Chuyên đề đặc điểm SINH THÁICHUẨN IN

Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên là ba tỉnh thuộc khu vực Tây Bắc nơi có cây Tai chua phân bố và gây trồng. Ở đây cũng như các khu vực có rừng và tài nguyên rừng, tình trạng xâm hại trái phép, khai thác quá mức gỗ, lâm sản ngoài gỗ (LSNG) như quả, nhựa , cây thuốc, cành lá non, … ngày càng tăng làm giảm số lượng và chất lượng rừng một cách nhanh chóng. Những khu vực nào còn rừng nói chung và các vườn quốc gia, khu bảo tồn, … nói riêng đều được nhà nước giao nhiệm vụ bảo vệ hệ sinh thái rừng, chỉ được tận thu sử dụng các loại LSNG … nhưng phải dựa trên các biện pháp kỹ thuật lâm sinh, kinh tế xã hội, nhằm duy trì sự ổn định phát triển và đảm bảo đa dạng sinh học. Với những loài thường được khai thác hủy diệt như Ba Kích, cây Tai chua (quả) … đây là mối nguy hại đối với hệ sinh thái. Vì thay vào đó là sự xuất hiện các loài cây ít giá trị về kinh tế, môi trường như Ba Soi, Dương Sỉ, Lau Lách, Cúc Dại, … Những số liệu thống kê chưa đầy đủ cho thấy: Cây Tai Chua đang đứng trước nguy cơ suy giảm mạnh. Ngoài công tác bảo vệ theo pháp luật thì để bảo tồn loài này cần có những nghiên cứu sâu về dặc tính sinh thái loài của chúng. Để hoàn thành tốt nhiệm vụ đó cần có những hiểu biết đầy đủ về bản chất các quy luật sống của nó. Trước hết phải biết nó ở đâu? trong điều kiện nào? quá trình sinh trưởng và phát triển của chúng có những yếu tố nào chi phối: cho tới nay mặc dù đã có một số công trình điều tra, nghiên cứu cây Tai Chua tại vùng Tây Bắc, nhưng chưa có một nghiên cứu nào hệ thống và chi tiết về đặc tính sinh thái học của chúng. Mặt khác việc nghiên cứu để biết được đặc tính sinh thái là cơ sở để gây trồng phát triển và bảo tồn chúng… Xuất phát từ thực tiễn đó chuyên đề: “Đặc điểm sinh thái loài Tai chua” được thực hiện là rất cần thiết và có ý nghĩa.

i

BỘ KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ

==============

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ 6

ĐẶC ĐIỂM SINH THÁI LOÀI TAI CHUA

Thuộc nhiệm vụ “Khai thác và phát triển nguồn gen cây Tai chua

(Garcinia cowa Roxb.) tại vùng Tây Bắc”

BQL khu BTTN Thượng Tiến Chủ nhiệm nhiệm vụ

Ngô Văn Quý

Người thực hiện

Ths Nguyễn VănThanh

Hà Nội, 2015

1

MỤC LỤC

MỤC LỤC 2

ĐẶT VẤN ĐỀ 2

1 Mục tiêu 3

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

2.1 Đối tượng nghiên cứu 3

2.2 Phạm vi nghiên cứu 3

3 Nội dung nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

4.1 Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp 3

4.2 Phương pháp điều tra thu thập thông tin ngoài thực địa 3

5 Kết quả nghiên cứu và thảo luận 4

5.1 Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố vô sinh trong tự nhiên (đất đai, khí hậu, địa hình) đến phân bố sinh trưởng và phát triển của Tai chua 4

5.1.1 Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh thái cây Tai chua 4

5.1.3 Kết quả nghiên cứu về đặc điểm gây trồng của cây Tai chua 100

5.1.4 Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng cây Tai chua 122

5.2 Kết quả nghiên cứu các nhân tố sinh vật (động vật) đến phân bố sinh trưởng và phát triển của Tai chua 123

KẾT LUẬN 144

TÀI LIỆU THAM KHẢO 155

2

ĐẶT VẤN ĐỀ

Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên là ba tỉnh thuộc khu vực Tây Bắc nơi có cây Tai chua phân bố và gây trồng Ở đây cũng như các khu vực có rừng và tài nguyên rừng, tình trạng xâm hại trái phép, khai thác quá mức gỗ, lâm sản ngoài

gỗ (LSNG) như quả, nhựa , cây thuốc, cành lá non, … ngày càng tăng làm giảm số lượng và chất lượng rừng một cách nhanh chóng Những khu vực nào còn rừng nói chung và các vườn quốc gia, khu bảo tồn, … nói riêng đều được nhà nước giao nhiệm vụ bảo vệ hệ sinh thái rừng, chỉ được tận thu sử dụng các loại LSNG … nhưng phải dựa trên các biện pháp kỹ thuật lâm sinh, kinh tế xã hội, nhằm duy trì sự ổn định phát triển và đảm bảo đa dạng sinh học

Với những loài thường được khai thác hủy diệt như Ba Kích, cây Tai chua (quả) … đây là mối nguy hại đối với hệ sinh thái Vì thay vào đó là sự xuất hiện các loài cây ít giá trị về kinh tế, môi trường như Ba Soi, Dương Sỉ, Lau Lách, Cúc Dại, …

Những số liệu thống kê chưa đầy đủ cho thấy: Cây Tai Chua đang đứng trước nguy cơ suy giảm mạnh Ngoài công tác bảo vệ theo pháp luật thì để bảo tồn loài này cần có những nghiên cứu sâu về dặc tính sinh thái loài của chúng Để hoàn thành tốt nhiệm vụ đó cần có những hiểu biết đầy

đủ về bản chất các quy luật sống của nó Trước hết phải biết nó ở đâu? trong điều kiện nào? quá trình sinh trưởng và phát triển của chúng có những yếu tố nào chi phối: cho tới nay mặc dù đã có một số công trình điều tra, nghiên cứu cây Tai Chua tại vùng Tây Bắc, nhưng chưa có một nghiên cứu nào hệ thống và chi tiết về đặc tính sinh thái học của chúng Mặt khác việc nghiên cứu để biết được đặc tính sinh thái là cơ sở để gây trồng phát triển và bảo tồn chúng…

Xuất phát từ thực tiễn đó chuyên đề: “Đặc điểm sinh thái loài Tai chua”

được thực hiện là rất cần thiết và có ý nghĩa

3

1 Mục tiêu

Nắm được các nhân tố sinh thái nơi có Tai chua (Garcinia cowa Roxb.)

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là cây Tai chua (Garcinia cowa Roxb.) tại vùng

Tây Bắc

2.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về địa bàn nghiên cứu: Chỉ nghiên cứu tập trung tại vùng Tây Bắc

- Về loài cây: Chỉ tập trung nghiên cứu về cây Tai chua (Garcinia cowa

Roxb.) tại vùng Tây Bắc

3 Nội dung nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố vô sinh trong tự nhiên (đất đai, khí hậu, địa hình) đến phân bố sinh trưởng và phát triển của Tai chua

3.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố sinh vật (động vật) đến phân bố sinh trưởng và phát triển của Tai chua

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp

- Điều kiện tự nhiên KT-XH của khu vực nghiên cứu

4.2 Phương pháp điều tra thu thập thông tin ngoài thực địa

Tiếp cận thông tin ban đầu về đặc tính sinh thái và sử dụng của cây Tai chua thông qua phỏng vấn cán bộ địa phương thuộc các Sở Nông nghiệp

và Phát triển nông thôn, các Khu bảo tồn thiên nhiên, người dân…theo phiếu lập sẵn Áp dụng phương pháp kế thừa tài liệu kết hợp với điều tra kiến thức bản địa về khai thác và sử dụng tại các tỉnh thuộc vùng Tây Bắc (Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên) Thu thập các thông tin về tình hình khai thác, sử dụng, thị trường tiêu thụ và giá cả sản phẩm Tai chua từ các cơ quan lâm nghiệp kết hợp với phỏng vấn các cán bộ kỹ thuật và người dân địa phương theo mẫu phiếu (85 người/tỉnh)

Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng cây Tai chua

4

Kế thừa tài liệu nghiên cứu đã có về cây Tai chua kết hợp với điều tra

bổ sung một số chỉ tiêu sinh trưởng trên các lâm phần rừng có sự phân bố cây Tai chua tập trung ở một số địa phương của 3 tỉnh Tây Bắc Trên mỗi rừng có Tai chua phân bố ở các địa phương lập 2 ô tiêu chuẩn điển hình có diện tích 1000m2 để thu thập số liệu Trong mỗi tiêu chuẩn thu thập số liệu sinh trưởng (D, H) của từng cây, mô tả phẫu diện đất, lấy mẫu để phân tích

Sử dụng các phần mềm toán học để xử lý số liệu, lập biểu đồ để thấy được đặc điểm sinh trương cây Tai chua tại các đại phương có Tai chua của

3 tỉnh Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên

5 Kết quả nghiên cứu và thảo luận

5.1 Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố vô sinh trong tự nhiên (đất đai, khí hậu, địa hình) đến phân bố sinh trưởng và phát triển của Tai chua

5.1.1 Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh thái cây Tai chua

Các nghiên cứu về cây Tai chua cho thấy, đây là loài cây ưa khí hậu nóng ẩm Theo tài liệu Lâm sản ngoài gỗ Việt Nam thì Tai chua phân bố trong rừng nhiệt đới thường xanh, mưa ẩm ở độ cao 200 - 800 m trên mặt biển; tại các khu vực có khí hậu nhiệt đới hoặc á nhiệt đới, nhiệt độ trung bình năm từ 22 – 260

C, lượng mưa 1500 - 2500 mm Cây khi còn non là cây

ưa bóng, độ che bóng thích hợp là từ 0,4 - 0,5 Khi trưởng thành là cây ưa chịu bóng hoặc ưa sáng hoàn toàn Vì vậy thường gặp tai chua ở tầng ưu thế sinh thái, dưới tán các cây to như Giổi xanh, Dẻ ,Sến mật; hoặc cây phân bố ven sông suối, chân núi, ven rừng; thường mọc cùng Nóng sổ, Đỏm gai, chân chim, Thôi chanh, Chẹo tía, Màng tang, Dẻ gai, Tai chua ưa đất có lớp mặt sâu dày, độ ẩm cao nhưng thoát nước, phân hóa từ đá sa thạch, phiến thạch, granít hoặc đá vôi

Kết quả điều tra cho thấy, hầu hết các rừng có Tai chua ở Hòa Bình đến Điện Biên, hàng năm vẫn thường xuyên ra hoa kết quả đều đặn Đây đều

5

là những vùng núi cao địa hình dốc nằm sâu trong đất liền, về mùa hè có khí hậu ấm và ẩm, mùa đông lạnh và khô, số giờ nắng hàng năm cao, lượng mưa trung bình hàng năm lớn Điều này cho thấy cây Tai chua là loài sống

ở vùng địa hình dốc ưa ẩm và là loài có nhu cầu ánh sáng lớn Kết quả điều tra một số đặc điểm sinh thái của loài Tai chua được trình bày trong bảng 5.1

Bảng 5.1 Tổng hợp các yếu tố khí hậu ở một số điểm có cây Tai chua

phân bố Địa điểm Nhiệt độ năm ( 0 C) Tổng giờ

nắng/năm

Lượng mưa TB năm (mm)

Độ cao trung bình

TB Tháng

cao nhất

Tháng thấp nhất

Xã Tà Lèn,

Tỉnh Điện Biên

Xã Chiềng

Xôm, tỉnh Sơn

La

Xã Thương

Tiến, Kim Bôi,

Tỉnh Hòa Bình

Về đặc điểm đất đai, kết quả điều tra cho thấy, cây Tai chua là loài cây ưa đất có lớp mặt sâu dày, độ ẩm cao nhưng thoát nước, phân hóa từ đá

sa thạch, phiến thạch, granít hoặc đá vôi Ở đây Tai chua thường mọc rải rác ven suối hoặc khu vực gần nguồn nước trên đất bazalt hay phù sa cổ Kết quả phân tích đặc điểm lý hóa tích của đất ở các khu vực có Tai chua phân

bố được trình bầy ở Bảng 5.2

6

Bảng 5.2 Đặc điểm lý tính của đất ở các khu vực có Tai chua phân bố Địa điểm

lấy mẫu

Độ sâu (cm)

Độ ẩm (%) Độ cứng Tỷ lệ lẫn

đá (%) Động vật

Xã Tà Lèn

Điện Biên

Xã Chiềng

Xôm, Sơn

La

Xã

Thượng

Tiến,Kim

Bôi, Hòa

Bình

Chứng tỏ cây Tai chua không chỉ ưa điều kiện khí hậu ấm và ẩm mà còn phân bố ở những nơi có đất giầu dinh dưỡng, khả năng trao đổi cation trong đất tốt và là loại cây ưa đất có PH thấp 5.2 Kết quả nghiên cứu đặc điểm tổ thành của cây Tai chua

Kết quả điều tra cho thấy, Tai chua phân bố chủ yếu trong rừng tự nhiên ở cạnh suối hoặc các khu vực gần nguồn nước, mọc rải rác Kết quả nghiên cứu về tổ thành thực vật tại các khu vực xuất hiện cây Tai chua thường hay xuất hiện cùng với các loại cây như: Dẻ, Ba bét, Sung, Bứa,

7

Chân chim , ở các rừng có độ tàn che khoảng 50% thì mật độ biến động từ 3-5 cây/ha, riêng Hòa bình có mật độ biến động từ 6-7 cây/ha

Áp dụng phương pháp điều tra trên các ô tiêu chuẩn theo phương pháp

6 cây để nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tổ thành lâm phần có Tai chua phân

bố tự nhiên Xác định được cấu trúc tổ thành của lâm phần: Tổ thành Tai chua được xác định theo phần trăm giá trị quan trọng (Importance Value -

IV %) của loài trong tổ thành lâm phần Về tổ thành tính theo số cây chiếm

từ 3,1%- 8,3%, tổ thành tính theo IV công thức 6 cây loài Tai chua chiền 2,4% -15,05% Điều tra tại Tuần Giáo, Điện Biên nhận thấy sự xuất hiện của Tai chua thường bên cạnh các loài như: Bứa, Trẩu, Mạy, Giổi, Chân chim và Xoan rừng Ở Sơn La cây Tai chua thường xuất bên cạnh các loài như: Vối thuốc, Kén lanh, Màng tang, Bứa, Dẻ Ở Hòa Bình cây Tai chua thường xuất hiện cùng với các loài như: Dẻ, Ba bét, Sung, Trẩu, Mắc khén, Bình vôi Cây Tai chua ở 3 vùng sinh thái khác nhau có tổ thành cũng khác nhau Kết quả được trình bày ở bảng 5.3

8

Bảng 5.3 Mật độ và tổ thành loài theo nguyên tắc 6 cây Khu vực Loài cây Khu vực Loại cây RD % RBA % IV %

Xã Tà Lèn,

Điện Biên

Xã Chiềng

Xôm, Sơn La

Xã Thượng

Tiến, Kim Bôi,

Hòa Bình

Tai chua 8.3 21.8 15.1

5.1.2 Kết quả nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của cây Tai chua

Kết quả điều tra cho thấy Tai chua là loài có khả năng tái sinh rất mạnh, chủ yếu qua hai hình thức là từ hạt và nẩy chồi trực tiếp từ rễ cây mẹ Đặc biệt ở Tai chua, chồi thường nẩy lên từ những phần rễ lớn bị sứt của cây

9

mẹ Kết quả điều tra tái sinh hạt của cây Tai chua ở 3 tỉnh Tây bắc được tổng

hợp như trong bảng 5.4

Bảng 5.4: Khả năng tái sinh của Tai chua dưới tán cây mẹ ở 3 tỉnh Tây bắc

Khu vực

Tuổi cây

mẹ

Htb (m)

Độ tàn che

Mật

độ cây tái sinh

Nguồn gốc tái sinh Triển

vọng

%

Xã Tà Lèn,

Điện Biên 38 0.75 55 1890 85 15 5

Xã Chiềng

Xôm, Sơn

La

Xã Thượng

Tiến, Kim

Bôi, Hòa

Bình

Khả năng tái sinh bằng hạt của Tai chua trong tự nhiên thường bắt gặp hơn tái sinh bằng chồi Tuy có tỷ lệ cây con tái sinh với mật độ cao song nhìn chung phân bố của chúng không đều Nơi có địa hình tương đối bằng phẳng thì cây con tái sinh tập trung nhiều dưới tán cây mẹ Nơi có địa hình

có độ dốc cao thì cây con tái sinh tập trung thành từng dải ở chân hoặc sườn dốc Tuy nhiên, ở hầu hết các rừng có Tai chua tái sinh đều chỉ thấy cây con nhiều nhất là lớp cây con được hình thành từ lứa hạt gần nhất (cây một tuổi) Hầu hết các cây Tai chua trưởng thành đều có cây tái sinh mọc xung quanh gốc Với mật độ tái sinh cao như vậy nhưng do đặc tính sinh thái ưa sáng, cây khi vào giai đoạn phát triển cần rất nhiều ánh sáng và dinh dưỡng nên lớp cây tái sinh này không được nuôi dưỡng để tạo thành thế hệ kế cận lớp cây mẹ Do đó chỉ sau 1 thời gian lớp cây tái sinh này đã bị đào thải và lớp cây tái sinh mới lại được hình thành trong mùa hạt tiếp theo Tỷ lệ triển vọng của cây con biến động từ 5-8%.

10

Hình 5.1 Cây Tai chua tái sinh từ hạt và chồi

5.1.3 Kết quả nghiên cứu về đặc điểm gây trồng của cây Tai chua

Hiện nay, ở nước ta có 2 phương pháp nhân giống Tai chua là nhân giống hữu tính và vô tính Phương pháp nhân giống hữu tính (gieo từ hạt) đã được nhân dân ta sử dụng lâu đời để gây trồng Tai chua quanh nhà, vườn hộ Gần đây cũng đã có một số nghiên cứu về nhân giống sinh dưỡng là ghép cây nhằm tạo ra cây có phẩm chất tốt, nhanh cho thu hoạch, kết quả bước đầu của các nghiên cứu này là rất có triển vọng Trong thời gian gần đây, do nhu cầu về gây trồng cây Tai chua ngày càng nhiều nên cũng đã có một số tài liệu hướng dẫn kỹ thuật gây trồng cây Tai chua như Bộ tài liệu khuyến lâm về lâm sản ngoài gỗ, Kỹ thuật gây trồng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ dưới tán rừng (Trần Ngọc Hải), tuy nhiên hầu hết các tài liệu còn rất sơ khai

Nhân giống tai chua bằng hạt khá dễ dàng Khi quả chín vàng là có thể thu quả để lấy hạt, khi tách hạt phải chú ý là vỏ quả dày v à vỏ hạt mềm nên phải cẩn thận để tránh làm tổn thương đến hạt Hạt thu được cần phơi trong bóng râm hay dưới nắng nhẹ Khi khô cho vào túi vải, để nơi khô ráo, chú ý không giữ hạt lâu vì hạt sẽ mất sức nảy mầm (IUCN, 2007)

11

Theo bộ tài liệu khuyến lâm về lâm sản ngoài gỗ thì quả Tai chua thu hái vào thời gian tháng 6 - 7, chỉ lấy những quả chín hoặc gần chín, chuyển

từ màu xanh sang vàng/cam Quả sau khi thu hái ủ thành đống cao 30 cm trên nền nhà đê quả chín đều, vì là loại quả thịt, hạt rất mềm nên việc bóc tác hạt ra khỏi quả phải rất cần thận Dùng dao cắt dần vào phần thịt quả, khi vào gần phần hạt ở giữa phải chú ý thao tác cần thận Sau khi bóc hạt, ngâm hạt trong nước để loại bỏ hết phần thịt quả trên bề mặt hạt, phơi trong bóng râm hoặc nắng nhẹ cho đến khi khô Không nên để hạt quá lâu trên 1 năm sẽ làm giảm sức nảy mầm của hạt

Để tạo ra cây giống có chất lượng cao, nhanh cho sản phẩm thì việc tạo cây con bằng phương pháp ghép là một giải pháp rất có hiệu quả Hiện nay cũng đã có một số thử nghiệm tạo cây con loài Tai chua bằng phương pháp ghép, bước đầu đã thu được những kết quả đáng quan tâm Có 3 cách ghép Tai chua là ghép nêm, ghép nối tiếp và ghép áp nhưng phương pháp ghép áp ít được dùng vì khó thành công và hiệu quả thấp Tiêu chuẩn gốc ghép là cây con từ 8 - 12 tháng tuổi, thân thẳng không sâu bệnh, có đường kính gốc trên 0,8 cm hoặc đường kính thân cách mặt bầu 25 - 30 cm đạt trên 0,7cm Vật liệu ghép được lấy từ cây mẹ trên 15 tuổi Sau 6 - 9 tháng có thể mang cành ghép đi trồng Người dân vùng Hoành Bồ (Quảng Ninh) có kinh nghiệm trồng Tai chua bằng cây con tái sinh từ rễ Thường trên các rễ ngang của cây có đường kính 20 cm trở lên, khi bị thương sẽ nảy trồi và đâm rễ từ các vết thương Chọn các cây Tai chua con mọc từ rễ có chiều cao 25 - 30

cm mang đi trồng Khi đánh cây con có thể cắt 2 đầu rễ, cách thân khoảng

10 cm Muốn có nhiều trồi cây non, có thể tạo vết thương nhân tạo (bằng dao, cuốc, ) từ các vết thương này sẽ nảy ra các cây con mới (IUCN, 2007)

Nhân dân thường có tập quán đánh cây con Tai chua về trồng trong vườn rừng hoặc trồng quanh nhà để lấy quả ăn Trồng ven suối cùng một số cây khác như Phay, Sấu, tai chua sinh trưởng nhanh và cho nhiều quả hơn so