giúp học sinh quan sát tìm ý

PHÒNG GD - ĐT QUẬN HẢI CHÂU TRƯỜNG TIỂU HỌC NÚI THÀNH Đề tài: Một số biện pháp hướng dẫn học sinh quan sát tìm ý để học tốt văn miêu tả Người viết: Phạm Thị Xuân Tâm Tháng 01 năm

PHÒNG GD - ĐT QUẬN HẢI CHÂU TRƯỜNG TIỂU HỌC NÚI THÀNH

Đề tài: Một số biện pháp hướng dẫn học sinh quan sát tìm ý để học tốt văn miêu tả

Người viết: Phạm Thị Xuân Tâm

Tháng 01 năm 2009

Sáng kiến kinh nghiệm

Tên đề tài:

Một số biện pháp hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý để học tốt văn miêu tả.

A- Phần mở đầu

Thế kỉ XXI mở ra nhiều thách thức và vận hội đối với đất nước “Giáo dục phải thực sự trở thành quốc sách hàng đầu Cải tiến chất lượng dạy và học để hoàn thành tốt việc đào tạo bồi dưỡng nguồn lực con người cho CNH-HĐH đất nước” (Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ VIII) Hơn nữa để hưởng ứng cuộc vận động “Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục” ở giáo dục tiểu học là phải đảm bảo dạy tốt, học tốt, đánh giá đúng thưc chất kết quả học tập và rèn luyện của học sinh Sau khi hoàn thành chương trình tiểu học, học sinh phải đạt được trình độ chuẩn kiến thức, kỉ năng cơ bản: có kĩ năng sống, biết đọc, viết, nói; có kĩ năng tính toán cơ bản, tạo cơ sở ban đầu để hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh Theo định hướng đó thì bậc tiểu học

là nền tảng

Mục tiêu giáo dục tiểu học là nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện Mỗi môn học ở tiểu học đều góp phần hình thành và phát triển nhân cách của trẻ và cung cấp cho trẻ những trí thức cần thiết Môn tập làm văn ở tiểu học có nhiệm

vụ rất quan trọng là rèn kĩ năng nói và viết Nhưng học sinh còn lúng túng không biết nói gì? viết gì? Vì vậy dạy cho học sinh biết quan sát tìm ý để hình thành một thói quen chuẩn bị làm bài tốt là một yêu cầu quan trọng khi làm văn Muốn quan sát tốt, học sinh cần nắm được cách quan sát và những yêu cầu quan sát để làm văn

Đối với cả giáo viên và học sinh đều chưa nhận thức được hết tầm quan trọng của giờ hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý nên chất lượng giờ dạy còn hạn chế Với mong muốn có một đóng góp nhỏ bé trong việc giáo dục học sinh phát triển toàn diện; nâng cao năng lực sư phạm cho bản thân, tôi đã chọn đề tài:

“Một số biện pháp hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý để học tốt văn miêu tả”.

B- Phần nội dung

I Cơ sở lí luận

1 Vị trí, nhiệm vụ của môn tập làm văn

Môn tập làm văn có nhiệm vụ chủ yếu là dạy học sinh sản sinh ra các ngôn bản nói và viết Tập làm văn còn là sản phẩm thể hiện rõ vốn hiểu biết về đời sống, trình độ văn hoá của học sinh Bài tập làm văn trở thành sản phẩm tổng hợp, là nơi trình bày kết quả đích thực của việc học Tiếng Việt

2 Tiết dạy quan sát và tìm ý là tổ chức cho học sinh quan sát đối tượng miêu

tả là một công việc thuộc về nguyên tắc khi dạy học văn miêu tả Trên cơ sở có sự thu nhận trực tiếp các nhận xét, ấn tượng, cảm xúc của mình, học sinh mới bắt tay vào làm bài Khi quan sát học huy động vốn sống, khả năng tưởng tượng và cảm xúc giúp cho việc quan sát tốt hơn Từ đó hiểu biết và kĩ năng về văn miêu tả được hình thành một cách tự giác chủ yếu qua con đường thực hành

Tiết học này mở đầu một quy trình dạy một kiểu bài thông qua giải quyết một bài cụ thể luyện cho học sinh hai kỹ năng:

- Tìm tư liệu cho đề bài để chuẩn bị tập làm văn

- Cung cấp hiểu biết chung nhất mang tính lý thuyết về kiểu bài , loại bài

3 Cơ sở tâm lý và cơ sở ngôn ngữ

* Ở lứa tuổi lớp 5 học sinh đang phát triển về hệ xương, hệ thần kinh,

* Các em đã có sự phát triển về trí tuệ, tâm hồn, các em thích quan sát mọi vật xung quanh Khả năng tư duy cụ thể nhiều hơn khả năng khái quát hoá,

về tình cảm các em rất nhạy cảm với vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước, Các em dễ xúc động và bắt đầu biết mơ ước có trí tượng phong phú Thích nghi lại các vấn đề

mà mình đã quan sát được Song vốn ngôn ngữ chưa phong phú Sắp xếp ý chưa

có hệ thống và diễn đạt còn thiếu mạch lạc

4 Chương trình và sách giáo khoa

* Chương trình

Tập làm văn ở lớp 5 một tuần có 2 tiết, tổng cộng có 66 tiết/năm học Các thể loại:

+ Miêu tả: - Tả cảnh (14 tiết)

- Tả người (12 tiết)

- Ôn tả cây cối, đồ vật, con vật +Kể chuyện truyện xây dựng theo chủ đề

+Báo cáo thống kê

+ Thuyết trình tranh luận

+Viết thư (ôn) - Thăm hỏi

- Thư thuật chuyện

Số tiết dạy học sinh quan sát tìm ý cho học sinh lớp 5 không nhiều Tiết quan sát tìm ý tả cảnh (tuần 3, 4, 6, 8)

Tiết quan sát tìm ý tả người (tuần 12, 13, 15) Kết quả cuối cùng của các tiết học này là học sinh phải tìm được ý cần thiết chuẩn bị cho việc làm bài văn theo yêu cầu của đề bài đã cho

Hình thành phương pháp kĩ năng quan sát cho những yêu cầu của các

đề văn khác

II Cơ sở thực tiễn

1 Quan điểm của giáo viên và học sinh

* Học sinh: Phần đông học sinh khi được hỏi em có thích nghe phân tích cái hay ,cái đẹp trong văn học không thì các em trả lời là “thích” nhưng hỏi các em có thích văn học không thì nhiều em đều trả lời “không thích” vì “khó học” Đa số các

em là ngại nói, ngại viết

* Giáo viên: Đại đa số giáo viên đều cho các tiết dạy học sinh quan sát tìm

ý “khó dạy” Các chỉ dẫn về phương pháp giảng dạy còn sơ lược, kinh nghiệm giảng dạy của giáo viên về quan sát tìm ý chưa nhiều

Tuy vậy môn tập làm văn là quan trọng, nên cả giáo viên và học sinh đều rất coi trọng nhưng lại thường lúng túng

2 Thực trạng việc dạy giờ quan sát tìm ý ở trường tiểu học

* Nội dung mức độ kỹ năng cần đạt được

Đề bài tập làm văn ở lớp 5 thường chọn những đề bài gần gũi với học sinh

và học sinh có điều kiện được quan sát cụ thể đối tượng cần miêu tả

* Mức độ kỹ năng cần đạt

- Kỹ năng quan sát: Biết lựa chọn trình tự quan sát; biết sử dụng các giác quan để quan sát; quan sát cần đi vào trọng tâm của cảnh vật và người , rèn luyện sự tinh tế trong quan sát

* Phương pháp

Trình tự tiết dạy thường được thiết kế như sau:

- Kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh

- Giới thiệu đề bài

- Tìm hiểu để

- Đọc phần hướng dẫn, ghi nhớ

- Đọc phần quan sát tìm ý của học sinh đã sắp xếp thành dàn ý

- Cho nhận xét

- Tổng kết dặn dò

* Thực tế học sinh đã học đã thực hành và thu được kết quả gì qua giờ học

- Học sinh quan sát còn đại khái, lướt qua nên không tìm được ý, ý nghèo nàn, bài văn không có sáng tạo

Học sinh ngại nói, ngại viết, khả năng tự học, tự tìm tòi của học sinh còn hạn chế

3 Nguyên nhân của những tồn tài

- Sự hướng dẫn của sách học sinh chưa thật cụ thể, dễ hiểu

- Giáo viên chưa chuẩn bị chu đáo, hướng dẫn học sinh quan sát chưa kỹ

- Học sinh thiếu sự tưởng tượng, ít cảm xúc về đối tượng miêu tả Không

quan sát theo đúng yêu cầu Vốn ngôn ngữ còn quá ít ỏi

Những nguyên nhân trên đã ảnh hưởng không tốt tới chất lượng giờ dạy, không gây hứng thú học tập của học sinh

III Biện pháp đề xuất

Để giúp cho học sinh có hứng thú học tập ở khả năng quan sát tìm ý cho bài tập làm văn tốt tôi có một số giải pháp sau đây:

1/ Người giáo viên phải xác định rõ nhiệm vụ của môn tập làm văn và nhiệm vụ của giờ quan sát tìm ý

Chúng ta phải xác định dạy học sinh học môn tập làm văn là giúp cho các em nói viết lưu loát Học sinh phát triển vốn TN, bồi dưỡng cảm xúc tình cảm lành mạnh trong sáng, khả năng lựa chọn sắp xếp ý rõ ràng Rèn khả năng tư duy, trí tưởng tượng phong phú Qua đó vốn sống của các em được tăng lên giúp các em

tự tin, có khả năng ứng xử sinh hoạt trong cuộc sống

2/ Những việc cần chuẩn bị

a) Chọn đề bài tập làm văn: Chọn những đề bài phù hợp, gần gũi với

học sinh Các em có khả năng trực trực tiếp quan sát

VD: Tả quang cảnh sân trường em trước buổi học

b) Đọc kỹ yêu cầu của đề bài

Đây là khâu chuẩn bị rất quan trọng đối với giáo viên và học sinh

- Học sinh đọc kỹ đề bài

- Phân tích đề bài bằng cách đặt ra các câu hỏi (bài văn thuộc thể loại gì? Nội dung bài văn là gì? Kiểu bài văn? Trọng tâm? Muốn làm bài tốt cần quan sát những gì?

c) Hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng miêu tả

Giáo viên cho học sinh biết quan sát để làm tập làm văn và quan sát tìm hiểu khoa học có mục đích khác nhau

c.1 Mục đích quan sát khoa học là tìm ra công dụng cấu tạo của sự vật, đặc điểm tính chất của hiện trường

c.2 Mục đích quan sát văn học là tìm ra màu sắc, âm thanh hình ảnh tiêu biểu và cảm xúc của người đối với sự vật

d) Tiến hành quan sát đối tượng như sau:

d.1 Quan sát bằng nhiều giác quan

- Quan sát bằng mắt nhận ra màu sắc, hình khối, sự vật

- Quan sát bằng tai âm thanh, nhịp điệu, gợi cảm xúc

- Quan sát bằng mũi những mùi vị tác động đến tình cảm

- Quan sát bằng vị giác và xúc giác, quan sát cảm nhận

Nhờ cách quan sát này mà các em ghi nhận được nhiều ý, bài văn đa dạng phong phú

d.2 Quan sát tỉ mỉ nhiều lượt:

Muốn tìm ý cho bài văn, học sinh phải quan sát kỹ, quan sát nhiều lần cảnh đó Tránh quan sát qua loa như ta nhìn lướt qua hay liếc nhìn nó thì sẽ không tìm ra những ý hay cho bài văn

d.3 Học sinh cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát Học sinh có thể lựa chọn các trình tự quan sát khác nhau

+ Trình tự không gian: quan sát từ trên xuống dưới hoặc từ dưới lên trên Từ trái sang phải hay từ ngoài vào trong, từ xa đến gần

+ Trình tự thời gian: quan sát từ sáng đến tối; từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc, từ mùa xuân đến mùa đông

+ Trình tự tâm lý: thấy nét gì nổi bật thu hút bản thân, gây cảm xúc quan sát trước

d.4 Nếu tả người cần quan sát kĩ về ngoại hình (VD: tầm vóc, cách

ăn mặc, khuôn mặt, mái tóc, đôi mắt, hàm răng ; về tính tình và hoạt động (VD: lời nói, cử chỉ, thói quen, dáng đi, cách cư xử )

e) Hướng dẫn học sinh nắm được yêu cầu quan sát của bài văn

e.1 Phải tìm được những nét riêng tiêu biểu của sự vật Không cần dàn đủ sự việc, chỉ cần chép lại những đặc điểm mà mình cảm nhận sâu sắc nhất không thống kê tỉ mỉ mọi chi tiết về sự vật

vd: Miêu tả quan cảnh trường trước buổi học- nét tiêu biểu thì cảnh trường là chính, hoạt động của học sinh là phụ chỉ điểm xuyết thêm cho cảnh

Tả người mẹ của em- chọn nét tiêu biểu có thể chỉ là bàn tay của mẹ, đôi mắt mẹ không nhất thiết là phải dàn trải đủ hết

e.2 Để làm được bài văn đúng yêu cầu của đề bài, quá trình quan sát không thể dàn đều mà phải tìm ra trọng tâm để tìm hiểu kỹ trọng tâm quan sát thường là nét chính của bài nêu bật chủ đề của văn và dụng ý của người viết Có như vậy bài viết mới tránh khỏi dàn trải, nhạt nhẽo, lan man xa đề

e.3 Tạo ra hứng thú, cảm xúc, lưu ý đó phải là cảm xúc riêng, thật, phải có sự liên tưởng thú vị

Quan sát trong văn học cần giúp học sinh có hứng thú say mê, từ đó bộc

lộ được cảm xúc của bản thân trước đối tượng quan sát Có hứng thú, cảm xúc, học sinh mới dễ dàng tìm từ, chọn ý giúp cho việc diễn tả sinh động và hấp dẫn

g) GV phải chuẩn bị các câu hỏi gợi ý hướng dẫn hs quan sát

VD: - Thể loại của bài văn là gì ?

- Kiểu bài văn là gì ?

- Trọng tâm miêu tả cảnh nào?

- Quan sát cảnh đó vào lúc nào?

- Quan sát theo thứ tự nào?

- Quan sát bằng những giác quan nào?

- Quan sát như vậy nhìn thấy hình ảnh gì?

- Nghe thấy âm thanh gì? Có cảm xúc gì?

- Có nhận xét gì qua những quan sát đó

3/ Tổ chức cho học sinh quan sát

Tuỳ theo đề bài, giáo viên tổ chức cho các em quan sát ngay tại địa điểm

có cảnh vật cần tả

Nếu không thể tổ chức quan sát được thì giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát cảnh vật trước khi tới lớp và ghi chép lại những điều ghi nhận được

Học sinh phải tự làm việc, tự quan sát, tự ghi chép là chính

Giáo viên có thể nêu những câu hỏi chung cho cả lớp

- Giáo viên có thể có những câu hỏi gợi mở, học sinh trả lời miệng hoặc giáo viên chỉ cần gợi ý với một học sinh nào đó để em đó thực hiện mẫu cả lớp tham khảo, rồi sau đó tự trao đổi với nhau theo nhóm

- Giáo viên dành thời gian tối đa cho hoạt động này, học sinh có thể ngồi yên một chỗ, để có vị trí thích hợp quan sát các em có thể dịch chuyển vị trí Các em

có thể thảo luận nhóm để tìm ý

Giáo viên có thể gợi ý các em phát hiện những nét đặc sắc của bầu trời, cây cối, cảnh vật

4/ Quy trình lên lớp

I/ Ổn định tổ chức

II/ Kiểm tra ( Giáo viên kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh.)

III/ Bài mới

1 Giới thiệu bài, viết đề tài lên bảng

2 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu, nắm chắc đề bài

+ Thể loại

+ Kiểu bài

+ đối tượng miêu tả

+ Trọng tâm

+ Cảnh đó ở đâu? Lúc nào?

3 Giáo viên vừa gợi ý vừa gạch dưới các từ quan trọng

4 Hoàn chỉnh bài chuẩn bị: Đọc hướng dẫn SHS và ghi nhớ.

5 Học sinh trình bày những điều quan sát được đã sắp xếp theo trình tự.

* HS nhận xét: - Đã quan sát tỉ mỉ chưa?

- Đã sắp xếp theo trình tự hợp lý chưa?

- Đã có trọng tâm chưa?

- HĐ nào được tả chính?

- Đã chọn lọc nét tiêu biểu chưa?

- Đã bộc lộ được cảm xúc khi miêu tả chưa?

IV/ Củng cố- Dặn dò :

- Củng cố:Một em đọc phần tìm ý tương đối hoàn chỉnh

- Dặn dò: Tiếp tục quan sát bổ sung cho cho dàn bài chi tiết Chú ý tìm từ câu, sinh động để diễn tả những điều quan sát được

5/ Kết hợp các yếu tố giáo dục khác

Như chúng ta đã biết, muốn giỏi văn phải tích luỹ được một vốn văn học đáng kể Học sinh phải có khả năng quan sát tinh tế, giàu trí tưởng tượng, giàu

tư duy hình tượng, vốn từ phong phú Nhận thức được vấn đề này nên tôi đã có một số biện pháp để bồi dưỡng vốn từ và cảm thụ văn học của các em

a) Bồi dưỡng qua phân môn Tập đọc:

Qua các bài Tập đọc, tôi đã hướng dẫn các em về cách dùng từ ngữ, hình ảnh hay, phân tích tâm trạng, cảm xúc của các nhân vật qua các bài văn, giúp các em thấy được sự liên tưởng thú vị của tác giả qua bài văn tạo nên vẻ sinh động, gợi cảm cho bài văn Ví dụ: Bài “Kì diệu rừng xanh” (TV5 tập 1 - tuần 8)

có đoạn miêu tả về nấm rừng - Thông qua phân tích hình ảnh nấm

- Vạt nấm - Thành phố nấm

- Mỗi chiếc nấm là một lâu đài kiến trúc tân kì

- Lạc vào kinh đô những người tí hon

- Đền đài miếu mạo của họ lúp xúp dưới chân

Tôi giới thiệu cho các em thấy đó chính là sự liên tưởng thú vị làm cho cảnh vật trở nên sống động, lãng mạn, huyền bí hơn Và trong văn miêu tả cảnh vật các em cũng cần có sự liên tưởng như thế

Ở bài: “Hạt gạo làng ta” (TViệt 5 tập 1, trang 139 tuần 14) Tôi cung cấp thêm cho học sinh nghệ thuật tu từ, cách miêu tả giàu cảm xúc và sử dụng các hình ảnh đối lập “Cua ngoi lên bờ - mẹ em xuống cấy” Qua đó học sinh biết cách quan sát tinh tế, có chọn lọc khi miêu tả

Hoặc khi dạy bài: “Tiếng đàn Ba-la-lai-ca trên sông Đà” qua việc phân tích nghệ thuật nhân hoá ở câu “Biển sẽ nằm bỡ ngỡ giữa cao nguyên” giúp học sinh thấy được thông qua từ bỡ ngỡ tác giả đã gán cho biển một tâm trạng như con

người: - ngạc nhiên, ngỡ ngàng về sự xuất hiện kì lạ của mình giữa vùng đất cao Và trong văn miêu tả các em cũng cần gán cho sự vật những tâm trạng như thế

Ở bài “ Về ngôi nhà đang xây” của Đồng xuân Lan - Tiếng việt 5 tập 1/149 Qua phân tích hình ảnh nhân hoá “ Nắng đứng ngủ quên- trên những bức tường” hình ảnh ấy tạo nên một bức tranh sống động, gần gũigiữa con người và thiên nhiên Từ đó các em học tập được cách miêu tả một cách sống động Nắng (đứng ngủ quên- nhảy nhót- đậu vào ô cửa- đùa giỡn – reo vui - trầm tư…)

b) Bồi dưỡng qua phân môn Luyện và và câu

Cùng với môn Tập đọc môn LT&C cũng có thể làm giàu vốn từ ngữ cho các

em, qua các bài mở rộng vốn từ, việc tổ chức các trò chơi tìm từ cũng là biện pháp sinh động để học sinh bồi dưỡng thêm về vốn từ

Ví dụ: Bài mở rộng vốn từ Thiên nhiên (trang 87, TV5 tập 1)

Thông qua mẫu chuyện “Bầu trời mùa thu” các em sẽ học tập rất nhiều từ ngữ so sánh, nhân hoá để miêu tả về bầu trời (xanh biếc, rửa mặt sau cơn mưa, dịu dàng, buồn bã, trầm ngâm, ghé sát mặt đất, cúi xuống lắng nghe )

Bài tổng kết vốn từ (trang 159, TV5 tập 1) Đoạn văn “Chữ nghĩa trong văn miêu tả” - Phạm Hổ Các em sẽ thấy được cảm nhận rất riêng, rất mới, rất khác nhau của mỗi người khi miêu tả cùng một sự vật

* Tả bầu trời đầy sao

- Huy gô cho rằng giống như một cánh đồng lúa chín, ở đó người gặt bỏ quên lại một cái liềm con là vành trăng non

- Mai-a-cốp-xki thì lại cho rằng những ngôi sao kia như những giọt nước mắt của người da đen

- Ga-ga-rin thì cho rằng những vì sao kia là những hạt giống mới mà loại người vừa gieo vào vũ trụ

=> Ba hình ảnh về cánh đồng lúa chín rất khác nhau nhưng đều đúng và đều hay