CHUYÊN ĐỀ: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA LÁ môn sinh học

Mô tả được đặc điểm cấu tạo bên ngoài của lá. Giải thích được các đặc điểm bên ngoài của lá và các kiểu xếp lá trên cây phù hợp với chức năng thu nhận ánh sáng để chế tạo chất hữu cơ. Phân biệt được ba kiểu gân lá, lá đơn với lá kép. Mô tả được cấu tạo trong của phiến lá trên mô hình, tranh vẽ. Phân tích các đặc điểm cấu tạo trong của lá phù hợp với chức năng chế tạo chất hữu cơ. Giải thích được đặc điểm màu sắc hai mặt của phiến lá.

PHÒNG GD&ĐT TP PHÚC YÊN

TRƯỜNG THCS PHÚC YÊN

CHUYÊN ĐỀ ĐỔI MỚI SINH HOẠT CHUYÊN MÔN

MÔN SINH HỌC

I TÁC GIẢ: Trần Thị Hương Thơm

- Chức vụ: Giáo viên

- Đơn vị công tác: Trường THCS Phúc Yên– TP Phúc Yên – Vĩnh Phúc

II TÊN CHUYÊN ĐỀ: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA LÁ

III ĐỐI TƯỢNG HỌC SINH: Lớp 6

IV NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ

1 Mô tả chuyên đề

Chuyên đề này gồm 02 bài chương IV - sinh học lớp 6 THCS

- Bài 19: Đặc điểm bên ngoài của lá

- Bài 20: Cấu tạo trong của phiến lá

2 Mạch kiến thức

1 Đặc điểm bên ngoài của lá

- Các bộ phận bên ngoài của lá

- Phân loại lá

- Các kiểu xếp lá trên thân và cành

2 Cấu tạo trong của phiến lá

- Gồm: biểu bì, thịt lá, gân lá

- Sự phù hợp giữa cấu trúc và chức năng của các phần phiến lá

3 Thời lượng

Số tiết học trên lớp 2 tiết

Tiết 21 - Bài 19: Đặc điểm bên ngoài của lá

Tiết 22 - Bài 20: Cấu tạo trong của phiến lá

V XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ

1 Mục tiêu chuyên đề

1.1 Kiến thức

- Mô tả được đặc điểm cấu tạo bên ngoài của lá

- Giải thích được các đặc điểm bên ngoài của lá và các kiểu xếp lá trên cây phù hợp với chức năng thu nhận ánh sáng để chế tạo chất hữu cơ

- Phân biệt được ba kiểu gân lá, lá đơn với lá kép

- Mô tả được cấu tạo trong của phiến lá trên mô hình, tranh vẽ Phân tích các đặc điểm cấu tạo trong của lá phù hợp với chức năng chế tạo chất hữu cơ

- Giải thích được đặc điểm màu sắc hai mặt của phiến lá

1.2 Kĩ năng

- Rèn kĩ năng tìm kiếm xử lí thông tin về để xác định các bộ phận của lá, lá đơn, lá kép và cách xếp lá trên cây trên tranh vẽ, mẫu vật thật

- Rèn kĩ năng quan sát, so sánh nhận biết các bộ phận của phiến lá trên mô hình hoặc tranh vẽ

* Kĩ năng sống:

- Kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin khi quan sát đặc điểm bên ngoài của lá, các kiểu xếp lá trên thân và cành

- Kĩ năng hợp tác lắng nghe tích cực trong khi thảo luận

- Kĩ năng thể hiện sự tự tin khi trình bày ý kiến cá nhân trước nhóm, tổ, lớp

1.3 Thái độ

- Vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống

- Giáo dục ý thức bảo vệ thực vật

1.4 Định hướng các năng lực được hình thành

1.4.1 Các năng lực chung

1 Năng lực tự

học

Mục tiêu học tập chủ đề là:

- Học sinh tự xác định được các bộ phận của lá và chức năng của từng bộ phận

- Phân biệt các loại lá và cách xếp lá thân

- Vận dụng kiến thức để giải thích vào thực tiễn

2 Năng lực giải

quyết vấn đề

Được hình thành thông qua :

- Quan sát mẫu vật thật

- Thu thập thông tin từ sách, báo, thư viện

3 Năng lực tư

duy sáng tạo

Đặt ra câu hỏi:

- Có phải tất cả các lá cây đều có màu xanh không?

- Những đặc điểm nào chứng tỏ lá rất đa dạng?

- Giải thích ý nghĩa đặc điểm khác nhau của một số loại lá cây sống trong những điều kiện môi trường khác nhau

4 Năng lực

quản lý

- Quản lí bản thân : + Thời gian : Lập thời gian biểu cá nhân (nhóm) dành cho chủ đề và các nội dung

học tập khác phù hợp

+ Biết cách thực hiện các biện pháp an toàn, biết bảo vệ cây xanh

- Quản lí nhóm:

Phân công công việc phù hợp với năng lực điều kiện cá nhân

5 Năng lực giao

tiếp

Sử dụng ngôn ngữ nói phù hơp trong các ngữ cảnh giao tiếp giữa học sinh với học sinh, học sinh với giáo viên, học sinh với người dân Sử dụng ngôn ngữ trong báo cáo

6 Năng lực hợp

tác

- Hợp tác với bạn cùng nhóm, với giáo viên

- Biết lắng nghe, chia sẻ quan điểm và thống nhất với kết luận

7 Năng lực sử

dụng CNTT và

truyền thông

- Khai thác tư liệu qua mạng Internet những hình ảnh về các loại lá

8 Năng lực sử

dụng ngôn ngữ

- Trình bày bài, báo cáo đúng nội dung, khoa học, rõ ràng, logic

1.4.2 Các kĩ năng khoa học - Các năng lực chuyên biệt

1 Quan sát

Quan sát các bộ phận của lá, các loại lá

2 Đo đạc Đo kích thước của một số loại lá

3 Phân loại hay sắp xếp

theo nhóm

Phân loại lá

4 Tìm mối liên hệ Cấu tạo - chức năng của lá

5 Xử lí và trình bày các số

liệu

Số liệu về số lá trên một cành là một hay nhiều lá

6 Đưa ra các tiên đoán,

nhận định

Tiên đoán:

Cấu tạo trong của lá có đặc điểm gì mà giúp lá có thể hấp thụ được khí và thoát hơi nước

7 Hình thành giả thuyết

khoa học

Đưa ra giả thuyết:

- Nếu ta cắt bỏ nhiều lá đi thì cây sẽ như thế nào?

- Nếu như lá trên các mấu thân không xếp so le thì việc thu nhận ánh sáng có bị gặp khó khăn không?

8 Đưa ra các định nghĩa Lá đơn, lá kép

2 Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

2.1 Chuẩn bị của giáo viên:

- Hệ thống tranh ảnh minh họa

- Biên tập hệ thống bài tập và câu hỏi phù hợp từng mức độ

2.2 Chuẩn bị của học sinh:

- Liên hệ thực tế và chuẩn bị tốt bài tập, bảng biểu cho những bài mới.

- Chuẩn bị vật mẫu theo yêu cầu của giáo viên

3 Bảng mô tả mức độ câu hỏi/bài tập/thực hành thí nghiệm đánh giá năng lực của học sinh qua chủ đề:

NỘI

DUNG

LỰC HƯỚNG TỚI TRONG CHỦ ĐỀ

NHẬN BIẾT

THÔNG HIỂU

VẬN DỤNG THẤP

VẬN DỤNG CAO

1 Đặc

điểm bên

ngoài của

lá

- Nêu được các bộ phận của

lá, chức năng của từng bộ phận

- Nêu được khái niệm

lá đơn, lá kép

Xác định được bộ phận của lá

Phân biệt được các loại gân lá,

lá đơn, lá kép, kiểu xếp lá

Xác định được bộ phận quan trọng nhất của lá

Giải thích được ý nghĩa của kiểu xếp lá

- Năng lực giải quyết vấn đề năng lực quan sát

- Năng lực tư duy

2 Cấu tạo

trong của

phiến lá

Nêu đc cấu tạo trong của phiến lá

Nắm được chức năng thông qua cấu tạo của biểu bì, thịt

lá, gân lá

Giải thích được sự khác nhau màu sắc của hai bề mặt lá

Giải thích hiện tượng thực tế

- Năng lực tư duy

- Năng lực giải quyết vấn đề

4 Một số câu hỏi và bài tập phát triển năng lực:

a Câu hỏi

- Lá gồm các bộ phận nào? Chức năng của từng bộ phận?

- Diện tích bề mặt của phiến lá so với cuống?

- Nêu những điểm giống nhau của các loại phiến lá? Những điểm giống nhau đó có tác dụng gì đối với việc thu nhận ánh sáng của lá?

-Có mấy kiểu gân lá? Là những kiểu nào? Gân lá có chức năng gì ? Nêu đặc điểm cấu tạo của gân lá?

- Có mấy kiểu xếp lá trên thân, cành? Là những kiểu nào? Lấy hai ví dụ về 3 kiểu xếp lá trên thân So sánh vị trí của các lá ở mấu trên so với các lá ở mấu dưới?

- Phiến lá gồm mấy phần ? Là những phần nào?

- Tìm điểm khác nhau giữa một lá mồng tơi và một lá hoa hồng? Phân biệt lá đơn, lá kép

- Lá có những đặc điểm bên ngoài và cách sắp xếp trên cây như thế nào giúp nó nhận được nhiều ánh sáng ?

- Lỗ khí có những chức năng gì? Những đặc điểm nào phù hợp với chức năng đó?

- Hoạt động nào của lỗ khí giúp cho lá trao đổi khí và thoát hơi nước? Tại sao mặt trên và mặt dưới của lá lại có màu khác nhau?

- Tại sao lỗ khí thường tập trung nhiều ở mặt dưới của lá?

- Cấu tạo của phần thịt lá có những đặc điểm gì giúp nó thực hiện được chức năng chế tạo chất hữu cơ cho cây?

- Những đặc điểm nào của lớp tế bào biểu bì phù hợp với chức năng bảo vệ phiến lá và cho ánh sáng chiếu vào các tế bào bên trong?

- Nếu trồng cây ở nơi thiếu ánh sáng lá cây sẽ có hiện tượng gì? Vì sao lại có hiện tượng đó?

- Bản thân là học sinh, em đã làm gì để giúp cây sinh trưởng và phát triển tốt?

b Bài tập vận dụng

1 Trong cùng một khu vực, khi tiến hành khảo sát vùng nhiều cây và vùng trống, người

ta thu được một số kết quả như sau

Hình dạng phiến lá Phiến lá dạng bản nguyên, to Lá xẻ thùy, nhỏ Dựa vào điều kiện ánh sáng và tốc độ gió, em hãy giải thích sự khác nhau về hình dạng, kích thước, cũng như cách mọc lá của cây ở hai vùng trên

2 Tiến hành khảo sát lá cây của hai vùng A và B, người ta thu được kết quả như sau:

- Vùng A: cây có lá nhỏ, dày, hỉnh kim

- Vùng B: cây có lá rộng, mỏng, to bản

Dựa vào đặc điểm về hình dạng của lá cây, hãy dự đoán điều kiện môi trường (ánh sáng, nguồn nước) của hai vùng A và B

3 Cây hoa súng và cây rong biển có sự thích nghi khác nhau khi sống trong môi trường nước Quan sát hình dưới đây và trả lời câu hỏi sau:

Cây rong biển Cây hoa súng

a Mô tả đặc điểm lá của hai loài cây trên

b Giải thích ý nghĩa đặc điểm thích nghi khác nhau của lá hoa súng và lá rong biển

4 Sưu tầm các loại lá đơn, lá kép… để làm bộ tiêu bản về lá Em hãy:

a Nêu đặc điểm về cấu tạo, hình dạng bên ngoài của lá

b Trên mỗi tiêu bản lá ghi lại các thông tin: Tên thực vật, lá đơn/ lá kép, kiểu xếp lá trên cành, dạng gân lá

5 Cắt ngang một lá cây nha đam và tiến hành quan sát bằng kính lúp Vẽ lại cấu tạo mà

em quan sát được và chú thích các thành phần: biểu bì, thịt lá, gân lá

6 Cho các nguyên vật liệu, dụng cụ và các thiết bị sau: một chậu cây của loài có phiến

lá to, kẹp nhựa hoặc kẹp gỗ, bản kính, lam kính, giấy lọc, máy sấy, đồng hồ bấm giây, giấy tẩm dung dịch cô ban clorua (giấy tẩm này khi gặp hơi nước sẽ chuyển từ màu trắng sang màu xanh da trời)

a Với các nguyên liệu và các dụng cụ, thiết bị trên, em hãy thiết kế thí nghiệm để so sánh lượng nước thoát ra ở cả 2 mặt của lá cây Giải thích ý nghĩa từng bước trong thí nghiệm

b Tại sao cần chọn loài cây có phiến lá to trong thí nghiệm này?

7 Lục lạp là bào quan khiến cho lá cây có màu xanh lục và giúp cho cây tổng hợp nên chất hữu cơ Bên cạnh các lá màu xanh lục thường gặp thì lá một số cây khác lại có màu

đỏ như lá huyết dụ, rau dền đỏ hoặc màu tím như lá tía tô Theo em, các loài cây này có tổng hợp chất hữu cơ được hay không? Giải thích

5 Thiết kế tiến trình dạy học một tiết trong chuyên đề

CHƯƠNG IV- LÁ Tiết 21- Bài 19: ĐẶC ĐIỂM BÊN NGOÀI CỦA LÁ

A MỤC TIÊU.

1 Kiến thức

- Học sinh nêu được những đặc điểm bên ngoài của lá gồm cuống lá, bẹ lá, phiến lá và cách sắp xếp lá trên cây phù hợp với chức năng thu nhận ánh sáng, cần thiết cho việc chế tạo chất hữu cơ

- Phân biệt được ba kiểu gân lá, phân biệt được lá đơn, lá kép

2 Kĩ năng

- Biết thu thập về các dạng và kiểu phân bố lá

- Rèn kĩ năng quan sát, so sánh nhận biết

- Kĩ năng hoạt động nhóm

3 Thái độ

- Giáo dục ý thức bảo vệ thực vật

4 Định hướng năng lực được hình thành

- Năng lực tự học

- Năng lực quan sát: Qua quan sát mẫu vật, hs xác định được các loại lá, lá đơn, lá kép, các kiểu gân lá và cách xếp lá trên cây

- Năng lực hợp tác

- Năng lực vận dụng kiến thức vào cuộc sống

B CHUẨN BỊ.

- GV: Máy chiếu, máy tính, một số mẫu lá điển hình

- Phiếu học tập cho học sinh

Các đặc điểm bên ngoài của phiến lá Kết quả quan sát

Hình dạng (dày/ mỏng)

Màu sắc

Diện tích bề mặt (so với phần cuống)

Có mấy lá mọc từ một mấu thân Kiểu xếp lá 1

2

3

- HS: Chú ý nếu có điều kiện trong nhóm nên có đủ loại lá, cành như yêu cầu bài trước

C TIẾN TRÌNH BÀI GIẢNG.

I Ổn định lớp:

II Kiểm tra bài cũ: (xen vào bài giảng)

III Tổ chức hoạt động học:

Hoạt động 1: Phần khởi động

1 Mục đích: - Học sinh biết được các bộ phận của lá

- Kích thích HS huy động những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm của bản

thân để tìm hiểu nội dung bài học

2 Nội dung: Lá gồm những bộ phận nào? chức năng chính của lá cây là gì?

3 Dự kiến sản phẩm học tập của học sinh

HS nêu được lá là cơ quan dinh dưỡng của cây, gồm cuống lá và phiến lá, trên phiến có nhiều gân lá, có chức năng thu nhận ánh sáng

4 Kĩ thuật tổ chức

-GV cho HS quan sát H 19.1 SGK, điền tên các bộ phận của lá vào hình 19.1

- Chức năng quan trọng nhất của lá cây là gì?

Hoạt động 2: Hình thành kiến thức.

1 Mục đích:

- Học sinh nêu được những đặc điểm bên ngoài của lá gồm: cuống lá, phiến lá, gân lá

- Phân biệt được các kiểu lá đơn, lá kép, các kiểu xếp lá trên thân và cành, các kiểu gân trên phiến lá

- Thấy được các đặc điểm bên ngoài của lá phù hợp với chức năng thu nhận ánh sáng, cần thiết cho việc chế tạo chất hữu cơ

2 Nội dung: Trình bày nội dung kiến thức mà HS cần hình thành

1 Đặc điểm bên ngoài của lá

2 Phân loại lá

3 Các kiểu xếp lá trên thân và cành

3 Dự kiến sản phẩm học tập của học sinh

3.1 Nội dung 1: Phiến lámàu lục, dạng bản dẹt, là phần rộng nhất của lá, giúp hứng

được nhiều ánh sáng Có ba kiểu gân lá: gân hình mạng, song song, hình cung

3.2 Nội dung 2: Có hai loại lá chính: Lá đơn và lá kép

3.3 Nội dung 3: Lá xếp trên cây theo ba kiểu: Mọc cách, mọc đối, mọc vòng Lá trên

các mấu thân xếp so le nhau giúp lá nhận được nhiều ánh sáng

4 Kĩ thuật tổ chức

4.1 Nội dung 1:

Hoạt động giáo viên – học sinh Nội dung kiến thức cơ bản

a, Cuống lá:

- Yêu cầu học sinh quan sát phần cuống của tất cả

các lá nêu vị trí cuống lá

b, Phiến lá:

1 Các bộ phận của lá

a, Cuống lá: là phần nối lá với

thân hoặc cành

b, Phiến lá:

- Yêu cầu học sinh quan sát phần phiến của tất cả

các loại lá, nhận xét về hình dáng, kích thước, màu

sắc, diện tích bề mặt của phần phiến lá so với phần

cuống, hoàn thiện phiếu học tập

- Học sinh theo nhóm nhỏ 4 em / nhóm Đặt hết

mẫu vật lên bàn, quan sát rút ra nhận xét và hoàn

thiện phiếu học tập

- Giáo viên yêu cầu học sinh trả lời 2 câu hỏi ở mục

I SGK

H: Tìm những điểm giống nhau của phần phiến các

loại lá?

H: Những điểm giống nhau đó có tác dụng gì đối

với việc thu nhận ánh sáng của lá?

- HS đọc thông tin  SGK Thực hịên câu hỏi 

SGK Yêu cầu HS nêu được:

+ Phiến các loại lá giống nhau: dạng bản dẹt, màu

lục, là phần to nhất của lá

+ Đặc điểm đó giúp phiến lá thu nhận được nhiều

ánh sáng để chế tạo chất hữu cơ cho cây

- GV chốt kiến thức

c, Gân lá

- Để quan sát gân lá, yêu cầu HS lật mặt dưới của lá

sẽ thấy rõ gân lá Đối chiếu với hình 19.3 để phân

biệt được đủ 3 kiểu gân lá

- Phiến lá màu lục, dạng bản dẹt, hình dạng và kích thước khác nhau, là phần rộng nhất của lá

- Đặc điểm đó giúp phiến lá thu nhận được nhiều ánh sáng để chế tạo chất hữu cơ cho cây

c, Gân lá

Có 3 kiểu gân lá: gân hình mạng, gân song song, gân hình cung

H 19.3 - Các kiểu gân lá

- HS lật mặt dưới của lá quan sát, đối chiếu với hình

19.3, phân biệt 3 kiểu gân lá

- HS tìm 3 loại lá có kiểu gân khác nhau

- GV bổ sung, hoàn chỉnh hoàn chỉnh kiến thức

4.2 Nội dung 2 :

Hoạt động giáo viên – học sinh Nội dung kiến thức cơ bản

- GV yêu cầu HS quan sát mẫu, nghiên cứu SGK H

19.4 và phân biệt được lá đơn, lá kép

- Giáo viên đưa câu hỏi, học sinh trao đổi nhóm

H: Vì sao lá mồng tơi thuộc loại lá đơn, lá hoa hồng

thuộc loại hoa kép?

- Giáo viên cho các nhóm chọn những lá đơn và lá

kép trong những lá đã chuẩn bị

- Giáo viên gọi một học sinh lên chọn ra lá đơn và

lá kép trong số những lá của giáo viên trên bàn, cho

cả lớp quan sát

- Học sinh quan sát cành mồng tơi, cành hoa hồng

kết hợp với đọc mục  SGK để hoàn thành yêu cầu

của giáo viên

Chú ý vào vị trí của chồi nách

- Đại diện nhóm trình bày, các nhóm khác nhận xét,

2 Phân loại lá

- Lá đơn: Mỗi cuống chỉ mang một phiến

VD: Mồng tơi

- Lá kép: Có cuống chính phân

ra nhiều cuống con, mỗi cuống con mang một phiến (lá chét)

VD: lá hoa hồng

bổ sung của 1-2 nhóm mang cành mồng tơi và cành

hoa hồng trả lời trước lớp, nhóm khác nhận xét

- Các nhóm chọn lá đơn lá kép, trao đổi nhau giữa

các nhóm ở gần

- Học sinh rút ra kết luận

- Dấu hiệu phân biệt:

+ Sự phân nhánh của cuống chính

+ Thời điểm rụng của cuống và phiến lá

- Học sinh đưa ra những lá đã chọn

- Học sinh khác nhận xét

4.3 Nội dung 3 :

Hoạt động giáo viên – học sinh Nội dung kiến thức cơ bản

* Quan sát cách mọc lá

- Giáo viên cho học sinh quan sát 3 cành mang đến

lớp, xác định cách xếp lá

- Học sinh trong nhóm quan sát 3 cành của nhóm

mình đối chiếu hình 19.5 SGK trang 63, xác định 3

cách xếp lá là: mọc cách, mọc đối, mọc vòng

- Mỗi học sinh kẻ bảng SGk trang 63 hoàn thành

vào vở bài tập

- Học sinh tự chữa cho nhau kết quả điền bảng

* Tìm hiểu ý nghĩa sinh học của cách xếp lá

- Giáo viên cho học sinh nghiên cứu vật mẫu tự

quan sát bằng cách cầm lần lượt từng loại cành,

dùng tay kia vuốt các lá ở mấu trên xuống để so

sánh vị trí với các lá ở mấu dưới Hãy quan sát các

mấu lá ở trên có nằm trên cùng một đường thẳng với

các lá ở mấu dưới không, từ đó nhận xét vị trí của

các lá ở mấu trên so với các lá ở mấu dưới trong cả

3

Các kiểu xếp lá trên thân và cành

- Lá xếp trên cây theo ba kiểu: Mọc cách, mọc đối, mọc vòng

- Lá trên các mấu thân xếp so le nhau giúp lá nhận được nhiều ánh sáng