Giáo án Ngữ văn 9

Mục tiêu - HS nắm đợc từ vựng của một ngôn ngữ không ngừng phát triển.. - Sự phát triển của từ vựng đợc diễn ra trớc hết theo cách phát triển nghĩa của từ thành nhiều nghĩa trên cơ sở ng

Tiết 21 : Sự phát triển của từ vựng

A Mục tiêu

- HS nắm đợc từ vựng của một ngôn ngữ không ngừng phát triển

- Sự phát triển của từ vựng đợc diễn ra trớc hết theo cách phát triển nghĩa của từ thành nhiều nghĩa trên cơ sở nghĩa gốc Hai phơng thức chủ yếu phát triển nghĩa là ẩn

dụ và hoán dụ

B Chuẩn bị

- Sgk, sgv, bài soạn

- Bảng phụ

- HS ôn lại ẩn dụ, hoán dụ

C Khởi động

1 Kiểm tra : Trình bày hai cách dẫn TT và gián tiếp

làm BT 3

2 Giới thiệu bài :

D.Hoạt động dạy – học

Hoạt động 1

* HS đọc bài 1

Trong bài thơ Vào nhà ngục Quảng Đông

cảm tác của Phan Bội Châu có câu “Bủa tay

ôm chặt bồ kinh tế” Từ “kinh tế” trong bài có

ý nghĩa gì?

Ngày nay từ này hiểu nh thế nào?

Hãy nhận xét về nghĩa của từ?

HS đọc bài 2

Xác định nghĩa của từ xuân, tay

Thảo luận nhóm

? Xác định nghĩa gốc, nghĩa chuyển

HS trả lời cá nhân

? Trờng hợp a b chuyển nghĩa theo phơng

thức nào ?

? Qua các trờng hợp cụ thể trên em nhận xét

gì về từ vựng của ngôn ngữ ?

I Sự biến đổi và phát triển nghĩa của từ ngữ

1

* Từ kinh tế ( vào nhà ngục ) : Trị

n-ớc cứu đời

* Từ kinh tế ( hiện nay ) : toàn bộ hoạt

động của con ngời trong lđsx trao đổi, phân phối và sử dụng của cải, vật chất làm ra

* Nhận xét :

- Nghĩa của từ không phải bất biến ,

có thể thay đổi theo thời gian

+ nghĩa cũ mất đi + nghĩa mới đợc hình thành 2

a xuân 1: mùa đầu tiên của một năm ( nghĩa gốc )

xuân 2: tuổi trẻ ( nghĩa chuyển - ẩn

dụ )

b tay 1: bộ phận phía trên của cơ thể

từ vai đến ngón, dùng để cầm nắm ( nghĩa gốc)

tay 2: ngời chuyên hoạt động hoặc giỏi về một môn, một nghề nào đó

HS đọc ghi nhớ

* Gv lu ý HS

- ẩn dụ, hoán dụ (fép tu từ)

chỉ làm xuất hiện nghĩa lâm thời của từ ngữ

- ẩn dụ, hoán dụ (fơng thức chuyển nghĩa

của từ ngữ.) : làm cho từ ngữ có thêm nghĩa

chuyển (nghĩa chuyển này có thể đợc giải

thích trong từ điển.)

Hoạt động 2

Bài 1

HS đọc bài 1

HS làm việc nhóm đôi

Bài 2

HS làm việc theo nhóm 4 ngời

Bài 3 HS thảo luận nhóm đôi

VD : Hội chứng viêm đờng hô hấp cấp rất

phức tạp

VD : Lạm phát, thất nghiệp là hội chứng của

tình trạng suy thoái kinh tế

( nghĩa chuyển – hoán dụ )

*Ghi nhớ

II Luyện tập

Bài 1 Xác định nghĩa của từ chân

a Từ “chân”: nghĩa gốc

b Từ “chân”: hoán dụ

c Từ “chân”: ẩn dụ

d Từ “chân”: ẩn dụ Bài 2

- Trong những cách dùng nh trà atisô, trà hà thủ ô, trà sâm, trà linh chi, trà tâm sen, trà khổ qua Từ trà đợc dùng với nghĩa chuyển

- Trà : sản phẩm từ thực vật đợc chế biến thành dạng khô, dùng để pha nớc uống

- Trà: ẩn dụ

Bài 3

- Trong ~ cách dùng nh “đồng hồ điện

tử, đồng hồ nớc, đồng hồ xăng, từ

“đồng hồ” đợc dùng theo phơng thức

ẩn dụ

- Nghĩa “đồng hồ”: những khí cụ dùng

để đo có bề ngoài giống nh đồng hồ Bài 4

Tìm ví dụ để c/minh

a) hội chứng

* nghĩa gốc : tập hợp nhiều triệu chứng cùng xuất hiện của bệnh

* nghĩa chuyển : tập hợp nhiều hiện t-ợng sự kiện biểu hiện một tình trạng một vấn đề xã hội cùng xuất hiện ở nhiều nơi

b) Ngân hàng

- Nghĩa gốc : tổ chức kinh tế hoạt

động trong lĩnh vực kinh doanh và quản lý các nghiệp vụ tiền tệ, tín dụng

VD : Ngân hàng ngoại thơng VN

- nghĩa chuyển : tập hợp , lu giữ bảo quản

- Nghĩa chuyển : kho lu trữ những thành phần, bộ phận, của cơ thể để sử dụng khi cần nh trong “ngân hàng máu” ngân hàng gen hay tập hợp các dữ liệu liên quan tới một lĩnh vực

đợc tổ chức để tiện tra cứu, sử dụng

nh trong ngân hàng dữ liệu, ngân hàng

đề

c) Sốt :

- Nghĩa gốc : tăng nhiệt độ cơ thể lên quá mức bình thờng do bị bệnh

- Nghĩa chuyển : ở trạng thái tăng đột ngột về nhu cầu, khiến hàng trở nên khan hiếm, giá tăng nhanh

VD cơn sốt đất d) Vua

- nghĩa gốc : ngời đứng đầu nhà nớc quân chủ : Vua Lê

- nghĩa chuyển : ngời đợc coi là nhất trong một lĩnh vực nhất định thờng là

sx kinh doanh, thể thao, nghệ thuật : vua dầu hoả, vua bóng đá

* Danh hiệu này: fái nam phái nữ: nữ hoàng ( nhạc nhẹ) Bài 5

- Từ “mặt trời”2: ẩn dụ

- Đây không phải hiện tợng phát triển nghĩa của từ, bởi vì sự chuyển nghĩa của từ mặt trời chỉ có t/chất lâm thời

E Củng cố – dặn dò

- Sự phát triển của từ vựng

- Làm BT

- Chuẩn bị bài : Luyện tập tóm tắt VB tự sự

Tiết 22 : Văn bản Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh

Phạm Đình Hổ

A Mục tiêu cần đạt

- HS thấy cuộc sống xa hoa ở phủ chúa, sự nhũng nhiễu của quan lại thời Lê Trịnh và thái độ phê phán của tác giả

- Bớc đầu nhận biết đặc trng cơ bản của thể tuỳ bút xa và đánh giá gtrị NT của VB

B Chuẩn bị

1 Tác phẩm “Vũ trung tuỳ bút”

2 Giấy A4

3 Tranh, ảnh phủ chúa Trịnh

C Khởi động

1 Kiểm tra : Sự chuẩn bị bài của HS

2 Giới thiệu bài “Chuyện cũ ”

D Tiến trình tổ chức các hoạt động

Hoạt động 1

HS giới thiệu vài nét về tác giả

HS trình bày về tác phẩm

Gv giới thiệu về Trịnh Sâm

Đọc VB

Nêu nội dung và bố cục VB

Gv định hớng phân tích theo bố cục

Hoạt động 2

HS đọc phần 1

+ Năm Giáp Ngọ, ất Mùi, Trịnh Sâm thờng

ngự li cung

+ Việc xây dựng đình đài

+ Mỗi tháng ba bốn lần Vơng ra cung Thuỵ

Liên

+ Bao nhiêu loài trân cầm dị thú

+ Lấy cả cây đa to cành lá rờm rà

HS giải nghĩa các từ li cung, trân cầm dị thú,

cổ mộc quái thạch

Gv giải thích núi Tử Trầm: ở Hoài Đức, Hà

Tây

Núi Dũng Thuý: danh sơn Ninh Bình

I Tìm hiểu chung

1 Tác giả

2 Tác phẩm “Vũ trung tuỳ bút”

* Hoàn cảnh sáng tác

* Nhan đề

* Thể tuỳ bút

* Nội dung

3 Văn bản “ Chuyện cũ ”

+ Hiện thực cuộc sống ở phủ chúa + Thái độ tác giả

II Phân tích

1 Thói ăn chơi của chúa Trịnh

? Qua ~ chi tiết đó em thấy chúa trịnh có ~

thú ăn chơi gi?

Nhận xét nghệ thuật kể tả ~ thú ăn chơi đó ?

Nêu tác dụng ?

Gv : - Các mốc thời gian, địa điểm cụ thể:

khẳng định tính xác thực của các sự việc

- Khéo léo đan cài ~ những từ ngữ biểu cảm

“liên miên” “không thiếu một thứ gì” “bao

nhiêu”

* Thảo luận nhóm

Cuối phần 1 tác giả đa ra lời nhận xét :

“ Mỗi khi đêm thanh triệu bất tg\ ”

HS đọc câu văn

Giải nghĩa triệu bất tg\

? Tác giả đa câu văn này nhằm mục đích gì?

* Gợi ý : Chú ý âm thanh, không gian các

biện pháp nghệ thuật

* Gv bình, ghi bảng

* Gv dẫn sự thực lịch sử

HS đọc phần 2

? Tác giả đã kể ~ thủ đoạn nhũng nhiễu nào

của bọn quan lại ?

Em có suy nghĩ gì về ~ thủ đoạn đó?

- Sắp xếp bố trí có bài bản theo từng công

đoạn

- Lợi dụng uy quyền chúa mợn gió bẻ măng

- Vừa kiếm đợc tiền của vừa đợc tiếng mẫn

cán

- Gây hậu quả nặng nề

? Tác giả kết thúc bài tuỳ bút bằng cách ghi

lại một sự việc có thực từng xảy ra ngay

trong nhà mình

Điều đó có ý nghĩa gì

* Gv bình

Hoạt động 3

* Gv đa bài tập trắc nghiệm

? VB thành công bởi ~ yếu tố NT nào

A Lối văn ghi chép sự việc cụ thể chân thực

- Thú xây dựng cung điện đền đài

- Thú dạo chơi ở Hồ Tây

- Thú chơi cây cảnh trân cầm dị thú

 Chọn các sự việc cụ thể, chân thực khách quan không xen lời bình

 Liệt kê, miêu tả tỉ mỉ gây ấn tợng

Thói xa hoa cầu kỳ tốn kém lố lăng, tham lam vô độ

 Gián tiếp bộc lộ thái độ phê phán của tác giả

- Miêu tả âm thanh bất thờng, gợi cảm giác ghê rợn, dự báo điềm chẳng lành

- Trực tiếp bộc lộ thái độ phê phán của tác giả

- Kể tả chân thực khách quan ấn tợng

- Ăn chơi xa hoa vô độ tất yếu dẫn đến

sự suy vong

2 Thói nhũng nhiễu của quan lại

* Thủ đoạn :

- Dò xét nếu có vật quí bên…“ phụng thủ”

- Đêm trèo tờng lấy đi

- Buộc tội giấu vật báu

- Doạ lấy tiền

 vừa ăn cớp vừa la làng

* Hậu quả

Ngời dân : + tổn hại vật chất + căng thẳng tinh thần

- Gia đình Phạm Đình Hổ, một gia

đình quí tộc _ cận kề phủ chúa_ cũng

bị đe doạ

* Chi tiết cuối + Tăng tính xác thực của các sự việc trong VB

+ Tăng ý nghĩa phê phán tố cáo hiện thực thối nát của XH

- Kín đáo bộc lộ cảm xúc buồn bã,

đau xót, bất bình

III Tổng kết

sinh động

B Sử dụng biện pháp liệt kê miêu tả tỉ mỉ

một số sự kiện tiêu biểu

C Cả A và B đều đúng

- Gv nhấn mạnh giá trị lịch sử của VB

? Qua VB em cảm nhận đợc những nội dung

gi ?

Gv nhấn cảm hứng phê phán

Hoạt động 4 :

1 Nghệ thuật

2 Nội dung

- Cuộc sống xa hoa của vua chúa

- Sự nhũng nhiễu của quan lại

- Cuốc sống bất an của ngời dân

- Thái độ phê phán bất bình của tác giả

IV Luyện tập

So sánh VB “ Chuyện cũ ” với “ Chuyện ngời con gái ” thể tuỳ bút có gì khác so với thể truyện

- Tuỳ bút : không h cấu, n/v, cốt truyện, pthức bcảm cảm xúc trực tiếp – gián tiếp

- Truyện : có h cấu, n/v, cốt truyện pthức tự sự, cảm xúc gián tiếp

E Củng cố dặn dò :

- So sánh “Chuyện cũ ” với “Mùa xuân của tôi”( Lớp 7 )

- Tuỳ bút cổ có gì khác tuỳ bút hiện đại

Ngô Gia Văn Phái

A Mục tiêu cần đạt

- HS cảm nhận vẻ đẹp hào hùng của ngời ah DT Nguyễn Huệ trong chiến công

đại phá quân Thanh, sự thảm bại của bọn cớp nớc và bán nớc

- Hiểu sơ bộ về thể loại và giá trị NT của lối văn trần thuật kết hợp miêu tả chân thực, sinh động

B Chuẩn bị

- Tác phẩm “Hoàng Lê ”

- T liệu lịch sử có liên quan đến sự kiện ở hồi 14

- Sgv, sách thiết kế

C Khởi động

1 Kiểm tra : vì sao bà cung nhân – mẹ tg – cho chặt ~ cây quí trớc nhà mình

? Điều đó có ý nghĩa gì ?

Tuỳ bút trung đại có gì khác tùy bút hiện đại.

2 Giới thiệu bài : Cùng với “ Vũ trung tuỳ bút” “Hoàng Lê ” cũng là 1 tác phẩm có giá trị lịch sử rất lớn

D Tiến trình tổ chức hoạt động

Hoạt động 1

Dựa vào chú thích * hãy giới thiệu về tgiả ?

HS trình bày

Ngô Thì Sĩ, Nhậm, Chí, Du, dòng họ đỗ

đạt, có tài văn chơng

Trình bày hiểu biết về tác phẩm

HS trình bày

* Gv giới thiệu thêm về thời vua Lê chúa

Trịnh

* Tác phẩm qui mô lớn nhất và đạt ~ thành

công xuất sắc về nghệ thuật

* Gv giới thiệu hai hồi 12, 13

HS đọc đoạn trích

? Nêu đại ý và bố cục đoạn trích

I Tìm hiểu chung

1 Tác giả :

* Ngô gia văn phái

- Dòng họ Ngô Thì Hà Tây

- Ngô Thì Chí _ em ruột Ngô Thì Nhậm _ Tuyệt đối trung thành với nhà

Lê _ viết 7 hồi đầu

- Ngô Thì Du _ anh em chú bác ruột với Ngô Thì Chí _ làm quan triều Nguyễn _ viết 7 hồi tiếp

- 3 hồi cuối _ do ngời khác viết

2 Tác phẩm “Hoàng Lê ”

- Nhan đề : ghi chép chuyện vua Lê thống nhất đất nớc

- Hình thức chữ Hán - 17 hồi Mỗi hồi

mở đầu là một câu thơ 7 tiếng Mỗi câu tóm tắt một sự kiện chủ yếu sẽ kể trong hồi

Kết hồi = 2 câu thơ và câu : Muốn biết việc sau nh thế nào xin xem hồi sau sẽ rõ

- Thể loại : thể chí ghi chép sự vật sự việc tiểu thuyết lsử chơng hồi

- Nội dung : Tình hình VN 30 năm cuối thế kỷ 18 từ khi chúa Trịnh Sâm chết, đến đầu thế kỷ 19 khi Nguyễn

ánh đánh bại nhà Tây Sơn thống nhất

đất nớc

3 Hồi thứ 14

a Đại ý

- Chiến thắng lẫy lừng của vua QT

- Sự thảm bại của quân tớng nhà Thanh

- Số phận lũ bán nớc Lê C Thống

b Bố cục

- Đợc tin báo quân Thanh đã chiếm Tlong, BBVơng lên ngôi hoàng đế và

Tóm tắt hồi 14

thân chinh cầm quân dẹp giặc

- Cuộc hành quân thần tốc và chiến thắng lẫy lừng của vua QT

- Sự đại bại của quân tớng nhà Thanh

và tình trạng thảm hại của vua tôi LCThống

c Tóm tắt

- 25/chạp lên ngôi – xuất quân Phú xuân – Huế

- 29 Nghệ An kén lính ra lời hịch

- 30 Tam Điệp xử Sở, Lân

- cúng tết trớc khao quân

- 3/giêng Hà Hồi

- Sáng 5 Ngọc Hồi

- Tra 5 Thăng Long Thành

Tiết 2

1 Kiểm tra bài cũ

Tóm tắt đoạn trích hồi 14

2 Giới thiệu bài tiếp

Gv nêu vấn đề : Trong khoảng thời gian

không dài từ 20/11 đến ngày 30/12 năm 1788

khi nhận đợc tin cấp báo của đô đốc Nguyễn

Văn Tuyết, Nguyễn Huệ đã có thái độ và

quyết định gi ? ông đã làm đợc ~ việc gì ?

Điều đó chứng minh ông có phẩm chất gì ?

HS thảo luận, phân tích, phát biểu

II Phân tích

1 Hình t ợng ng ời anh hùng Nguyễn Huệ

- Nghe tin giặc chiếm TLkhông nao núng tinh thần

- Định cầm quân đi ngay  tham khảo ý kiến bề tôi

- Trong một tháng làm nhiều việc + Lên ngôi hoàng đế

+ Đốc suất đại binh ra Bắc thần tốc

+ Gặp gỡ ngời cống sĩ La Sơn + Tuyển mộ binh lính

+ Mở cuộc duyệt binh lớn ở Nghệ

An, phủ dụ tớng sĩ + Hoạch định kế hoạch hành quân

đánh giặc và đối phó với nhà Thanh sau Cthắng

 Con ng ời hành động mạnh mẽ

Đọc phần phủ dụ

? Qua ~ lời phủ dụ của vua QT trong buổi

duyệt binh lớn ở Nghệ An với bọn Sở, Lân,

Ngô Thì Nhậm và cuộc trò chuyện với cống

sĩ La Sơn, em thấy nhà vua có ~ p/chất gì ?

HS phân tích, bàn luận phát biểu

Gv : Lời hiệu triệu ngắn gọn không có K2

thần thánh bao quanh nh “Nam quốc ”

không có cái da diết ruột gan của vị chủ soái

đời Trần trong “Hịch TS” không có các trầm

thống nh BNĐCáo nhng nó vẫn kết tinh đợc

lòng căm thù giặc Tác động lòng yêu nớc

truyền thống quật cờng bởi lập luận chặt chẽ

đầy sức thuyết phục

HS tiếp tục bàn luận phân tích

Gv nêu vđề : Tài dùng binh, tài chỉ huy chiến

đấu giành chiến thắng của vua QT đợc thể

hiện ntn trong đoạn trích ?

HS tìm d/chứng, phân tích

quyết đoán

- Lời phủ dụ quân lính + Khẳng định chủ quyền DTộc ta, lên

án hđộng xâm lăng phi nghĩa “đất nào sao ấy ”

+ Nêu bật dã tâm của giặc “bụng dạ ắt khác ”

+ Nhắc lại truyền thống chống ngoại xâm…

+ Kêu gọi binh sĩ + Ra kỷ luật nghiêm

- Lời xét đoán bề tôi : Sở – Lân + Kết tội quân thua chém tớng + Thấu hiểu năng lực bề tôi + Khen chê đúng ngời đúng việc + Độ lợng, công minh

 Trí tuệ sáng suốt nhạy bén

- Mới khởi binh đánh giặc đã k/định chắc chắn chiến thắng

- Tính cả kế hoạch ngoại giao sau chiến thắng

 ý chí quyết thắng, tầm nhìn xa rộng

- Hành quân thần tốc  kinh ngạc

- Đi bộ, nhanh an toàn đảm bảo bí mật vừa đi vừa tuyển binh, duyệt binh, tổ chức đội ngũ

- Phơng tiện ngựa, voi, xe kéo đại bác hoả hổ

- Ngày 25 Huế  30 Tam Điệp 500 km

- Đêm 30 lập tức lên đờng vừa đi vừa

đánh: Hà Hồi, Ngọc Hồi, Đại áng,

Đấm Mực

- Hoạch định 7 ăn tết TL, thực tế 5 kéo vào thành

- Khiển địch “Tớng ở trên trời xuống

- Quân đội chỉnh tề bốn doanh tiền, hậu, tả,

hữu, trung quân

? H/ảnh vua QT trong chiến trận đợc miêu tả

nh thế nào ?

- Có sách “áo bào đỏ sạm đen khói súng”

? Nhng tại sao các tg vốn trung thành với nhà

Lê không mấy cảm tình với Tây Sơn thậm

chí xem Tây Sơn nh giặc mà vẫn viết về QT

một cách hào hùng nh vây ?

HS thảo luận pbiểu tự do

* Gv chốt VĐ

Sự thảm bại của quân tớng nhà Thanh đợc

miêu tả ntn ? Vì sao thất bại ?

* Gv giảng thêm về TSNghị

- Mục đích mu cầu lợi ích riêng

- Lời ngời cung nhân nói với thái hậu “chỉ

lảng vảng bên bờ sông lấy thanh thế suông

để doạ dẫm

? Số phận vua tôi Lê Chiêu Thống đợc miêu

tả ntn ?

quân chui dới đất lên”

 Tài dụng binh nh thần

- Vua hiếm khi ra trận

- Vua QT tới làng Hà Hồi vây kín làng bắc loa truyền gọi

- Vua truyền lấy sáu chục tấm ván ghép

- Vua cỡi voi đi đốc thúc trong cảnh

“khói toả mù trời cách gang tấc không thấy gì”

 H/ảnh vua QT lẫm liệt trong chiến trận

- Đó là sự thật lịch sử mà các tg là

ng-ời trí thức có lg tâm và tài năng tâm huyết nên không thể không tôn trọng

sự thật lsử

- Mặt khác dù là ~ cự thần chịu ơn sâu nặng của nhà Lê nhng họ không bỏ qua việc vua Lê hèn mạt đã cõng rắn cắn gà nhà và chiến công lẫy lừng của

QT là niềm tự hào lớn lao của cả DT

ý thức dân tộc ở họ đã chiến thắng t t-ởng quân thần mù quáng

 Những trang ghi chép chân thực vừa có giá trị lịch sử quí vừa bộc lộ tính chất văn chơng

2 Sự thảm bại của quân t ớng nhà Thanh

- Tôn Sĩ Nghị + Mu cầu việc riêng + Bất tài

+ Không biết mình biết địch + Chủ quan mất cảnh giác

- Thảm bại là tất yếu + Tớng sợ mất mật, ngựa không kịp

đóng yên, ngời không mặc áo giáp chuồn

+ Quân rụng rời sợ hãi bỏ chạy toán loạn giày xéo lên nhau mà chết nớc sông Nhi Hà tắc nghẽn

Đêm ngày đi gấp không dám nghỉ ngơi

3 Số phận lũ bán n ớc