ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TẠ THỊ THÚY NGA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA BẢN ĐỒ TƯ DUY Chu
Trang 1ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
TẠ THỊ THÚY NGA
DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA BẢN ĐỒ TƯ DUY
Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt
Mã số : 60 14 01 11
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS HOÀNG THẢO NGUYÊN
Thừa Thiên Huế, năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác
Họ tên tác giả
Tạ Thị Thúy Nga
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Trước hết, xin chân thành gửi lời tri ân và lòng biết ơn sâu sắc đến cô Hoàng Thảo Nguyên đã tận tình chỉ dạy, hướng dẫn và đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thành luận văn này
Xin gửi lời cảm ơn đến lãnh đạo trường, khoa Ngữ văn - Đại Học Sư Phạm - Đại học Huế đã tạo điều kiện cho tôi học tập và thực hiện luận văn
Xin cảm ơn tất cả các Thầy, Cô, bạn bè, đồng nghiệp và học sinh - những người luôn động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn
An Giang, ngày 24 tháng 7 năm 2017 Tác giả: Tạ Thị Thúy Nga
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 4MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa i
Lời cam đoan ii
Lời cảm ơn iii
MỤC LỤC 1
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ 5
PHẦN MỞ ĐẦU 7
1 Lý do chọn đề tài 7
2 Lịch sử vấn đề 10
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 16
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 17
5 Phương pháp nghiên cứu 17
6 Cấu trúc của đề tài 18
NỘI DUNG 19
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 19
1.1 Cơ sở lý luận 19
1.1.1 Bản đồ tư duy và ứng dụng bản đồ tư duy vào dạy học ngữ văn 19
1.1.2 Khái niệm văn bản và vấn đề đọc hiểu văn bản 25
1.1.3 Vấn đề đọc hiểu văn bản theo loại thể 27
1.1.4 Tiềm năng dạy học văn bản tự sự văn học nước ngoài với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy 27
1.2 Cơ sở thực tiễn 32
1.2.1 Chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn trung học phổ thông - phần văn học nước ngoài 33
1.2.2 Thực trạng việc vận dụng bản đồ tư duy vào dạy học đọc hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài ở trường trung học phổ thông 35
Tiểu kết Chương 1 41
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 5Chương 2 VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY VÀO VIỆC DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG……….42
2.1 Định hướng chung 42
2.1.1 Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy cần đảm bảo sự tích hợp 42
2.1.2 Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy cần phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập 43
2.1.3 Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy cần chú ý vào đặc trưng loại thể 44
2.1.4 Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy phải đảm bảo quy trình và mục tiêu đề ra 45_Toc490632103 2.2 Một số biện pháp phát huy ưu điểm của bản đồ tư duy trong dạy học đọc hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài chương trình ngữ văn THPT 47
2.2.1 Phát huy ưu điểm ép nén thông tin của bản đồ tư duy giúp học sinh nắm bắt bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội của tác phẩm và thông tin cơ bản về tác giả47 2.2.2 Phát huy ưu điểm tính tầng bậc, hệ thống của bản đồ tư duy giúp học sinh nắm bắt nội dung cơ bản của văn bản tự sự 51
2.2.3 Phát huy ưu điểm về màu sắc, hình ảnh, đường nét của bản đồ tư duy giúp học sinh ghi nhớ nội dung văn bản tự sự 62
2.2.4 Phát huy ưu điểm ngôn ngữ hàm súc của bản đồ tư duy giúp học sinh rèn luyện khả năng sử dụng từ ngữ 68
2.2.5 Phát huy ưu điểm về kiểu sơ đồ mở của bản đồ tư duy giúp học sinh rèn luyện khả năng học hợp tác nhóm trong học tập 72
Tiểu kết Chương 2 75
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77
3.1 Thực nghiệm sư phạm 77
3.1.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm 77
3.1.2 Nội dung thực nghiệm 78
3.1.3 Đối tượng, địa bàn thực nghiệm 78
3.1.4 Tổ chức dạy học thực nghiệm 78
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 63.2 Phân tích kết quả thực nghiệm 86
3.2.1 Nhận xét tiến trình dạy học 86
3.2.2 Đánh giá định tính qua các bài kiểm tra 87
3.2.3 Đánh giá định lượng 88
Tiểu kết Chương 3 90
KẾT LUẬN 91
TÀI LIỆU THAM KHẢO 93 PHỤ LỤC
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 7Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ
Trang
BẢNG
Bảng 1.1 Các văn bản VHNN trong chương trình cơ bản 33
Bảng 1.2 Bảng tổng hợp kết quả điều tra thăm dò ý kiến giáo viên 36
Bảng 1.3 Bảng tổng hợp kết quả điều tra thăm dò ý kiến học sinh 38
Bảng 3.1 Bảng tổng hợp kết quả bài kiểm tra nhóm lớp TN và lớp ĐC 88
Bảng 3.2 So sánh kết quả tổng hợp giữa lớp ĐC và lớp TN 88
BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Đồ thị so sánh kết quả và mức độ chênh lệch ở các lớp TN và ĐC 89
HÌNH VẼ Hình 1.1.“Bản đồ tư duy ôn lại các yếu tố cần có để tạo bản đồ tư duy” 20
Hình 1.2 Kĩ thuật 5W - 1H 23
Hình 1.3 BĐTD nhan đề Thuốc - Lỗ Tấn 29
Hình 1.4 BĐTD tóm tắt Số phận con người - Sô - lô - khôp 30
Hình 1.5 BĐTD phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự 31
Hình 1.6 BĐTD những hình ảnh tượng trưng trong Thuốc - Lỗ Tấn 32
Hình 1.7 BĐTD khái quát giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo trong tác phẩm Những người khốn khổ của V.Huy-gô 32
Hình 2.1 BĐTD về tác giả và bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa của Người trong bao - Sê-khôp do HS xây dựng 48
Hình 2.2 BĐTD về tác giả và bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa của Tam quốc diễn nghĩa - La Quán Trung do HS xây dựng 49
Hình 2.3 BĐTD về tác giả và bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa của Thuốc - Lỗ Tấn do HS xây dựng 50
Hình 2.4 BĐTD thiếu nội dung về hình tượng Bê - li- côp (Người trong bao -Sê - khôp) 52
Hình 2.5 BĐTD thiếu nội dung về nhân vật Quan Công (Hồi trống cổ thành trích Tam quốc diễn nghĩa - La Quán Trung) 52
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 9Hình 2.6 BĐTD khuyết về nhân vật Gia -ve (Người cầm quyền khôi phục uy quyền trích Những người khốn khổ - V.Huy-gô) 53 Hình 2.7 BĐTD hệ thống hóa nội dung văn bản “Hồi trống Cổ thành” (Tam quốc
diễn nghĩa - La Quán Trung) 58
Hình 2.8 BĐTD hướng dẫn HS cách ghi chép khi dùng BĐTD chuẩn bị bài học
ở nhà 60
Hình 2.9 Hình minh họa BĐTD bài Số phận con người - Sô-lô-khốp 64 Hình 2.10- 2.12 Hình minh họa bằng BĐTD bài Thuốc - Lỗ Tấn do HS xây dựng 66 Hình 2.13 Hình minh họa BĐTD về Giave trong Người cầm quyền khôi phục uy
quyền (trích Những người khốn khổ - V.Huy-gô) do HS xây dựng 67
Hình 2.14 BĐTD về Hình ảnh mang tính biểu tượng trong Ông già và biển cả
Trang 10đã khẳng định: Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ
động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên… Cụ thể hóa yêu cầu về
phương pháp giáo dục này, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo (Nghị quyết số 29-NQ/TW) đã nêu rõ quan
điểm chỉ đạo: Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn
đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực hiện…; hướng đến mục
tiêu cụ thể là: Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời Với nhiệm vụ và giải pháp: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo
hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,
kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực, việc dạy học nói
chung và dạy học Ngữ văn nói riêng không nằm ngoài yêu cầu đổi mới đó
Trên thực tế dạy học hiện nay, mặc dù đã có nhiều cố gắng trong việc đổi mới phương pháp dạy học, song tình trạng đọc chép, chiếu chép trong giờ học vẫn còn khá phổ biến Nhiều GV trong giờ dạy vẫn còn truyền thụ một chiều, chưa thực
sự phát huy tính chủ động, sáng tạo của HS Bản thân HS vẫn còn thụ động, vẫn còn
“nói theo thầy”, chỉ đơn thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy GV chưa mang đến cho HS phương pháp học tập hiệu quả, đặc biệt chưa giúp HS phát triển khả năng tự học
Văn học nước ngoài là một bộ phận không thể thiếu trong chương trình Ngữ văn ở trường phổ thông, bởi đây không chỉ là những tinh hoa văn học của thế giới
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 11mà còn là chiếc cầu nối giữa nền văn hóa mỗi dân tộc và văn hóa thế giới, hay nói cách khác,VHNN là một cánh cửa để hội nhập Điều này đặc biệt đúng với cấp học cuối cùng của bậc phổ thông, tức là khoảng thời gian HS trưởng thành và chuẩn bị tham gia vào cuộc sống xã hội với tư cách một công dân với quyền và nghĩa vụ đầy
đủ Qua các tác phẩm VHNN, HS sẽ được tiếp xúc với nhiều nền văn hoá, tích luỹ được tri thức mới lạ, điều này sẽ giúp các em tự tin hơn khi tiếp xúc, giao lưu, gia nhập vào một không gian sống mang tính toàn cầu trong tương lai Các tác phẩm như thơ của Pu-skin, Ta-go, kịch của Sếch -xpia, tiểu thuyết của V Huy-gô, E Hê - minh - uê, truyện ngắn của Sê - khôp, Lỗ Tấn, M Shô-lô-khôp … không chỉ mang lại cho các em những rung cảm thẩm mỹ trước những áng thơ, văn bất hủ mà còn trang bị cho các em những tri thức văn hoá về đất nước Nga, Ấn Độ, Anh, Pháp,
Mỹ, Trung Quốc, … Tầm hiểu biết, sự tự tin, tính năng động của các em, vì vậy cũng sẽ được tăng lên Mặt khác, việc được học các hiện tượng VHNN bên cạnh văn học Việt Nam sẽ giúp các em nhận thức được những tương đồng, khác biệt giữa văn học Việt Nam và văn học thế giới Từ đó, các em có thêm lòng tự tôn dân tộc,
tự tin hơn khi bước vào giao lưu hội nhập với bạn bè trên thế giới Trong xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa ngày nay, tính biệt lập, khép kín của các nền văn hóa, văn học đã bị phá vỡ Thay vào đó là tiếp xúc, hội nhập.Trong bối cảnh đó, văn học nước ngoài ở trường THPT góp phần không nhỏ trong việc tạo dựng tâm thế, tri thức cho những công dân toàn cầu trong tương lai
Tuy nhiên, có một thực tế là hiện nay ở trường THPT, VHNN đang mất dần
vị thế, ít nhận được sự quan tâm của HS Bên cạnh ưu thế “học người để hiểu mình”, để hội nhập thì các tác phẩm VHNN khá khó tiếp cận do sự khác biệt, sự xa
lạ của những tên đất, tên người, cách sống, cách nghĩ, phong tục tập quán… Tên nhân vật được phiên âm dài nên rất khó nhớ, nếu HS học không kỹ sẽ dễ nhầm lẫn tác phẩm, nhân vật và tác giả Mặc khác sự cách biệt văn hóa cũng là một trở ngại lớn khi tìm hiểu tác phẩm nước ngoài vì nhiều chi tiết, từ ngữ khó hiểu… Hơn nữa, các tác phẩm VHNN được chọn học đều là những tác phẩm đỉnh cao của văn chương nhân loại, ở đó hội tụ nhiều tri thức văn hóa, văn học được chuyển tải trong những hình thức nghệ thuật mới, lạ, độc đáo nhưng lại bị hạn chế trong thời gian 1 -
2 tiết học trong nhà trường phổ thông, phần nào khiến GV khi dạy nội dung này vẫn
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 12chưa đạt được tới đích của việc dạy học đọc hiểu tác phẩm VHNN Mặc khác, việc dạy học đọc hiểu VHNN trong trường phổ thông chưa thật sự khơi gợi được hứng thú cho HS dẫn đến các hiện tượng rất phổ biến như dạy học đọc chép; dạy nhồi nhét; dạy học văn như dạy nghiên cứu văn học; học sinh học thụ động, thiếu sáng tạo; học sinh không biết tự học; học tập thiếu sự hợp tác giữa trò và thầy, giữa trò với trò; học thiếu hứng thú, đam mê [45] Thực tế này đòi hỏi GV Ngữ văn khi giảng dạy các tác phẩm VHNN cần lựa chọn phương pháp - phương tiện dạy học phù hợp với nội dung VHNN, nhằm tổ chức, định hướng cho HS thu thập thông tin, chinh phục kho tàng tri thức một cách hiệu quả
Như vậy việc phát triển tư duy cho HS, hướng các em đến một phương pháp học tập tích cực, chủ động và sáng tạo là yêu cầu bức thiết GV không chỉ cung cấp
cho các em kiến thức, mà quan trọng hơn, phải giúp các em học cách học, không
chỉ giúp HS khám phá các kiến thức mới, mà còn phải giúp các em hệ thống được những kiến thức đó Việc xây dựng được một hình ảnh thể hiện mối liên hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt : ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo… Một trong những công
cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là bản đồ tư duy (Mindmap) hay còn gọi là sơ đồ tư duy
Bản đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường phổ thông cũng như ở các bậc học cao hơn vì chúng giúp GV và HS trong việc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập thông qua biểu đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo, hệ thống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới, vv… Trong dạy học đọc hiểu VHNN, BĐTD cũng có thể được vận dụng và phát huy tác dụng
Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự văn học nước ngoài trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông với sự hỗ trợ của bản đồ tư duy” với mong muốn nâng cao năng lực học tập của HS, góp phần thực hiện yêu cầu đổi mới và nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học Ngữ văn ở trường THPT, đồng thời giúp HS có thể tự học và phát huy được tiềm năng bộ não của mình
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 13ích giúp cho việc học tập và giảng dạy VHNN được tốt hơn, tuy nhiên tác phẩm chỉ mới đề xuất một số nguyên tắc khi giảng dạy văn học dịch
Trong bộ sách tham khảo “Dạy- học văn học nước ngoài” [2],[3],[4], PGS.TS Lê Huy Bắc, tác giả thống kê tổng hợp các tác phẩm VHNN trong sách
Ngữ văn 10, 11, 12 của cả hai bộ cơ bản và nâng cao Đồng thời, tác giả phân tích
tác phẩm VHNN có trong SGK với đầy đủ những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật từ nhiều khía cạnh hình thức khác nhau như người kể, giọng điệu, cốt truyện, không gian, thời gian nghệ thuật… Đây là những bài viết hoàn chỉnh và có hệ thống, bám sát vào đặc trưng thể loại
Trong “Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình, SGK lớp 10 THPT môn Ngữ văn (2 bộ)” [23], do Phan Trọng Luận chủ biên, các tác giả đề cập đến những quan điểm kế thừa khi biên soạn, kiến thức, kĩ năng khi học thơ Đường
và thơ Hai-cư, những đổi mới và những tri thức đọc-hiểu cơ bản ở VHNN
Trong “Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình, SGK lớp 11 THPT môn Ngữ văn (2 bộ)” [24], do Phan Trọng Luận và Trần Đình Sử chủ biên,
các tác giả xác lập bảng so sánh văn học nước ngoài SGK Văn học 11 và SGK Ngữ
văn 11 (bộ chuẩn) để thấy rõ hơn tương quan về khối lượng cũng như thời lượng
Sau đó, các tác giả nêu một số nét chính về nội dung của một số tác phẩm, xác định yêu cầu trọng tâm cho từng bài thuộc VHNN để thấy được với số lượng không
Demo Version - Select.Pdf SDK