Tư duy nghệ thuật thơ nguyễn duy (tt)

Mục đích và ý nghĩa của đề tài 1.1 Trong văn học, đặc biệt với thơ ca, việc nghiên cứu “tư duy thơ” như là một hình thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật vẫn là một vấn đề lý luận còn r

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ MỸ PHƯƠNG

TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN DUY

CHUYÊN NGÀNH : LÝ LUẬN VĂN HỌC

MÃ SỐ : 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Mỹ Phương

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, tôi xin cảm ơn:

- PGS TS Trần Thái Học đã hướng dẫn tận tình, có những góp ý chân thành về nhiều mặt trong suốt thời gian thực hiện luận văn

- Quý Thầy, Cô trường ĐHSP Huế đã tận tình hướng dẫn và có những đóng góp quý báu về kiến thức, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành khóa học và luận văn này

- Ủy ban nhân dân Tỉnh, Sở Giáo dục – Đào tạo Đồng Nai, Sở Khoa học và Công nghệ Tỉnh Đồng Nai đã hỗ trợ, tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình học tập

và thực hiện luận văn

- Gia đình, đơn vị công tác, đồng nghiệp đã động viên trong thời gian học tập và thực hiện luận văn

Trân trọng và biết ơn sự giúp đỡ quý báu này

Đồng Nai, tháng 6 / 2014

Nguyễn Thị Mỹ Phương

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

PHẦN MỞ ĐẦU 6

1 Mục đích và ý nghĩa của đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 8

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

4 Phương pháp nghiên cứu 13

5 Đóng góp của luận văn 14

6 Cấu trúc của luận văn 14

CHƯƠNG 1: TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN DUY - CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ SỰ VẬN ĐỘNG 17

1.1 Cơ sở hình thành tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Duy 17

1.1.1 Từ cuộc sống, chiến đấu gắn bó với nhân dân thời kháng chiến chống Mỹ… 17 1.1.2 Kết tinh thành nguyên lí tồn tại của Nguyễn Duy 20

1.2 Sự vận động trong tư duy sáng tạo của Nguyễn Duy 22

1.2.1 Những trải nghiệm cuộc đời thể hiện ở không gian và thời gian nghệ thuật 22

1.2.1.1 Chiều rộng không gian và những trải nghiệm của Nguyễn Duy 23

1.2.1.2 Chiều dài thời gian và những chiêm nghiệm của Nguyễn Duy 27

1.2.2 Khát vọng tìm một nét thơ riêng 30

1.2.3 Tư duy thơ gắn với những giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc 33

CHƯƠNG 2: TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN DUY NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 37

2.1 Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Duy 37

2.1.1 Một số vấn đề lí thuyết về cái tôi trữ tình trong thơ 37

2.1.2 Những nét đặc trưng của cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Duy 37

2.1.2.1 Cái tôi mang “dấu ruộng dấu vườn” 38

2.1.2.2 Cái tôi của “bài ca phiêu lưu” 40

2.2 Góc nhìn đa diện về quê hương đất nước trong sáng tác của Nguyễn Duy 41

2.2.1 Quê hương ở góc nhìn hiện thực 42

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2.2 “Nhìn từ xa… Tổ Quốc” 45

2.3 Chân dung con người Việt Nam trong cảm hứng sáng tác của Nguyễn Duy 48

2.3.1 Chân dung con người Việt Nam trong kháng chiến 49

2.3.2 Chân dung con người Việt Nam giữa đời thường 51

2.4 Thơ Nguyễn Duy và những vấn đề thời đại 55

CHƯƠNG 3: TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ NGUYỄN DUY NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN 61

3.1 Thể thơ lục bát và những đóng góp của Nguyễn Duy 61

3.1.1 Lục bát Nguyễn Duy – “sự phá cách về hình thức văn bản” 61

3.1.2 Lục bát Nguyễn Duy – “đọc không thuận miệng, nghe không thuận tai” 65

3.1.3 Lục bát Nguyễn Duy – “ca dao vọng về” 67

3.2 Yếu tố “lạ hóa” trong thơ Nguyễn Duy 71

3.2.1 “Lạ hóa” trong ngôn ngữ thơ Nguyễn Duy 71

3.2.1.1 Ngôn ngữ trong tư duy thơ 71

3.2.1.2 “Lạ hóa” trong ngôn ngữ thơ Nguyễn Duy 72

3.2.2 “Lạ hóa” về giọng điệu 79

3.2.2.1 Thơ Nguyễn Duy là những câu chuyện tâm tình 80

3.2.2.2 Thơ Nguyễn Duy hài hước, hóm hỉnh 82

3.3 Thơ Nguyễn Duy và nét độc đáo trong cách tạo lập tứ thơ 85

3.3.1 Một số khái niệm về tứ thơ 85

3.3.2 Nét độc đáo trong việc tạo lập tứ thơ của Nguyễn Duy 86

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Mục đích và ý nghĩa của đề tài

1.1 Trong văn học, đặc biệt với thơ ca, việc nghiên cứu “tư duy thơ” như là

một hình thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật vẫn là một vấn đề lý luận còn rất mới

mẻ và đầy hấp dẫn Bởi vì tư duy thơ có khả năng mở ra những cánh cửa đi vào thế giới nghệ thuật phong phú và bí ẩn của thi ca Trong tư duy thơ không chỉ đơn thuần tồn tại yếu tố cá nhân mà còn bao hàm cả yếu tố dân tộc, yếu tố thời đại và yếu tố nhân loại Tư duy nghệ thuật có giá trị định hướng về nội dung và nghệ thuật trong sáng tác của một tác giả Nghiên cứu tư duy thơ đặt ra một yêu cầu toàn diện

và hệ thống đối với các vấn đề, các hiện tượng thi ca

Từ trước tới nay trong nghiên cứu thơ ca, người ta chú ý nhiều đến thi pháp, đến phong cách, đến sự kế thừa và cách tân trên bình diện văn hóa lịch sử mà chưa chú trọng nhiều đến việc nghiên cứu thơ ca từ góc độ tư duy nghệ thuật, mặc dù đó

là hướng khám phá khả thi, đem lại nhiều triển vọng

Xuất phát từ những cơ sở trên, trong luận văn này, người viết muốn tiếp cận vấn đề lý luận tư duy thơ trên cơ sở nghiên cứu thơ của một tác giả cụ thể: tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Duy

1.2 Thơ ca hiện đại Việt Nam đã có những bước tiến rõ rệt, khẳng định được

nội lực vững bền của nền văn học mang đậm dấu ấn văn hóa, tinh thần dân tộc Không thể không kể đến sự đóng góp của cả một thế hệ nhà thơ, đặc biệt là các nhà thơ thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước và thời kỳ đổi mới Nguyễn Duy là một gương mặt tiêu biểu và có những đóng góp nhất định vào sự phát triển chung của

thơ ca Việt Nam Thơ Nguyễn Duy đã đạt được những thành tựu nổi bật, “Ông đã

góp phần quan trọng đem lại vinh quang cho cả thế hệ thơ trẻ thời chống Mỹ”

(Trần Đăng Suyền) Thời hậu chiến, Nguyễn Duy có những nỗ lực không ngừng

trong việc đổi mới quan niệm về nghệ thuật, sáng tác của Nguyễn Duy “báo hiệu

một dòng chảy mới của thơ hậu chiến, thơ xã hội – đời thường, loại trừ lối tư duy thần tượng giáo điều cùng lối tụng ca mòn sáo” (Nguyễn Trọng Tạo) Hay như Ngô

Quốc Hưng từng nhận xét: “Nguyễn Duy được coi là Nguyễn Huy Thiệp trong lĩnh

Demo Version - Select.Pdf SDK

vực thơ ca”, và quả thực Nguyễn Duy đã thổi một hơi thở mới mẻ vào thơ ca Việt

Nam hiện đại

Nhìn lại quá trình sáng tác của Nguyễn Duy, ta nhận thấy thời kháng chiến, ông đã phản ánh một cách chân thực, sinh động con người Việt Nam trong gian khổ với vẻ đẹp vừa cần cù chịu thương chịu khó vừa anh hùng biết bao Thời bình, thơ Nguyễn Duy mang đậm màu sắc tự sự, có những cảm nhận mới mẻ về con người và cuộc đời Trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, các nhà thơ trẻ không ngừng tìm tòi những hướng đi nhằm tạo ra diện mạo mới và phù hợp với yêu cầu thời đại Riêng Nguyễn Duy vẫn trung thành với lối sáng tác giản dị và đã khẳng định được phong cách của mình Nhận ra tầm quan trọng của bản sắc dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa, thế nên, Nguyễn Duy đã rất có ý thức trong việc sử dụng ngôn ngữ, chất liệu, hình ảnh gần gũi và thể thơ truyền thống Với Nguyễn Duy, những cái đơn sơ, giản dị nhất trong cuộc sống cũng có thể thăng hoa và là nguồn cảm hứng cho sáng tạo nghệ thuật Chính vì vậy, đọc thơ Nguyễn Duy ta cảm nhận được sự chân thành, đời thường mà vẫn đẹp, vẫn thơ Thơ Nguyễn Duy có cái duyên ngầm của ca dao, dân ca đồng thời một chút hóm hỉnh của hiện thực cuộc sống xung quanh

Và thơ Nguyễn Duy được đưa vào giảng dạy trong nhà trường từ chương

trình Tiếng Việt cấp tiểu học (“Tre Việt Nam” – Tiếng Việt lớp 4), trong Ngữ văn cấp THCS (“Ánh trăng” – Ngữ văn lớp 9) và THPT (“Đò Lèn” – Ngữ văn lớp 12 và

“Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa” – Ngữ văn 12 – SGK nâng cao) Thơ Nguyễn Duy còn

được giới thiệu ra nước ngoài Ông được mời sang Mỹ, sang Đức để thuyết trình, triển lãm và đọc thơ trong nhiều trường đại học Nguyễn Duy đã quảng bá thơ Việt Nam một cách sâu sắc với bạn đọc thế giới

Chính vì tạo được nét riêng, độc đáo nên Nguyễn Duy trở thành một “hiện

Demo Version - Select.Pdf SDK

đường tiếp cận này khám phá được những điều mới mẻ góp phần khẳng định những nét đặc sắc trong hành trình sáng tạo của Nguyễn Duy

2 Lịch sử vấn đề

Thơ ca là một trong các đối tượng nghiên cứu của lý luận phê bình văn học Nghiên cứu thơ trên nhiều bình diện nhằm đánh giá một cách khái quát hoặc cụ thể một hiện tượng thơ ca Sáng tác của Nguyễn Duy – ngay từ khi mới xuất hiện – đã được rất nhiều nhà nghiên cứu, phê bình, lý luận văn học quan tâm, đã có nhiều bài viết, công trình khoa học đề cập đến Tuy nhiên, tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Duy vẫn là một phương diện chưa được khám phá toàn diện, cần được tiếp tục nghiên cứu và khẳng định

Trong phạm vi tư liệu đã tham khảo, người viết đề cập đến hai loại tư liệu có liên quan gián tiếp và trực tiếp đến đề tài như sau:

2.1 Những công trình liên quan gián tiếp

Ngay khi một số bài thơ đầu tay của Nguyễn Duy xuất hiện trên thi đàn Việt

Nam vào năm 1972, nhà phê bình văn học Hoài Thanh đã nhận ra “một thế giới

quen thuộc” và cảm nhận được một điều “anh nhận ra các hương vị cuộc sống xưa trên đất nước chúng ta” Nhận định của Hoài Thanh trở thành động lực để Nguyễn

Duy tiếp tục phát huy sức sáng tạo, đồng thời mở ra hướng cảm nhận mới về thơ Nguyễn Duy

Trải qua hơn một phần tư thế kỷ, đã có nhiều nhà phê bình, nghiên cứu nhận xét, đánh giá thơ Nguyễn Duy Việc nghiên cứu chủ yếu tập trung ở các dạng:

nghiên cứu cụ thể những bài thơ, tập thơ như bài viết của Hồ Văn Hải (Từ láy

trong lục bát của Nguyễn Duy, Tiếp cận bài “Tre Việt Nam” từ góc độ ngôn ngữ

học), Đặng Hiển (“Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa” của Nguyễn Duy – một bài thơ hay

về mẹ), Lê Quang Hưng (Thơ Nguyễn Duy và tập “Ánh trăng”), Trịnh Thanh Sơn

(Lời bình của Thanh Sơn về bài “Đò Lèn”),…; nghiên cứu khái quát về thơ Nguyễn

Duy như công trình của Từ Sơn (Thơ Nguyễn Duy), Vũ Văn Sỹ (Nguyễn Duy –

người thương mến đến tận cùng chân thật), Nguyễn Đức Thọ (Nguyễn Duy – thi sĩ đồng quê), Chu Văn Sơn (Nguyễn Duy – thi sĩ thảo dân), Phạm Thu Yến (Ca dao

vọng về trong thơ Nguyễn Duy)… Những bài phát biểu, trả lời phỏng vấn của chính

nhà thơ về tác phẩm của mình (như trả lời phỏng vấn của Phạm Hoàng và Đỗ

Quyên thực hiện tại Đức: “Tôi nặng nợ với duyên thơ”, bài trả lời phỏng vấn: “Quê

Demo Version - Select.Pdf SDK

hương luôn đau đáu trong thơ tôi”, trả lời phỏng vấn của báo Đại đoàn kết…) Và

một số luận văn nghiên cứu về thơ Nguyễn Duy như các luận văn của Dương Tú

Anh (Phong cách thơ Nguyễn Duy), Mai Thị Thủy Tiên (Thế giới nghệ thuật thơ

Nguyễn Duy)… Nhìn chung, các tác giả đã tập trung khai thác một vài đặc điểm

nào đó về thơ nói chung hoặc thơ lục bát nói riêng của Nguyễn Duy Tuy nhiên, mỗi người đều có cách tiếp cận riêng, nên cũng có những nhận xét, đánh giá không hoàn toàn thống nhất

Dù các ý kiến, nhận xét còn có sự khác nhau, thậm chí trái ngược nhau nhưng hầu hết đều có giá trị, mang ý nghĩa mở đường, gợi mở cho chúng tôi nhiều điều thú vị khi đi sâu tìm hiểu về tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Duy

Trong những năm gần đây, khuynh hướng nghiên cứu văn học trên bình diện thi pháp đã trở nên phổ biến và chiếm vị thế quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu văn học, mở ra hướng tiếp cận mới đối với một tác phẩm, tác giả văn học Đến nay,

đã có một số tác giả chọn hướng đi này để giải mã thơ Nguyễn Duy, và đã để lại những công trình nghiên cứu công phu, thể hiện tính khách quan, khoa học Các công trình này đã có những đóng góp nhất định trong việc làm sáng rõ những giá trị đặc sắc của thơ Nguyễn Duy

2.2 Những công trình liên quan trực tiếp

Sau Hoài Thanh, những nhà nghiên cứu phê bình văn học như Lại Nguyên

Ân, Vương Trí Nhàn, Nguyễn Quang Sáng, Chu Văn Sơn, Nguyễn Trọng Tạo, Đỗ Minh Tuấn, Phạm Thu Yến… đều có khuynh hướng đi sâu vào tìm hiểu khái quát

về nội dung của thơ Nguyễn Duy

Bài thơ “Đò Lèn”, ở góc nhìn cảm xúc Trịnh Thanh Sơn cho rằng: “Hình

ảnh người bà thân cò lặn lội hiện lên trước mắt người đọc như những thước phim

quay chậm, chỉ đọc thôi đã muốn trào nước mắt.” [63, tr.14], Đỗ Lai Thúy lại nhìn

Demo Version - Select.Pdf SDK

Hay trong “Tre Việt Nam”, giáo sư Lê Trí Viễn đã nhận định đó là những

biểu hiện của “phẩm chất con người” [86, tr 289]

Từ những ý kiến đánh giá này, ta thấy thơ Nguyễn Duy thường hướng đến ca ngợi vẻ đẹp của con người Việt Nam trong hoàn cảnh khó khăn, gian khổ, đặc biệt

là từ những ngày đau thương của chiến tranh

Trong các tập thơ của Nguyễn Duy, tập “Ánh trăng” được nhiều nhà phê

bình nghiên cứu chú ý nhất, không chỉ vì đây là tập thơ đoạt giải thưởng của Hội

Nhà văn năm 1985 mà vì ở tập thơ này, theo Lê Quang Hưng nhận định: Tiếng nói

của Nguyễn Duy trong “Ánh trăng”, “trước tiên vẫn là tiếng nói của một người lính,

tiếng nói tìm đến những người lính, những đồng đội, để sẻ chia, trò chuyện” “Ánh trăng” được nhiều bạn đọc yêu thích trước hết vì nó thực sự là một phần của cuộc đời, là tiếng nói của một cây bút có trách nhiệm trước cuộc sống xây dựng và chiến đấu sôi động trên đất nước ta những năm qua”[36, tr.156 – 158] Trong dòng cảm

xúc trân trọng khi nhận định về tập “Ánh trăng”, Từ Sơn viết: “Tám mươi bài thơ

chọn in trong hai tập “Cát trắng” và “Ánh trăng” chiếm số lượng lớn vẫn là những bài thơ viết về người lính, về những điều đã cảm nhận trên các nẻo đường chiến tranh…Nguyễn Duy đã đi nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều người và bao giờ anh cũng dành những tình cảm tốt đẹp nhất của mình cho đồng đội và cho những người dân bình thường” [64, tr.2]

Nhà thơ Tế Hanh khẳng định: “Đọc thơ Nguyễn Duy trước hết ta thấy anh

là một người lính đã chiến đấu ở nhiều mặt trận Hiện nay anh không phải là quân nhân nhưng những câu thơ anh viết về bộ đội, về cuộc đời quân nhân vẫn là những câu thơ thấm thía nhất” [30, tr.3]

Có thể nói, mỗi tác giả có cách nhìn nhận, đánh giá khác nhau về tập thơ này, nhưng ở họ có một điểm chung: Nguyễn Duy viết từ những tâm sự và trải nghiệm của chính bản thân nhà thơ – một người lính đã từng trải qua trận mạc – với tư cách một công dân có trách nhiệm sâu sắc với cuộc đời Các nghiên cứu này đã chỉ ra được nét độc đáo của thơ Nguyễn Duy là ông thường cảm xúc – suy nghĩ về những điều bình dị, cụ thể của đời thường Đặc điểm này thể hiện trong thơ ông như một

mạch thống nhất, xuyên suốt trong cả cuộc đời sáng tác:“Thơ Nguyễn Duy đưa ta

về một thế giới quen thuộc…Nguyễn Duy đặc biệt thấm thía cái cao đẹp của những con người, những cuộc đời cần cù gian khổ, không tuổi không tên Đọc thơ Nguyễn

Demo Version - Select.Pdf SDK

Duy, thấy anh thường hay cảm xúc, suy nghĩ trước những chuyện lớn, chuyện nhỏ quanh mình…” [72, tr 5], “Ngoài mảng thơ về đề tài chiến trận, thơ Nguyễn Duy chủ yếu dành cho những đề tài muôn thuở: tình yêu, con người và đất nước quê hương…Trong thơ Duy có hầu hết gương mặt các miền đất với những cảnh sắc, thần thái riêng” [59, tr 91], “Nguyễn Duy thường nắm bắt những cái mong manh nhưng vững chắc trong đời: chút rưng rưng của ánh trăng, một tiếng tắc kè lạc về giữa phố, một dấu chân cua lấm tấm ruộng bùn, một kỉ niệm chập chờn nguồn cội, một mùi thơm của huệ trắng trong đền, thoáng hư thực giữa người và tiên phật…Và rồi hồn thơ Nguyễn Duy neo đậu được ở đó” [69, tr 69], “Nguyễn Duy gắn bó máu thịt với đất nước mình bằng tình cảm rất cụ thể của người dân…Thơ Nguyễn Duy

có niềm tự hào chính đáng về nhân dân mình, cùng với nỗi buồn thương chính đáng” [59, tr 97]

Phương diện được quan tâm và thống nhất trong quan điểm đánh giá chính là

về thể loại Chính Nguyễn Duy khẳng định: “Những bài thơ lục bát là phần quý giá

nhất của mình” (trả lời phỏng vấn Báo Đại đoàn kết) Văn Giá trong “Một lục bát

về tre” nhận xét: “Lựa chọn thể thơ 6 – 8, một thể thơ thuần chất Việt Nam, tác giả

xử lý thật nhuần nhuyễn, trôi chảy, trau chuốt, không non ép, gượng gạo, vấp váp một chỗ nào Trong toàn bộ sáng tác của nhà thơ, phần các bài viết theo thể lục bát không phải là nhiều nhất nhưng anh vẫn được coi là một trong những nhà thơ hiện đại viết lục bát thành công nhất Với tất cả những gì đạt được, anh đã góp phần

đem lại một sắc điệu hiện đại cho thể thơ lục bát của dân tộc” [26, tr 93] Nguyễn

Thụy Kha cũng nhận định: “Sẵn cái chất hóm hỉnh, dân dã, sâu sắc hơi chua cay

chút chút, Duy quả là thiện nghệ trong cái trò “6&8” này” [37, tr, 204]

Nhà thơ Trần Đăng Khoa, trong lời giới thiệu in ở đầu tập thơ “Nguyễn Duy

– thơ với tuổi thơ” đã chỉ ra sự cách tân của Nguyễn Duy khi sử dụng thể thơ dân

Demo Version - Select.Pdf SDK