Lễ hội đền vua mai huyện nam đàn, tỉnh nghệ an

LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn Thạc sĩ, tác giả xin trân trọng cảm ơn sự tận tình hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Sỹ Giáo, Bộ môn Dân tộc học, khoa Lịch Sử, Trường đại học Khoa học X

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

=====***=====

NGUYỄN HỒNG VINH

LỄ HỘI ĐỀN VUA MAI HUYỆN NAM ĐÀN, TỈNH NGHỆ AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

=====***=====

NGUYỄN HỒNG VINH

LỄ HỘI ĐỀN VUA MAI HUYỆN NAM ĐÀN, TỈNH NGHỆ AN

Chuyên ngành : Dân tộc học

Mã số : 60 22 70

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LÊ SỸ GIÁO

HÀ NỘI - 2008

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn Thạc sĩ, tác giả xin trân trọng cảm ơn sự tận tình hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Sỹ Giáo, Bộ môn Dân tộc học, khoa Lịch Sử, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn thành kính tới các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội

Tác giả cảm tạ sự giúp đỡ của Viện nghiên cứu văn hoá dân gian Việt Nam, Sở văn hoá Thông tin, Thể thao và Du lịch Ngệ An, Ban quản lý di tích và danh thắng tỉnh Nghệ An, Thư viện tỉnh Nghệ

An, Thư viện trường Đại học Vinh, Trung tâm văn hoá huyện Nam Đàn và nhân dân xã Vân Diên, Nam Thái, Nam Thượng, thị trấn Nam Đàn (huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An), Nhà nghiên cứu Ninh Viết Giao, ông Đinh Văn Hiến, TS Nguyễn Quang Hồng…đã cung cấp tư liệu, giúp đỡ tác giả trong quá trình điền

dã viết luận văn

Xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân trong gia đình và bạn bè đã động viên, tạo điều kiện giúp đỡ về mọi mặt

Mặc dù tác giả đã có nhiều cố gắng song thời gian và năng lực có hạn nên luận văn khó tránh khỏi những sai sót Tác giả rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô giáo và các bạn!

Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2008

Tác giả luận văn

Nguyễn Hồng Vinh

LỜI CAM ĐOAN

T ôi xi n cam đoan kế t quả nghi ê n c ứu t r o ng l u ận vă n Lễ hội đền Vua Mai , huyện Nam Đàn, t ỉ n h Ngh ệ An l à kết quả l a o độn g c ủa chí nh t ác gi ả

Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2008

Tác giả luận văn

Nguyễn Hồng Vinh

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Mảnh đất Nam Đàn, quê hương của nhiều bậc danh nhân kiệt xuất (Mai Thúc Loan, Phan Bội Châu, Chủ Tịch Hồ Chí Minh….) từ xưa vốn đã nổi tiếng là địa linh nhân kiệt, càng toả sáng hơn bởi những nét đẹp văn hoá cổ truyền, giàu bản sắc, giàu tính nhân văn mà lễ hội đền Vua Mai là một nét văn hoá tiêu biểu

Lễ hội đền Vua Mai xưa kia vốn là lễ hội quốc gia (quốc lễ) được tổ chức lớn hàng năm vào dịp tháng giêng để tưởng nhớ Mai Hắc Đế – Vua Mai cùng thân quyến và các tướng lĩnh Mai triều Thế nhưng do điều kiện chiến tranh, di tích và lễ hội đền Vua Mai trong gần nửa thế kỷ qua đã không được quan tâm thoả đáng, xứng với tầm vóc của một vị vua nước Việt và là vị vua đầu tiên trên đất Nghệ An

Cũng như bao lễ hội cổ truyền nói chung, lễ hội cổ truyền ở Nghệ An nói riêng, lễ hội đền Vua Mai đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hoá, nhu cầu tín ngưỡng tâm linh của nhân dân, giáo dục truyền thống văn hoá và chống ngoại xâm của dân tộc Lễ hội đền Vua Mai còn là môi trường để các loại hình nghệ thuật dân gian, các trò chơi dân gian có dịp thể hiện, phát triển Lễ hội đền Vua Mai góp phần gắn kết các thành viên cộng đồng, là môi trường cộng cảm sâu sắc có tác động đến đời sống tình cảm, góp phần xây dựng tính cách và tâm hồn người dân xứ Nghệ, tâm hồn người Việt Nam “trọng nghĩa trọng tình” và giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn”

Lễ hội đền Vua Mai thể hiện bản sắc văn hoá vùng quê Nam Đàn, văn hoá xứ Nghệ, thể hiện lòng tự tôn dân tộc, thể hiện ước mơ, nguyện vọng và năng lực sáng tạo văn hoá của nhân dân, hướng con người đến với chân – thiện - mỹ, có ý nghĩa thiết thực trong đời sống đương đại

Trong nhiều thập kỷ qua, nhân dân ta phải dồn công sức, của cải vào hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ nên các lễ hội trong nước nói chung, lễ hội đền Vua Mai nói riêng cũng bị vắng bóng một thời Những năm gần đây, thực hiện chủ trương chấn hưng văn hoá dân tộc của Đảng, Nhà nước ta, các lễ hội trong nước đã được tái sinh, lễ hội đền Vua Mai cũng đã được phục hồi Từ năm 2005 Sở văn hoá thông tin tỉnh Nghệ An đã chọn lễ hội đền Vua Mai là lễ hội mở đầu cho năm du lịch Nghệ An Cũng

từ đó lễ hội đền Vua Mai mới dần dần được trở về với vị trí vốn có và đã, đang trở thành một hoạt động văn hoá lành mạnh, có nề nếp, thu hút đông đảo các tầng lớp nhân nhân tham gia, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học

Tuy nhiên, các nhà khoa học, xuất phát từ chuyên môn nghề nghiệp chỉ tập trung vào một số khía cạnh nhất định nào đó, do vậy hầu như chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn

diện về lễ hội đền Vua Mai Chúng tôi khi tìm hiểu vấn đề này đã cố gắng cập nhật những thông tin và những số liệu mới, khẳng định những giá trị v à ý nghĩa của lễ hội đền Vua Mai và chỉ ra thực trạng lễ hội

đền Vua Mai hiện nay Với tinh thần đó, chúng tôi chọn đề tài Lễ hội đền Vua Mai, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An cho luận văn thạc sĩ khoa học của mình

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu về lễ hội đã có nhiều công trình như Hội hè đình đám của Toan Ánh (1969), Lễ hội

“truyền thống và hiện đại” của Thu Linh và Đặng Văn Lung (1984), Lễ hội cổ truyền do Viện Văn hoá dân gian biên soạn (1992), Lễ hội truyền thống trong đời sống hiện đại do Nhà xuất bản Khoa học Xã

hội ấn hành năm 1993

Liên quan tới đề tài này có một số công trình nghiên cứu nhưng chỉ mới đề cập đến những khía cạnh cụ thể về thân thế Mai Thúc Loan, di tích đền Vua Mai và một ít bài viết ngắn về lễ hội đền Vua Mai được đăng tải rải rác ở một số báo, tạp chí

Về nhân vật Mai Thúc Loan, Đại Việt sử ký toàn thư do Ngô Sĩ Liên biên soạn có viết vắn tắt về

ông nhưng vẫn giữ nguyên lập trường của sử gia nhà Đường (Trung Quốc) gọi Mai Thúc Loan là “tướng

giặc” Ngô Thời Sĩ đã kịp đính chính lại trong Việt sử tiêu án Những bộ sử sau này chủ yếu dựa vào những dòng vắn tắt của chính sử để chép lại cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan như Việt sử lược của Trần Trọng Kim, Đại Nam nhất thống chí do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn Đáng lưu ý là ngày 08

tháng 11 năm 2008, viện Sử học Việt Nam phối hợp với trường Đại học Vinh đã tổ chức hội thảo Mai Thúc Loan và khởi nghĩa Hoan Châu xác minh lại một số vấn đề cơ bản, khẳng định tầm vóc của Mai

Thúc Loan và quy mô của cuộc khởi nghĩa

Về di tích đền Vua Mai: Trần Mai Phương – trưởng phòng tuyên truyền Ban quản lý di tích và danh

thắng tỉnh Nghệ An đã lập hồ sơ Lý lịch di tích đền thờ và mộ Mai Hắc Đế năm 1994 Năm 2001 Trần Mai Phương lấy bút danh là Phương Thanh có bài viết về đền Vua Mai in trong Nghệ An, di tích và danh thắng Đến năm 2007 cùng một tác giả, cùng một nội dung bài Đền Mai Hắc Đế được in trong Đền miếu

Việt Nam do GS Vũ Ngọc Khánh chủ biên Năm 2008, tại hội thảo Mai Thúc Loan và khởi nghĩa Hoan Châu, Phạm Xuân Quang – Phó bí thư thường trực huyện uỷ Nam Đàn có tham luận Nam Đàn với việc

bảo tồn và phát huy giá trị cụm di tích của Vua Mai và lễ hội đền Vua Mai nhưng cũng chỉ dừng lại ở

việc nêu ra sơ lược về địa điểm di tích và liệt kê ngày lễ tế ở đền Vua Mai Cũng tại hội thảo, TS Nguyễn

Quang Hồng nêu ra Một số ý kiến đề xuất về lễ hội và quần thể di tích lịch sử – văn hoá của Vua Mai

nhưng chỉ tập trung ở vấn đề: bỏ phần thi người đẹp sông Lam, sửa đổi nội dung văn tế, đề xuất khai quật thành Vạn An, trùng tu di tích động Cồn Chèn (nơi Vua Mai sinh ra và lớn lên dưới gốc cây mai, xã Nam

Thái) và đề nghị đưa lễ hội Vua Mai vào danh sách các lễ hội cấp tỉnh Bài viết có một số tư liệu mới Tuy nhiên, vẫn chưa đề cập đến nội dung chính của lễ hội

Ngoài ra, ở một số tạp chí văn hoá nghệ thuật, tạp chí văn hoá Nghệ An, báo Nghệ An, báo Tiếng nói Việt Nam các tác giả Phương Thanh, Ngô Doanh có viết về lễ hội đền Vua Mai nhưng chỉ sơ lược những nét nổi bật nhất của lễ hội

Cho đến nay chúng tôi được biết, chưa có một công trình nào nghiên cứu về lễ hội đền Vua Mai một cách chuyên sâu, có hệ thống Những suy nghĩ, kiến giải mà chúng tôi đề cập trong luận văn hy vọng góp phần tăng thêm hiểu biết về lễ hội đền Vua Mai cũng là để tôn vinh công trạng của Mai Thúc Loan đối với nước nhà nói chung, xứ Nghệ nói riêng

3 Nguồn tài liệu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các nguồn tài liệu chủ yếu sau:

- Nguồn tài liệu thành văn: Những công trình nghiên cứu đã được công bố của Viện nghiên cứu văn hoá dân gian Việt Nam, Sở Văn hoá Thông tin tỉnh Nghệ An, Ban quản lý di tích và danh thắng tỉnh Nghệ An

Các bằng sắc, câu đối, hoành phi, gia phả, những bài hát văn trong đền thờ Vua Mai

- Nguồn tài liệu truyền miệng: Truyện kể, thơ ca, hò vè của người dân Xứ Nghệ nói chung, nhân dân Nam Đàn nói riêng

Tuy nhiên, tài liệu điền dã thực địa của tác giả được coi là nguồn tài liệu quan trọng nhất Trong hơn một năm về Nghệ An làm luận văn, tác giả đã tiến hành các đợt điền dã sau:

Từ ngày 12 tháng 02 năm 2008 đến ngày 21 tháng 02 năm 2008 (tức từ ngày 06 đến ngày 15 tháng giêng âm lịch) Chúng tôi đã được chứng kiến sự chuẩn bị chu đáo của người dân ở đây, nắm được

kế hoạch tổ chức, nội dung phân công cụ thể cho từng ban ngành, từng làng xã và chứng kiến diễn biến của lễ hội đền vua Mai

Từ ngày 06 tháng 04 năm 2008 đến hết hết tháng 8 năm 2008, công việc điền dã chia thành nhiều đợt Đây là thời gian thu thập được nguồn tài liệu thực địa phong phú nhất

Từ ngày 09 tháng 11 đến hết ngày 22 tháng 11 năm 2008 chúng tôi tiến hành đợt điền dã

để bổ sung thêm những tư liệu cần thiết

Chúng tôi cũng sử dụng camêra quay về lễ hội đền Vua Mai và máy ảnh chụp ảnh về đền, miếu

mộ và lễ hội đền Vua Mai năm 2008 cùng với những di tích xung quanh Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng bản đồ mặt bằng kiến trúc khu miếu mộ Vua Mai để hình dung, đối chiếu với thực tế

4 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

- Nhiệm vụ nghiên cứu

1 Phục dựng lại bức tranh lễ hội đền Vua Mai huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An xưa và nay

2 Nêu bật vai trò và ý nghĩa của lễ hội đền Vua Mai trong đời sống tâm linh của người dân Xứ Nghệ

3 Đề xuất những giải pháp bảo tồn lễ hội

- Phạm vi nghiên cứu

Các vấn đề có liên quan đến lễ hội đền Vua Mai, truyền thống và hiện đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đặt vấn đề nghiên cứu lễ hội như là một hiện tượng văn hoá - lịch sử

Về phương pháp nghiên cứu cụ thể: luận văn được hoàn thành chủ yếu là sử dụng phương pháp điền dã dân tộc học

Tác giả cũng vận dụng phương pháp nghiên cứu xã hội học vào luận văn, đồng thời xử lý thông tin theo phương pháp phối hợp liên ngành

6 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, thư mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 4 chương

Chương 1: Vua Mai và vùng quê Nam Đàn

Chương 2: Không gian của lễ hội

Chương 3: Diễn trình lễ hội

Chương 4: Giá trị và ý nghĩa của lễ hội đền Vua Mai

CHƯƠNG 1: VUA MAI VÀ VÙNG QUÊ NAM ĐÀN

1.1 Vua Mai và khởi nghĩa Hoan Châu

1.1.1 Gốc tích Vua Mai

Mai Hắc Đế (Vua Mai) tên thật là Mai Thúc Loan hoặc Mai Huyền Thành, anh hùng dân tộc, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân chống lại sự chiếm đóng của nhà Đường ở Việt Nam vào đầu thế kỷ thứ VIII

Ông quê ở làng Mai Lâm, xã Mai Phụ, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh ngày nay nhưng sinh ra, trưởng thành tại thôn Ngọc Trừng, xã Đông Liệt nay là xã Nam Thái, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An

Từ nhỏ Mai Thúc Loan đã phải đi ở nhưng nhờ sức vóc khoẻ mạnh, thông minh tài trí hơn người lại rất giỏi võ nghệ nên Mai Thúc Loan đã sớm nổi tiếng trong vùng

Năm 713 đời Vua Huyền Tông nhà Đường ở Trung Hoa, Mai Thúc Loan đã kêu gọi và lãnh đạo nhân dân khởi nghĩa đánh đuổi quân nhà Đường Ông xưng đế và lập nên nước Vạn An Sử gọi ông là Mai Hắc Đế tức ông Vua Đen họ Mai

Để chiếm lại bằng được nước ta, Đường đế sai nội thị tả giám môn vệ tướng quân là Dương Tư Húc và đô hộ là Quang Sở Khách sang đàn áp Sau nhiều trận giao chiến khốc liệt từ lưu vực sông Hồng đến lưu vực sông Lam, Mai Hắc Đế thất trận, thành Vạn An thất thủ, nghĩa quân tan rã Mai Hắc Đế rút quân và băng hà tại căn cứ Hùng Sơn Quốc gia Vạn An rơi vào tay nhà Đường

Để tưởng nhớ đến công ơn Mai Hắc Đế – vị vua đầu tiên trên đất Nghệ An, nhân dân lập đền thờ ông trên núi Vệ và trong thung lũng Hùng Sơn

Nay đền Vua Mai nằm ven chân đê 42, thuộc khối Mai Hắc Đế, thị trấn Nam Đàn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An Đền này thờ Mai Hắc Đế và người con trai kế nghiệp của ông - Mai Thúc Huy

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Toan Ánh (1969), Hội hè đình đám, quyển hạ, NXB Thành phố Hồ Chí Minh

2 Toan Ánh (1969), Hội hè đình đám, quyển thượng, NXB Thành phố Hồ Chí Minh

3 Ban nghiên cứu lịch sử và địa lý Nghệ Tĩnh (1980), Danh nhân Nghệ Tĩnh, tập 1, NXB Nghệ Tĩnh

4 Ban chấp hành Đảng bộ huyện Nam Đàn (1990), Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng Sản Việt Nam huyện Nam Đàn, tập 1 (1930 - 1954), NXB Nghệ Tĩnh

5 Phan Kế Bính (1990), Việt Nam phong tục, NXB tổng hợp Đồng Tháp

6 Bộ Văn hoá Thông tin (1998), Hỏi và đáp về xây dựng làng văn hoá, gia đình văn hoá, nếp sống văn hoá, tổ chức và quản lý lễ hội truyền thống, NXB Chính trị Quốc gia

7 Bộ Văn hoá Thông tin (2002), Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật (số 1)

8 Bộ Văn hoá Thông tin (1999), Tín ngưỡng mê tín, NXB Thanh niên

9 Breton (H.le), An Tĩnh ngày trước, bản tiếng việt, Phạm Tuý dịch (Tài liệu lưu trữ ở thư viện tỉnh Nghệ

An)

10 Nguyễn Đổng Chi (1995), Địa chí văn hoá dân gian Nghệ Tĩnh, NXB Nghệ An

11 Các phim truyền hình về lễ hội đền Vua Mai năm 2005, 2006, 2007, 2008 và đĩa VD tự quay về lễ hội đền Vua Mai năm 2008

12 Các bài văn cúng tại đền và miếu mộ Vua Mai

13 Các nguồn tư liệu thu thập của bản thân qua quá trình điền dã, khảo sát thực địa được các cụ già trong làng và TS Nguyễn Văn Hồng cung cấp

14 Lê Thái Dũng (2008), Giở trang sử Việt, NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội

15 Nguyễn Dược - Trung Hải (2002), Sổ tay địa danh Việt Nam, NXB Giáo dục

16 Nguyễn Đăng Duy, Trịnh Minh Đức (1993), Bảo tồn di tích lịch sử văn hoá, Bộ văn hoá thông tin,

Trường Đại học Văn hoá Hà Nội

17 Đài tiếng nói Việt Nam (Ngô Doanh), “Mùa xuân trẩy hội đền Vua Mai” số 19 (548) trang 7

18 Ninh Viết Giao, Thanh Tâm (1979), Nghệ Tĩnh trong lòng tổ quốc Việt Nam, NXB Nghệ Tĩnh

19 Ninh Viết Giao (1982) Về văn học dân gian Nghệ Tĩnh, NXB Nghệ Tĩnh

20 Ninh Viết Giao (2000), Tục thờ thần và thần tích Nghệ An, Sở Văn hoá Thông tin Nghệ An

21 Ninh Viết Giao (2005), Nghệ An: lịch sử và văn hoá, NXB Nghệ An

22 Ninh Viết Giao (2005), Nam Đàn - quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh, NXB Tổng hợp Thành phố Hồ

Chí Minh

23 Ninh Viết Giao (2006), Nghệ An, đất phát nhân tài, NXB trẻ

24 Đinh Văn Hiến (2003), Mai Hắc Đế, truyền thuyết và lịch sử, NXB Nghệ An

25 Nguyễn Đức Hiệp, nguồn: http://www.vannghesongcuulong.org

26 Hồ sơ lý lịch di tích: Đền thờ và mộ Mai Hắc Đế ở xã Vân Diên và thị trấn Nam Đàn, lập năm 1994, lưu trữ tại Ban quản lý di tích và danh thắng Nghệ An

27 Hướng dẫn tổ chức lễ hội của sở văn hoá thể thao và du lịch Nghệ An, uỷ ban nhân dân huyện Nam Đàn

28 Đào Đăng Huy, Dư địa tỉnh Nghệ An, bản đánh máy, tài liệu của thư viện Nghệ An

29 Đinh Gia Khánh, Lê Hữu Tầng (1993), Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại, NXB

Khoa học Xã hội Hà Nội

30 Vũ Ngọc Khánh (chủ biên) (2007), Đền miếu Việt Nam, NXB Thanh niên

31 Trần Trọng Kim (2006), Việt Nam sử lược, NXB Văn hoá Thông tin

32 Lê Văn Kỳ (2000), Tìm hiểu lễ hội nông nghiệp Việt Nam, Hà Nội

33 Nguyễn Quang Lê (chủ biên), Khảo sát thực trạng văn hoá lễ hội truyền thống của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội

34 Thu Linh, Đặng Văn Lung (1984), Lễ hội “truyền thống và hiện đại”, NXB Văn hoá, Hà Nội

35 Bùi Dương Lịch, Nghệ An ký, quyển 1 và 2, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội

36 Luật di sản Văn hoá và văn bản hướng dẫn thi hành (2005), NXB chính trị Quốc gia, Hà Nội

37 Hoàng Lương (2002), Lễ hội truyền thống của các dân tộc Việt Nam khu vực phía Bắc, NXB Đại học

quốc gia, Hà Nội

38 Hoàng Lương (2002), Lễ hội truyền thống của các dân tộc thiểu số ở miền Bắc Việt Nam, NXB Văn

hoá dân tộc, Hà Nội

39 Hoàng Xuân Lương, kịch bản văn học:Ngọn lửa Vạn An, NXB Nghệ An

40 Lê Hồng Lý, Nguyễn Thị Hương Liên (1996), Lễ hội lịch sử ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, Hà

Nội

41 Sơn Nam (1992), Đình miếu và lễ hội dân gian, NXB Thành phố Hồ Chí Minh