Tổ chức dạy học một số kiến thức chương “mắt các dụng cụ quang” vật lý 11 nâng cao THPT theo phương pháp dựa trên vấn đề với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy (tt)

CÁC DỤNG CỤ QUANG” VẬT LÍ 11 NÂNG CAO THPT THEO PHƯƠNG PHÁP DỰA TRÊN VẤN ĐỀ VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA BẢN ĐỒ TƯ DUY Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN VẬT LÝ Mã số: 60140111 LU

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VÕ HOÀNG DIỄM

TỔ CHỨC DẠY HỌC MỘT SỐ KIENS THỨC CHƯƠNG

“MẮT CÁC DỤNG CỤ QUANG” VẬT LÍ 11 NÂNG CAO THPT THEO PHƯƠNG PHÁP DỰA TRÊN VẤN ĐỀ VỚI

SỰ HỖ TRỢ CỦA BẢN ĐỒ TƯ DUY

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN VẬT LÝ

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS TRẦN ĐỨC VƯỢNG

Huế, năm 2014 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng công bố trong bất kì một công trình nào khác

Huế, ngày 20 tháng 10 năm 2014

Tác giả luận văn

Võ Hoàng Diễm

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau Đại học, Ban Chủ nhiệm, quý Thầy, Cô giáo khoa Vật lý trường Đại học

Sư phạm - Đại học Huế và quý Thầy, Cô giáo trực tiếp giảng dạy, giúp

đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, quý Thầy, Cô giáo tổ Vật lý Trường trung học phổ thông Trưng Vương, tỉnh Bình Định, đã nhiệt tình giúp đỡ, trao đổi và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến giáo viên hướng dẫn TS Trần Đức Vượng - người trực tiếp hướng dẫn khoa học cho tác giả trong suốt quá trình hình thành và hoàn chỉnh luận văn

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đối với gia đình, người thân và bạn bè đã giúp đỡ, động viên tác giả hoàn thành luận văn này

Huế, ngày 20 tháng 10 năm 2014

Tác giả luận văn

Võ Hoàng Diễm

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn 4

Danh mục các bảng biểu, biểu đồ, đồ thị, hình vẽ 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Mục tiêu của đề tài 7

3 Giả thuyết khoa học 7

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Đối tượng nghiên cứu 8

6 Phạm vi nghiên cứu 8

7 Lịch sử nghiên cứu 8

8 Phương pháp nghiên cứu đề tài 10

9 Đóng góp của đề tài 11

10 Cấu trúc luận văn 11

NỘI DUNG 12

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰA VẤN ĐỀ VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA BẢN ĐỒ TƯ DUY 12

1.1 Dạy học dựa trên vấn đề (Problem - based learning viết tắt PBL) 12

1.1.1 Khái niệm 12

1.1.2 Những đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học dựa trên vấn đề 13

1.1.3 Các giai đoạn (các pha) của dạy học DTVĐ 15

1.1.4 Các mức độ trong dạy học DTVĐ 16

1.1.5 Phân biệt phương pháp dạy học DTVĐ với các phương pháp dạy học khác 17 1.1.6 Ưu nhược điểm của DH DTVĐ 18

1.2 Bản đồ tư duy 19

1.2.1 Khái niệm BĐTD 19

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.2.2 Đặc điểm của BĐTD 20

1.2.3 Phân loại BĐTD 21

1.2.4 Vai trò của BĐTD trong dạy học 22

1.3 Sử dụng BĐTD hỗ trợ dạy học DTVĐ 23

1.3.1 Nguyên tắc sử dụng BĐTD hỗ trợ dạy học DTVĐ 23

1.3.2 Quy trình xây dựng và sử dụng BĐTD hỗ trợ dạy học DTVĐ 24

1.3.3.Tiêu chuẩn đánh giá kết quả học tập 25

1.4 Thực trạng của việc DH DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD 27

1.5 Kết luận chương 1 28

Chương 2 XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC CHƯƠNG "MẮT CÁC DỤNG CỤ QUANG" VẬT LÝ 11 NÂNG CAO THPT THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰA TRÊN VẤN ĐỀ VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA BẢN ĐỒ TƯ DUY 30

2.1 Đặc điểm của chương “Mắt Các dụng cụ quang” Vật lý 11 nâng cao THPT 30

2.2 Mức độ cần đạt được về kiến thức, kỹ năng, thái độ 30

2.2.1.Mức độ cần đạt về kiến thức 30

2.2.2 Mức độ cần đạt về kĩ năng 31

2.2.3 Mức độ cần đạt về thái độ 32

2.3 Tổ chức dạy học DTVĐ với sự hỗ trợ BĐTD 34

2.3.1 Quy trình tổ chức dạy học DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD 34

2.3.2 Quy trình thiết kế bài dạy học DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD 35

2.4 Thiết kế bài dạy học theo hướng tổ chức dạy học DTVĐ chương “Mắt Các dụng cụ quang” Vật lý 11 với sự hỗ trợ của BĐTD 38

2.4.1 Kế hoạch chi tiết tiến trình dạy học DTVĐ chương “Mắt Các dụng cụ quang” 38

2.4.3 Giáo án tổ chức HĐDH chương “ Mắt Các dụng cụ quang” theo DTVĐ với hỗ trợ của BĐTD 40

2.5 Kết luận chương 2 52

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 54

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 54

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 54

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 54

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.2 Đối tượng của thực nghiệm sư phạm 55

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 55

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm sư phạm 55

3.3.2 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 55

3.3.3 Các bài kiểm tra 55

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 56

3.4.1 Nhận xét về tiến trình dạy học 56

3.4.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 58

3.5 Kết luận chương 3 63

KẾT LUẬN 65

TÀI LIỆU THAM KHẢO 67 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ HÌNH VẼ

Trang

Bảng 2.1 Bảng phân biệt đặc điểm các loại mắt bị tật khúc xạ và mắt bình thường 51

Bảng 3.1 Bảng số liệu HS được làm chọn mẫu TN 55

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số (Xi) của bài kiểm tra 59

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 59

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất luỹ tích 60

Bảng 3.5 Bảng phân loại theo học lực 61

Bảng 3.6 Bảng tổng hợp các tham số thống kê 61

Biểu đồ 3.1 Biểu đồ phân bố điểm của hai nhóm 59

Biểu đồ 3.2 Phân loại theo học lực của hai nhóm 61

Đồ thị 3.1 Đồ thị phân phối tần suất của hai nhóm 60

Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phố tần suất lũy tích 60

Hình 1.1 Đặc điểm của một BĐTD 21

Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc chương “Mắt Các dụng cụ quang” Vật lý 11 nâng cao 30

Hình 2.2 Sơ đồ quy trình tổ chức dạy học DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD 34

Hình 2.3 BDTD chuyển giao vấn đề 42

Hình 2.4 BĐTD phân tích nguyên nhân về khả năng nhìn 43

Hình 2.5 BĐTD phân tích yếu tố ảnh hưởng khả năng nhìn 43

Hình 2.6 Các giải pháp 45

Hình 2.7 Cấu tạo mắt 46

Hình 2.8 Các tật của mắt 46

Hình 2.9 Thấu kính mỏng 47

Hình 2.10 Hình ảnh các loại thấu kính 47

Hình 2.11 Đường truyền của tia sáng qua thấu kính 48

Hình 2.12 Hình mô tả hệ ghép đồng trục, cách quãng 49

Hình 2.13 Giải pháp giải quyết vấn đề 52

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong bối cảnh thế giới có nhiều chuyển biến mạnh mẽ và phức tạp cùng với

sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, kinh tế tri thức tác động trực tiếp đến sự phát triển của giáo dục các nước trên thế giới Ở nước ta, quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ thuận lợi cho việc tiếp cận nguồn tri thức mới, mô hình giáo dục hiện đại Song cũng đặt ra những thách thức to lớn về mặt chất lượng và hiệu quả giáo dục để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của nước ta

Trước những yêu cầu và thách thức đó, đòi hỏi giáo dục nước ta phải không ngừng đổi mới mà cốt lõi đổi mới phương pháp giáo dục trở thành vấn đề cấp thiết hơn bao giờ hết

Nghị quyết Đại hội đại biểu lần IX của Đảng chỉ rõ: “Đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thực nghiệm, ngoại khóa, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay”[3]

Quyết định số 16/2006/QĐ - BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo

dục và Đào tạo cũng đã nêu rõ: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS); phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng

HS, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho HS”[1]

Vật lý là môn học thú vị có nhiều kiến thức liên quan đến thực tế, đòi hỏi người học không chỉ nắm vững lý thuyết, giải bài tập mà còn phải có kỹ năng thực hành và kỹ năng ứng dụng trong cuộc sống và khoa học kỹ thuật Để học sinh học tốt môn học này, đòi hỏi người giáo viên phải chọn phương pháp và phương tiện dạy học phù hợp gây hứng thú cho học sinh, phát huy tính sáng tạo, khả năng ghi nhớ kiến thức khoa học đồng thời đáp ứng được những yêu cầu môn học Một trong những phương pháp dạy học (PPDH) và phương tiện mới có thể đáp ứng được các yêu cầu trên đó là PPDH dựa trên vấn đề (DTVĐ) kết hợp bản đồ tư duy (BĐTD)

Demo Version - Select.Pdf SDK

Dạy học DTVĐ là hoạt động học tập trong bối cảnh thực tiễn nhằm cung cấp kỹ năng giải quyết vấn đề (GQVĐ), tăng cường năng lực tự học và khả năng làm việc nhóm, là phương pháp học tập trong đó các vấn đề có liên quan đến thực tiễn được lựa chọn cẩn thận và được sử dụng làm nền tảng cho chương trình học Hơn nữa, dạy học DTVĐ là PPDH nhằm giúp người học tiếp nhận tri thức và kỹ năng thông qua một quá trình học - hỏi được thiết kế dựa trên những câu hỏi, những vấn đề, và những nhiệm vụ thực tiễn được xây dựng cẩn thận

Chương “Mắt Các dụng cụ quang” Vật lý 11 nâng cao trung học phổ thông (THPT) là chương có nhiều kiến thức thực tế có thể vận dụng được phương pháp dạy học DTVĐ kết hợp với bản đồ tư duy một cách khoa học, hợp lí, sẽ nâng cao hiệu quả dạy học, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS, phát huy tính tích cực, năng lực sáng tạo của HS thể đáp ứng được mục tiêu dạy học

Từ những lí do trên, tôi đã chọn đề tài: “Tổ chức dạy học một số kiến thức

chương “Mắt Các dụng cụ quang” Vật lý 11 nâng cao THPT theo phương pháp dựa trên vấn đề với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy” làm đề tài nghiên cứu cho luận

văn của mình

2 Mục tiêu của đề tài

Xây dựng được tiến trình tổ chức dạy học DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD và

vận dụng vào dạy học một số kiến thức chương “Mắt Các dụng cụ quang học” Vật

lý 11 nâng cao

3 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được tiến trình tổ chức dạy học DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD và vận dụng nó vào quá trình dạy học thì sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động của HS, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Vật lý ở trường THPT

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD

- Nghiên cứu đặc điểm chương“Mắt Các dụng cụ quang” Vật lý 11 nâng cao

- Nghiên cứu, xây dựng BĐTD chương“Mắt Các dụng cụ quang” Vật lý 11 nâng cao

- Xây dựng tiến trình dạy học một số kiến thức chương “Mắt Các dụng cụ quang” theo hướng DH DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm (TNSP) nhằm đánh giá giả thuyết khoa học của đề tài

5 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy và học Vật lý ở trường phổ thông theo hướng tổ chức dạy học DTVĐ với sự hỗ trợ của BĐTD

6 Phạm vi nghiên cứu

Chương “Mắt Các dụng cụ quang” Vật lý lớp 11 Nâng cao

7 Lịch sử nghiên cứu

Qua quá trình tìm hiểu những thông tin khoa học có liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu của đề tài, chúng tôi nhận thấy:

Trong xu thế đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm, phương pháp dạy học DTVĐ đang được các nền giáo dục ở nhiều nước quan tâm nghiên cứu và ứng dụng Phương pháp này lần đầu tiên được Howard Barrows đề nghị và sử dụng tại trường Đại học Y khoa McMaster - Canada vào những năm 60 của thế kỷ XX, sau đó được phát triển nhanh chóng tại Trường Đại học Maastricht - Hà Lan và dần được phổ biến khắp nơi trên thế giới với tư cách là một PPDH kích thích người học tự tìm tòi, nghiên cứu và tỏ ra rất hiệu quả [28] Có thể kể đến như:

 Tại Malaysia, mô hình học tập DTVĐ trong toán học phổ thông được áp dụng đầu tiên tại Seameo Recsam (2008) Sau đó, nhiều trường đại học ở Malaysia

đã bắt đầu thực hiện dạy học DTVĐ trong chương trình giảng dạy của họ như một

nỗ lực để nâng cao chất lượng giáo dục như: trường đại học Tun Hussein Onn Malaysia, trường đại học Malaysia, v.v…[28]

 Ở Mỹ, hơn 80% các trường y tế có hình thức học tập dựa trên vấn đề trong chương trình đào tạo của họ như : đại học Missuri School Of Medicine, đại học Melirich Năm 1998, trường y khoa Western University of Health Sciences mở cao đẳng thú y với chương trình giảng dạy hoàn toàn dựa vào PBL Năm 2004, đại học Lake Erie College of Osteopathic Medicine thành lập cơ sở chi nhánh tại Bradenton (Bang Florida) đào tạo hoàn toàn dựa vào PBL [28]

 Năm 2002, Đại học Gadjah Mada của Yogyakarta, In-đô-nê-xi-a bắt đầu cung cấp một chương trình Y tế quốc tế dựa vào học tập DTVĐ [28]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bắt đầu từ các trường đại học y khoa, dạy học DTVĐ dần được ứng dụng sang rất nhiều ngành học khác Ở Việt Nam, rất nhiều trường Đại học, nhất là các trường đại học y khoa đã áp dụng phương pháp này vào giảng dạy cho sinh viên

như: trường Đại học Y tế cộng đồng, đại học Y Hà Nội… và đang được triển khai ở các trường đại học khác như: Đại học thủy sản Nha trang, khoa Du lịch và khách sạn ở trường Đại học kinh tế quốc dân Các trường đại học khác cũng đang tìm hiểu và có những bài tham luận, nói về phương pháp này như: Đại học An giang, Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh v.v…

Phương pháp này còn được đưa vào nhiều đề tài luận văn thạc sĩ như: đề tài

“Phương pháp dạy học dựa trên vấn đề (PBL) và vận dụng vào thiết kế, giảng dạy chương “ Mắt và các dụng cụ quang học” Vật lý 11 Nâng cao” của tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy ; đề tài" Tổ chức hoạt động dạy học dựa trên vấn đề chương " Khúc

xạ ánh sáng" Vật lý 11 THPT với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin" của tác giả Huỳnh Nguyễn Hương Giang, Đại học sư phạm Huế, đề tài “Tổ chức hoạt động dạy học dựa trên vấn đề (PBL) chương “Chất khí” Vật lý 10 nâng cao THPT” của tác

giả Đặng Văn Quy Đại học sư phạm Huế

Bên cạnh đó BĐTD được nghiên cứu và đưa vào sử dụng chủ yếu trong lĩnh vực kinh doanh vào những năm đầu của thế kỉ XXI Đến năm 2006, vấn đề ứng

dụng BĐTD trong dạy học mới thực sự được chú ý khi dự án “Ứng dụng công cụ phát triển tư duy - BĐTD” của nhóm Tư duy mới (New Thinking Group - NTG),

Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) được triển khai thực hiện Dự án đã cung cấp công cụ phát triển tư duy cho hơn 150 sinh viên là thành viên 11 câu lạc bộ của các

Trường, Khoa thuộc ĐHQGHN Các đề tài nghiên cứu khoa học như đề tài“Ứng dụng BĐTD trong dạy học nhóm” của tác giả Nguyễn Thị Hiền, Khoa sư phạm, ĐHQGHN, đề tài “Ứng dụng Sơ đồ tư duy nâng cao hiệu quả dạy học tiếng Anh ”

của tác giả Nguyễn Đặng Nguyệt Hương, Phạm Thu Liên, Đại học Sư phạm Hà Nội, đã đề cập đến việc ứng dụng BĐTD và ý nghĩa của nó trong dạy học Năm

2007 tại hội thảo “Ứng dụng CNTT vào đào tạo GV tiểu học và dạy học ở tiểu học Khoa giáo dục tiểu học, ĐHSPTPHCM” thạc sĩ Trương Tinh Hà đã thực hiện chuyên đề “Giảng dạy và học tập với công cụ bản đồ tư duy” Chuyên đề đã trình

bày một cách khái quát các vấn đề liên quan đến sử dụng BĐTD trong dạy học

Demo Version - Select.Pdf SDK