Trờng tiểu học Sáng kiến kinh nghiệm Một vài suy nghĩ về việc Hớng dẫn học sinh quan sát tìm ý để học tốt môn tập làm văn Giáo viên Đơn vị: A - phần mở đầu: I - Lý do chọn đề tài:...
Trang 1Trờng tiểu học
Sáng kiến kinh nghiệm
Một vài suy nghĩ về việc
Hớng dẫn học sinh quan sát tìm ý
để học tốt môn tập làm văn
Giáo viên
Đơn vị:
A - phần mở đầu:
I - Lý do chọn đề tài:
Trang 2Thế kỷ XXI mở ra nhiều thách thức và vận hội đối với đất nớc Đại hội Đảng lần thứ 8 đã quyết định đẩy mạnh CNH - HĐH đất nớc nhằm mục tiêu dân giầu nớc mạnh xã hội công bằng, văn minh, đất nớcvững
b-ớc đi lên CNXH (( Giáo dục phải thật sự là quốc sách hàng đầu Cải tiến chất lợng dạy và học để hoàn thành tốt việc đào tạo bồi dỡng nguồn lực con ngời cho CNH - HĐH đất nớc )) ( Văn kiện đại hội Đảng lần thứ VIII) Theo định hớng đó thì bậc tiểu học là nền tảng Mục tiêu giáo dục tiểu học là nâng cao chất lợng giáo dục toàn diện Mỗi môn học ở tiểu học đều góp phần hình thành và phát triển nhân cách của trẻ và cùng cấp cho trẻ những tri thức cần thiết Môn tập làm văn ở tiểu học có nhiệm vụ rất quan trọng là rèn luyện kỹ năng nói và viết cho học sinh Nhng học sinh còn lúng túng không biết nói gì, viết gì Vì vậy dạy cho học sinh biết quan sát tìm ý để hình thành một thói quen chuẩn bị làm tốt là một yêu cầu quan trọng khi làm văn Muốn quan sát tốt, học sinh cần nắm đợc cách quan sát và những yêu cầu quan sát để làm văn
Đối với tất cả giáo viên và học sinh đều cha nhận thức hết tầm quan trọng của giờ hớng dẫn học sinh quan sát, tìm ý nên chất lợng giờ dạy còn hạn chế
Với mong muốn có một đóng góp nhỏ bé trong việc giáo dục học sinh phát triển toàn diện, nâng cao năng lực sự phạm cho bản thân, tôi đã chọn đề tài
II - Mục đích nghiên cứu:
Dựa vào việc tìm hiểu thực trạng của việc giảng dạy và học tập giờ quan sát, tìm ý cho bài tập làm văn hiện nay, ngời viết có 1 số đề xuất về việc hớng dẫn học sinh biết quan sát tìm ý một cách tích cực có hiệu quả tiến tới học sinh có khả năng nói và viết tốt hơn
III - Đối tợng nghiên cứu:
- Chơng trình môn tập làm văn
- Phơng pháp dạy môn tập làm văn
- Các tổ chức học sinh quan sát, tìm ý
- Giáo viên và học sinh lớp 5 trờng tiểu học Dân Quyền B
IV - Phơng pháp nghiên cứu:
- Nghiên cứu tài liệu: Đọc tài liệu, sách tham khảo
- Khảo sát thực tế: Dự giờ thăm lớp
Khảo sát tình hình thực tế
Trang 3- So sánh đối chiếu.
- Phơng pháp thực hành
B - Phần nội dung
I - Cơ sở Lý luận
1) Vị trí nhiệm vụ môn tập làm văn:
Môn tập làm văn có nhiệm vụ chủ yếu là dạy học sinh viết ra các ngôn bản và viết tập làm văn còn là sản phẩm thể hiện rõ vốn hiểu biết ,
đời sống, trình độ văn hoá của học sinh , bài tập làm văn trở thành sản phẩm tổng hợp, là nơi trình bày kết quả đích thực của việc học tiếng việt
2) Tiết dạy quan sát và tìm ý:
Là tổ chức cho học sinh quan sát đối tợng miêu tả là 1 công việc thuận về nguyên tắc khi dạy học văn miêu tả Trên cơ sở thu nhận trực tiếp các nhận xét, ấn tợng, cảm xúc giúp cho việc quan sát tốt hơn từ đó hiểu biết và kỹ năng về văn miêu tả đợc hình thành 1 cách tự giác chủ yếu qua con đờng thực hành
Tiết học này mở đầu 1 quy trình dạy 1 kiểu bài, thông qua một bài
cụ thể luyện cho học sinh hai kỹ năng
- Tìm t liệu cho đề bài để chuẩn bị tập làm văn
- Cung cấp hiểu biết chung nhất mang tính lý thuyết về kiểu bài , loại bài
3) Cơ sở tâm lý và cơ sở ngôn ngữ:
- ở lứa tuổi lớp 5, học sinh đang phát triển về hệ xơng, hệ thần kinh
- Các em đã có sự phát triển về trí tuệ, tâm hồn, các em thích quan sát mọi vật xung quanh Khả năng t duy cụ thể nhiều hơn khả năng khái quát hoá Về tình cảm các em rất nhạy cảm với vẻ đẹp của thiên nhiên đất nớc, các em dễ xúc động và bắt đầu biết mơ ớc có trí tởng tợng phong phú Thích ghi lại các vấn đề mà mình đã quan sát đợc song vốn ngôn ngữ cha phong phú, xắp xếp ý cha có hệ thống và diễn đạt còn thiếu mạch lạc
4) Chơng trình và sách giáo khao:
Tập làm văn ở lớp 5 một tuần có 2 tiết, tổng cộng có 66 tiết/ năm học các thể loại:
Miêu tả: - Tả ngời
- Tả xảnh sinh hoạt
Trang 4Kể chuyện truyện xây dựng theo chủ đề
Tờng thuật - Thuật việc
- Thuật chuyện Viết th: - Thăm hỏi
- Th thuật chuyện
Số tiết dạy học sinh quan sát tìm ý cho học sinh lớp 5 không nhiều
- Tiết quan sát tìm ý tả ngời ( tuần 1)
- Tiết quán sát tìm ý tả cảnh sinh hoạt ( tuần 17)
Tiết học này mở đầu cho quy trình dạy 1 bài kiểu văn miêu tả cụ thể Kết quả cuối cùng của tiết học này là học sinh phải tìm đợc ý cần thiết chuẩn bị cho việc làm bài văn theo yêu cầu của đề bài đã cho
- Hình thành phơng pháp kỹ năng quan sát cho những yêu cầu của các đề văn khác
+ Sách giáo khoa : Sách tiếng việt lớp 5 và một số sách tham khảo
II - Cơ sở thực tiễn:
1) Quan điểm của giáo viên và học sinh:
- Phần đông học sinh khi đợc hỏi các em có thích nghe phân tích cái hay, cái đẹp trong văn học không thì các em trả lời là (( Thích )) nhng hỏi các em có thích học văn không thì nhiều em đều trả lời (( Không thích)) vì (( Khó học))
Học sinh nói ngại viết
Còn với giáo viên thì đa số giáo viên đều cho các tiết dạy học sinh quan sát, tìm ý “khó dạy” Đây là các tiết mới có từ khi thực hiện SGK cải cách giáo dục, các chỉ dẫn về phơng pháp giảng dạy còn sơ lợc, kinh nghiệm giảng dạy của giáo viên về quan sát tìm ý cha nhiều Tuy vậy môn tập làm văn rất quan trọng là môn thi học sinh giỏi, thi tốt nghiệp nên cả giáo viên và học sinh rất coi trọng
2) Thực trạng việc dạy giờ quan sát tìm ý ở trờng tiểu học:
* Nội dung mức độ kỹ năng cần đạt đợc.
Đề bài tập làm văn ở lớp 5 thờng chọn những đề bài gần gủi với học sinh và học sinh có điều kiện quan sát cụ thể đối tợng cần miêu tả
* Mức độ kỹ năng cần đạt.
- Kỹ năng quan sát biết lựa chọn trình tự quan sát, biết sử dụng các giác quan để quan sát, quan sát cần đi vào trọng tâm của cảnh vật và ngời
từ đó rèn luyện sự tinh tế trong quan sát
Trang 5* Phơng pháp
Trình tự tiết dạy thờng đợc thiết kế nh sau:
- Kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh
- Giới thiệu đề bài
- Tìm hiểu đề
- Đọc phấn hớng dẫn , ghi nhớ
- Đọc phần quan sát, tìm ý của học sinh đã sắp xếp thành dàn ý
- Cho nhận xét
- Tổng kết, dặn dò
* Thực tế học sinh đã học, đã thực hành và thu đợc kết quả gì qua giờ học
- Học sinh quan sát còn đại khái, lớt qua nên không tìm đợc ý, do
đó ý nghèo nàn, bài văn không có sáng tạo, học sinh ngại nói, ngại viết
- Học sinh không biết ghi chép những gì mà mình quan sát đợc 1 cách rõ ràng cha biết sắp xếp ý theo 1 trình tự hợp lý Từ đó hạn chế tới việc nói và viết
3) Nguyên nhân của những tồn tại.
- Sự hớng dẫn ở học sinh cha thật cụ thể, dể hiểu
- Sự chuẩn bị của giáo viên cha thật chu đáo do đó hớng dẫn học sinh quan sát cha kỹ
- Học sinh thiếu sự tởng tợng, ít cảm xúc về đối tợng miêu tả không quan sát theo đúng yêu cầu Với ngôn ngữ quá ít ỏi, nghèo nàn Những nguyên nhân trên đã ảnh hởng không tốt đến giờ dạy, không gây
đợc hứng thú học tập của học sinh
III - Biện pháp đề xuất:
Để giúp học sinh có hứng thú học tập ở khả năng quan sát, tìm ý cho bài tập làm văn tốt, tôi có 1 số giải phảp sau đây:
1) Ngời giáo viên phải xác định rõ nhiệm vụ của môn tập làm văn
và nhiệm vụ của giờ quan sát, tìm ý
Chúng ta phải xác định dạy học sinh môn tập làm văn là giúp cho các em nói, viết lu loát, học sinh phát triển vốn từ ngữ, bồi dỡng cảm xúc tình cảm lành mạnh, trong sáng, khả năng lựa chọn sắp xếp ý rõ ràng Rèn khả năng t duy, trí tởng tợng phong phú Qua đó vốn sống của các
em đợc tăng lên giúp các em tự tìm, có khả năng ứng xử linh hoạt trong cuộc sống
Trang 62) Những việc cần chuẩn bị.
a) Chọn đề bài tập làm văn Chọn những đề bài phù hợp, gần gủi với học sinh, các em có khả năng trực tiếp quan sát
Ví dụ: Tả hình dáng tính tình của cô giáo của mẹ của ngời
thân, hay, tả quang cảnh sân trờng trong giờ ra chơi
b) Đực kỷ yâu cầu của đề bài
Đây là khâu chuẩn bị rất quan trọng của cả giáo viên và học sinh
- Học sinh đọc kỷ đề bài
- Phân tích đề bài bằng cách đặt ra các câu hỏi ( bài văn thuộc thể loại gì ? nội dung bài văn là gì ? kiểu bài văn ? trọng tâm ? muốn làm bài tốt cần quan sát những gì ?
c) Hớng dẫn học sinh quan sát :
Giáo viên cho học sinh biêt quan sát để làm tập làm văn và quan sát tìm hiểu khoa học có mục đích khác nhau:
Mục đích quan sát khoa học là tìm ra công dụng cấu tạo của sự vật,
đặc điểm, tính chất của hiện tợng
Quan sát văn học là tìm ra màu sắc, âm thanh, hình ảnh tiêu biểu và cảm xúc của ngời đối với sự vật
+ Quan sát bằng nhiều giác quan
Quan sát bằng mắt: Nhận ra màu sắc, hình khối, sự vật
Quan sát bằng tai: Âm thanh, nhịp điệu gợi cảm xúc
Quan sát bằng mủi: Những mùi vị tác động đến tình cảm
Quan sát bằng vị giác và xúc giác: Quan sát cảm nhận
Nhờ cách quan sát này mà các em ghi nhận những ý, nhờ đó bài văn đa dạng phong phú
+ Quan sát tỉ mỉ nhiều lợt
Nhận tìm ý cho bài văn , học sinh phải quan sát kỹ, quan sát nhiều lần cảnh đó, tránh quan sát qua loa nh ta nhìn lớt qua, hay liếc nhìn nó thì
sẽ không tìm ra những ý hay cho bài văn
+ Học sinh cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát
- Học sinh có thể lựa chọn các trình tự trên xuống dới hoặc từ dới lên trên, từ trài sang phải hay từ ngoài vào trong
Trình tự thời gian, quan sát từ sáng đến tối, từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc
Trang 7Trình tự tâm lý, thấy nét gì nổi bật thu hút bản thân, gây cảm xúc quan sát trớc
d) Học sinh học sinh nắm đợc yêu cầu quan sát của bài văn
Phải tìm đợc những nét riêng tiêu biểu của sự vật Không cần đầy
đủ sự việc, chỉ cần chép lại những đặc điểm mà mình cảm nhận sâu sắc nhất không thống kê tỷ nỉ mọi chi tiết về sự vật
Để làm đợc bài văn đúng yêu cầu của đề bài, quá trình quan sát không thể dàn đều mà phải tìm ra trọng tâm để tìm hiểu kỹ trọng tâm quan sát từng là nét chính của bài nỗi bật chủ đề của bài văn và dùng ý của ngời viết có nh vậy bài viết mới tránh khỏi dàn trải, nhạt nhẽo, lan man xa đều tạo ra hứng thú, cảm xúc
Quan sát trong văn học cần giúp cho học sinh có hứng thú và say
mê, từ đó bộc lộ đợc cảm xúc của bản thân trớc đối tợng quan sát, có hứng thú , cảm xúc học sinh mới dể dàng tìm từ , chọn ý giúp cho việc diễn tả sinh động và hấp dẫn
e) Giáo viên phải chuẩn bị các câu hỏi gợi ý hớng dẫn học sinh quan sát:
Ví dụ: Thể loại của bài văn là gì?
Kiểu bài văn là gì ? Trọng tâm miêu tả cảnh nào ? Quan sát cảnh đó vào lúc nào ? Quan sát theo thứ tự nào ? Quan sát bằng những giác quan nào ? Quan sát nh vậy nhìn thấy cảnh gì ? Nghe thấy âm thanh gì ? Có cảm xúc gì ?
Có nhận xét gì qua những quan sát đó
3) Tổ chức cho học sinh quan sát:
Tuỳ theo đề bài, giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát ngay tại
địa điểm có cảnh vật cần tả Nếu không thể tổ chức quan sát đợc thì giáo viên học sinh học sinh cảnh vật trớc khi lới lớp và ghi lại những điều ghi nhận đợc
Học sinh phải tự làm việc, tự quan sát, tự ghi chép là chính
Giáo viên có thể nêu những câu hỏi chung cả lớp
Giáo viên có thể có những câu hỏi gợi mở , học sinh trả lời miệng hoặc giáo viên chỉ cần gợi ý với một học sinh nào đó thực hiện
Trang 8Giáo viên giành thời gian tối đa cho hoạt động này, học sinh có thể ngồi yên 1 chỗ, để có vị trí thích hợp quan sát , các em có thể dịch chuyển vị trí các em có thể thảo luận nhóm để tìm ý
Giáo viên có thể gợi ý các em phát hiện những nét đặc sắc của bầu trời, cây cối, cảnh vật
4) Quy trình lên lớp:
a) Giáo viên kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh
b) Lên lớp:
Giới thiệu đề bài, viết đề bài
Hớng dẫn học sinh tìm hiểu, nắm chắc đề bài
Thể loại
Kiểu bài
Đối tợng miêu tả
Trọng tâm
Cảnh đó diễn ra ở đâu lúc nào ?
Giáo viên vừa gợi ý, vừa gạch dới những từ quan trọng
5 - Hoàn chỉnh bài chuẩn bị
Học sinh đọc hớng dẫn và ghi nhớ
6 - Học sinh trình bày những điều quan sát đợc đã sắp xếp theo trình tự.
Học sinh trình bày
Học sinh nhận xét: Đã quan sát tỉ mỉ cha:
Đã sắp xếp theo trình tự hợp lý cha?
- Đã có trọng tâm cha?
- Hoạt động nào để tả chính ?
- Đã chọn lọc nét tiêu biểu cha ?
- Đã bộc lộ đợc cảm xúc khi tả cha ?
7 - Củng cố: Một em đọc phần tìm ý tơng đối hoàn chỉnh.
Dặn dò: Tiếp tục quan sát, bổ sung cho dàn bài chi tiết
Chú ý tìm từ câu sinh động để diễn tả những điều quan sát đợc
IV - Kết hợp các yếu tố giáo dục khác:
Nh chúng ta đã biết, muốn giỏi văn phải tích luỹ đợc 1 vốn văn học
đáng kể, học sinh phải có khả năng quan sát tinh tế, giầu trí tởng tợng,
Trang 9giầu t duy hình tợng, vốn từ phong phú, nhận thức đợc vấn đề này nên tôi
đã có 1 số biện pháp để bồi dỡng vốn từ và cảm thụ văn học của các em
a) Bồi dỡng quan phân môn tiếng việt
- Qua các bài tập đọc, tôi đã hớng dẫn các em về cách dùng từ nhữ, hình ảnh hay, phân tích tâm trạng cảm xúc của nhân vật qua các bài văn
Ví dụ: ở bài thơ: Ngày em vào đội ( TV 5 tập 1) có khổ thơ.
“ Nắng vờn tra mênh mông
Bớm bay nh lời hát Con tàu là đất nớc
Đa ta tới bến xa”
Tôi đã cho học sinh nhận xét các hình ảnh đẹp trong khổ “Nắng tr-a” “Bớm bay” “ Con tàu” và các em biết tác giả đã dùng hình ảnh so sánh Bớm bay -Lời hát- Con tàu - Đất nớc
Khi dạy bài về miền đất đỏ tôi đã phân tích về bố cục và cách tờng thuật
Dạy bài buổi sáng mùa hè trong thung lũng, tôi đã khắc sâu cho các
em về nghệ thuật miêu tả dùng từ láy, thứ tự miêu tả bố cục của bài văn qua đó học sinh học tập đợc cách quan sát, sắp xếp ý của tác giả Khi tìm hiểu nội dung bài “ Đêm trăng hành quân về đồng bằng” học sinh tìm hiểu đợc từ cách miêu tả cảnh bộ đội hành quân trong 1 đêm trăng đẹp
đến việc khai thác tâm trạng của các anh bộ đội khi tiến về giải phóng
đồng bằng
Học đến bài “ Tiếng hát mùa gặt “ Hạt gạo làng ta, tôi cung cấp thêm cho học sinh nghệ thuật t từ, cách miêu tả giầu cảm xúc và sử dụng các hình ảnh đối lập Qua đó học sinh biết cách quan sát tinh tế có chọn lọc khi miêu tả
Cùng với phân môn tập đọc, môn từ ngữ và ngữ pháp cũng có thể làm giầu vốn từ ngữ cho học sinh việc tổ chức trò chơi là biện pháp sinh
động để học sinh bồi dỡng vốn từ
Tự đánh giá kết quả thực hiện
Qua việc giảng dạy theo các quy trình trên, tôi thấy giờ văn quan sát, tìm ý của lớp tôi dạy đã đạt kết quả khá tốt
- 100% học sinh nắm đợc thể loại, yêu cầu của đề bài
- 100% học sinh có khả năng quan sát, tìm ý
- 100% học sinh kiểm tra đạt từ điểm trung bình trở lên
Trang 10Các bài kiểm tra định kỳ phân môn tập làm văn các em làm bài đạt
từ trung bình trở lên là 100%
C - Kết luận và kiến nghị :
Hớng dẫn học sinh quan sát tìm ý trớc khi làm bài tập làm văn thực
sự là 1 vấn đề cần thiết và quan trọng
Giáo viên phải tạo điều kiện cho các em đến tận nơi quan sát đối t-ợng đợc miêu tả, coi việc tổ chức cho các em quan sát trực tiếp đối tt-ợng miêu tả, giáo viên phải dạy tốt tiết quan sát tìm ý Trong tiết học đó, học sinh phải tập quan sát bằng nhiều giác quan khác nhau Tuy vậy giáo viên cũng cần hớng dẫn các em quan sát, phải huy động vốn sống, khả năng tởng tợng và cảm xúc rồi ghi chép lại trong giờ học thầy phải hớng dẫn các em, nhận xét , uốn nắn, chuẩn bị ứng phó các tình huống s phạm, giờ tập làm văn đảm bảo theo hớng đối mới phơng pháp dạy học, các em
đợc học tập tích cực, chủ động và sáng tạo suy nghỉ độc lập, tự nhiên không gò bó, rập khuôn, máy móc Tuy nhiên học sinh vần còn 1 số khó khăn khi quan sát, tìm ý Vì vậy đòi hỏi giáo viên phải linh hoạt và sáng tạo trong việc hớng dẫn học sinh, giáo viên phải động viên và khuyến khích các em mạnh dạn tích cực hơn , có nh vậy, học sinh mới có thể học tốt môn tập làm văn ở lớp cuối cấp này
Trên đây là 1 số suy nghỉ tìm tòi của tôi trong quá trình dạy học sinh quan sát tìm ý Do không có nhiều thời gian nghiên cứu và kinh nghiệm cha nhiều tôi rất mong nhận đợc những ý kiến đóng góp chân tình của ban giám hiệu nhà trờng, các bạn đồng nghiệp để tôi có thể hoàn thiện mình hơn , để việc dạy dỗ thế hệ trẻ ngày càng đạt kết quả tốt hơn
Tôi xin chân thành cảm ơn !.
Ngày tháng năm 2005
Ngời viết
Trần Thị Hơng