Phân tích các yếu tố xã hội tác động đến hoạt động xây dựng pháp luật. Cho ví dụ gắn với một đạo luật cụ thể ở nước ta.Xây dựng pháp luật là hoạt động quan trọng ở các nước. Để pháp luật có thể thực thi hiệu quả trên thực tế, mang tính khả thi khi áp dụng vào cuộc sống và mang lại lợi ích cho nhà nước, người dân hay không đều nhờ vào việc xây dựng pháp luật. Có thể nói đây là hoạt động đòi hỏi sự khoa học, chính xác cao, chọn lọc những cái tối ưu về hiệu quả xã hội của các quy phạm khi tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội, luôn dựa trên sự biến động từ tình hình thực tế, phải nắm vững những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới nó, đặc biệt là yếu tố xã hội.Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề yếu tố xã hội tác động đến xây dựng pháp luật, em xin lựa chọn đề tài: “Phân tích các yếu tố xã hội tác động đến hoạt động xây dựng pháp luật. Cho ví dụ gắn với một đạo luật cụ thể ở nước ta”.
Trang 1BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI
BÀI TẬP LỚN
MÔN:
XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT
ĐỀ BÀI 01
Phân tích các yếu tố xã hội tác động đến hoạt động xây dựng pháp luật Cho ví dụ gắn với một đạo luật cụ thể ở nước ta.
Hà Nội, 2020
Trang 2MỤC LỤC:
1.Khái niệm xây dựng pháp luật 1
Tài liệu tham khảo
Trang 3MỞ ĐẦU Xây dựng pháp luật là hoạt động quan trọng ở các nước Để pháp luật có thể thực thi hiệu quả trên thực tế, mang tính khả thi khi áp dụng vào cuộc sống và mang lại lợi ích cho nhà nước, người dân hay không đều nhờ vào việc xây dựng pháp luật Có thể nói đây là hoạt động đòi hỏi sự khoa học, chính xác cao, chọn lọc những cái tối ưu về hiệu quả xã hội của các quy phạm khi tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội, luôn dựa trên sự biến động từ tình hình thực tế, phải nắm vững những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới nó, đặc biệt là yếu tố xã hội Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề yếu tố xã hội tác động đến xây dựng pháp luật, em xin lựa chọn đề tài: “Phân tích các yếu tố xã hội tác động đến hoạt động xây dựng pháp luật Cho ví dụ gắn với một đạo luật cụ thể ở nước ta”
NỘI DUNG 1.Khái niệm xây dựng pháp luật
Hoạt động xây dựng pháp luật là hoạt động soạn thảo, ban hành các luật, văn bản pháp luật, bao gồm từ khâu nghiên cứu, soạn thảo, thông qua và công bố văn bản “Nếu nói về hoạt động xây dựng pháp luật thì về thực chất là đề cập việc xây dựng và ban hành các loại văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền và cá nhân có thẩm quyền ở trung ương và địa phương”1 “Theo nghĩa rộng, hoạt động xây dựng pháp luật bao gồm cả các hoạt động nghiên cứu khoa học nhằm thu thập các luận cứ, làm sáng tỏ những cơ sở lý luận , thực tiễn và pháp lý liên quan đến văn bản luật đang cần xây dựng, ban hành; tổ chức những hội thảo, hội nghị, lấy ý kiến đóng góp vào dự thảo văn bản luật; theo dõi thực tế áp dụng văn bản luật trong cuộc sống phục vụ việc sửa đổi, bổ sung , hoàn thiện văn bản luật cả về mặt nội dung lẫn hình thức diễn đạt, trình
1 Nguyễn Văn Động , Hoạt động xây dựng , pháp luật trước về cầu phát triển bền vững của Việt Nam hiện nay , Tạp chí Luật học , số 3 ( 118 ) / 2010 , tr 12
Trang 4bày Vì vậy, công tác hệ thống hóa pháp luật (tập hợp hóa, pháp điển hóa) cũng thuộc nội dung khái niệm này
Hoạt động xây dựng pháp luật là hoạt động mang tính sáng tạo, thể hiện quá trình nhận thức ngày càng đầy đủ hơn, sâu sắc hơn các quy luật xã hội, nhất là quy luật về lợi ích, đánh giá đúng đắn tầm quan trọng của các quan hệ xã hội cơ bản cần có pháp luật điều chỉnh, trên cơ sở đó, xác định phạm vi và phương pháp điều chỉnh phù hợp với từng loại quan hệ xã hội”2
2.Chủ thể của hoạt động xây dựng pháp luật
“Xét về mặt chủ thể, tham gia vào hoạt động xây dựng pháp luật bao gồm không chỉ các cơ quan nhà nước, các nhà chức trách có thẩm quyền, mà còn có các tổ chức chính trị - xã hội, các đoàn thể xã hội được giao những nhiệm vụ thuộc chức năng quản lý nhà nước, nhân dân là chủ thể rộng rãi của hoạt động xây dựng pháp luật”2
3.Quy trình hoạt động xây dựng pháp luật
Giai đoạn thứ nhất, nêu sáng kiến pháp luật, đề xuất yêu cầu về sự cần thiết phải ban hành một bộ luật, đạo luật mới hoặc sửa đổi một văn bản pháp luật hiện hành
Giai đoạn thứ hai, soạn thảo dự án văn bản luật theo sáng kiến đã được thông qua
Giai đoạn thứ ba, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét, thảo luận và thông qua dự án luật
Giai đoạn thứ tư, công bố văn bản pháp luật mới được ban hành
4.Các yếu tố xã hội tác động đến hoạt động xây dựng pháp luật
2 Ngọ Văn Nhân, Xã hội học pháp luật, 2012, NXB Hồng Đức.
Trang 54.1 Kỹ năng soạn thảo các dự án luật.
Thực tế cho thấy, việc xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, nhất là các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật ở nước ta trong thời gian qua, mặc dù số lượng lớn nhưng còn có những hạn chế nhất định, nhiều văn bản chồng chéo nhau, có nội dung trùng lặp, thiếu đồng bộ, không phù hợp với nội dung thẩm quyền, thậm chí mẫu thuẫn nhau làm cho hiệu quả điều chỉnh của pháp luật bị hạn chế rất nhiều Chất lượng của hoạt động xây dựng pháp luật, mà
cụ thể là tính khả thi, hiệu lực và hiệu quả của văn bản quy phạm pháp luật được ban hành phụ thuộc rất nhiều vào kỹ năng soạn thảo các dự án luật Vì vậy, đây
là yếu tố có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến hoạt động xây dựng pháp luật Vấn đề này liên quan đến các khía cạnh cụ thể sau đây:
- Nhận thức của các chủ thể trong hoạt động xây dựng pháp luật là rất quan trọng Đòi hỏi chủ thể đó khi tham gia hoạt động xây dựng văn bản pháp luật các chủ thể phải có một thái độ tích cực, đóng góp nhiệt tình, tranh luận hăng hái, luôn đặt việc công lên hàng đầu Khi đó kỹ năng soạn thảo và chất lượng các văn bản luật được ban hành mới được nâng lên
- Trình độ hiểu biết xã hội, hiểu biết về các lĩnh vực quan hệ xã hội cần có pháp luật điều chỉnh có tác động rất quan trọng hoạt động xây dựng văn bản pháp luật Nếu các chủ thể có trình độ chuyên môn tốt am hiểu phong phú đầy đủ, sâu sắc, các khía cạnh, các mặt, các vấn đề cụ thể của lĩnh vực quan hệ xã hội đang cần đến pháp luật, từ tình trạng thực tế, nguyên nhân phát sinh, tồn tại của vấn đề cho đến các nhân tố văn hóa - xã hội đang tác động đến vấn đề đó …,thì họ sẽ đưa ra được các quy phạm, chuẩn mực pháp luật có tính khả thi sát với thực tế,
dự liệu được những khả năng những tình huống phát sinh có thể xảy ra trong tương lai mà đưa ra các quy phạm pháp luật đón trước
- Tri thức, hiểu biết pháp luật và ý thức pháp luật của các chủ thể tham gia xây dựng pháp luật là cái tác động mạnh mẽ đến chất lượng văn bản pháp luật được
Trang 6ban hành Hiểu biết chuyên sâu về pháp luật sẽ tạo tiền đề cho chủ thể nêu lên những sáng kiến luật, phân tích hình thức, nội dung, cấu trúc của các dự thảo quy phạm pháp luật đã hợp lý chưa, có đúng với quy định của pháp luật hay không, chỉ ra tính hợp hiến hay không hợp hiến, sự trùng lặp hay không trùng lặp với những văn bản đã được ban hành; đã bao quát được hết các khả năng có thể có hay còn bộc lộ những kẽ hở nào đó… Từ những điểm này cộng với ý thức pháp luật của các chủ thể, thể hiện ở sự tôn trọng pháp luật, luôn thực hiện đúng theo những gì pháp luật quy định, không thực hiện hành vi mà pháp luật cấm…thì những văn bản pháp luật khi ra đời sẽ có chất lượng cao đáp ứng được nhu cầu của thực tiễn
- Hoạt động của cơ quan chủ trì soạn thảo, Cơ quan chuyên trách soạn thảo và các cơ quan tham gia, phối hợp cũng có tác động không nhỏ đến chất lượng văn bản dự thảo luận Về nguyên tắc, cơ quan chuyên trách phải hoạt động độc lập, đúng thẩm quyền theo quy định của pháp luật thì mới đảm bảo tính khách quan,
vô tư của các quy phạm pháp luật, tránh tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”
Sự tham vấn ý kiến của các cơ quan khác là rất cần thiết nhằm khắc phục sự cảm tính, tùy tiện; các cơ quan cần tham vấn cần phải phối hợp tham gia xây dựng một cách tích cực, không được tham gia một cách sơ sài, trốn tránh trách trách nhiệm, tham gia cho có, nhằm tránh tình trạng “cha chung không ai khóc” Tham khảo các văn bản pháp luật của nước ngoài ở lĩnh vực có liên quan cũng rất quan trọng, nhưng chỉ dừng lại ở mức tham khảo tránh dập khuân, máy móc vì mỗi đất nước có nền văn hóa, kinh tế, xã hội, phong tục, tập quán khác nhau
4.2 Dư luận xã hội
Dư luận xã hội là tập hợp các ý kiến, thái độ có tính chất phán xét, đánh giá của các nhóm xã hội hay của xã hội nói chung trước những vấn đề mang tính thời
sự , có liên quan tới lợi ích chung, thu hút được sự quan tâm của nhiều người và được thể hiện trong các nhận định hoặc hành động thực tiễn của họ
Trang 7Dư luận xã hội phổ biến trong bất kì xã hội nào, từ lịch sử cho đến hiện tại cho thấy nó có sự tác động mạnh mẽ như thế nào đến quá trình chính trị, xã hội, đến việc lãnh đạo và quản lí xã hội Trong lịch sử xã hội loài người, dư luận xã hội
đã đóng vai trò là yếu tố điều hoà các mối quan hệ xã hội và điều chỉnh hành vi của con người Sức mạnh của dư luận xã hội đã được thể hiện ngay cả khi trong
xã hội còn chưa xuất hiện các hiện tượng giai cấp, nhà nước và pháp luật Trong thời kỳ cộng sản nguyên thủy, khi chưa có nhà nước, chưa có pháp luật dư luận
xã hội đã từng được sử dụng để điều hòa các mối quan hệ xã hội, định hướng hành vi của con người Điều đáng sợ nhất đối với mỗi thành viên trong xã hội nguyên thủy là bị dư luận xã hội lên án, bị cộng đồng ruồng bỏ Ph Ăngghen đã nhận xét rằng, trong chế độ xã hội này “ngoài dư luận công chúng ra, không có một phương tiện cưỡng chế nào cả ”3 Trong xã hội phong kiến dư luận xã hội lại càng được khẳng định bị dư luận xã hội phong kiến lên án đồng nghĩa với việc cái chết đang cận kề, ngoài ra nghiêm trọng hơn nữa là dư luận xã hội có thể tác động đến sự bất ổn của một quốc gia, nó như những con sóng lớn nhấn chìm cả một quốc gia Trong xã hội tư bản và xã hội chủ nghĩa quan hệ xã hội dư luận xã hội được thể hiện cùng với pháp luật Khi nói về pháp luật, theo C.Mác, dư luận
xã hội là “ kết quả của việc biến ý thức xã hội thành sức mạnh xã hội nhờ có các luật pháp chung do chính quyền nhà nước thi hành ”4 Sự khẳng định của C Mác cho chúng ta chiếc chìa khoá để hiểu biết về cơ chế biến đổi dư luận xã hội thành sức mạnh xã hồi và chỉ ra sự ảnh hưởng của dư luận xã hội đối với hoạt động xây dựng, thực hiện và áp dụng pháp luật
Ở nước ta hiện nay dư luận xã hội ảnh hưởng đến hoạt động xây dựng pháp luật được thể hiện ở các phương diện như sau:
- Thứ nhất, dư luận xã hội là sự thể hiện lợi ích chung thông qua tiếng nói chung
3 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 21, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr251.
4 -C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, tập 16, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr263.
Trang 8của nhân dân nên nó là điều kiện cần thiết để các tầng lớp nhân dân phát huy quyền làm chủ, mở rộng nền dân chủ xã hội, tích cực tham gia vào hoạt động xây dựng pháp luật Dưới chế độ ta, nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước thông qua hai hình thức cơ bản là dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện Thông qua hai hình thức này nhân dân cừa có thể trực tiếp thể hiện ý chí và nguyện
định của Hiến pháp Từ đó làm tăng khả năng nhân dân tham gia tích cực và chủ động vào các hoạt động của Nhà nước, trong đó có hoạt động xây dựng pháp luật Việc các cơ quan chức năng nhà nước thực hiện đầy đủ các quyền dân chủ của nhân dân là sự thể hiện sinh động phương châm “ dân biết , dân bàn , dân làm , dân kiểm tra” và luôn được phản ảnh trong dư luận xã hội Mọi hành vi vi phạm , xâm hại quyền dân chủ của nhân dân , trong đó có quyền tham gia hoạt động xây dựng pháp luật , đều bị dư luận xã hội phê phán và lên án , làm cho hoat động xây dựng pháp luật trở nên chỉnh chu và có hiệu quả hơn Điều đó nói lên sự tác động của dư luận xã hội đối với hoạt động xây dựng pháp luật
- Thứ hai, dư luận xã hội là nguồn thông tin phản hồi có ý nghĩa rất quan trọng
và thiết thực đối với quá trình xây dựng các văn bản quy pham pháp luật và các văn bản quy pham pháp luật dưới luật Các văn bản pháp luật muốn sát thực tế,
có tính khả thi cao thì phải nắm bắt được thực trạng tư tưởng, tâm lý các đối tượng xã hội mà văn bản pháp luật nhắm đến Mọi chủ trương, chính sách pháp luật sẽ khó trở thành hiện thực hoặc chỉ thực hiện được nửa vời nếu không hợp lòng dân, không được nhân dân ủng hộ Do đó tham khảo ý kiến của nhân dân trong quá trình xây dựng pháp luật là yếu tố rất quan trọng, nó đảm bảo văn bản pháp luật khi được đưa ra thực hiện phải hoàn thiện về mọi mặt, đáp ứng được nhu cầu, lợi ích của các bên liên quan
- Thứ ba, dư luận xã hội không mang tính pháp lý nhưng nó lại có sức mạnh rất
to lớn trong việc định hướng và điều chỉnh hành vi, hoạt động của các thành viên
Trang 9trong xã hội Trong hoạt động xây dựng pháp luật các chủ thể xây dựng pháp luật ngoài căn cứ vào quy định của pháp luật còn cần phải biết lắng nghe dư luận xã hội một cách nghiêm túc, phân tích nội dung của dư luận xã hội một cách khách quan, khoa học để có thể rút ra được những thông tin, kết luận chính xác về thực trạng của những lĩnh vực quan hệ xã hội đang cần có pháp luật điều chỉnh Nhờ
đó, Nhà nước có thể ban hành pháp luật một cách kịp thời, đồng bộ và hiệu quả; tác động đúng phạm vi, đúng đối tượng điều chỉnh; góp phần tăng cường vai trò
và hiệu lực của công tác quản lý nhà nước , quản lý xã hội bằng pháp luật
4.3 Thông tin đại chúng
Sự hoạt động của các phương tiện thông tin đại chúng như báo chí, phát thanh, truyền hình có tác động rất mạnh mẽ và quan trọng tới hoạt động xây dựng pháp luật, thể hiện ở các điểm sau:
- Các phương tiện thông tin đại chúng cung cấp những thông tin tương đối đầy
đủ, đa dạng về các sự kiện pháp lý xảy ra trong đời sống, chính trị, xã hội; cung cấp những tri thức , hiểu biết pháp luật cần thiết cho các chủ thể của hoạt động xây dựng pháp luật; kịp thời đưa tin đến các tầng lớp xã hội Qua đó, các phương tiện truyền thông tác động tới nhận thức của các chủ thể về tầm quan trọng của hoạt động xây dựng pháp luật , tạo cơ sở thông tin để các tầng lớp xã hội tham gia vào hoạt động xây dựng pháp luật
- Các phương tiện thông tin đại chúng đăng tải những thông tin có liên quan đến pháp luật của nhà nước và đưa những tin đó đến với đông đảo tầng lớp nhân dân
Từ đó các tầng lớp nhân dân xã hội có thể tham gia thảo luận, phân tích mổ xẻ, đóng góp ý kiến hữu ích cho hoạt động xây dựng văn bản pháp luật Bằng cách tác động này, thông tin đại chúng sẽ giúp cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tập hợp thông tin xử lý và tiếp thu có chọn lọc các ý kiến xác đáng phục
vụ cho việc sửa đổi, bổ sung và ngày càng hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật
Trang 10- Các phương tiện thông tin đại chúng có vai trò định hướng điều chỉnh quá trình hình thành dư luận xã hội thông qua việc cung cấp các nguồn thông tin pháp luật xác thực, đăng tải ý kiến chính thức của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền về kết quả hoạt động xây dựng pháp luật Với những quan điểm khác nhau
về những vấn đề xã hội - pháp luật, các cơ quan thông tấn, báo chí sẽ tổ chức những buổi tọa đàm, thảo luận mời những chuyên gia , nhà nghiên cứu… tham
dự cùng nhau để trao đổi, phân tích vấn đề nhằm định hướng, dẫn dắt dư luận xã hội Bằng những hoạt động đó, các phương tiện thông tin đại chúng đã đập tan
dung, bản chất hệ thống pháp luật của nhà nước ta; củng cố niềm tin của nhân dân vào bản chất ưu việt của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa
5.Ví dụ gắn với một đạo luật cụ thể ở nước ta
Ở nước ta hiện nay Luật Phòng chống tác hại của bia, rượu 2019 đã bắt đầu có hiệu lực từ 1/1/2020, để ban hành được Đạo Luật trên thì phải trải qua rất nhiều yếu tố trong đó yếu tố xã hội là một trong các yếu tố quan trọng đã có tác động không nhỏ đến hoạt động xây dựng Đạo Luật trên
Luật Phòng chống tác hại của rượu, bia được Bộ y tế chủ trì soạn thảo là phù hợp với quy định của pháp luật Bộ còn có các chuyên gia đầu ngành có trình độ cao, hiểu biết sâu rộng; có sự phối hợp tích với các cơ quan nhà nước nên đã đảm bảo tính vô tư, khách quan trong chuẩn mực pháp luật Đảm bảo được chất lượng của Đạo Luật khi đang được xây dựng Trong việc thẩm tra dự án Luật Phòng chống tác hại của rượu, bia trong Kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XIV cũng rất được chú trọng một loạt vấn đề được đem ra phân tích, mổ xẻ:“ Liên quan đến phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật, Ủy ban thấy rằng, phạm vi điều chỉnh của dự án Luật cần bao gồm cả những quy định liên quan đến việc kiểm soát kinh doanh, quảng cáo, tài trợ rượu, bia nhằm hạn chế tính sẵn có và