắc Bộ qua ca dao, tục ngữ, NXB Lao động Hà Nội

3 Đỗ Thị Bảy (2011), Sự phản ánh quan hệ gia đình, xã hội trong tục ngữ, ca

dao người Việt, NXB Lao động, Hà Nội

4 Phan Kế Bính ( 2003), Việt Nam phong tục, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

5 Trần Đức Các (1978), “Tục ngữ với câu thơ lục bát trong ca dao dân ca”,

Tạp chí văn học (1), tr.91 – 102

6 Nguyễn Phương Châm (2011), So sánh ca dao người Việt ở xứ Nghệ và xứ

Bắc, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

7 Đoàn Văn Chúc ( 1997), Xã hội học Văn hóa, Viện Văn hóa và NXB Văn

hóa thông tin, Hà Nội

8 Mai Ngọc Chừ (1989), “Vần, nhịp, thanh điệu và sức mạnh biểu hiện ý nghĩa

của lục bát biến thể”, Tạp chí Văn hóa dân gian (2), Hà Nội

Trang 12

9 Nguyễn Nghĩa Dân (2011), Tục ngữ ca dao về giáo dục đạo đức NXB Giáo

dục, Hà Nội

10 Trần Phỏng Diều (2005), “Phương ngữ Nam Bộ trong ca dao về tình yêu”,

Tạp chí Văn hóa dân gian (3), tr.60 – 61

11 Nguyễn Quốc Dũng (2004), “Từ số từ đến cách đọc hiểu cấu trúc một câu ca

dao “Một thương tóc bỏ đuôi gà”, Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống (8), tr 27 – 28

12 Hà Đan (2006), “Từ chữ “nghĩa” trong ca dao, tìm về một nét ứng xử trong

truyền thống văn hóa của người Việt”, Tạp chí Ngôn ngữ (12), tr.58

13 Cao Huy Đỉnh (1974), Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam, NXB

Khoa học xã hội, Hà Nội

14 Cao Huy Đỉnh (1966), “Lối đối đáp trong ca dao trữ tình”, Tạp chí Văn học (9), tr 10 – 14, Hà Nội

15 Nguyễn Thị Ngọc Điệp (2011), “Thế giới biểu tượng sóng đôi trong ca dao

người Việt”, Tạp chí Văn hóa dân gian (3), Hà Nội, tr 53 – 58

16 Nguyễn Xuân Đức (2004), “Nghệ thuật biểu hiện trong bài ca dao “Trèo lên

cây bưởi hái hoa”, Tạp chí Nghiên cứu văn học (2), tr.107 – 117

17 Vũ Tố Hảo (1986), “Điểm lại quá trình sưu tầm nghiên cứu ca dao dân ca từ

xưa đến trước Cách mạng tháng tám”, Văn hóa dân gian (3), tr.45-52

18 Đỗ Thị Hòa, Đặc điểm nghệ thuật so sánh trực tiếp trong ca dao tình yêu

người Việt, Luận văn Thạc sĩ VHDG, ĐHSP Hà Nội

19 Kiều Thu Hoạch (2012), Văn học dân gian người Việt góc nhìn thể loại,

NXB Lao động, Hà Nội

20 Nguyễn Thị Thu Huyền, Khảo sát chữ “duyên” trong Kho tàng ca dao

người Việt, Luận văn Thạc sĩ VHDG, ĐHSP Hà Nội

Trang 13

21 Trần Thị Ngân Giang, (2004), “Nghĩa của từ “nhịn” trong tiếng Việt và chữ

nhịn trong văn hóa ứng xử của người Việt”, Tạp chí Ngôn ngữ (6), tr.71 – 74

22 Đinh Gia Khánh chủ biên (2000), Văn học dân gian Việt Nam, NXB Giáo

dục, Hà Nội

23 Đinh Gia Khánh chủ biên (1995), Ca dao Việt Nam, NXB Tổng hợp, Đồng

Tháp

24 Đinh Gia Khánh (1989), Trên đường tìm hiểu văn hóa dân gian, NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội

25 Nguyễn Xuân Kính (2006), Thi pháp ca dao, NXB Đại học Quốc gia, Hà

Nội

26 Nguyễn Xuân Kính (2001), “Một thế kỉ sưu tầm, nghiên cứu ca dao người

Việt”, Tạp chí văn học (1), tr 32 – 45

27 Nguyễn Xuân Kính ( 1988), Văn học dân gian thể hiện bản sắc văn hóa dân

gian, Tạp chí văn hóa dân gian (2), tr 62 – 71

28 Nguyễn Xuân Kính (1983), “Qua tục ngữ, ca dao Hà Nội tìm hiểu công cuộc

xây dựng đất nước, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc”, Văn hóa dân gian (3+4),

tr.57 – 67

29 Nguyễn Xuân Kính, (1987), “Ý nghĩa của hai từ trúc, mai trong văn chương

bác học và trong ca dao dân ca”, Văn hóa dân gian (4), tr 22- 29

30 Nguyễn Xuân Kính (1992), “Thể thơ trong ca dao”, Văn hóa dân gian (4),

tr 35 – 43

31 Nguyễn Xuân Kính, Phan Đăng Nhật chủ biên (1995), Kho tàng ca dao

người Việt (tập 1), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

Trang 14

35 Nguyễn Xuân Kính, Phan Đăng Nhật chủ biên (2002), Tổng tập VHDG

người Việt (tập 16, quyển thượng), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

người Việt (tập 16, quyển hạ), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

38 Nguyễn Xuân Lạc (2005), “Con số “mười…” trong ca dao và những bài ca

dao có mô típ “một… đến mười…”, Nghiên cứu văn học (4), tr 48 – 57

39 Nguyễn Xuân Lạc (1998), “Văn học dân gian với việc bồi đắp tâm hồn dân

tộc cho thế hệ trẻ”, Văn hóa dân gian (3), tr 73 – 82

40 Trần Thị Kim Liên (2004), “Tính thống nhất và sắc thái riêng của thể thơ lục

bát trong ca dao 3 miền Bắc, Trung, Nam”, Tạp chí Văn hóa dân gian (1), tr 63

– 67

41 Trần Kim Liên (2002), “Góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong

việc dạy – học văn học dân gian ở trường phổ thông”, Văn hóa dân gian (1), tr

64 – 75

42 Trần Kim Liên (2003), “Cách sử dụng từ xưng hô trong ca dao tình yêu”,

Văn hóa dân gian (2), tr 54 – 64

43 Đỗ Thị Kim Liên (2006), “So sánh đại từ “ai” trong ca dao tục ngữ, Tạp chí

Ngôn ngữ và đời sống (1 + 2), tr 2 – 8

Định dạng
Số trang	17
Dung lượng	448,1 KB