TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN KHẮC THẠCH

Thi sản của Nguyễn Khắc Thạch không nhiều, chỉ gồm ba tập thơ: Dòng sông một bờ 1989, Nơi ta sẽ về 1993, Mưa hai mặt 2002, nhưng ông đã tạo cho mình những dấu ấn riêng khi ông thổi hồn

ĐẠI HỌC HUẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN THỊ THƯƠNG HUYỀN

TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN KHẮC THẠCH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong công trình này là trung thực và chưa từng được công bố ở một công trình nào khác

Luận văn có kế thừa và sử dụng một số tài liệu đã công

bố có liên quan đến đề tài để tham khảo và đã được chú thích rõ ràng khi sử dụng

Tác giả

Nguyễn Thị Thương Huyền

Để hoàn thành đề tài nghiên cứu này, đæu tiên cho phép tôi được bày tô lòng biết ơn chån thành và såu sắc nhçt đến thæy giáo hướng dẫn PGS.TS

Hồ Thế Hà, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn và chî bâo tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Chån thành câm ơn nhà thơ Nguyễn Khắc Thäch đã täo điều kiện, đóng góp nhiều ý kiến và cung cçp tài liệu tham khâo quý báu cho tôi

Tôi cũng xin bày tô lòng biêt ơn đến quý thæy cô trong Khoa Ngữ Văn, Trường Đäi học Khoa học, Đäi học Huế đã giúp đỡ và täo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn này

Xin câm ơn gia đình, bän bè và người thån đã luôn khuyến khích, động viên, giúp đỡ tôi trong qua trình học tập và làm luận văn

Huế, ngày 05 tháng 10 năm 2012

Tác giâ luận văn Nguyễn Thị Thương Huyền

- Trang phụ bìa

- Lời cam đoan

- Lời cảm ơn

- Mục lục

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của luận văn 7

6 Cấu trúc luận văn 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: NGUYỄN KHẮC THẠCH – HÀNH TRÌNH NGHỆ THUẬT VÀ QUAN NIỆM THI CA 8

1.1 Nguyễn Khắc Thạch và sự nghiệp thi ca 8

1.1.1 Cuộc sống 8

1.1.2 Sự nghiệp thi ca 10

1.2 Quan niệm thi ca của Nguyễn Khắc Thạch 13

1.2.1 Quan niệm về thơ 13

1.2.2 Quan niệm về nhà thơ 17

1.3 Kiểu tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch 20

1.3.1 Tư duy theo kiểu thơ Đường, thơ Thiền 20

1.3.2 Tư duy phản biện và phản tỉnh 26

CHƯƠNG 2: TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN KHẮC THẠCH NHÌN TỪ BÌNH DIỆN NỘI DUNG 31

2.1.1 Cái tôi trữ tình tự biểu hiện 32

2.1.2 Cái tôi trữ tình nhập vai 39

2.2 Cảm quan về con người, tình yêu 42

2.2.1 Cảm quan về con người 42

2.2.2 Cảm quan về tình yêu 48

2.3 Sự thức nhận nhân sinh thông qua tư tưởng thiền và tư tưởng hiện sinh 55

2.3.1.Sự thức nhận nhân sinh thông qua tư tưởng Thiền 55

2.3.1 Sự thức nhận nhân sinh thông qua tư tưởng hiện sinh 58

CHƯƠNG 3: TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN KHẮC THẠCH NHÌN TỪ BÌNH DIỆN HÌNH THỨC 66

3.1 Ngôn ngữ thơ 66

3.1.1 Ngôn ngữ đa thanh 66

3.1.2 Ngôn ngữ tạo sinh nghĩa 70

3.2 Giọng điệu thơ 73

3.2.1 Giọng điệu cảm thông, phản biện 75

3.2.2 Giọng điệu chiêm cảm, triết lý 78

3.3 Không gian, thời gian nghệ thuật 84

3.3.1 Không gian nghệ thuật 84

3.3.2 Thời gian nghệ thuật 93

KẾT LUẬN 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104 PHỤ LỤC

Vì thế, hình tượng trong thơ, ở một chừng mực nào đó, không nhất thiết phải là một hình hài cụ thể có thể nhìn thấy hoặc sờ mó được như trong hội họa, điêu khắc hay một số hình thức nghệ thuật khác Người ta chỉ có thể cảm nhận được hình tượng thơ bằng linh cảm và vẽ lại những hình tượng ấy bằng óc tưởng tượng của mình để chiêm nghiệm và chiêm ngưỡng nó Với các nhà thơ, cuộc đời luôn là một hình tượng mang tính bao trùm và thâu tóm mọi cảm xúc từ họ Thơ không phải là một phép màu tự nhiên mà đó chính là cuộc sống được thăng hoa Thơ là sản phẩm sáng tạo của tâm hồn và trí tuệ con người Jiviworker đã nói rằng: “ Qua nhà thơ, người

ta tìm thấy tầm cỡ của thời đại”, và nếu trái tim của nhà thơ dũng cảm để đón nhận những thử thách của thời đại thì khả năng của nhà thơ mới được mở ra hết chiều rộng, chiều sâu, và sức mạnh của nó, và thơ của nhà thơ đó mới được chấp nhận như một hiện tượng của xã hội

Trong dòng chảy chung của thơ Việt Nam sau 1975, cái tôi đời tư thế sự đã góp tiếng nói quan trọng trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởng của văn học giai đoạn này Trong bất kỳ một tác phẩm văn học nào, cái để thu hút người đọc đầu tiên chính là âm điệu về cuộc sống được thể hiện bên trong tác phẩm Bởi đó là cái ý nghĩa quan trọng, là chân lý của nghệ thật Bởi chính cuộc sống đã khơi nguồn sáng tạo, làm nên cảm hứng để phát hiện ra tài năng và phẩm chất của mỗi nhà thơ Bức tranh về cuộc sống với những ấn tượng trực tiếp bao giờ cũng tác động trực tiếp lên

tâm hồn nhạy cảm người nghệ sĩ Qua lăng kính nghệ thuật của họ, hiện thực cuộc sống mang nặng tình đời, tình người với những cung bậc khác nhau Trước những day dứt, trăn trở về cuộc sống, nhà thơ muốn khái quát các hiện tượng bằng những triết lý sâu sắc về đời tư, thế sự Sau chặng đường thăng hoa của ý tưởng và trí tuệ,

họ đã đi bên cạnh cuôc đời với niềm vui chấp nhận sự đơn độc

Mỗi người nhìn và phản ánh cuộc đời theo cách riêng của mình Nguyễn Khắc Thạch cũng vậy, ông đến với nghệ thuật như là một cuộc dạo chơi bất chợt, một lối rẽ ngang bất ngờ Với Nguyễn Khắc Thạch, thơ là sự trải lòng mình với đời, là những chiêm nghiệm của một con người nhìn đời bằng cặp mắt trầm tĩnh, thiền tịnh Thi sản

của Nguyễn Khắc Thạch không nhiều, chỉ gồm ba tập thơ: Dòng sông một bờ (1989),

Nơi ta sẽ về (1993), Mưa hai mặt (2002), nhưng ông đã tạo cho mình những dấu ấn

riêng khi ông thổi hồn vào thơ ca hiện đại những điều mới mẻ về cách cảm thụ cuộc sống của một con người trầm tư chiêm nghiệm Thơ ông không ồn ào mà tĩnh lặng đến lạ kì, nó phản ánh cuộc sống ồn ào, xô bồ một cách bình lặng nhưng sâu lắng, yên ả mà da diết Nó đi sâu vào lòng người đọc là những nỗi niềm riêng sâu kín Chính vì thế, thơ Nguyễn Khắc Thạch không lẫn vào với bất kì một ai khác, mà tự tìm cho mình một chỗ đứng riêng, không phô trương nhưng khá vững chắc

Nhắc đến Nguyễn Khắc Thạch, người ta nói nhiều đến chất thiền trong thơ ông Đó là tính triết lý, chiêm nghiệm, sự tĩnh tại…Bằng một thế giới nghệ thuật đa dạng, phong phú, độc đáo, thơ Nguyễn Khắc Thạch đã thể hiện được phong cách riêng, độc đáo của một tâm hồn trầm tư, đa cảm và giàu cảm xúc

Trong đời sống nghệ thuật đương đại, thơ Nguyễn Khắc Thạch khá bình lặng, giản dị như chính con người ông vậy, thế nhưng nó vẫn thu hút được sự chú ý của nhiều nhà lý luận phê bình, nhà thơ khác… Nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch sẽ có được cái nhìn bao quát, toàn diện và sâu sắc hơn về cội nguồn thơ của ông; có thể cắt nghĩa được hiện thực cuộc sống qua những trải nghiệm, suy ngẫm, ta có thể hiểu thêm về nỗi niềm ưu tư, khắc khoải luôn đau đáu trong trái tim nhạy cảm luôn muốn vươn tới chiều sâu giá trị tâm hồn, những giá trị vĩnh cửu, bất biến của con người Qua đó, chúng ta giải mã được nghệ thuật cấu thành chỉnh thể nghệ thuật trong thơ Nguyễn Khắc Thạch Với tất cả những lí do trên, chúng tôi chọn

đề tài Tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch để nghiên cứu nhằm chỉ ra những

giá trị độc đáo, sáng tạo ẩn sau những trang viết, những tác phẩm của ông và đóng góp của Nguyễn Khắc Thạch trong nền văn học đương đại Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Mặc dù đăng đàn đã lâu, nhưng sáng tác của Nguyễn Khắc Thạch chỉ gói gọn

trong ba tập thơ: Mưa hai mặt, Dòng sông một bờ, Nơi ta sẽ về, nhưng cũng đã gây

sự chú ý không nhỏ đến công chúng bạn đọc Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu đầy đủ về thơ ông mà chủ yếu tập trung vào các bài viết đánh giá về các tập thơ của Nguyễn Khắc Thạch của một số nhà nghiên cứu, phê bình văn học chuyên và không chuyên Hầu hết các bài viết này đánh giá cao giá trị các sáng tác ấy cũng như khẳng định vị trí, vai trò, đóng góp của tác giả đối với thể loại thơ thiền nói riêng và thơ ca Việt Nam hiện đại nói chung

Thơ Thiền xuất hiện cách đây hàng ngàn năm, gắn với sự phát triển của Phật giáo thời phong kiến, dòng thơ này viết về thân phận con người, mô tả về phong cảnh đất nước, cũng không thoát khỏi quy định của chức năng Phật giáo nói trên Điều này cũng dễ hiểu vì Phật giáo đặt sự tồn vong của mình trong sự tồn vong của dân tộc Vì sự tồn vong của dân tộc có liên quan đến sự tồn vong của mỗi cá thể làm nên dân tộc đó

Đọc thơ Thiền Việt Nam như thế sự gợi cho ta nhiều suy nghĩ, đặc biệt trong liên hệ với đời sống hiện đại, khi những tiến bộ khoa học kỹ thuật đã giúp con người có một cuộc sống gần gũi nhau mà những thế kỷ trước không bao giờ tưởng tượng nổi Khi đã sống gần gũi nhau, cũng vì duyên sanh, con người cảm thấy phải

có trách nhiệm đối với đồng loại của mình cũng như đối với thế giới mình đang sống Thơ Thiền Việt Nam - một bộ phận không thể tách rời của cơ thể, của mỗi chủ thể sáng tạo Thơ Thiền Việt Nam hiện đại tiếp tục phát triển trên cơ sở hào quang của thơ Thiền trung đại và môi trường văn hóa hiện đại

Không hiểu sao mỗi khi đọc thơ Nguyễn Khắc Thạch, chúng ta lại cảm nhận được chất Thiền ở trong đó: là sự trải nghiệm, chiêm nghiệm, chiêm cảm, triết lí về con người, cuộc đời

Những bài viết đề cập trực tiếp đến thi pháp, nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch Thơ Nguyễn Khắc Thạch kiệm lời đến tối đa, cô đọng trong từng câu chữ Thơ ông là nguồn cảm hứng trào dâng đầu ngọn bút Nỗi đau từ trong chiều sâu tâm

hồn gắn bó với thơ, với đời Cảm nhận nỗi đau của tha nhân như của chính mình Mỗi trang thơ là kết quả của sự soi bóng, phản chiếu tâm hồn ông Nguyễn Khắc Thạch là người miệt mài, tận tụy làm phu chữ Giá trị mới mẻ, độc đáo của thơ ông chính là chỗ đó Những vần thơ của Nguyễn Khắc Thạch nhìn lại nỗi buồn theo một nhu cầu hướng nội để con người nhìn lại những giá trị quan trọng, tiềm ẩn hơn về chính bản thân mình, ông đã từng nói: “có nỗi đau chỉ vì sự biết”…và nó mang đến cho người đọc những bất ngờ về năng lực cảm nhận sâu sắc, sự lạ lùng về độ chân thành của cảm xúc, sự “ngộ” thấu suốt trong những ba động, trầm tư về con người và cuộc đời Khám phá thơ Nguyễn Khắc Thạch, các nhà phê bình, độc giả có những bài viết, bài nghiên cứu tương đối toàn diện Qua đó, các nhà nghiên cứu rút ra những

nhận xét, khẳng định môt tài năng đa phong cách Ngô Minh với “Thức bên dòng

sông một bờ”, nhìn từ phương diện cá tính sáng tạo của Nguyễn Khắc Thạch đã đưa

ra nhận xét “Dòng sông một bờ theo tôi, là bản tường trình sắc sảo, gạn lọc mới lạ về

sự hiểu biết, nó thiếu đi sự trào dâng cuốn hút của một dòng sông cuộn chảy”[31;

tr.73] Võ Tấn Cường với “ Chiêm cảm Nơi ta sẽ về” khẳng định nét đẹp trong thơ Nguyễn Khắc Thạch với cách cảm nhận độc đáo “ Đêm khuya Ngồi nghe Một cõi đi

về của Trịnh Công Sơn và đọc Nơi ta sẽ về của Nguyễn Khắc Thạch Âm nhạc và thi

ca hôn phối, giao hòa nhau trong cõi vô thanh, vô ngôn tuyệt diệu”[3; tr.72] Trên tạp

chí Sông Hương số 228, Thái Doãn Hiểu với “ Nguyễn Khắc Thạch – người đi chân

trần trên lưỡi dao sắc bén của sự thật” đã có sự so sánh mới lạ về cách làm thơ của

Nguyễn Khắc Thạch: “Nguyễn Khắc Thạch làm thơ như đi chân trần trên lưỡi dao sắc bén của sự thật, máu tóe vung vãi Anh lấy dự cảm của mình là thuốc băng bó Vết thương thành sẹo – Thạch gọi đấy là thơ ! Thơ là sẹo của sự thật”[17; tr.136] PGS TS Hồ Thế Hà là người cũng rất quan tâm đến thơ Nguyễn Khắc Thạch

với hàng loạt bài viết “Cảm thức từ Dòng sông một bờ”, “Thơ tạo nghĩa Nguyễn

Khắc Thạch”, “Về bài thơ Thiền của Nguyễn Khắc Thạch” đã bộc bạch: “Lướt

nhanh tiến trình thơ Việt hiện đại như trên để thấy rằng các nhà thơ đều nóng lòng muốn tìm một cấu trúc mới, một ngôn ngữ mới, một thi pháp mới để vì một nền thơ Việt sáng giá Đó là những ước vọng đáng tôn vinh dù từ ước mơ đến hiện thực bao giờ cũng có một khoảng cách lâu dài, gian khổ Hoà cùng những nỗ lực ấy, có tiếng nói nghệ thuật của Nguyễn Khắc Thạch Thơ ông ít lời, thường dồn nén trong một,

vài khổ nhưng lại chứa đựng những ý tượng và nội dung cuộc sống rộng lớn Nguyễn Khắc Thạch muốn làm mới thơ mình trên cơ sở dung hợp hai thuộc tính dân tộc và hiện đại bởi nền tảng triết lý phương Đông mênh mông”[58]

Ngoài ra còn có nhiều bài nghiên cứu khác nhau như Hồng Minh với “ Đọc

sách Mưa hai mặt hay hai mặt trong thơ của Nguyễn Khắc Thạch”, Nguyễn Trọng

Tạo với “Nhịp thơ đá vỡ” Dạ Hương với “Về bài thơ Thiên nhiên của Nguyễn Khắc

Thạch”…Mỗi người đều đề cập một phần nhỏ, khía cạnh nổi bật trong thơ ông

Nhưng tất cả đều khẳng định chất thơ của một hồn thơ đặc biệt, không ồn ào mà mang nặng chất ưu tư

Tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch khi hòa mình vào dòng chảy của thi đàn thơ Việt Nam hiên đại đã góp phần làm cho những bài thơ của ông mang một dáng hình riêng, không trộn lẫn với ai khác Thế nhưng chưa có ai giải quyết

một cách trọn vẹn, đầy đủ về Tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch Do đó,

chúng tôi nhận thấy cần thiết phải nghiên cứu các tác phẩm thơ ca của Nguyễn Khắc Thạch một cách toàn diện để có cái nhìn đầy đủ, chính xác và sâu sắc về thơ ông Tìm hiểu tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch để phát hiện những mạch ngầm, tầng sâu của cảm xúc, những tình cảm thâm trầm, sâu lắng, để được thả hồn mình vào những chiêm nghiệm, suy tư về con người và cuộc đời là điều cần thiết Ngoài ra, còn có những bài viết, bài nghiên cứu không lấy những tác phẩm thơ của Nguyễn Khắc Thạch làm đối tượng nghiên cứu chính, nhưng trong quá trình tìm hiểu thơ ca Việt Nam hiện đại cũng đề cập đến những đóng góp của nhà thơ đối với thơ ca dân tộc Hoặc là những bài viết về giá trị nội dung tư tưởng của thơ Nguyễn

Khắc Thạch Hay trong bài tham luận tại hội thảo Thơ hiện đại Việt Nam nhìn từ

miền Trung, Nguyên An đã có một bài phát biểu có tên là “Nét riêng giữa dòng chung” Trong bài phát biểu này, ông đã giành một thời lượng lớn để đánh giá cái

riêng trong cá tính sáng tạo của Nguyễn Khắc Thạch “Vâng, thơ Nguyễn Khắc Thạch là thơ của người trầm lắng suy tưởng triền miên về lẽ sống lẽ đời ngay cả khi

tự mổ xẻ ý nghĩ mình, tự đi tìm mình trong nhân quần và vận nước Có cảm giác như nỗi buồn đau tiếc nuối cứ thường trực trong tâm trí Nguyễn Khắc Thạch nên nhìn gì nghĩ gì rồi anh cũng viết ra thành cái nỗi ấy Nhưng đó là nỗi buồn thanh sạch, đầy thương cảm, và có cả nghĩa bao dung” [1]

Nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch sẽ giúp chúng ta khám phá và giải mã hết những nét độc đáo trong cá tính sáng tạo nghệ thuật đã làm nên

sự thành công của mỗi thi phẩm mang đậm dấu ấn Nguyễn Khắc Thạch

Như vậy, có nhiều vấn đề về thơ Nguyễn Khắc Thạch đã được các nhà văn, nhà nghiên cứu đặt ra một cách trực tiếp hay gián tiếp Tuy vậy, các tác giả chủ yếu

đề cập đến những vấn đề, khía cạnh đơn lẻ, tập trung đánh giá về những bài thơ nổi bật hoặc các tập thơ của ông mà còn hiếm có công trình khoa học đi vào phân tích

và nghiên cứu thơ ông trong suốt hành trình của nó một cách có hệ thống Đặc biệt, vấn đề tư duy nghệ thuật trong sáng tác của ông cho đến nay vẫn chưa có ai nghiên cứu tập trung trong một công trình nghiên cứu chuyên biệt Đó cũng chính là vấn đề

cơ bản mà chúng tôi giải quyết trong luận văn này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

*Đối tượng nghiên cứu

Trong khuôn khổ của một luận văn, người viết tập trung khảo sát toàn bộ chặng đường thơ của Nguyễn Khắc Thạch đã được in trong ba tập thơ đã xuất bản:

- Dòng sông một bờ (1989)

- Nơi ta sẽ về ( 1993)

- Mưa hai mặt (2001)

- Ngoài ra còn có một số bài thơ được đăng ở các báo, tạp chí

Bên cạnh đó, chúng tôi còn liên hệ đến một số nhà thơ, nhà phê bình, nghiên cứu khác để làm nổi bật cá tính độc đáo không hòa lẫn với bất kì ai của Nuyễn Khắc Thạch

*Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch tập trung trên các bình diện: Đặc trưng tư duy nghệ thuật, nội dung và phương thức biểu hiện

Để thấy được nét đẹp đặc trưng của một phong cách độc đáo với tư duy nghệ thuật sắc sảo, chúng ta phải tìm hiểu quan niệm thơ, tư duy thơ và tư tưởng của nhà thơ Cái tôi trong tư duy thơ Nguyễn Khắc Thạch diễn tiến trong mọi chiều của không gian, thời gian Vì vậy, cái tôi đó luôn biến ảo trong mối quan hệ giữa đời tư, thế sự, chiêm nghiệm, triết lý, đạo hạnh…

4 Phương pháp nghiên cứu

Quá trình nghiên cứu, người viết sẽ phải vận dụng nhiều đến lý thuyết của Thi

pháp học Trước hết, người viết đọc và nắm bắt tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc

Thạch Sau đó, đi vào khám phá những bí ẩn qua từng câu chữ và giải mã các tín hiệu thẫm mỹ đó trong các tác phẩm thơ ấy bằng cách người viết sử dụng các phương pháp chủ yếu sau đây:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: qua phân tích những sáng tác của

Nguyễn Khắc Thạch từ đó tổng hợp lại trên các bình diện nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại: Thống kê và phân loại các yếu tố cả về

hình thức và nội dung, từ đó đi đến những nhận xét đánh giá giá trị các yếu tố tham gia cấu thành tác phẩm

- Phương pháp cấu trúc – hệ thống: nghiên cứu tư duy nghệ thuật thơ

Nguyễn Khắc Thạch trong tính chỉnh thể của nó

5 Đóng góp của luận văn

- Tìm hiểu tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch, chúng tôi mang đến cho người đọc những cảm nhận chân xác hơn về thơ của ông trên cả hai bình diện nội dung và hình thức biểu hiện

- Luận văn góp phần giúp người đọc thấy được những nét cá tính độc đáo của nhà thơ Nguyễn Khắc Thạch, qua đó ghi nhận những đóng góp của ông đối với thơ

ca Việt Nam hiện đại nói chung

- Luận văn bổ sung vào kho tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm nghiên cứu thơ Nguyễn Khắc Thạch

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung chính của luận văn được triển khai thành ba chương sau đây:

- Chương 1:Nguyễn Khắc Thạch – Hành trình nghệ thuật và quan niệm thi ca

- Chương 2: Tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch nhìn từ bình diện nội dung

- Chương 3: Tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch nhìn từ bình diện hình thức

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NGUYỄN KHẮC THẠCH – HÀNH TRÌNH NGHỆ THUẬT

VÀ QUAN NIỆM THI CA

1.1 Nguyễn Khắc Thạch và sự nghiệp thi ca

Nguyễn Khắc Thạch làm thơ, hướng ít nhiều thơ mình đến với sự đốn ngộ Thiền tịnh Phải chăng vì thế mà ngay cả trong đời sống ông cũng bị ảnh hưởng mạnh mẽ, bởi lẽ hiếm có nhà thơ nào ăn chay trường như ông Không phải năm

2007 này Nguyễn Khắc Thạch mới ăn chay Hơn chục năm trước, ông đã tập ăn chay mấy đợt dài Bát cơm, cọng rau muống luộc chấm xì dầu, quả cà pháo, miếng đậu phụ cũng ngon lành Hình như mỗi khi có chuyện gì đó bức xúc, chấn động trong tâm, ông lại chuyển từ mặn sang chay Từ trai kỳ (nhị trai, tứ trai- tức ăn chay hai ngày, bốn ngày một ) đến trường trai là một sự thoát, tức là chay đã thành nghiệp rồi Có ba cung bậc chay: ăn chay để chữa bệnh (y thuật), ăn chay cho đằm tính lại, ăn chay để hướng thiện (tâm lý) và ăn chay vì con người đã ngộ

ra mình trong đời sống tâm linh thăm thẳm Đó là bản tính không có gì có thể thay đổi được

Ăn chay, ngồi thiền, nhưng lại nghĩ chuyện đời và huyễn mộng đến cõi tự do:

“là tôi đã sống như người mơ mộng”

Treo cả cuộc đời lên đỉnh cao Cái đỉnh cao mà tôi có thật

Là không có ai Ngồi đứng Trên đầu…

(Nhà ở tầng cao)

Sự khát khao tự do đó là cái chất “keo” của thơ, làm cho có sức nặng trí tuệ để lặn sâu vào lòng người Thơ ông buồn, nhưng đó là nỗi buồn được ý thức Nghĩa là

nỗi buồn kết tủa: “Khoảng cô đơn còn rộng hơn mặt đất” Hay:

Đôi khi ta muốn làm kiếp chó Tru lên cho đỡ vắng người ơi!

(Bi ca) Nguyễn Khắc Thạch ít lời như thế, nhưng lại rất quyết đoán và quyết liệt Định làm cái gì thì làm cho bằng được Năm 15 tuổi, ông phải lên ở với người chị

họ ở làng Sẻ, Nghĩa Đồng, miền Trung du Tân Kỳ cách làng hơn 60 cây số kiếm sống Nhà thơ đi làm trăm thứ công việc nặng nhọc như vào rừng đốn gỗ, gánh đất, cày ruộng, be bờ, đắp đập, đốt than, gặt lúa…, lại có thời gian làm nghề rèn suốt

ngày đe búa: “Tôi tha hương thâm áo mũ thôn Kiều/ phía lời chào không cao như

mâm cỗ/phía con người bắt tay trong mặc cả”(Cố hương)…

Cố hương trong ông chỉ còn là hình bóng mẹ già gầy gò, khắc khổ vì phải nhiều lần chồng con, sinh nở, mà lâu lâu anh mới được về thăm Mẹ cũng phải lang bạt nhiều nơi như Đắk Lắk, Lâm Đồng, Quảng Bình, Quảng Trị… theo con cháu, cho đến khi mẹ thành nấm đất cuối đồi sim mua

Nguyễn Khắc Thạch được trời cho một sức khỏe hơn người Ở làng Sẻ, Tân

Kỳ, ông cày ruộng, đào đất suốt ngày không biết mệt, gánh lúa, gánh phân bảy tám chục cân chạy băng băng trên đồng, làm nhiều bạn gái nhìn theo tán thưởng Những năm tuổi 20 ở Đồng Hới, Quảng Bình, có lần trước bạn bè cơ quan, ông đã một mình vác chiếc máy bơm Trần Hưng Đạo nặng hàng tạ đi từ cái ao lên đồi hơn cây số Thuở nhỏ, Nguyễn Khắc Thạch luôn đến nhà ông giáo Nguyễn Sĩ Ngọ ở làng

Sẻ để đọc sách và học nhạc Nhà ông giáo có một tủ sách ngàn cuốn Ông giáo là

người giỏi nhạc Thế là lúc học cấp 3, Nguyễn Khắc Thạch đã biết chơi violon, đàn bầu, đàn nhị…

Tốt nghiệp trường kinh tế kế hoạch ra, làm việc ở Uỷ ban kế hoạch tỉnh, nhưng lại mê thơ ca, âm nhạc nên ông quyết định rẽ ngang, để ngày nay thi đàn Việt Nam có thêm một thi sĩ đầy tài năng và nhiệt huyết

Ngô Minh trong bài viết “Nguyễn Khắc Thạch thi sĩ trường chay và cuốc bộ”

đã nhận định rằng: “Qua những chuyến “di cư” lặng thầm đó, chặng cuối của cuộc

hành trình tìm kiếm, Thạch đã tìm ra cái của mình: THƠ ! Anh cứ đi như chiếc bóng

giữa trời/Mong tìm được những gì không mất…Cái “không mất” đó là thứ mà ngườì

đời ít ai chuộng Sao cứ phải là thơ để dằn vặt suốt đời, nghèo túng suốt đời?”[59]

Có thể nói con người Nguyễn Khắc Thạch một đời sống lặng lẽ, rồi lặng lẽ nghĩ suy, không ồn ào, không bon chen, xô bồ, phải chăng chính vì thế cái chất lặng

lẽ, thâm trầm ấy ngấm vào từng mạch nguồn cảm xúc thơ ông Nguyễn Khắc Thạch từng tâm sự rằng – ông đang tồn tại bằng một cuộc sống nháp “Tôi đang tồn tại

bằng một cuộc sống nháp, nên e rằng thơ của mình cũng chỉ là một bản nháp mà

thôi Tuy nhiên, cũng có người đem đời mình ra làm bản nháp cho thơ để thơ thành bản chính Tôi thì chưa được như thế Nhưng dù sao, tôi cũng đã làm được một chút

gì đó trong thơ, có người nói đấy là giọng riêng Tôi nghĩ rằng đã là người thơ trong

vòng tục luỵ, ai mà chả bị ám ảnh về không gian phẩm cấp và từng canh cánh không biết có ai khóc cho mình không Tôi từng được một người bạn đồng nghiệp viết thư thổ lộ rằng: “Đọc thơ bạn, tôi đã khóc” Mà khóc vì thương cho tôi cũng có nghĩa là khóc vì thơ Tôi tin điều đó Thơ tôi đã có chỗ đứng, dù chỉ đứng ở nơi hẻo lánh, đơn thầm và mong manh như nước mắt”[50]

Nguyễn Khắc Thạch là người có trách nhiệm và tâm huyết với nghề nghiệp Gần 7 năm làm Tổng biên tập tạp chí Sông Hương, ông đã giữ vững chất lượng tạp chí như mọi người mong đợi Để giữ được “thương hiệu” cho Sông Hương, nhà thơ

đã phải trăn trở, tự nâng tầm tư tưởng, học vấn mình lên để có thể hoàn thành tốt vai trò, vị trí của mình

1.1.2 Sự nghiệp thi ca

Nguyễn Khắc Thạch sinh ra và lớn lên ở Nghệ An, vào Quảng Bình và cuối cùng là Huế công tác, giờ đã nghỉ hưu Huế là nơi ông dừng chân cuối cùng trong

suốt hành trình không mệt mỏi của mình Không chỉ là một thi sĩ, Nguyễn Khắc Thạch còn tham gia sáng tác trên nhiều lĩnh vực khác nhau: viết truyện ngắn, tiểu luận, phê bình, tạp văn …Và trên lĩnh vực nào ông cũng gặt hái cho mình những thành công nhất định, nhưng phải khách quan mà nói rằng thành công nhất trong cuộc đời hoạt động nghệ thuật của Nguyễn Khắc Thạch phải kể đến thơ

Với ba tập Dòng sông một bờ - Hội văn học nghệ thuật Bình Trị Thiên xuất bản năm 1989, Nơi ta sẽ về - Hội văn học nghệ thuật Thừa Thiên Huế xuất bản năm

1993, Mưa hai mặt – Nhà xuất bản Thuận Hóa năm 2001, đã đem lại nhiều tiếng

vang, ghi đậm dấu ấn trong lòng người đọc và khẳng định chất thơ của một hồn thơ đặc biệt

Nguyễn Khắc Thạch là thành viên của Hội nhà văn Việt Nam Ông đã từng đạt nhiều giải thưởng lớn về thơ: Giải thưởng thơ hay năm 1991của Tạp chí Cửa

Việt, giải A giải thưởng thơ Cố đô Huế 1987 – 1992 với tập Dòng sông một bờ, giải

thưởng thơ hay năm 1993 của Hội nhà văn Thừa Thiên Huế, giải B giải thưởng thơ

Cố đố Huế 1993 – 1997, tặng thưởng thơ của Hội liên hiệp Văn học nghệ thuật Thừa Thiên Huế, giải B giải thưởng thơ Cố đô Huế 1998-2003

Ngoài tác phẩm thơ Dòng sông một bờ, Nơi ta sẽ về, Mưa hai mặt, Nguyễn

Khắc Thạch còn thể hiện cái nhìn sâu sắc, một tầm khái quát cao và đầy ý thức trách nhiệm với đời ở các bài thơ khác chưa được in thành tập Nguyễn Khắc Thạch đã dành tập thơ in lần đầu của mình để nói riêng về Nỗi Buồn, hẳn nhiên không phải là một sự lựa chọn dễ dãi Và người đọc không lầm khi theo dõi tác giả qua suốt tập thơ: nỗi cô đơn không chạy đâu thoát, những ám ảnh vò xé, những đòi hỏi nghiệt ngã, giọt nước mắt tái sinh, đến cả chút tủi thân đầy kiêu hãnh Chừng ấy kinh nghiệm sống của từng khoảnh khắc trong cõi tình đều đọng lại trong thơ ông thành nỗi buồn tận đáy, những khát vọng và vô vọng cắn xé linh hồn như những con sư tử

Giá trị mới mẻ của thơ Nguyễn Khắc Thạch là ở chỗ đó Trong lời tựa đầu tập

thơ Dòng sông một bờ, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã nhận định rằng “Nó không thèm

vẽ vời lại cái “thú đau thương” tiền chiến; nó nhìn lại nỗi buồn theo một nhu cầu hướng nội để con người nhận thức lại nhiều lẽ quan trọng hơn về chính mình, như

tác giả nói: “Có nỗi đau chỉ vì sự biết” Và nó còn mang đến cho người đọc nỗi

ngạc nhiên kỳ thú về năng lực cảm nhận sâu sắc lạ lùng, về độ chân thành của cảm xúc, và còn một cái khác, dại ngộ mà thấu suốt trong những trầm tư về cuộc đời”[44;tr.5]

Nếu như tập Nơi ta sẽ về, đánh dấu sự trở về của Nguyễn Khắc Thạch không

phải là sự chối bỏ mà là sự chấp nhận những uẩn khúc của cuộc đời và cả lỗi lầm như định mệnh để dâng hiến cho vẻ đẹp - nỗi buồn cả sự sống và cái chết

Dù cõi sống cao hơn mặt đất vẫn song hành cái chết

(Thiên nhiên) Thơ ca của ông sinh sôi trong tận cùng của tuyệt vọng để vượt lên hy vọng và trở về với tận cùng của tai ương là niềm hạnh phúc sinh tồn

Đến Mưa hai mặt có thể nói là tập thơ thể hiện rõ bút lực của Nguyễn Khắc

Thạch Một tập thơ đi về trong cái bản thể phức tạp của đời sống, tạo sinh một thế giới hiện thực mới Ngay tiêu đề tập thơ đã cho người đọc dự cảm về tính chất mâu

thuẫn, đối lập Thực tại được nhìn bằng con mắt của người thơ sẵn sàng “bị chém

bằng lưỡi rìu ngôn ngữ”, phô trần thực chất sự hỗn loạn Hỗn loạn từ vật chất cơm

áo, từ lời ăn tiếng nói đến đức tin, đến sự thờ phụng Cuộc sống bị thống lĩnh và chi phối bởi đồng tiền

Khi đồng tiền lên ngôi mục đích thì bàn thờ chỉ là phương tiện

(Trả giá)

Hiện thực phũ phàng đã tạo nên một cơn khát nhân bản trong thế giới:

những sấp ngửa đồng tiền đè lên ngực những khoảng trống lương tri đến dối lừa (Giấc mơ màu trắng)

Đó là cái đẹp còn lại trong thế giới “hiện thực cục cằn như kẻ đói yêu”

Thơ với Nguyễn Khắc Thạch là một cuộc tìm kiếm gian lao, sự vật lộn bền bỉ Đối với nhà thơ, mỗi bài thơ là một cuộc đào bới, lặn tìm chữ Có rất nhiều nhà thơ

cứ ngồi trước trang giấy là thơ tuôn chảy từng câu, từng câu Nguyễn Khắc Thạch lại khác Cái bút danh của ông như ứng với đời ông Thi nhân làm thơ như người

“làm nghề khắc đá”, cứ đục đẽo tạo dáng từng con chữ, mồ hôi mồ kê khó nhọc để

tạo ra những sản phẩm tinh thần hoàn mĩ

Tuy làm thơ không nhiều và chậm nhưng qua các tập thơ này cũng đủ để chúng ta khẳng định một hồn thơ, một nhân cách thơ Nguyễn Khắc Thạch

1.2 Quan niệm thi ca của Nguyễn Khắc Thạch

1.2.1 Quan niệm về thơ

Nhà thơ từng bộc bạch rằng: “Không có sự lựa chọn nào cả, tôi đến với thơ như một nghiệp dĩ Tôi nghĩ thơ là một thứ tôn giáo không có giáo chủ Ở đấy, các tín đồ của nó đều được mặc khải về sự bi hoàn trần thế và năng lực sẻ chia những nỗi niềm thân phận Cuộc đời vốn có cái cười và cái khóc Nguời ta ai cũng có thể cười theo kiểu cười của kẻ khác, còn khóc thì phải khóc bằng nước mắt của chính mình Với tôi, thơ là âm bản của nước mắt” Hay: “Thơ không phải là sự thật mà là vết sẹo của sự thật” Có thể nói thơ là nguồn cảm hứng, là nơi chất chứa tâm trạng,

là nơi thi nhân dấu hồn mình vào trong đó

Cái để phân biệt thơ của người này với người kia chính là nhờ vào chất thơ, cái tôi cá nhân của mỗi người Một thi sĩ Pháp đã từng nói rằng: “Nghệ thuật chỉ làm thơ, chính tâm hồn mới là thi sĩ” Như vậy, đi tìm chất thơ của một tâm hồn thơ chính là quá trình khám phá, tìm hiểu tâm hồn của nhà thơ qua nghệ thuật ngôn từ, phương thức biểu đạt của người làm thơ Tuy nhiên, để nhận diện một cách đầy đủ và chỉ ra mô hình, cách tư duy, nét riêng của thi nhân không phải là điều dễ dàng, bởi đó là những bí

ẩn của tâm hồn, là những thăng hoa đặc biệt với ngôn ngữ đặc biệt, có khi rất quái đản Trong tiến trình thơ Việt Nam đương đại, có biết bao nhà thơ đã và đang không ngừng

nỗ lực vươn lên để khẳng định mình, nóng lòng muốn tìm một cấu trúc mới, một thi pháp mới vì một nền thơ Việt Nam sáng giá…“Trong nỗ lực ấy, có giọng thơ Nguyễn Khắc Thạch, thơ ít lời, thường dồn nén trong một vài khổ nhưng lại chứa đựng những ý tưởng và nội dung cuộc sống rộng lớn, giọng thơ trầm lắng mà có sức lan tỏa mãnh liệt Tính trữ tình đời tư, thế sự, tính triết lý, chất thiền trong thơ anh là sự kết tinh của một tâm hồn luôn trăn trở, dằn vặt và suy tư về đời, về thơ Nguyễn Khắc Thạch muốn làm mới thơ mình trên cơ sở dung hợp các thuộc tính dân tộc và hiện đại bởi nền tảng triết

lý phương Đông mênh mông Duy lý và cảm xúc hòa quyện với nhau”[48; tr.61]

Ông chưa bao giờ chọn cách bình yên và dễ dãi với thơ Chính cảm xúc và tư duy nghệ thuật sắc sảo tạo nên những vần thơ sâu lắng

Mở mặt chào cơm áo

Ôm lòng buốt ngọc châu Mắt chiều vô tôn giáo Nhắm linh hồn về đâu?

(Tứ thơ)

Có thể coi đây như là phương châm sáng tác của Nguyễn Khắc Thạch Tứ thơ

là sự hội tụ cao nhất, tập trung nhất trong quá trình sáng tác thơ Những triết luận cá nhân, những suy tư, dằn vặt được thể hiện trong sự dồn nén của câu chữ đã tạo ra những nhịp thơ khi thì gấp gáp, khi thì ngưng lắng đến đa nghĩa “Thơ của anh rất ngắn, ngắn mà công phu bởi chính sự dồn nén cảm xúc và kiệm lời, tạo được những khoảng lặng riêng cho ý, tứ có không khí thơ và tỏa phát”[48; tr.66]

Có nhà thơ nào đó đã nói “thơ tức là sự thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp Thơ không chỉ nói lên tình cảm riêng của nhà thơ, mà nhiều khi thông qua tình cảm đó nói lên niềm hi vọng của cả một dân tộc, những ước mơ của nhân dân, vẽ nên những nhịp đập của trái tim quần chúng và xu thế chung của lịch sử loài người” Nguyễn Khắc Thạch đã từng thổ lộ: “Thơ là nổi ám ảnh về thời gian phẩm cấp

và thời gian danh giá của con người Tâm trạng thơ bao giờ cũng là sự hoài niệm về

dĩ vãng và thắc thỏm đến mai sau Cái mới trong thơ hôm nay đang còn sự mô phỏng, sự biến tấu của những giai đoạn cũ Cái mới là cái tất nhiên Trong thơ cần

có cái ngẫu nhiễn Cái ngẫu nhiên là cái lạ”[49; tr.360]

Thơ chính là tiếng nói chân thành nhất của con tim Thơ là máu với nước mắt Đọc thơ Nguyễn Khắc Thạch, chúng ta bắt gặp một giọng thơ buồn bao trùm Đó chính là âm bản của nỗi buồn và nước mắt

Buổi sáng nụ hôn thời gian lên nỗi nhọc nhằn mặt đất lên nỗi âm thầm nước mắt bao đời gửi lại trong đêm

(Bài thơ buổi sáng)

Nguyễn Khắc Thạch đến với thơ như một cuộc dạo bước bất ngờ của một trái

tim chân thành, giàu cảm xúc: “Đứng trước biển, tôi cứ ngỡ đấy là dòng sông một

bờ Trước những gì lớn lao đều cũng vậy Tình yêu và thi ca là thiêng liêng, là sâu

thẳm, trên hành trình ấy, cũng có khi tôi cảm thấy mệt mỏi chán chường, nhưng vẫn

bị ma đưa lối, quỷ dẫn đường, và cứ thế mà bơi, bơi như ngọn sóng: biết nửa vời tan

vỡ vẫn dâng lên…” Người đọc hôm nay cảm nhận được những chất men nồng đầy đam mê, nhưng sâu lắng đầy xót xa:

Sao em không nói dối

Để chiều nay chiều không còn yêu em Anh như xác vỏ chai lăn ra ngoài cuộc rượu

( Độc thoại) Bước chân vào thế giới thơ Nguyễn Khắc Thạch là bước vào quá trình tìm kiếm gian nan và đầy nước mắt để đạt được một cốt cách thơ Có lần, Nguyễn Khắc Thạch đã nói: “Thơ không phải là sự thật mà là vết sẹo của sự thật” Như vậy, thơ là cái gì để khuất lấp, là dấu chạm khắc của kiếp người lên tâm hồn nhà thơ Thơ là dấu tích còn sót lại của nỗi đau, của trải nghiệm được cụ thể hóa bằng từng vần thơ, câu chữ Dường như Nguyễn Khắc Thạch là nhà thơ đầu tiên ví thơ như thế Sự thật

là gì hay sự thật trong thơ là gì? Mỗi người có một cách lí giải khác nhau Thơ không phải bao giờ cũng phơi bày cuộc đời như nó vốn có, trần trụi mà có khi cuộc đời ấy có những sự thật khác nhau, tùy theo con mắt của mỗi cá nhân Với giác quan nhạy cảm của mình, vết sẹo của sự thật được ông gọi là thơ

Ông sống và sáng tác thơ bằng lăng kính nghệ thuật của riêng mình, qua sự khúc xạ, thẩm thấu thế giới xung quanh một cách khắt khe, sáng tạo Bởi vậy, quan niệm của Nguyễn Khắc Thạch về thơ cũng hết sức độc lập và bản lĩnh Nhà thơ nỗ lực tìm tòi, khám phá thế giới bằng con mắt thơ rất đặc trưng và nói lên tiếng nói chân thành của chính bản thân mình

Quan niệm thơ của Nguyễn Khắc Thạch là định hướng quan trọng trong sáng tác của ông Cái nhìn về thi ca của ông có gốc rễ sâu xa từ một tài năng và ý thức về trách nhiệm của mình đối với việc hoàn thiện thi ca Ai đó đã nói rằng: “Thơ là cái đẹp mong manh, cái đẹp trong sự đổ vỡ của nó Cái đẹp của thơ là cái đẹp thuần

khiết, cái đẹp tự thân Thơ hiện nay cũng có cái đẹp, nói đúng hơn là vẻ đẹp nhưng phần lớn là do ngươi mông má cho nó bằng bức xạ của trí tuệ Thậm chí, có người còn dùng cả tiền bạc, bằng mọi cách để tiếp thị cho thơ của mình đẹp mã lên Cái đẹp kiểu ấy chỉ làm bội thực đối với các chủ thể thẩm mỹ và chính nó là cái đẹp khốn cùng có bảo hiểm” Phải chăng vì thế mà thơ Nguyễn Khắc Thạch giản dị, mộc mạc, chân thật như chính con người thi nhân vậy

Suốt một đời, Nguyễn Khắc Thạch rong ruổi trên trên mọi nẻo đường thi ca để tìm cho mình nguồn cảm hứng sáng tạo và triết lý sống về cuộc đời hữu hạn này Thơ như cánh cửa để nhà thơ giao lưu mình với thế giới bên ngoài Nhìn cuộc sống qua loại lăng kính này, chất thơ đầy suy tư, trải nghiệm về con người và cuộc đời đều mang đầy chất triết lý, suy tưởng

Thơ ông đầy khắc khoải, cô đơn Ngay từ tập thơ đầu tiên là Dòng sông một

bờ là cả một nỗi buồn, cô đơn được dồn nén thì đến Nơi ta sẽ về là cái đẹp đầy nước

mắt của sự cô độc và tập thơ Mưa hai mặt thể hiện sự mạnh bạo, phóng túng, phá

vỡ cấu tứ và niêm luật truyền thống Nguyễn Khắc Thạch bước vào thơ một cách chậm rãi, không xô bồ mà lặng lẽ tạo nên nền tảng vững chắc cho mình Thơ Nguyễn Khắc Thạch trở thành một niềm riêng tư, như tiếng thở dài trong đêm lạnh vắng Thơ ông là những thổn thức dằn vặt, đắng cay giữa không gian và thời gian,

vừa xác định vừa vô định

Dòng sông một bờ có lẽ là tập thơ thành công nhất của Nguyễn Khắc Thạch

Cảm hứng thơ của ông là sự đan xen là ngoại cảnh và tâm cảnh một cách hài hòa, thống nhất Thơ với Nguyễn Khắc Thạch là phương tiện để ông giãi bày tâm sự của mình một cách thoải mái và nhanh nhất “Con người tìm kiếm lặng lẽ có tên Nguyễn

Khắc Thạch này ở trong Dòng sông một bờ dường như không là người chứa chan,

ngất ngưỡng Nói đúng hơn thơ không lộ thiên nơi anh và anh đã tìm đến với thơ Anh làm thơ rất thưa, rất chậm Có thể nói anh đánh vật với từng hình ảnh và con

chữ, đánh vật với từng bài thơ Bởi thế mà Dòng sông một bờ là bản tường trình sắc

sảo, gạn lọc mới lạ về sự biết, nó thiếu đi sự trào dâng cuốn hút của một dòng sông cuộn chảy”[31; tr.74]

1.2.2 Quan niệm về nhà thơ

Với Nguyễn Khắc Thạch - nhà thơ phải là người cảm nhận nỗi đau của mình

để cảm nhận nỗi đau của tha nhân Nhà thơ vắt kiệt sức mình để nói về cõi người nhân hậu

Đọc thơ Nguyễn Khắc Thạch, người ta nhận thấy ông rất có trách nhiệm với ngòi bút của mình Trong thơ ông, chúng ta bắt gặp một hồn thơ phong phú với nhiều đề tài rộng mở, với những triết lý mang nhiều cá tính Cá tính đó bộc lộ rõ ở cách triết lý trong từng câu thơ Nguyễn Khắc Thạch không tự làm khó mình và thơ ông cũng không mang tính thách đố mà gần gũi, bình dị, thâm trầm Nhà thơ không định hướng tư tưởng của mình để áp đặt cho độc giả, mà để họ rút ra những chiêm cảm của riêng mình Tuy nhiên, những con người, sự vật, hiện tượng đi vào trong thơ ông lại để lại cho người đọc những rung cảm sâu xa

Theo Nguyễn Khắc Thạch: “Những lý luận cơ bản về thơ thì đông tây kim cổ đều đã nói nhiều vô kể nhưng sẽ không bao giờ dứt cũng như định nghĩa thơ là gì chỉ có thể được trả lời thỏa đáng khi không đặt ra câu trả lời Dù thơ là một cái gì đó tiềm ẩn trên kênh thác của trần gian thế tục mà người ta từng gọi là đạo thì nó vẫn neo vào đời bằng quan hệ mắc nối tiếp Đời là dòng chảy nhân quả từ vô minh mà đạo là sự trôi ngược trên dòng chảy đó”[49; tr.359]

Như vậy, thơ Nguyễn Khắc Thạch không phải một sự ảm đạm cô đơn mà thấm đẫm tính triết lý Thơ - nơi gửi gắm những tâm sự dồn nén, đó là niềm vui nỗi buồn, những tham - sân - si của đời sống trần tục của cái tôi cô đơn và cả những trăn trở ưu tư của một tâm hồn nhạy cảm

Mẹ đã chờ con xanh lại xác thời gian

Mẹ ngỡ con còn chơi trốn tìm đâu đó Những đứa con mang hình hài nỗi nhớ

Ký ức mẹ là lòng biển hóa san hô…

(Ký ức của mẹ) Thơ Nguyễn Khắc Thạch là tiếng nói vang lên từ tâm thức Đó là một “cái tôi” không hòa lẫn với bất kỳ ai, tạo nên sự riêng biệt của một hồn thơ đa cảm

“Thơ Nguyễn Khắc Thạch là tự do nhưng không hoàn toàn thế Anh kết hợp nhuần nhuyễn các thể thơ, đặc biệt là thơ cổ nhưng đã xóa nhòa niêm luật để tạo ra

kiểu thơ tự do mới, súc tích, kiệm lời, đa nghĩa Sáng tạo tứ thơ là mục tiêu anh quan tâm hàng đầu Mọi câu chữ đều phục vụ cho ý tứ ”[47; tr.65]

Dù cánh bay là con đẻ của bầu trời bầu trời vẫn mở sự bay

cho cả những gì không có cánh

(Thiên nhiên)

“Ngay từ buổi đầu đến với thơ, Nguyễn Đình Thi trong bài tiểu luận Mấy ý

nghĩ về thơ đã đưa ra quan niệm “Tâm hồn chúng ta có một rung động thơ khi nó ra

khỏi tình trạng bình thường, khi nó không còn chiều theo thói quen như một dây da trong bộ máy, khi nó thức tỉnh tự soi vào nó để tự nhận thấy đang ở một độ rung chuyển khác thường do một sự va chạm nào với thời gian bên ngoài, với thiên nhiên, với những người khác, rồi do sự tự soi sáng ấy mà cảm xúc hình thành được hẳn” Đến với thơ Nguyễn Khắc Thạch, cái cuốn hút hơn cả là cái thật của tâm tình kín đáo một nỗi buồn lan tỏa, thấm đẫm vào từng câu chữ bài thơ, đôi khi nó đạt đến mức độ thanh khiết Trong thơ ông người đọc tìm thấy mạch thơ sám hối, trầm uất, lung linh lan tỏa phản ánh sự chiêm nghiệm khắc khoải, quằn quại bởi roi vọt tai ương và giàn giụa nước mắt cô độc”[2; tr.9]

Thơ Nguyễn Khắc Thạch là sự phản chiếu một cách trung thành “tâm hồn ông”, vì thế thơ ông không bị chìm khuất, không lạc lõng đối với nền thơ ca Việt Nam đương đại Con người ông trầm tư, chiêm nghiệm, vì thế thơ ông là những gì trầm lắng, sâu kín, ưu tư Thơ không mang vẻ hào nhoáng bên ngoài mà là giá trị trầm tích lắng tụ Buồn nhưng không bi lụy, cái buồn đẹp, mang đầy tính triết lý

Nhà hiền triết di ngôn tất thảy đều là không nhưng khốn nỗi

ta thực chứng một điều rằng đến cái không cũng có

( Luận đề )

Có đôi khi, Nguyễn Khắc Thạch lại đưa ta tới một không gian bao la, nơi có những con sóng vỗ dập dìu, từng đợt…từng đợt vỗ về đá, cuốn phăng mọi sầu tư và dập dìu vỗ để đưa cảm xúc được thăng hoa mãnh liệt

Tôi ngồi trước biển bao la Hai chiều khát vọng muốn òa vào thơ Tôi ngồi như tỉnh như say

Ngoài này biển lớn trong này lời em Biển như ngân giữa hồn tôi

Câu thơ nghiêng biển, nghiêng trời là em

(Biển và em) Với Nguyễn Khắc Thạch, nhà thơ phải có trách nhiệm với nghề, mỗi câu chữ toát ra không dễ dàng mà đó phải là kết quả của một quá trình lao động nghiêm túc Một nhà phê bình đã đánh giá rằng: “Đối với Thạch, mỗi bài thơ là một cuộc đào bới, lặn tìm chữ Anh làm thơ như người đi bộ từng bước chậm rãi, hoặc như người “làm nghề khắc đá” (chữ của Nguyễn Trọng Tạo), cứ đục tạo dáng từng con chữ, mồ hôi mồ kê khó nhọc “Tôi đã nhiều lần được mục kích bản nháp thơ của Thạch Ngoài Thạch ra không ai đọc được Cả trang giấy gạch xoá, móc nối, sửa chữa nhem nhuốc Gạch xoá đến rách cả giấy vẫn chưa tìm thấy chữ ưng ý Đúng là lao động thơ Vất vả mấy ngày để có được một bài thơ mấy câu”[58] Ví như bài

thơ có tên là Thiền, chỉ có 5 câu và 15 chữ

Bên thềm hoang Thiếu phụ Thoát y nằm Ngọn nến cháy Sau vầng trăng khuyết

“Thơ ấy đọc lên nghe như thơ Haiku Nhật Bản Cô đọng, dồn nén để bật lên cái đẹp bất ngờ đến lạnh người”[58]

Nguyễn Khắc Thạch đã từng tâm sự rằng thơ đã làm thay đổi cuộc đời ông Bởi lẽ, nếu không đến với thơ có lẽ nhà thơ đã là một con người khác, không có nghĩa là tốt hơn hay tồi hơn Vì thơ thường mang lại sự bất trắc cho những ai có nghiệp chướng với nó, hoặc bằng cách này hoặc bằng cách khác

Với Nguyễn Khắc Thạch, thơ phải được khơi nguồn từ cảm xúc chân thành, thơ nói tình chứ không phải để khuếch trương Thơ là những gì khơi nguồn từ cảm

xúc chân thực của người viết chứ không phải là những gì cao siêu, xa rời thực tế Thơ là tiếng lòng, vì thế thơ Nguyễn Khắc Thạch gần gũi, bình dị, giản đơn như chính con người ông vây

1.3 Kiểu tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khắc Thạch

1.3.1 Tư duy theo kiểu thơ Đường, thơ Thiền

Nói đến chất Thiền trong thơ ca dân tộc, chúng ta phải nói đến thơ ca Lý – Trần Nguyễn Khắc Thạch ra đi từ đó nhưng có sự cách tân, suy nghĩ sâu và mới Cái tôi của nhà thơ đã hoàn toàn khác bởi sự cách xa về hằng số thi ca và quan niệm thẩm mỹ Vì vậy, chất Thiền trong thơ Nguyễn Khắc Thạch không chỉ đơn thuần về

ý nghĩa như thơ thiền thời Lý – Trần mà vượt lên bằng cách tân về nghệ thuật, tạo tính đa nghĩa cho thơ

Thơ ông ngắn nhưng vẫn tuân thủ nguyên tắc liên kết từ ngữ, tuân thủ về ý tưởng theo kiểu thơ Đường, lối thơ kiệm lời mà súc tích Thơ Nguyễn Khắc Thạch không kết cấu theo lối dồn dập, lắp ghép theo kiểu điện ảnh Thơ ông ngắn nhưng vẫn tuân thủ nguyên tắc liên kết từ ngữ, ý tưởng theo kiểu thơ Đường Chất thơ ông bật ra từ sự quan sát và suy nghĩ chung quanh và chính mình

Sự dồn nén của thơ Đường được chứa đựng bởi nội dung thời đại và những triết luận cá nhân đã tạo ra sự súc tích, đa nghĩa cho thơ Hình thức và tứ thơ cũng

từ đó mà hình thành “Thơ Nguyễn Khắc Thạch rất ngắn Ngắn mà công phu bởi phải dồn nén để tiết kiệm không gian thơ, dòng thơ nhưng tạo được những khoảng lặng riêng cho ý, tứ có không khí thở và toả phát Đó là kiểu thơ kiệm lời, có thể coi

là những biến thái của các thể thơ ngắn mà ta quen gọi là tứ tuyệt, ngũ tuyệt Do

vậy, mỗi từ, mỗi câu, mỗi ý phải tuân thủ vai trò của chúng, nếu không, sẽ phá vỡ chỉnh thể”[58]

Em đã nói lời có đáy bên dòng sông suy tưởng tôi như gã tín đồ bị rút phép thông công khi thiên đàng dang ngang sợi tóc

Em soi vào tôi gương mặt đàn ông khác

em chỉ sống vì tôi khi đã chết cho người

(Mặc cảm)

Nguyễn Khắc Thạch vận dụng và biến đổi linh hoạt các thể thơ Đường, tiêu biểu như thơ năm chữ, thơ sáu chữ, thơ bảy chữ, thơ tám chữ…

Thơ năm chữ của Nguyễn Khắc Thạch thiên về giãi bày tâm trạng khi trong lòng ông đầy tâm sự, đó là sự giãi bày, chiêm nghiệm và triết lý tự nghiệm

Ngày ấy không trở lại

Em và mẹ xa rồi Trước vườn xưa đứng mãi Tôi chẳng nhìn thấy tôi

(Vườn xưa)

Có đôi khi, nhà thơ lại dùng thể thơ sáu chữ như là một dấu nối tạo mạch uyển chuyển, nhịp nhàng nối nhịp cảm xúc

Có một mùa hè mắc cỡ

Cỏ hoang neo gió sững sờ

Lá bàng rơi nung lửa nhớ Đài sen rụng vỡ hương mơ

(Kí ức) Câu thơ đã vẽ lên một khung cảnh thiên nhiên rực rỡ, tươi xanh, đầy màu sắc, tươi mới của mùa hè Thi nhân xưa thường tả sen để báo hè về, Nguyễn Khắc Thạch cũng chịu ảnh hưởng điều này Hay có đôi lúc ông mượn khoảnh khắc ngày và đêm

để nói về tình yêu đôi lứa:

Buổi sáng mọc từ đêm thâu Ngày lên bóng chiều xuống tắt Tình yêu đánh lừa đôi mắt

Xa nhau nhìn nhau rõ hơn

(Bài thơ buổi sáng)

Đôi lúc, nhà thơ cũng sử dụng khá nhiều thể thơ bảy chữ để nói về cuộc đời với tâm trạng bồi hồi, bâng khuâng, qua đó thể hiện chất súc tích Đường thi

Bóng dáng tháng ngày cũ qua đi Những ô nhịp bài ca khắc nghiệt Mỗi nhịp so le một lần tủi biệt Mảng đời ta vào viễn khứ hư vô

(Bài ca khắc nghiệt)

Hay đó là một sự “ngộ” ra chân lý cuộc đời:

Cuộc chơi này trâng tráo buồn vui Ngang ngửa đám dân thường quan chức Cái ngưỡng cao phập phồng hư thực Nằm trong tay trần trụi ông già

(Ông già bán vé số) Đọc thơ Nguyễn Khắc Thạch, người ta có cảm giác mọi thứ diễn ra thật chậm rãi Mọi thứ vận hành nhẹ nhàng, khoan thai mà chắc chắn Thơ ngắn nhưng vẫn tuân thủ nguyên tắc liên kết từ ngữ, ý tưởng theo kiểu thơ Đường

Chất thơ bật ra từ chính sự trải nghiệm của cá nhân và suy ngẫm về bản thân

và thế giới xung quanh

“Hầu như những bài thơ trong tập Mưa hai mặt của ông được tư duy theo kiểu kiệm lời của Đường thi Chiều, Ẩn ức, Ký ức, Gửi Nhật Lệ, Thiền, Tứ thơ, Bồ Đề Đạt

Ma, Luận đề, Tình sử, Ngộ là những dồn nén của câu chữ, ý tưởng như thế Kiểu lựa

chọn nghệ thuật này có từ Dòng sông một bờ và Nơi ta sẽ về Nhưng đến tập này, ông hướng đến những nội hàm và chất thơ khác Yếu tố triết và thiền được gia tăng bằng cách nói xoá nhoà, ẩn dụ, hoán dụ chứ không phải theo tư duy khoa học, luôn cụ thể

những phạm trù, khái niệm”[58] Cũng có khi nhà thơ định nghĩa cho thơ, nhưng tất cả như là những day dứt mang tính hai mặt Nó như những âm bản của nhau

Tình yêu Cái bình thông nhau về sự mất lẫn

sự được nhục cảm cô đơn đánh tráo chân Thiền Đường tắt đến thiên đàng đường vòng

về địa ngục

Áo dân ca thành mốt thời trang

(Định nghĩa) Thơ Nguyễn Khắc Thạch được nuôi dưỡng bằng một thứ tình yêu trần trụi, máu thịt nên kiệm lời, tứ đúc, ý tưởng dồn nén trong từng câu chữ Nó là một thứ văn bia tác động đến tư duy trước, truyền mỹ cảm đến sau

Nguyễn Khắc Thạch cho rằng: “Thiền thì ngộ mà thơ thì mê Thiền là trở về với bản lai diện mục, còn thơ thì phiêu lưu vì những gì mới lạ…Bởi vậy, từ khi hành thiền, tôi không có hứng làm thơ nữa” Thực ra, càng đến cõi Thiền, thơ ông

lại càng tỏa sáng Ở Mưa hai mặt, còn là cuộc gặp gỡ giữa thơ và tôn giáo Đây cũng là góc nhìn khác làm nên kết cấu Mưa hai mặt

Nói đến thơ Thiền, người ta thường nghĩ đến cái mĩ học của vô ngôn Thơ

Nguyễn Khắc Thạch đã chạm vào cái đẹp vô ngôn ấy Mưa hai mặt sử dụng khá nhiều

từ ngữ mang hương vị Thiền: hư vô, ngộ, thiền, Bồ Đề Đạt Ma, chùa, thầy tu, Tây

Trúc…Có thể thấy trong một số câu thơ như: “ Mót tuổi trời rụng phía hư vô”, “nhục cảm cô đơn đánh tráo chân thiền”, “tấm áo mượn chùa chân thật hóa thầy tu”…Bên

cạnh đó, những hình ảnh quen thuộc của tư tưởng Phật giáo như: ngọn nến, vầng trăng…cũng góp phần làm cho thơ Nguyễn Khắc Thạch tiến gần tư tưởng Thiền Nguyễn Khắc Thạch cũng hướng thơ của mình vào những trầm tư có ích

“Nhưng không thể sống mà không biết – Sống mà nghi mình có phải là người” Đó chính là một thái độ vì”bao giờ con người cũng là một thực tại kép – ước vọng thì

đầy, nhớ tiếc thì vơi” Cái mặt trái của sự thật dễ bị đánh lừa nếu từng cá nhân

không tự vấn với chính mình “Thì đủ biết vì sao – đức tin có bảo hành – và chỗ

dựa có đức tin – chỉ là những gì mong manh hư ảo”

Thiền mở ra những lối đo thanh cao, thoát tục, nhẹ nhàng, vắng lặng…Tĩnh

nhưng không bất động mà đang chuyển biến, dịch hóa Bài thơ Thiền nổi bật nhất

âm hưởng thiền:

bên thềm hoang thiếu phụ

thoát y nằm ngọn nến cháy sau vầng trăng khuyết…

Nguyễn Khắc Thạch phác thảo nên bức tranh người thiếu phụ trong cảnh thoát

y Bức tranh đối lập với thềm hoang vừa tương đồng, cùng nhau cộng hưởng gia

tăng sự yên tĩnh Cái yên tĩnh ấy càng yên tĩnh hơn khi nhà thơ giành một chỗ trống của không gian trên văn bản Nhưng cái hiện hữu ấy chỉ là phù vân Khổ 2 đã cắt

đứt nghiệp chướng, chỉ còn lại là “ngọn nến cháy/sau vầng trăng khuyết” Ngọn nến cháy, dù nhỏ nhoi nhưng nó là cái đang tồn tại, tương động Bởi sau vầng trăng

khuyết ấy là sự đốn ngộ

Thơ Nguyễn Khắc Thạch kiệm lời mà tỏa ý, thâm sâu vào từng ý từng câu…Trong mỗi câu thơ ông viết lên đều có dụng ý sâu xa của nó, “ý tại ngôn ngoại” nhưng tất cả đều ẩn chứa sự trắc ẩn, toát lên một nỗi lo cho nhân thế…Vật

vã với những lo toan của một kiếp người trong thế giới nhân sinh Đó là sự chiêm nghiệm về cõi Phật:

Vào thiền ngồi quán cửa không

Mà sao thấy núi thấy sông như là Đường lành Cực lạc thì xa

Đường gai giậm xuống Ta bà thì đau

(Ngón trăng) Khi đã đi qua bên kia cái dốc của cuộc đời, con người ta mới nhận ra những triết lý đơn giản nhưng bấy lâu bị khuất lấp giữa dòng đời bộn bề mà ta vô tình không nhận ra

Chẳng có cái nào lớn hơn được cái không chứa nó Dẫu dòng sông tư duy có thể tắm hai lần

Mọi con đường đều mòn theo điểm đích Thước đo cái đầu chỉ là những bước chân

(Đạo lộ)

Chất thiền còn được lồng trong sự tương phản:

đầu này một chiếc dép chỉ một chiếc dép đầu này

mà đầu kia phải lệch

mà đầu kìa là cả…không gian

(Bồ Đề Đạt Ma) Đầu này là đầu của chốn bụi trần Đầu kia là đầu của không gian rộng lớn, vô lượng Đầu của sự vận động trôi chảy…

Thơ Nguyễn Khắc Thạch là một sự trần trụi, mộc mạc đẹp Cái đẹp của thơ ông chính là chiều sâu tâm hồn Nó trầm buồn nhưng không bi lụy Ông lặng lẽ nhìn cuộc đời, chiêm ngẫm về nó Chính điều đó đã tạo nên giọng điệu thơ Nguyễn Khắc Thạch mang tính triết lý sâu sắc Tính chất triết lý trong thơ ông không dài dòng, đánh đố khó hiểu mà người ta tìm thấy ở đó chất triết lý phong phú về đời sống

Người qua đêm mang đêm đi xa Đêm thắp nến hàn trăng lữ thứ Đêm thẫm khát màu son trinh nữ

Để tái sinh cho hủy diệt sau cùng

(Đêm) Thơ Nguyễn Khắc Thạch không xô bồ mà an nhiên tự tại

Người ấy như một từ đồng nghĩa đứng bên lề giễu cợt những câu thơ người ấy như mùa thu lưỡng chiết hương mật ong và xác lá vàng

(Nỗi buồn) Cuộc đời sáng tác của Nguyễn Khắc Thạch chỉ có ba tập thơ và rải rác một số

bài đăng báo Các tập thơ Nơi ta sẽ về, Mưa hai mặt cũng chỉ ba chục bài Thơ ông

bài nào cũng ngắn, rất ngắn Thơ ít chữ, kiệm lời nhưng chứa đựng cả một bầu tâm

sự giống như con người ông vậy Chỉ ba tập thơ với số lượng bài không nhiều, Nguyễn Khắc Thạch đã trình diện với đời bản ngã thơ của mình, và thi nhân đã nhanh chóng chiếm được chỗ đứng trên thi đàn

Mở mặt chào cơm áo

Ôm lòng buốt ngọc châu Mắt chiều vô tôn giáo Nhắm linh hồn vào đâu?

(Tứ thơ) Rồi lại có lúc chính ông lại tự vấn:

Ai chết mùa thu Cây lá chịu tang vàng, Mùa thu ơi

Ta nhớ đến cằn khô đáy mắt Mùa thu còn trở lại

Năm tháng đời người thì mãi mãi ra đi

(Cảm xúc mùa thu) Thì ra, Nguyễn Khắc Thạch đang lặng lẽ nhận vào mình những nỗi đau nhân thế, để rung lên khắc khoải lặng thầm Ấy là thơ để mà ngẫm, để mà ám ảnh Đó là cái không thể mất, cái đã được “giác ngộ” chăng?

Đối với Nguyễn Khắc Thạch, công việc làm thơ rất công phu, phải cẩn trọng lựa chọn từng câu chữ Với ông, ta không thấy sự dong dài mà thay vào đó là sự dồn nén của câu chữ, kiệm lời Nhờ thế mà những trang thơ của ông luôn đạt tới độ

ngắn gọn và súc tích Trong số bai mươi hai bài thơ in trong tập Dòng sông một bờ

chỉ vỏn vẹn có bốn trăm dòng, có dòng chỉ có một đến hai từ mà thôi “Tình thơ, ý thơ dồn nén trong từng chữ từng dòng Như một nguyên lý của chất nổ, thơ Nguyễn Khắc Thạch bùng nổ ở từng con chữ, tạo nên nhịp điệu mạnh cùng với những vang vọng không lời”[58]

1.3.2 Tư duy phản biện và phản tỉnh

Nguyễn Khắc Thạch, với tính chất kiến tạo của tư duy nghệ thuật, đã nhìn thế giới như một chỉnh thể, nắm bắt một cách đồng thời, khám phá những liên hệ mới, chưa ai từng thấy Tài năng của nhà thơ thể hiện ở chỗ: ông đã biết cách chọn lọc cao về thẩm mỹ, sử dụng linh hoạt tính liên tưởng, ẩn dụ…Dường như ta bắt gặp trong tư duy nghệ thuật thơ ông là sự tương tác, năng sản, vừa tái tạo, vừa trực tiếp,

vừa gián tiếp với mọi khách thể thẩm mỹ trên tất cả các cấp độ tâm lý Trong tập

thơ Mưa hai mặt, Nguyễn Khắc Thạch hướng đến những nội hàm và chất thơ khác

Kiểu tư duy kiệm lời, cô động có lẽ thể hiện rõ nét nhất ở tập thơ này Nó tạo nên những nét độc đáo, rất riêng trong phong cách thơ của ông

Xưa mang nỗi chết hoa hồng Giọt buồn vỡ đắng đôi dòng sông mưa Tôi đi dọc tháng năm thừa

Cô đơn mặt đất dối lừa cô đơn Ngày về hoa cỏ khác hơn Ngày về tôi vẫn là cơn khát lầm

(Gửi Nhật Lệ) Trong thế giới mà con người quay cuồng với đồng tiền, nhà thơ tìm được cái đẹp tình người còn sót lại Cái đẹp thẳm sâu, rưng rưng khi gói bánh chưng, bánh tét ngày tết Cái đẹp khi trở về với cố hương Cố hương vẫn còn nguyên vẹn những cánh đồng bát ngát, những cánh cò bay lả và những cái nắm tay đầy trìu mến

Cố hương tôi vẫn cánh cò bay lả Hương đồng quê thơm nắm tay người (Cố hương)

Đối lập giữa hai chốn, phố thị và đồng quê, Nguyễn Khắc Thạch hướng đến

một cố hương mãi mãi là kí ức xanh:

Trên cánh cò ca dao

kí ức xanh lũy tre làng Gióng

cố hương tôi thăm thẳm sau chiều

(Cố hương)

Hai cực của thực tại song tuyến tạo nên cơn khát vô tận của Mưa hai mặt:

Ngày về hoa cỏ khác hơn Ngày về tôi ẫn là cơn khát lầm

(Gửi Nhật Lệ) Bài thơ chứa đựng trong nó một hoặc nhiều hình tượng Dưới bàn tay tài ba của nhà thơ, các hình tượng ấy không đứng yên mà luôn lan toả với nhiều dạng vẻ

khác nhau Trên nền tảng sự tương phản, hình ảnh thơ của Nguyễn Khắc Thạch trở

nên đa diện Chiều là em, là tình yêu, là nỗi nhớ, là sức sống vô tận

(Chiều)

Chiều khiến cho lòng người mênh mang, xao xuyến Tâm trạng con người vì thế mà mang một nỗi niềm da diết, bâng khuâng

Ngày là biểu tượng thời gian, là trò chơi số phận

ngày là lưỡi hái lường chơi mỗi ngày liếm một mảng đời như không ngày đi ngày đến lòng vòng

đất trời còn mánh đường cong

huống người

(Ngày) Ngày mang đến cho con người cảm giác cuộc đời là hữu hạn Sự tồn tại của

con người và vạn vật trong thế giới đều có quy luật sinh tồn của nó “đất trời còn

mánh đường cong /huống người ” Ngày qua ngày, thời gian trôi đi, con người

dần đi hết cuộc đời mình để hoàn thành một vòng: sinh – lão – bệnh – tử bất biến của loài người

Đêm cũng đầy những mê hoặc: đêm của những linh hồn, đêm của sự hủy diệt,

đêm của sự sống

Đêm dâng nỗi thầm đau thân ngọc Dưới chân người vàng đá phôi pha

Đêm thắp nến hàn trăng lữ thứ Đêm thẩm khát màu son trinh nữ

Để tái sinh cho hủy diệt sau cùng

(Đêm)

Màn đêm gợi cho chúng ta cảm giác về một sự bí ẩn Bóng tối bao trùm tất cả khiến cho chúng ta mơ hồ về mọi thứ Vạn vật nghỉ ngơi sau một ngày hoạt động

tích cực, mệt mỏi, dưỡng sức “để tái sinh cho hủy diệt sau cùng”

Mưa vừa ẩn dụ cho kiếp người, vừa là hiện thân cho tình yêu:

Hạt mưa tan vỡ vì nhau Hình như mưa cũng đổi màu buồn vui Mưa tăm tối, mưa sáng ngời

Vẫn là đất khát dựng trời mà lên!

(Mưa) Hiếm có nhà thơ nào ví tình yêu với cơn mưa như Nguyễn Khắc Thạch Với ông, tình yêu muôn vẻ như chính mưa vậy: lúc buồn lúc vui, có thể vỡ òa, hòa tan

trong nhau Nhưng cuối cùng tình yêu đó “vẫn là đất khát dựng trời mà lên”

Trăng là hoá thân của nhà thơ, là cái cân cân trọng lượng tình cảm:

Ta ngồi hoá rượu thành trăng Khoả thân cái bóng cân bằng ghét yêu

(Gửi trăng)

Mỗi bài thơ trong Mưa hai mặt hầu hết đều ẩn hai hoặc nhiều hơn hai mặt Nó

như phản ánh cuộc sống một cách chân thật nhất: cuộc đời này mỗi thực thể tồn tại

đều có hai mặt biện chứng Chính vì thế, ở Mưa hai mặt:

bao giờ con người cũng là một thực tại kép ước vọng thì đầy nhớ tiếc thì vơi

Và một cái tôi kép “Một cái tôi luôn trắc ẩn, đầy mâu thuẫn, nửa muốn “vi vu

thuở trót đặt điều chờ mong”, nửa muốn ”thèm đau lần nữa những gì đã đau” Một

cái tôi thấu hiểu ”nỗi đau ngoài tầm nước mắt” nhưng vẫn muốn đi đến kiệt cùng

sự thật: “sự thật là thanh gươm lành trong vỏ/nhưng rút ra rồi nó đau đớn biết

bao””[57] Nhà thơ luôn có cách tư duy lạ, chẳng hạn để để di ngôn, tác giả viết:

nhà hiền triết di ngôn tất thảy đều là không nhưng khốn nỗi

ta thực chứng một đời rằng đến cái không cũng có

(Luận đề)

Đúng như lời tâm sự của nhà thơ: “Mưa hai mặt ngoài nghĩa hai mặt của một

vấn đề còn là nỗi ám ảnh về sinh tử, luân hồi, về sự chẻ đôi của thói thường theo cơ chế nhất niệm khởi, thiện ác phân”[57]

Hiện thực hai mặt trong thơ Nguyễn Khắc Thạch đối chọi nhưng lại giao thoa, chuyển lưu Người ta tung đồng xu để thử vận may, Nguyễn Khắc Thạch lại tung vào thơ trò chơi sấp ngửa để kiếm tìm số phận của một thế giới chưa hoàn tất

***

Nguyễn Khắc Thạch đến với thơ như là một cuộc dạo chơi tình cờ, nhưng không ngờ cái tình cờ đó lại có ma lực mạnh mẽ níu kéo ông dấn thân vào thi nghiệp này Cuộc đời thơ của Nguyễn Khắc Thạch bắt đầu khá muộn, thi sản của

ông chỉ gói gọn trong 3 tập thơ: Dòng sông một bờ, Mưa hai mặt, Nơi ta sẽ về

nhưng đã lưu lại dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả về quan niệm và trách nhiệm của bản thân đối với thơ ca đương đại Thơ ông thâm trầm, tư duy theo kiểu thơ Đường, thơ Thiền ngắn gọn, súc tích, cô đọng nhưng giàu chất triết lý, suy tưởng

Tư duy phản biện, phản tỉnh có lẽ là điểm mới lạ, độc đáo trong tư duy Nguyễn Khắc Thạch – sự tương tác, tái tạo năng sản với mọi khách thể thẩm mỹ đã tạo nên các cung bậc tâm lý thiên biến vạn hóa của con người Chính những điều này đã làm cho Nguyễn Khắc Thạch và những tác phẩm của ông có những nét độc đáo, không hòa lẫn với bất kỳ ai

CHƯƠNG 2: TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN KHẮC THẠCH

NHÌN TỪ BÌNH DIỆN NỘI DUNG

Thơ là hình thức nghệ thuật sử dụng ngôn từ làm chất liệu xây dựng hình tượng Hình tượng trong thơ phong phú, đa dạng, với những biến hóa ngẫu hứng phụ thuộc vào cảm xúc và độ nhạy của tâm hồn nhà thơ Vì thế, hình tượng trong thơ, ở một chừng mực nào đó không nhất thiết phải là một hình hài cụ thể có thể nhìn thấy hoặc sờ mó được như trong hội họa, điêu khắc hay một số hình thức nghệ thuật khác Người ta chỉ cảm nhận được hình tượng thơ bằng linh cảm và vẽ lại những hình tượng ấy bằng óc tưởng tượng của mình để chiêm nghiệm và chiêm ngưỡng nó Với các nhà thơ, cuộc đời luôn là một hình tượng mang tính bao trùm

và thâu tóm mọi cảm xúc từ họ Mỗi người nhìn và phản ánh cuộc đời theo cách riêng của mình

2.1 Hình tượng cái tôi trữ tình

Sáng tạo thơ là một hành động chủ quan, cái chủ quan tồn tại và trở thành một hành động trung tâm quy tụ nhiều yếu tố khác như cảm hứng, tư tưởng, giọng điệu, hình ảnh…Cái chủ quan được biểu hiện cụ thể bằng cái tôi trong thơ Đây chính là một trong những lí do khiến chúng tôi đi đến lựa chọn nghiên cứu về cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Khắc Thạch trước tiên, từ đó lấy cái tôi làm điểm tựa để soi tỏ những yếu tố khác làm nên thành công phong cách thơ Nguyễn Khắc Thạch

Hình tượng cái tôi trữ tình là một cấu trúc mang bản chất xã hội bao gồm các giá trị của nhân cách với nhu cầu tự khẳng định mình, sự tự ý thức về cá tính, cá nhân, chủ thể của nhà thơ và kết tinh hàng loạt quan hệ với đời sống Mặt khác, cái tôi trữ tình còn là một cấu trúc mang bản chất nghệ thuật với vai trò tổ chức thế giới hình tượng thành một chỉnh thể thống nhất nhờ các phương tiện ngôn ngữ, khả năng nội cảm hóa toàn bộ thế giới vật chất thành thế giới tinh thần bền vững, thống nhất

và độc đáo Mục đích cuối cũng là giúp người đọc nhận ra những tư tưởng thẩm mỹ nhất định Có thể nói rằng mọi nghiên cứu về thơ suy đến cùng đều xuất phát từ cái tôi trữ tình của nhà thơ Vậy, đặc điểm và bản chất của cái tôi trữ tình là gì?

Nếu hiểu theo nghĩa hẹp, cái tôi trữ tình là hình tượng cái tôi cá nhân cụ thể, cái tôi tác giả gắn liền với tiểu sử, với riêng tư là một loại nhân vật trữ tình

Theo nghĩa rộng, cái tôi trữ tình là nội dung thẩm mỹ của tác phẩm trữ tình Nói một cách khác, cái tôi trữ tình là biểu hiện tập trung của tính chủ quan trong thơ trữ tình Bản chất chủ quan của thể loại trữ tình thể hiện ở nguyên tắc tiếp nhận và tái hiện đời sống thông qua toàn bộ nhân cách nhân vật trữ tình

Về bản chất tâm lý, xã hội của mình, cái tôi chính là cơ sở của cái tôi trữ tình trong thơ Cái tôi ấy có thể trở thành cái tôi nghệ thuật khi nó có nhu cầu tự biểu hiện, nhu cầu tự giao tiếp để tìm đến sự đồng cảm và được bộc lộ bằng ngôn ngữ nghệ thuật Thông qua một trạng thái cảm xúc đích thực của cái tôi trữ tình, người đọc không chỉ gặp riêng cái tôi nhà thơ mà cả một thế giới hiện thực với những mảng sáng tối, hạnh phúc và nỗi đau, niềm tin và sự đổ vỡ…được mở ra trên một tầm cảm thức mang tính nhân loại Có trường hợp, nhà thơ vừa là nhân vật, là cái tôi, là hình tượng trung tâm Đọc thơ, người đọc dường như cảm nhận nhân vật và

nhà thơ thực ra chỉ là một, là thống nhất Ở trường hợp này, cái tôi đích thực là cái

tôi – nhà thơ Có trường hợp nhân vật trong thơ vẫn là tôi nhưng không phải nhà

thơ Đó là trường hợp nhà thơ đồng nhất cảm xúc với đối tượng miêu tả, nhà thơ

hóa thân thành cái tôi – trữ tình

2.1.1 Cái tôi trữ tình tự biểu hiện

Nguyễn Khắc Thạch từ trong sâu thẳm cõi lòng mình luôn đau đáu một nỗi buồn, một nỗi cô đơn, nỗi ám ảnh, những tâm sự riêng tư đến những giọt nước mắt

Tất cả được hội tụ lại trong Dòng sông một bờ Ẩn chứa trong những vần thơ cô

đọng ấy là một nỗi buồn có thật của ý thức, sự chia ly

Có thể nói, đến với Dòng sông một bờ là chúng ta đến với một thế giới đầy

trăn trở, day dứt, là nghiệt ngã, vô vọng, tiếc nuối…Thơ Nguyễn Khắc Thạch bao giờ cũng man mác một nỗi buồn, dù cảnh phía trước có vui vẻ, sống động đến bao nhiêu “Nguyễn Khắc Thạch giành riêng cho nỗi buồn cái quyền lựa chọn các thông điệp của mình chính là khát vọng của sự giải phóng cá nhân, của ước mơ nhân ái, sự viên mãn nỗi buồn hoang tưởng chợt phô mình tận đáy nông sâu”[25; tr.127]

Có một dòng sông mang tên em Dòng sông anh tự đặt

Xin mùa thu chiếc lá làm thuyền

( Dòng sông một bờ)

Nguyễn Khắc Thạch từng cho rằng: “Thơ là âm bản của nước mắt”, “là cái đẹp mong manh, cái đẹp trong sự đổ vỡ của nó” Với ông, thơ gắn liền với nỗi buồn và nước mắt, nó không có khoảng cách Cái tôi trữ tình đằm thắm, sâu sắc, trải nghiệm

Mũi Si thì cũng si tình Tôi, con bò đứng một mình là hai…

(Thơ tình trên Mũi Si)

Cái tôi trong thơ Nguyễn Khắc Thạch chính là sự trầm tư, chiêm nghiệm, điềm tĩnh, là hành trình tìm về với chính mình Độc giả cảm nhận như có sự sám hối của cái tôi, sự đau đớn của ý thức được chiêm nghiệm, được nén đến vỡ òa Có thể nói, sự đồng cảm, gặp gỡ giữa nghệ sĩ và đối tượng là tiền đề sáng tạo nên những

hình tượng chân thật Dòng sông một bờ là kết tinh tư duy và nghệ thuật mới lạ

Anh cứ như chiếc bóng giữa đời Mong tìm được nhưng gì không mất Danh vọng đùa anh bằng gương mặt thật Ngày trở về tắm nước cầu ao

(Danh vọng)

Với Dòng sông một bờ, Nguyễn Khắc Thạch hướng đến một tứ thơ đời

thường, thơ gần gũi với con người hơn, dường như cảm xúc của nhà thơ được giãi bày nhiều hơn Đó là minh chứng cho sự tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật một cách nghiêm túc trong nghệ thuật, trong tư duy thơ Cuộc sống ngày thường với bao hối

hả bon chen, con người hối hả, vội vàng tận hưởng hương vị cuộc đời, đuổi theo lớp hào quang của cuộc sống để rồi một lúc nào đó mệt mỏi, ngồi nghĩ về quá khứ thì mới nhận ra rằng nó đã bị thời gian phủ một lớp bụi mờ, có những cái đã vụt khỏi tầm tay nên đành bất lực và tiếc nuối

Mỏi cánh diều chới với trời cao Tức tối sợi dây buộc đầu mặt đất Điều trớ trêu là sợi dây níu đứt Cánh diều như lá rụng rơi

(Danh vọng) Tâm trạng và ngoại cảnh hòa quyện tạo nên một bức tranh đầy màu sắc Nó xuất phát từ hiện thực đời sống, qua sự chắt lọc, nhào nặn tinh hoa để nhà văn làm

nên nguồn thơ dạt dào cảm xúc và ươm mầm, gieo trồng thêm những chồi non xanh tươi cho mai sau

Ôi thời gian Món nợ của người Lanh tanh bia đá Món nợ ấy đến ai rồi cũng trả Còn nợ trái tim ta

Em có bao giờ trả

(Thời gian)

“Con người tìm kiếm lặng lẽ có tên Nguyễn Khắc Thạch này ở trong Dòng

sông một bờ dường như không là người chứa chan, ngất ngưởng Nói đúng hơn,

thơ không lộ thiên nơi anh và anh đã tìm đến với thơ Anh làm thơ rất thưa, rất chậm Có thể nói anh đánh vật với từng hình ảnh và con chữ, đánh vật với từng bài thơ Bởi thế mà dòng sông một bờ, theo tôi, là bản tường trình sắc sảo, gạn lọc mới lạ về sự biết, nó thiếu đi sự trào dâng cuốn hút của một dòng sông cuộn chảy”[31; tr.74]

Qua tác phẩm, thế giới quan và nhân sinh quan của nhà thơ đã được mài sắc hơn, và đã có sự thay đổi trong cái nhìn nghệ thuật Điều này đã minh chứng cho sức bền của một hồn thơ vượt qua bao chông gai thử thách

Mạch cảm xúc sâu lắng của Nguyễn Khắc Thạch lại đưa chúng ta đến với

những vần thơ sâu lắng trong tập thơ Nơi ta sẽ về Khác với sự thâm trầm trong

Dòng sông một bờ,ở tập thơ Nơi ta sẽ về, lời thơ ngân vang hơn dù muôn đời vẫn

chảy thành nhịp điệu trầm buồn như chính con người nhà thơ vậy Là một nhà thơ

có trách nhiệm với ngòi bút của mình, Nguyễn Khắc Thạch thấu hiểu một cách sâu sắc mối liên hệ giữa nhà thơ và tác phẩm Đó là sự trú ngụ, nương thân vào nhau bằng cách tự làm tỏa sáng lẫn nhau “Thơ ca của anh sinh động trong tận cùng tuyệt vọng để vượt lên hi vọng và trở về với tận cùng của tai ương là niềm hạnh phúc của sinh tồn Sự trở về của Nguyễn Khắc Thạch không phải là sự chối bỏ mà là sự chấp nhận những uốn khúc của cuộc đời và cả lỗi lầm như là định mệnh để dâng hiến cho

vẻ đẹp, nỗi buồn; cả sự sống và cái chết”[3; tr.71]

Ta vấp lại rồi ơi mô đất cũ Đứa con hoang của mọi tín điều…

Ta đã bay trên cánh đồng thân cò đời mẹ Sống úp mặt vào đất chết ngửa mặt vào trời

Ta đã mang lỗi lầm của máu không đổi màu

Sự nhức nhối thời gian hóa thạch

Giờ là con đường cấm của người Men lối cũ ta về cổ tích

Nơi ngọc nữ rũ buồn Chờ ta về chết

(Nơi ta sẽ về) Với một tâm hồn nhạy cảm, đặc biệt là khả nằng tiên cảm chính xác và đầy chất triết lý, Nguyễn Khắc Thạch đã khái quát đúng quy luật của cuộc sống và giãi bày tâm trạng, cõi lòng mình

Xin uống tan nỗi buồn không thành đá Khói thuốc bay qua tro tàn của nó Nói việc đạo bây giờ dễ mang tiếng dạy đời Tôi lần nữa đến nhà bán tủ

Rượu triết lý giữa hai ngả buồn vui

(Song song) Nguyễn Khắc Thạch đi từ chân trời của một người đến chân trời của mọi người, đi từ dòng sông nổi sóng của lòng mình chảy ra biển cả cuộc đời, hòa trộn vào đó mà không bị mai một, hòa tan Ông đã tìm và gặp con đường nghệ thuật chứ không phải con đường nào khác hơn

Nỗi buồn và nước mắt trong thơ Nguyễn Khắc Thạch đồng nhất để cảm nhận chứ không phải để phân tích, mổ xẻ đến tận cùng Cái buồn trong thơ ông mang nỗi buồn khắc khoải về cái đẹp tổn thương, dễ đổ vỡ Vì vậy, hình thành ở ông một mạch thơ tiếc nuối về những mất mát không tìm lại được