Thơ nguyễn việt chiến từ góc nhìn tư duy nghệ thuật (Tóm tắt, trích đoạn)

Tôi xin cam đoan luận văn với đề tài “Thơ Nguyễn Việt Chiến từ góc nhìn tư duy nghệ thuật” là công trình do tôi nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Bá Thành.. Để làm rõ hơn về

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LƯƠNG THỊ THU THẢO

THƠ NGUYỄN VIỆT CHIẾN TỪ GÓC NHÌN

TƯ DUY NGHỆ THUẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LƯƠNG THỊ THU THẢO

THƠ NGUYỄN VIỆT CHIẾN TỪ GÓC NHÌN

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài luận văn này, bên cạnh sự cố gắng nỗ lực của bản thân, tôi xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trong khoa Văn học trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, các thầy cô Viện văn học, đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập tại trường Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến PGS.TS Nguyễn Bá Thành – giảng viên đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện đề tài luận văn của mình

Một lần nữa, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc tới những người đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt thời gian qua Tôi xin gửi lời kính chúc sức khỏe và hạnh phúc tới thầy, cô, gia đình và bạn bè

Tôi xin cam đoan luận văn với đề tài “Thơ Nguyễn Việt Chiến từ góc nhìn tư duy nghệ thuật” là công trình do tôi nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Bá Thành Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Trong quá trình nghiên cứu luận văn còn nhiều hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu xót Vì vậy tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các thầy

cô và các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, 22 tháng 12 năm 2016

Học viên

Lương Thị Thu Thảo

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp khoa học của đề tài 6

6 Cấu trúc luận văn 7

CHƯƠNG 1 KHÁI NIỆM VỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT VÀ QUAN NIỆM THƠ NGUYỄN VIỆT CHIẾN 8

1.1 Một số vấn đề về lý luận về tư duy nghệ thuật 8

1.1.1 Tư duy nghệ thuật 8

1.1.2 Tư duy thơ 9

1.2 Quan niệm thơ và quá trình sáng tác của Nguyễn Việt Chiến 11

1.2.1 Vài nét về tiểu sử 11

1.2.2 Quá trình sáng tác 12

1.2.3 Quan niệm thơ Nguyễn Việt Chiến 15

CHƯƠNG 2 CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ NHÂN VẬT TRỮ TÌNH TRONG THƠ NGUYỄN VIỆT CHIẾN 18

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong thơ Nguyễn Việt Chiến 18

2.1.1 Cảm hứng về Tổ quốc, nhân dân 18

2.1.2 Cảm hứng về tình yêu lứa đôi 29

2.2 Nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Việt Chiến 39

2.2.1 Khái niệm cái tôi, cái tôi trữ tình trong thơ 39

2.2.2 Nội dung cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Việt Chiến 39

2.2.2.1 Cái tôi chiêm nghiệm - triết lý, suy tư về cuộc đời 40

2.2.2.2 Cái tôi đằm thắm, nồng nàn trong tình yêu 43

2.2.2.3 Cái tôi luôn thường trực với tình yêu quê hương, đất nước 46

2.2.3.1 Người mẹ 49

2.2.3.2 Nhân vật em 50

2.2.3.3 Người chiến sĩ 51

CHƯƠNG 3 THỂ LOẠI, NGÔN NGỮ VÀ BIỂU TƯỢNG TRONG THƠ NGUYỄN VIỆT CHIẾN 55

3.1 Thể thơ 55

3.1.1 Thể thơ tự do 55

3.1.2 Thể thơ lục bát: 58

3.1.3 Thể thơ 8 chữ: 62

3.1.4 Thể thơ 5 chữ 63

3.2 Cấu tứ thơ 65

3.2.1 Khái niệm về cấu tứ trong thơ 65

3.2.2 Những cấu tứ đặc sắc trong thơ Nguyễn Việt Chiến 66

3.3 Ngôn ngữ 71

3.3.1 Ngôn ngữ trong tư duy thơ 71

3.3.2 Đặc trưng ngôn ngữ thơ Nguyễn Việt Chiến 71

3.4 Biểu tượng 78

3.4.1 Khái niệm biểu tượng 78

3.4.2 Phân biệt hình tượng với biểu tượng 78

3.4.3 Những biểu tượng đặc sắc trong thơ Nguyễn Việt Chiến 80

3.4.3.1 Con tàu 80

3.4.3.2 Trăng 81

3.4.3.3 Hoa hồng 87

3.4.3.4 Hoa sen 89

3.4.3.5 Cỏ 92

3.4.3.6 Cát 95

KẾT LUẬN 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đặc trưng của tư duy là phản ánh các mối quan hệ của con người đối với thế giới khách quan, quan hệ giữa con người với con người và quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng, truy tìm các mối quan hệ, biểu diễn các mối quan hệ đó bằng các phương tiện ngôn ngữ Nghiên cứu thơ ca từ góc độ tư duy nghệ thuật là một yêu cầu toàn diện và khá phức tạp đối với các hiện tượng thi ca Nghiên cứu thơ từ góc

độ tư duy tạo những khả năng tiếp cận mới, khám phá phong cách nghệ thuật của nhà thơ từ nhiều góc độ khác nhau

Tư duy nghệ thuật là tư duy hình tượng, hay nói cách khác tư duy nghệ thuật nhằm phản ánh hiện thực có tính thẩm mỹ Để làm rõ hơn về vấn đề này, tác giả

Nguyễn Bá Thành trong cuốn Tư duy thơ hiện đại Việt Nam nhấn mạnh: “Tư duy

nghệ thuật là sự khôi phục và sáng tạo các biểu tượng trực quan, là sự hình tượng hóa hiện thực khách quan theo nhận thức chủ quan” [35,tr 62] Điều này đã làm sáng rõ hơn về mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa cái phản ánh và cái được phản ánh trong lĩnh vực thơ ca, nghệ thuật

Tư duy thơ là một phương thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật, là một vấn

đề lý luận mới mẻ và đầy sức hấp dẫn Nó có khả năng mở ra những cánh cửa để đi vào thế giới nghệ thuật phong phú và bí ẩn

Tư duy thơ không chỉ có yếu tố cá nhân mà còn bao hàm cả yếu tố dân tộc, nhân loại và thời đại Nó nằm trên bình diện nội dung và hình thức, nằm trong mối tương tác giữa chủ thể và khách thể Cho nên tiếp nhận thơ ca dưới góc nhìn tư duy

là một hướng tiếp cận có chiều sâu, mang tính hệ thống và toàn diện

Nguyễn Việt Chiến (1952), là nhà thơ xuất hiện không sớm trong văn đàn, bởi ông xuất thân là một nhà báo Tuy nhiên, thơ mới là cách để ông hoàn thiện

chính mình Bốn mươi tuổi, ông mới cho ra mắt tập thơ đầu tiên (Mưa lúc không

giờ) và hơn chục năm sau, qua những Ngọn sóng thời gian; Cỏ trên đất; Những con ngựa đêm và đặc biệt là Tổ quốc nhìn từ biển, Nguyễn Viễn Chiến đã chính thức để

Mặc dù bắt đầu sự nghiệp sáng tác không sớm, nhưng đến nay ông đã gặt hái được những thành công nhất định như: Giải nhì Cuộc thi thơ báo Văn Nghệ, Hội Nhà Văn Việt Nam (1989-1990); Giải nhì cuộc thi Thơ hay về biển của Vũng Tàu (1992); Giải nhì cuộc thi Thơ Tạp chí Văn nghệ 1998 – 1999; Giải thưởng của Hội

Nhà văn Hà Nội (2004) và Hội Nhà văn Việt Nam (2004) cho tập thơ Những con

ngựa đêm

Tiếp nối những bài viết nghiên cứu về thơ Nguyễn Việt Chiến, luận văn sẽ đi

từ góc độ tư duy nghệ thuật nhằm phát hiện ra những tìm tòi, đổi mới trong sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Việt Chiến, khẳng định phong cách thơ Nguyễn Việt Chiến

Chúng tôi hy vọng luận văn sẽ đưa đến cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về thơ Nguyễn Việt Chiến cũng như góp phần khẳng định vị trí và những đóng góp của ông cho nền thơ ca nước nhà

2 Lịch sử vấn đề

Qua việc tìm hiểu những bài nghiên cứu của các tác giả về thơ của Nguyễn Việt Chiến, chúng tôi nhận thấy hầu hết các bài viết đều tập trung khẳng định nội dung đặc sắc trong các tác phẩm thơ của Nguyễn Việt Chiến và đặc biệt là ý thức cách tân rõ nét của nhà thơ qua từng thời kỳ, từng tác phẩm

Theo thống kê của chúng tôi, tính đến thời điểm năm 2016, đã có khoảng hơn 40 bài viết trên các tạp chí, báo và mạng internet về thơ của Nguyễn Việt

Chiến Có thể kể đến một số bài tiêu biểu như: Khách mời quán văn - Nhà thơ

Nguyễn Việt Chiến của Đoàn Văn Mật; Nguyễn Việt Chiến và Tổ quốc nhìn từ biển; Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến háo hức lên con tàu tìm bến đỗ mới cho thi ca của Đỗ

Ngọc Yên…

Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu về sáng tác của ông, chưa thật xứng đáng Hầu hết đó là những bài viết ngắn, những cảm nhận, những nhận xét mang tính khái quát, đăng rải rác ở một số tờ báo.Sau đây, chúng tôi sẽ điểm qua một số ý kiến tiêu biểu

Phùng Hiệu – Nguyên Pháp trong bài Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Việt Chiến

kể về những dự cảm trong đời đã viết: “Có thể nói, anh đã vượt lên nỗi đau đời

thường của chính mình, bỏ qua những hiềm nghi tầm thường tự sự để nghĩ về Tổ quốc, để xúc động theo cách một nhà thơ đang cảm nhận sự tự do qua mỗi ngày đang sống và nhìn nhận những nguy cơ, những hiểm họa đang đến gần trên vùng biển đảo của Tổ quốc thân yêu Và chính từ những cảm xúc lớn lao, trách nhiệm ấy,

anh đã viết Tổ quốc nhìn từ biển như viết từ chính bằng máu và nước mắt của mình

– như lời Nguyễn Việt Chiến tâm sự Và không gì vui sướng, thỏa chí hơn khi bài thơ nhận được sự tri âm, đồng điệu từ triệu triệu người yêu nước đúng vào thời

điểm “đất nước gian lao” Ngay sau đó, anh cho ra đời luôn tập trường ca Tổ quốc

nhìn từ biển gồm hơn 1.000 câu thơ và mười chương, trong đó có 4 chương viết về

biển đảo và 6 chương viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ và chiến tranh biên giới phía Bắc Tác phẩm này đã được trao giải thưởng Văn học 5 năm của Bộ Quốc phòng giành cho những tác phẩm xuất sắc nhất viết về đề tài chiến tranh, cách mạng

và bảo vệ Tổ quốc Thế mới gọi là tài chứ – chữ của một nhà văn”[46]

Đỗ Ngọc Yên trong bài Nguyễn Việt Chiến và Tổ quốc nhìn từ biển cho rằng:

“Với 50 bài thơ gói gọn trong gần 200 trang của Tổ quốc nhìn từ biển có khá nhiều bài trực tiếp đề cập đến chủ đề biển đảo và Tổ quốc như: Tổ quốc nhìn từ biển, Tổ

quốc là tiếng mẹ, Thêm một lần Tổ quốc được sinh ra, Mẹ - Tổ quốc, Tổ quốc nơi biên thùy, Tổ quốc bên bờ biển cả, Đất nước, Ta như cỏ trên ngược trần Tổ quốc, Chuông chùa vọng tiếng trống đồng Trường Sa, Gió Hoàng Sa, Như vậy có thể

coi Nguyễn Việt Chiến là nhà thơ của những đề tài lớn mang tính chất thế sự Có người cho rằng sở dĩ Nguyễn Việt Chiến khá thành công ở mảng đề tài này vì nó gắn liền với công việc làm báo của anh, vốn rất cần một sự tinh nhạy đối với những

4

biến động xã hội và lịch sử Và hầu hết các giải thưởng thơ của anh cũng đều thuộc

về đề tài này” [49]

Trong bài báo về Buổi ra mắt thơ ấm áp của Nguyễn Việt Chiến, nhà thơ

Nguyễn Trọng Tạo chia sẻ: “Tôi cảm giác Nguyễn Việt Chiến 'lên đồng' với chủ đề

về Tổ quốc, tình yêu đất nước Mỗi bài một cảm xúc, cái thì tinh tế, cái thì hào hùng Hình như sự 'lên đồng' của anh cũng quá mạnh mẽ, vì thế anh in thêm tập

Hoa hồng không vỡ đầy tính dịu dàng Hai tập như một cặp phạm trù nhưng không

đối lập nhau Hoa hồng không vỡ cho thấy Nguyễn Việt Chiến là cây thơ tình nồng

nàn, đắm đuối bên cạnh tác giả của thể loại chính sự Nguyễn Việt Chiến đã truyền

tải tinh thần đó thành tứ thơ lãng mạn, day dứt qua: Cát đợi, Mùa thu không trở lại,

Hoa hồng không vỡ, Có một người bị ướt thức trong ta, Để nhớ về em ” [48]

Đỗ Ngọc Yên trong bài Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến: Háo hức lên con tàu tìm

bến đỗ mới cho thi ca thì nhận định: “Nguyễn Việt Chiến coi diễn trình đổi mới thi

ca Việt như những chuyến tầu lao mãi về phía trước không ngừng nghỉ Chuyến du hành ấy chẳng bao giờ là sớm và cũng chẳng bao giờ là muộn Chỉ có điều, không thể không ra đi để tìm bến đỗ mới cho thơ… Khách quan mà nói, thơ Nguyễn Việt Chiến là sự pha trộn của cả ba khuynh hướng thơ đương đại: khuynh hướng truyền thống, khuynh hướng cách tân trên cơ sở truyền thống, và khuynh hướng cách tân hoàn toàn ảnh hưởng thơ của các trường phái Hiện đại, Hậu hiện đại, Tân hình thức, Tân cổ điển… từ các nước phương Âu- Mỹ” [50]

Tuy nhiên các bài viết chỉ mới khai thác về một vấn đề nhỏ hoặc về một tập thơ lẻ của tác giả chứ chưa có một bài viết nào tìm hiểu tác phẩm của Nguyễn Việt Chiến một cách có hệ thống và toàn diện

Vì thế, việc nghiên cứu thơ Nguyễn Việt Chiến dưới góc nhìn tư duy nghệ thuật sẽ đi vào tìm hiểu sâu hơn về thế giới nghệ thuật của nhà thơ, làm rõ cái tôi trữ tình của nhà thơ và khẳng định những đóng góp của Nguyễn Việt Chiến trên các phương diện biểu tượng, ngôn ngữ, giọng điệu trong sáng tạo thơ ca

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Việt Chiến nhằm tìm hiểu về tư duy thơ của tác giả Chỉ ra những đặc trưng trong tư duy nghệ thuật thơ Nguyễn Việt Chiến thông qua nội dung và các phương thức biểu hiện như: những biểu tượng đặc sắc, ngôn ngữ, cấu tứ, thể loại…

Đối tượng nghiên cứu là toàn bộ thơ Nguyễn Việt Chiến và những tác phẩm phê bình về thơ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Những tập thơ tiêu biểu của ông như:

+ Mưa lúc không giờ (thơ, NXB Hội nhà văn, 1992)

+ Ngọn sóng thời gian (thơ, NXB Thanh niên, 1998)

+ Những con ngựa đêm (thơ, NXB Hội nhà văn, 2004)

+ Trăng và thơ đọc chậm (thơ, NXB Hội nhà văn, 2012)

+ Tổ quốc nhìn từ biển (thơ, NXB Phụ nữ, 2015)

+ Hoa hồng không vỡ (thơ, NXB Phụ nữ, 2015)

Ngoài ra chúng tôi còn liên hệ với thơ của các tác giả khác để có cái nhìn đối sánh và lý giải

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn này, chúng tôi vận dụng một cách tổng hợp những kiến thức về lí luận văn học, văn học sử và một số phương pháp chủyếu sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu loại hình: Chúng tôi dùng phương pháp này để đi sâu vào đặc trưng, thể loại trong thơ Nguyễn Việt Chiến

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử: Vận dụng phương pháp này để tìm hiểu những đặc trưng về thơ Nguyễn Việt Chiến trong bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Chúng tôi dùng phương pháp này để thiết lập hệ thống luận điểm Từ sự phân tích cụ thể tác phẩm, người viết tổng hợp khái

ra những đặc trưng riêng của thơ ông

- Đồng thời, luận văn vận dụng những thành tựu khoa học của các ngành: Lí luận văn học, lí thuyết tiếp nhận, thi pháp học, phương pháp luận nghiên cứu văn học… trong quá trình nghiên cứu và triển khai

5 Đóng góp khoa học của đề tài

Luận văn sẽ nghiên cứu một cách có hệ thống và khá toàn diện tư duy thơ của Nguyễn Việt Chiến Tìm hiểu thơ Nguyễn Việt Chiến dưới góc độ tư duy nghệ thuật nhằm khám phá những nét mới trong thế giới nghệ thuật nói chung và thế giới thơ Nguyễn Việt Chiến nói riêng

Nghiên cứu tư duy thơ qua sự vận động và phát triển của cái tôi trữ tình, qua

hệ thống biểu tượng, cấu tứ, ngôn ngữ và giọng điệu, nhằm tìm ra những nét khác biệt trong cách cảm, cách nghĩ, những tìm tòi sáng tạo nghệ thuật của thơ Nguyễn Việt Chiến

Trong bối cảnh công cuộc đổi mới văn học nghệ thuật đã có những thành tựu đáng kể và đang tiếp tục diễn ra mạnh mẽ trong nước, luận văn góp thêm cái nhìn toàn diện, khoa học và khách quan về toàn bộ sáng tác thơ Nguyễn Việt Chiến trong nền thơ ca Việt Nam hiện đại Qua đó khẳng định được hướng tiếp cận nghiên cứu

từ góc độ tư duy nghệ thuật đối với các hiện tượng văn học thực sự có nhiều ưu thế cần được tiếp tục và phát triển

Bên cạnh đó, luận văn còn đòng góp thêm một tiếng nói trong việc khẳng định vị trí của thơ Nguyễn Việt Chiến trong nền thơ hiện đại nói riêng và nền thơ Việt Nam nói chung

Đề tài là công trình đầu tiên nghiên cứu thơ Nguyễn Việt Chiến từ góc nhìn

tư duy nghệ thuật

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn được trình bày trong ba chương: Chương 1: Một số vấn đề lý luận về tư duy nghệ thuật và quan niệm thơ Nguyễn Việt Chiến

Chương 2: Cảm hứng chủ đạo và nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Việt Chiến

Chương 3: Ngôn ngữ và biểu tượng trong thơ Nguyễn Việt Chiến