Cảm hứng sử thi trong thơ hữu thỉnh

Xácđịnh vị trí của Hữu Thỉnh trong thơ chống Mỹ nói riêng cũng như thơ hiện đạiViệt Nam nói chung.Thứ ba: Luận văn đi sâu vào một khía cạnh có ý nghĩa xã hội rộng lớn đó là cảm hứng sử t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THỊ LAN HƯƠNG

CẢM HỨNG SỬ THI

TRONG THƠ HỮU THỈNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THỊ LAN HƯƠNG

CẢM HỨNG SỬ THI TRONG THƠ HỮU THỈNH

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN THỊ YẾN PHƯƠNG

HÀ NỘI, 2016

Tôi xin chân thành cảm ơn toàn thể quý thầy cô giáo ở Trường ĐHSP

Hà Nội 2, Viện Văn học Việt Nam, Khoa Ngữ văn Trường ĐHSP Hà Nội đãgiảng dạy và giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học

Và xin được cảm ơn, chia sẻ niềm vui này với những người thương yêu

đã luôn bên tôi trong thời gian học tập và nghiên cứu

Hà Nội, tháng 11 năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Lan Hương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu độc lập của cánhân tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phan Trọng Thưởng Trongkhi nghiên cứu luận văn, tôi đã kế thừa thành quả khoa học của các nhà khoahọc và đồng nghiệp với sự trân trọng và biết ơn

Nội dung luận văn có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin đượcđăng tải trên các tác phẩm, tạp chí và các trang web theo danh mục tài liệucủa luận văn

Hà Nội, tháng 11 năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Lan Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Mục đích nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Những đóng góp của luận văn 8

7 Bố cục của luận văn 9

NỘI DUNG 10

Chương 1 THƠ HỮU THỈNH TỪ GÓC NHÌN SỬ THI 10

1.1 Khái niệm sử thi và cảm hứng sử thi 10

1.1.1 Khái niệm sử thi 10

1.1.2 Cảm hứng sử thi 11

1.2 Cảm hứng sử thi trong thơ ca chống Mỹ 16

1.3 Các yếu tố tạo nên cảm hứng sử thi trong thơ Hữu Thỉnh 22

1.3.1 Xúc cảm về thời đại 22

1.3.2 Xúc cảm về Quê hương, Đất nước 26

1.3.3 Vốn sống chiến trường 28

Chương 2 CẢM HỨNG SỬ THI VÀ HÌNH TƯỢNG TRONG THƠ HỮU THỈNH 31

2.1 Những cảm hứng chủ đạo 31

2.1.1 Cảm hứng về chiến tranh và người lính 32

2.1.2 Cảm hứng về quê hương, Tổ quốc, nhân dân, thời đại 43

2.2 Những hình tượng tiêu biểu: 51

2.2.1 Hình tượng người lính: 51

2.2.2 Hình tượng người phụ nữ 71

2.2.3 Hình tượng đất nước, Tổ quốc 84

Chương 3 SỰ CHI PHỐI CỦA CẢM HỨNG SỬ THI ĐẾN CÁC PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 92

3.1 Ngôn ngữ 92

3.1.1 Ngôn ngữ khoa trương, bay bổng, ví von, ẩn dụ: 93

3.3.2 Sự sáng tạo và lạ hóa trong ngôn ngữ thơ: 95

3.2 Giọng điệu 99

3.2.1 Giọng triết lý, chính luận 100

3.2.2 Giọng trữ tình 102

3.2.3 Giọng ngậm ngùi, suy ngẫm 105

3.3 Thể thơ 108

3.3.1 Thơ tự do 108

3.2.2 Thơ bốn chữ và năm chữ 110

3.3.3 Thơ lục bát 112

3.3.4 Trường ca 113

KẾT LUẬN 117

TÀI LIỆU THAM KHẢO 120

tư, chiêm nghiệm bước vào thời kì hòa bình Suốt cuộc đời cầm bút, HữuThỉnh đã tạo dựng cho mình một giọng thơ riêng, một phong cách nghệ thuậtđộc đáo Trong chiến tranh, sử thi là cảm hứng chủ đạo của các tác phẩm vănhọc Thơ Hữu Thỉnh, thấm nhuần tính chất sử thi và cái cao cả, nằm tronggiới hạn kiểu nhà thơ trữ tình công dân, thể hiện cái tôi sử thi của thơ ca cáchmạng hiện đại, nhưng ở giai đoạn “đã đủ tầm vóc và tư thế để phát ngôn nhândanh thế hệ, nhân danh dân tộc, thời đại, thế kỷ” [52,270] Cũng chính vì vậy

mà việc tìm tòi nghiên cứu thơ Hữu Thỉnh vẫn luôn là sự hấp dẫn với bao thế

hệ người đọc, người nghiên cứu văn học

1.2 Trên phương diện lí luận thì vấn đề nghiên cứu, khám phá thơ HữuThỉnh từ góc độ cảm hứng sử thi sẽ giúp chúng tôi có điều kiện để tìm hiểusoi chiếu thơ Hữu Thỉnh ở chiều sâu sáng tạo, để từ đó có thể khẳng địnhthêm các phương diện trong phong cách nghệ thuật cũng như các vấn đề vềthi pháp

1.3 Trên phương diện lịch sử văn học, Hữu Thỉnh có một vị trí quantrọng trong nền thơ Việt Nam hiện đại thời chống Mỹ Thật khó có thể hìnhdung diện mạo văn hoc Việt Nam thời kì này nếu thiếu đi tiếng thơ dạt dào

của Hữu Thỉnh Khẳng định như vậy bởi Hữu Thỉnh đã mang đến thơ ca một

hệ thống thi pháp, một giọng điệu riêng, tạo ra một bước ngoặt ở chặng cuốicủa thơ ca chống Mỹ

1.4 Hữu Thỉnh còn là một trong những tác giả tiêu biểu của thơ cachống Mỹ Ông cùng thời với Phạm Tiến Duật, Thanh Thảo, Nguyễn Duy,Lâm Thị Mỹ Dạ Thơ ông đã đi vào đời sống xã hội và được lựa chọn đưavào giảng dạy trong nhà trường, đồng thời còn được nhiều nhạc sỹ phổ nhạc.Nhiều bài thơ nổi tiếng sẽ còn ghi mãi dấu ấn của một thời không thể nàoquên, nó có giá trị bồi đắp cho muôn thế hệ về lòng yêu nước, về trách nhiệm,nghĩa vụ của công dân với Tổ quốc, về lòng tự hào dân tộc

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đi đến lựa chọn đề tài: Cảm

hứng sử thi trong thơ Hữu Thỉnh Qua đề tài này, chúng tôi hi vọng sẽ góp

thêm tiếng nói khẳng định những đóng góp quan trọng của Hữu Thỉnh đối vớithơ ca chống Mỹ nói riêng và nền thơ Việt trong quá trình hiện đại hóa nóichung

2 Lịch sử vấn đề

Năm 1963, Hữu Thỉnh tham gia vào cuộc kháng chiến chống Mỹ củadân tộc, đó là một quyết định lớn đã chính thức gắn bó cuộc đời Hữu Thỉnhvới thơ ca Bước vào cuộc chiến khi đó Hữu Thỉnh là một anh lính lái xe tănghăng hái, nhiệt tình Ông không chỉ cầm vũ khí chống lại quân thù mà còncầm bút để viết nên những vần thơ phản ánh sức mạnh , khí thế chiến đấu củatoàn dân tộc Bản thân nhà thơ tâm sự: “Chúng tôi được quăng vào khángchiến chống Mỹ và sống trong luồng xiết của nó” Hiện thực chiến trường trởthành một phần đời, một phần thơ ca của ông Hữu Thỉnh có cả một gia tàithơ là hiện thực khốc liệt của chiến tranh Kể từ đây, Hữu Thỉnh đi trên conđường sáng tác và đã gây được sự chú ý của nhiều cây bút, những nhà phêbình, nghiên cứu văn học

Có thể nói công trình nghiín cứu thơ Hữu Thỉnh một câch có hệ thống

vă công phu đầu tiín lă chuyín luận Thi phâp thơ Hữu Thỉnh của NguyễnNguyín Tản [63,130] Chuyín luận gồm 4 chương, “chương thứ nhất nhằmgiới thiệu khâi quât về thơ Hữu Thỉnh, còn lại ba chương lă để lần lượt giảiquyết ba nhiệm vụ quan trọng Thứ nhất, tìm hiểu con người với tư câch lă hạtnhđn cốt lõi của thế giới nghệ thuật; Thứ hai, tìm hiểu về không gian, thờigian, những hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật; vă cuối cùng lă tìm hiểunhững phương thức vă phương tiện tổ chức thế giới nghệ thuật như kết cấu,ngôn ngữ” [63,130,179]

Tìm hiểu về giọng điệu thơ Hữu Thỉnh trong băi viết “Nhđn đọc Từchiến hăo tới thănh phố” [65,135], Đăo Thâi Tôn đê đưa ra những đânh giâ

“sơ bộ” về thănh công vă hạn chế của tập thơ cùng tín của Hữu Thỉnh Tâcgiả của băi viết ngắn năy đê có những nhận xĩt đâng chú ý về giọng điệu củathơ Hữu Thỉnh: “…tôi đê thấy ở anh câi gì riíng trong giọng thơ, trong câchbiểu hiện Một trong những câi riíng đó lă sự vận dụng nhuần nhị chất liệuvăn học vă câch nói của tục ngữ ca dao Việt Nam đồng bằng Bắc Bộ”[65,135] Ở một chỗ khâc, Đăo Thâi Tôn đê có câi nhìn khâ sđu sắc: “NếuThanh Thảo trong trường ca của mình cho bạn đọc một câch nói mới, thậmchí tâo bạo trong thơ so với trước đó - một câch nói thông minh, sắc sảo lămngười đọc có cảm giâc rằng khi anh viết anh nghĩ rồi mới cảm thì Hữu Thỉnhdđn dê đằm thắm mượt mă vă thủ thỉ như quí mùa lăm cho người đọc đượccảm nhận ít khi phải qua khđu nghĩ ngợi Nếu Thanh Thảo hât bỉ cao thì HữuThỉnh hât bỉ trầm.” [65,135]

Nguyễn Trọng Tạo cũng đọc lại “Thư mùa đông” qua băi viết “HữuThỉnh, thănh phố hồn quí” [64,131] Trong băi viết khâ ngắn năy, NguyễnTrọng Tạo đê có những nhận xĩt đâng chú ý về phương diện giọng điệu Vẵng bắt mạch được “giọng” của Hữu Thỉnh trong sự so sânh với Thanh Thảo:

“Nếu như hồn thơ Thanh Thảo là những tia chớp từ trên trời xuống thì hồnthơ Hữu Thỉnh là sự xum xuê của cây cối từ đất lên” [64,131] Và tác giảcũng cho rằng: “Chính cái giọng nhà quê ấy đã tạo nên thần sắc cho thơ HữuThỉnh” [64,131].

Nguyễn Đăng Điệp cũng đã trình bày những suy nghĩ của mình về

“Hữu Thỉnh và quá trình tự đổi mới thơ” [15,30] Trong bài viết này, tác giả

đã chỉ ra những thay đổi cơ bản về giọng điệu thơ Hữu Thỉnh trước và sauchiến tranh, cũng như đưa ra đánh giá của mình về giọng điệu thơ của tác giả

Sự thay đổi về giọng điệu của thơ Hữu Thỉnh những năm sau chiến tranh sovới những năm chiến tranh đã được chỉ rõ: “Cái chất ru vỗ, ngọt ngào mangtính sử thi trong “Đường tới thành phố” và giai đoạn trước đó đã nhường chỗcho chất giọng ưu tư, chua chát đau đời” [15,30] Sự chuyển biến này có thểnhìn nhận một cách rõ ràng qua các phương diện: tư duy thơ và cấu trúc củahình tượng cái tôi trữ tình Thứ nhất: sự thay đổi về tư duy thơ: “Nếu trướcđây, điều quan tâm lớn nhất với Hữu Thỉnh nói riêng và các thi sĩ chống Mỹnói chung là lời tâm niệm “Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình”, thì ởchặng sau, cái nhìn của nhà thơ mang tính hướng nội rất sâu Những mảnh vỡtâm trạng, những lo âu khắc khoải, những bể dâu cuộc đời được nói đến mộtcách riết róng qua góc nhìn đời tư Không còn ở đây cái nhìn của chúng tôi

mà là cái nhìn của chính tôi” [15,30] Thứ hai: sự thay đổi về cấu trúc củahình tượng cái tôi trữ tình: “Đó là cái tôi đa diện mà mặt trội của nó là nhữngsuy tư về cõi người Đó không phải là cái tôi hiện lên trong quầng sáng sử thi

mà là hiện lên trong chính cuộc sống thô ráp thường ngày” [15,30] Về giọngđiệu thơ Hữu Thỉnh, tác giả cho rằng: “Thơ Hữu Thỉnh không nghiêng vềgam giọng sôi nổi, hào hùng mà nghiêng về trầm lắng” [15,30] Và trong cáitrầm lắng đó, người ta bắt gặp: “Cảm xúc đau đớn, xót xa thường trực tronghồn thơ Hữu Thỉnh hiện ra như một ám ảnh, trở thành nhịp mạnh trong cấu

trúc giọng điệu thơ anh Tuy nhiên, chiều sâu và nét riêng trong cái nhìn nghệthuật của Hữu Thỉnh chính là những suy tư không ngừng về nhân thế bằngchất giọng trầm lắng”.

Nguyễn Văn Tùng tìm hiểu về phong cách nghệ thuật thơ Hữu Thỉnhtrong bài viết “Phong cách nghệ thuật của nhà văn là gì” cũng đã lưu ý mộtkhía cạnh nổi bật trong phong cách nghệ thuật thơ của Hữu Thỉnh: “Phongcách nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh chủ yếu thể hiện ở phương diện ngôn ngữ”.Trong đó, tác giả bài viết cho phép nhận định của mình dừng chân ở hai mặtđáng chú ý Thứ nhất: “ngôn ngữ thơ Hữu Thỉnh thẩm thấu được nhiều vẻ đẹpcủa ngôn ngữ dân gian” Thứ hai: tính triết luận của ngôn ngữ thơ Hữu Thỉnh:

“Tính triết luận sâu sắc cũng là một đặc điểm nổi bật trong phong cách ngônngữ thơ Hữu Thỉnh Vì thế nhà thơ đã dâng tặng bạn đọc những cảm xúc đặcbiệt, những nhận thức mới mẻ về thế giới tâm hồn con người ẩn chứa baođiều bất ngờ thú vị”

Về mặt phong cách Lưu Khánh Thơ có lẽ là một trong những ngườiđầu tiên tiếp xúc và khám phá thơ Hữu Thỉnh Trong bài viết “Hữu Thỉnh -một phong cách thơ sáng tạo” [72,156], Lưu Khánh Thơ đã có những pháthiện đáng lưu tâm về thơ và trường ca của Hữu Thỉnh Theo đó, những điểmmạnh và yếu trong phong cách thơ Hữu Thỉnh được tác giả bài viết chỉ ra:

“Một trong những điểm làm thơ Hữu Thỉnh thành công là sự vận dụng nhuầnnhuyễn và biến đổi hợp lí, linh hoạt những câu ca dao, tục ngữ (…) Nét đặctrưng này cũng là một điểm mạnh và là yếu tố cơ bản hình thành cá tính thơHữu Thỉnh làm nên nét đặc sắc trong thơ anh (…) Vốn kiến thức phong phúnày làm thơ Hữu Thỉnh thêm giàu có, tạo thuận lợi cho những tìm tòi sáng tạocủa thơ anh Hữu Thỉnh tiếp thu truyền thống văn hóa dân tộc không nhữngchỉ là ở cách nói, cách ví von, so sánh, mà còn ở tư duy, cách liên tưởng độcđáo ở một âm hưởng xa xôi khó nhận biết Phải chăng sự ảnh hưởng đó là

nguyên nhân khiến cho Hữu Thỉnh có được những câu thơ hay, mới lạ trongdiễn đạt, bất ngờ trong cảm xúc?” [72,156].

Trần Mạnh Hảo đã đưa ra những biểu hiện về sở trường và phong cáchthơ Hữu Thỉnh: “Đâu phải cứ viết nhiều là dễ lan man, còn cứ viết ngắn thì dễhay cô đọng Hữu Thỉnh có khả năng làm ngược lại điều đó” [23,2];“…Chữnghĩa của ông khá chừng mực Do đó thơ ông ở bề sâu về thực chất có thểthoát được “tản mạn, tràn lan”” [23,52]; “Hữu Thỉnh suy tưởng bằng lãngmạn, lấy mơ mộng mà nghĩ ngợi, lấy cái hư mà diễn đạt cái thực, lấy cáibuâng quơ, thảng thốt mà rành mạch, mà bình tâm, lại biết lấy cái đau màthưởng ngoạn cái vui và ngược lại”; “Thực ra Hữu Thỉnh là nhà thơ của niềm

cô đơn…Cái vui của Hữu Thỉnh cũng là là cái vui hụt, âm bản của nỗi buồn…Khi đụng tới nỗi buồn, nỗi đau, Hữu Thỉnh thường có được thơ hay” [23,52]

Lí Hoài Thu cũng góp thêm cách đánh giá, khám phá riêng của mình vềthơ Hữu Thỉnh trong bài viết “Thơ Hữu Thỉnh, một hướng tìm tòi và sáng tạo

từ dân tộc đến hiện đại” [73,160] Tác giả đã có những đánh giá vô cùng quantrọng về một số thủ pháp nghệ thuật đặc trưng của thơ Hữu Thỉnh Thứ nhất:

sự ảnh hưởng của văn học và văn hóa dân gian: “Dù viết về chiến tranh haytình yêu, tâm trạng con người hay non sông, mây gió, thơ Hữu Thỉnh đềuthấm đẫm sắc vị dân gian Điều đó thể hiện trong cả cảm xúc, suy nghĩ lẫnchất liệu sáng tạo” [73,160] Theo tác giả, thơ Hữu Thỉnh chủ yếu vận dụng

từ văn hóa và văn học dân gian ở các nguồn sau: cảm hứng dân ca, sử dụnglại nguyên mẫu những câu ca dao (theo hướng tương đồng tương tác haytương phản, đối lập) Nhưng điều đó không hề tương đương với một sự biênsoạn giản đơn mà chúng ta có thể bắt gặp trơng thơ Hữu Thỉnh: “Hữu Thỉnhvừa rất có ý thức trong việc đi sâu khai thác cái hay cái đẹp của dân gian, dântộc, vừa biết dồn tâm lực, tài năng cho việc tìm kiếm, sáng tạo cái mới”

[73,160] Bởi lẽ, “với thơ ca dân gian, Hữu Thỉnh tiếp nhận tư tưởng nhânvăn, niềm cảm thông với từng số phận con người, nhưng anh biết gạt bớt phần

kể lể, thở than và thay vào đấy sự đong đầy của tâm trạng” [73,160] Lí HoàiThu cũng phát hiện một yếu tố rất đáng lưu tâm về phương diện nghệ thuậtcủa thơ Hữu Thỉnh: “Một trong những tiềm năng của hồn thơ Hữu Thỉnh là sựnhạy cảm của trực giác” Người viết cho rằng : “Sự kết hợp giữa cái vô hình

và cái hữu hình, cái cụ thể và cái trừu tượng không còn là thao tác xa lạ đốivới thơ hiện đại Điều quan trọng là anh phải tạo được cái riêng trên cơ sở củanguyên tắc chung ấy Hữu Thỉnh tỏ ra thuần thạo và có nhiều thành công trênphương diện này” [73,160].Và “đây chính là một đặc điểm thi pháp nổi trội,một ưu thế của thơ Hữu Thỉnh” Tóm lại, về đặc trưng nghệ thuật thơ HữuThỉnh, Lí Hoài Thu cho rằng: “Thơ anh có sự kết hợp giữa phẩm chất dân tộc

và tính hiện đại, giữa chiều sâu triết lí và xúc cảm tràn trào, giữa hiền hòalắng đọng và mãnh liệt sục sôi” [73,160]

Đỗ Quang Vinh cũng có nhận xét tương tự với Lưu Khánh Thơ vềphong cách phong cách nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh: “Vẫn là sự quan sát cực kỳtinh tế như thường thấy trong hàng loạt các bài thơ đã góp phần làm nên chândung thơ Hữu Thỉnh, để định hình một phong cách thơ dân tộc - hiện đại”[79,171] Trong bài viết “Hữu Thỉnh và quá trình tự đổi mới thơ” [79,30]

Qua việc khảo sát các bài viết, các công trình nghiên cứu về thơ HữuThỉnh , chúng tôi nhận thấy rằng các tác giả đã khai thác khá nhiều khía cạnh,vấn đề, có nhiều ý kiến khác nhau song hầu hết các tác giả đều thống nhất chorằng Hữu Thỉnh là một hiện tượng độc đáo của thơ ca Việt Nam hiện đại Sựxuất hiện của Hữu Thỉnh trên thi đàn đã làm cho thi ca của thế hệ các nhà thơtrẻ thời chống Mỹ thêm sôi nổi, cá tính Kế thừa những đóng góp, phát hiệncủa những người đi trước, trong công trình nghiên cứu này, chúng tôi tập

trung khai thác: Cảm hứng sử thi trong thơ Hữu Thỉnh với mong muốn tìm

tòi, phát hiện và góp thêm ý kiến khẳng định những đóng góp của Hữu Thỉnhtrên phương diện cảm hứng nghệ thuật.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Là toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Hữu Thỉnh, trong đó tập trung chủ yếuvào các tác phẩm trường ca

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu chủ yếu là thơ và trường ca Hữu Thỉnh, trong sosánh với những sáng tác của các tác giả khác

4 Mục đích nghiên cứu

Thông qua đề tài này, chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm ý kiến khẳng định

vị trí quan trọng và những đóng góp của Hữu Thỉnh trong nền thơ ca hiện đạiViệt Nam nói chung, nền thơ ca chống Mỹ nói riêng, để từ đó thấy rõ hơn vẻđẹp của một phong cách thơ độc đáo, cũng như làm rõ hơn các khía cạnh củathi pháp trong thơ ông

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở lí thuyết về cảm hứng thơ, luận văn vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

6 Những đóng góp của luận văn

Luận văn có thể đóng góp ở các phương diện:

Thứ nhất: Tiếp cận tác phẩm từ góc độ sử thi nhằm tìm hiểu và lý giải sâuhơn đặc điểm phong cách thơ Hữu Thỉnh

Thứ hai: Thông qua việc tiếp cận thơ Hữu Thỉnh, chỉ ra được những nétriêng độc đáo, những đóng góp về tư tưởng nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh Xácđịnh vị trí của Hữu Thỉnh trong thơ chống Mỹ nói riêng cũng như thơ hiện đạiViệt Nam nói chung.

Thứ ba: Luận văn đi sâu vào một khía cạnh có ý nghĩa xã hội rộng lớn đó

là cảm hứng sử thi của thơ ca, là cuộc chiến tranh hào hùng của dân tộc, đề tài

sẽ tác động không nhỏ đến lòng tự hào của dân tộc

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm có 03 chương:

Chương 1: Thơ Hữu Thỉnh từ góc nhìn sử thi

Chương 2: Cảm hứng sử thi và hình tượng trong thơ Hữu Thỉnh

Chương 3: Sự chi phối của cảm hứng sử thi đến các phương diện nghệ thuật

NỘI DUNG Chương 1 THƠ HỮU THỈNH TỪ GÓC NHÌN SỬ THI 1.1 Khái niệm sử thi và cảm hứng sử thi

1.1.1 Khái niệm sử thi

Sử thi là thuật ngữ văn học bắt nguồn từ tiếng Hy lạp cổ (epos) vốn cóhai nghĩa: Trong nghĩa rộng, nó là tự sự, một trong ba loại văn học: Tự sự, trữtình, kịch; Còn nghĩa hẹp, nó là sử thi truyền miệng hoặc thành văn Hiện naytrong đời sống lý luận văn học tồn tại hai cách hiểu về sử thi:

Thứ nhất, một số ý kiến cho rằng: Sử thi là thể loại Văn học được nảy

sinh và phát triển từ rất sớm, ngay từ khi chế độ công hữu nguyên thủy tan rã,bắt đầu hình thành xã hội bộ tộc, bộ lạc tiền giai cấp Những tác phẩm sử thi

vĩ đại ra đời trong giai đoạn đó là sự nối tiếp thần thoại và là bước chuyển từ

thế giới các vị thần sang thế giới con người Nó chỉ tồn tại trong xã hội cổ

đại, kéo dài đến thời trung cổ và thực sự biến mất trong các giai đoạn lịch sử tiếp theo Nói theo cách của Hêghen thì sử thi chỉ xuất hiện ở thời điểm gọi là

“Thế kỉ của những anh hùng” Có thể kể ra những tác phẩm sử thi tiêu biểu

như: Iliat, Ôđixe (Hy Lạp); Mahabharata, Ramayana (Ấn Độ); IliaMurômetx

(Nga); Nibêlnghen (Đức); Đăm San, Xing Nhã (Việt Nam)

Thứ hai, một số học giả khác - tiêu biểu là giáo sư G.N.Pospelop (Nga)

lại cho rằng: Sử thi là một loại hình thuộc thể tài lịch sử dân tộc tồn tại trong

suốt tiến trình văn học Trong giai đoạn phát triển ban đầu, xuất hiện các thể

tài lịch sử dân tộc miêu tả con người với quá trình tham gia tích cực vào các

sự kiện của đời sống xã hội; Đó là những anh hùng tiêu biểu cho sức mạnh và

vẻ đẹp của cả cộng đồng Thể tài này bộc lộ ở các tác phẩm xưa nhất thuộc

sáng tác nguyên hợp: : Iliat, Ôđixê, Mahabharata, Ramayana Trong

những giai đoạn phát triển xã hội muộn hơn, khi hình thành chế độ chính trị

của nhà nước quân chủ và trên cơ sở những hệ tư tưởng công dân tiến bộ, thể tài lịch sử dân tộc được triển khai ở nhiều bình diện mới và bộc lộ cả trong

những sáng tác thuộc phạm vi cá nhân Lúc này trong văn học các nước khác

nhau xuất hiện nhiều tác phẩm sử thi nối tiếp các sử thi cổ đại Những tácphẩm đó thuộc các thể loại khác nhau như tiểu thuyết, truyện vừa, truyện

ngắn, thơ, trường ca Ở Nga có tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình, Pie đệ

nhất (L Tônxxtôi), Thép đã tôi thế đấy (N Ôtxtrôpxki), Sông Đông êm đềm (Sôlôkhôp) có trường ca V.I Lê nin của Maiacôpxki Ở Việt Nam có tiểu

thuyết Sống mãi với thủ đô (Nguyễn Huy Tưởng), Cửa biển (Nguyên Hồng),

Vỡ bờ (Nguyễn Đình Thi) có thơ, trường ca của Tố Hữu, Thu Bồn, như:

Ta đi tới, Ba mươi năm đời ta có Đảng, Việt Bắc, Bài ca chim Chơ rao, Vách

đá Hồ Chí Minh

Như vậy, sử thi là một loại hình thuộc thể tài lịch sử - dân tộc, tồn tạitrong suốt tiến trình của lịch sử văn học nhân loại Cách hiểu này cho phép

các tác phẩm dù thuộc thể loại nào đi chăng nữa, nếu chúng mang nội dung

lịch sử dân tộc và hình thức biểu đạt tương ứng thì vẫn có thể coi là có tính chất sử thi Nói chính xác hơn, thì những đặc trưng cơ bản của sử thi cổ đại

dần dần được biến đổi, được các thể loại khác biến đổi và hấp thụ, để từ đóhình thành các thể loại mới như: Tiểu thuyết sử thi, truyện ngắn sử thi, thơ trữtình sử thi, trường ca sử thi Với cách hình dung này có thể hiểu sử thi chính

là một văn mạch chảy từ cội nguồn quá khứ của dân tộc đến vĩnh viễn

1.1.2 Cảm hứng sử thi

Khi Mác nói: “Con người sáng tạo theo qui luật của cái đẹp" thì cáiđẹp ở đây được hiểu theo nghĩa phổ quát mà ai cũng có khả năng tạo ra trongmọi hoạt động và hành vi của mình Từ cái đẹp đến nghệ thuật là cả một quátrình phát triển về tinh thần, tư tưởng và sự chuyển hóa chức năng trong hoạtđộng sáng tạo của con người Hơn nữa lao động nghệ thuật nói chung và sáng

tạo thơ văn nói riêng thuộc lĩnh vực sản xuất tinh thần theo phương thức cánhân, đơn lẻ Sản phẩm của nó cũng mang tính cá thể chứ không phải là sảnphẩm tập thể được làm ra hàng loạt như trong trong sản xuất vật chất Bởivậy, sáng tạo nghệ thuật đòi hỏi phải có tài năng, kể cả thiên tài.

Phương Lựu phân biệt: "Cảm hứng có thể có trong tất cả các ngành sảnxuất khi mà con người lao động hoàn toàn tự nguyện theo những mục đíchhoàn toàn phù hợp với lí tưởng và khả năng của mình Nhưng khác với thànhphẩm của tất cả các ngành lao động khác, tác phẩm văn học nghệ thuật cònchứa đựng tình cảm chủ quan của chủ thể sáng tạo" [39, 209 -210] Nói ngắngọn, cảm hứng trong các ngành lao động khác sẽ tan biến khi sản phẩm đãxong xuôi, còn trong sáng tạo nghệ thuật, cảm hứng vẫn được bảo lưu vàchuyển hóa vào tác phẩm Có thể nói, nếu không có cảm hứng thì không thể

có văn chương theo nghĩa đích thực của nó Điều này cũng không có gì lạ, bởichuyện văn chương là chuyện tình cảm (tình cảm nghệ thuật); nhà văn khôngthể sáng tác khi trong lòng họ đã nguội lạnh: "Sáng tác nghệ thuật không thểkhông có cảm hứng Viết văn là gan ruột, tâm huyết, chỉ bộc lộ những gì đãthực sự tràn đầy trong lòng, không thể cho ra những sản phẩm của một tâmhồn bằng lặng, vô vị, miễn cưỡng " [39,210] Tuy nhiên, không phải hễ cócảm hứng tuôn trào thì tất sẽ có nghệ thuật, điều này còn tùy thuộc vào nănglực chuyển hóa cảm hứng thành hình tượng của nhà văn nữa

Nhà thơ Xuân Diệu viết: "Khi tôi nói xúc cảm, tôi không chỉ nói rungđộng về tình cảm mà thôi, bởi vì người ta có thể rung động rất nhiều, thiết tha,chân thành đến ứa lệ, nhưng ra nước mắt chưa hẳn đã ra thơ Khi tôi nói xúccảm là rung động về vần điệu, hình tượng, âm thanh, một hứng thú sáng tạovậy" [9,123 -124] Có điều, không ai có thể phủ nhận được sự khởi phát banđầu trong sáng tạo nghệ thuật vẫn là cảm hứng

Vậy cảm hứng là gì? Theo V.Biê-lin-xky, cảm hứng là: "Trạng thái

phấn chấn cao độ của nhà văn do việc chiếm lĩnh được bản chất của cuộcsống mà họ miêu tả", là "sự thiết tha và nhiệt tình nồng cháy gợi lên bởi một

tư tưởng nào đó" và "cảm hứng biến sự nhận thức của trí tuệ về một tư tưởngnào đó trở thành lòng say mê đối với tư tưởng đó, trở thành năng lượng vàthành khát vọng nồng nhiệt" Từ điển Larousse (của Pháp) gọi cảm hứng lànhiệt tình sáng tạo (enthousiasme créateur) Từ điển Khang Hy (Trung Quốc)thì nói "hứng" là cảm xúc trước sự vật mà phát ra Sự thực thì cảm hứng chính

là thời điểm mà sức sống bên trong đã tích tụ, ấp ủ, lên men sáng tạo Đó làthời điểm mà ngọn lửa kỳ diệu của thơ ca bùng cháy khiến nghệ sĩ không thểkhông nói ra bằng lời

Cảm hứng sử thi trong thơ ca trước hết là tiếng nói của tình cảm: "Thơ

khởi phát từ lòng người ta" (Lê Quí Đôn), nó vốn dĩ đã mang yếu tố trữ tình.Nhưng trong một thời điểm lịch sử hào hùng của dân tộc, khi cảm hứng sử thitrở thành cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của các nhà thơ thì yếu tố trữ tìnhtất sẽ kết hợp với cảm hứng sử thi, tạo thành cảm hứng trữ tình - sử thi Ởnước ta, loại cảm hứng này được coi như một đặc điểm thi pháp chung củathơ ca kháng chiến, nhất là trong kháng chiến chống Mỹ Nhà nghiên cứuNguyễn Văn Long khẳng định: "Thơ kháng chiến chống Mỹ thuộc loại hìnhthơ cách mạng Nó là sự tiếp nối liền mạch dòng thơ kháng chiến chống Pháp

và thơ trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhưng đã đưa loại hìnhthơ cách mạng đến một bước phát triển cao, mà đặc điểm nổi bật là sự kết hợp

sử thi với trữ tình, tạo thành khuynh hướng trữ tình - sử thi" [75,12] Kháiniệm sử thi ở đây không đồng nhất với sử thi cổ đại, một thể loại tự sự kháchquan, có dung lượng lớn, kể hết mọi biểu hiện phong phú của đời sống nhưmột bách khoa toàn thư Khái niệm sử thi trong cảm hứng sử thi được hiểu làmột khuynh hướng cảm hứng ưu tiên cho chủ đề dân tộc, cho khí thế sục sôi

của một thời kỷ vẻ vang của cách mạng; xây dựng những con người tiêu biểucho ý chí, phẩm chất anh hùng mang tầm vóc lịch sử và thời đại; nó không chỉthể hiện ở nội dung thể tài mà còn ở quan điểm tiếp cận của nhà thơ với mọihiện tượng đời sống, là quan điểm cộng đồng Với khuynh hướng cảm hứngnày, các nhà thơ chống Mỹ đã sáng tạo nên những hình tượng đẹp, có chiềusâu về đất nước, về Đảng, về lãnh tụ và các tầng lớp nhân dân: bộ đội, thanhniên xung phong, phụ nữ, phụ lão, thiếu nhi, xã viên, công nhân, cán bộ đủcác ngành nghề Hầu như tất cả các tầng lớp nhân dân đều có đại diện củamình trong bức tranh văn học Cảm hứng sử thi tôn trọng và đề cao nguyên lývăn học phản ánh hiện thực, nó miêu tả một cách toàn diện các mặt của đờisống như lòng yêu nước, tinh thần chiến đấu, tinh thần đoàn kết cộng đồng,niềm lạc quan cách mạng, niềm tin vào lý tưởng cộng sản Phạm trù cái cao

cả thực sự trở thành phạm trù mỹ học cho các nhà thơ kháng chiến theo đuổi.Nhờ vậy, thơ chống Mỹ cố âm hưởng hào sảng, khỏe khoắn, luôn đem lạiniềm vui phơi phới, ấm áp cho người tiếp nhận Cảm hứng sử thi thường tạo

ra những tác phẩm có những đặc điểm chủ yếu sau đây;

Trước hết đó là những tác phẩm mang màu sắc hoành tráng, phản ánhhiện thực hào hùng của dân tộc cùng với những sự kiện lịch sử quan trọng có

ý nghĩa với toàn thể cộng đồng Nói như Hêghen: "Các sử thi thực sự độc đáođến nay cung cấp cho chúng ta một bức tranh tinh thần dân tộc một bứctranh toàn vẹn về các giai đoạn, ở đấy có ý thức và phẩm chất của ý thức".Nhìn vào thơ ca chống Mỹ ta thấy chưa bao giờ trong thơ lại bùng cháy tinhthần quật khởi chống ngoại xâm như ở thời kỳ này Và cũng chưa bao giờnghệ thuật tuyên truyền lại được đẩy đến đỉnh cao như thế; thơ thực sự trở

thành vũ khí xông trận: "Nam Bắc thi đua đánh giặc Mỹ/ Tiến lên! Toàn

thắng ắt về ta", "Tiến lên! Chiến sĩ đồng bào! / Bắc Nam sum họp, xuân nào vui hơn." (Hồ Chí Minh).

Tiếp theo, những tác phẩm ra đời từ cảm hứng sử thi bao giờ cũngdựng lên chân dung những tập thể và cá nhân với tư cách là hiện thân cho vẻđẹp và lợi ích của cả một cộng đồng, một dân tộc Đối tượng tìm tòi, phát hiệncủa thơ ca là những cái tiêu biểu cho cả một dân tộc hơn là cái riêng lẻ, khácbiệt Tố Hữu gọi chị Lý là "Người con gái Việt Nam ", Lê Anh Xuân nhìn anhgiải phóng quân từ "Dáng đứng Việt Nam", Dương Hương Ly viết về mẹ vớinhững nét tượng trưng cho đất nước: "Đất quê ta mênh mông, lòng mẹ rộng

vô cùng"

Sau cùng, cảm hứng sử thi qui định ngôn từ trong tác phẩm phải làngôn từ ngợi ca, giàu hình ảnh kỳ vĩ, giọng điệu phải hào hùng, sôi động;

cách xưng hô với nhân vật trữ tình phải thiết tha, trân trọng: "Hoan hô anh

giải phóng quân / Kính chào anh con người đẹp nhất", "Kính chào Người cất cánh bay cao /Như thiên thần bay giữa trời cao” (Tố Hữu).

Cảm hứng sử thi được coi là đặc trưng cơ bản của thể loại sử thi Khinói đến sử thi, anh hùng ca các nhà nghiên cứu cho rằng sử thi là “thể loại tự

sự miêu tả các sự kiện quan trọng, có ý nghĩa quyết định đối với đời sống tinhthần và vận mệnh của dân tộc và nhân dân”.Vì thế giọng văn của một tácphẩm sử thi cơ bản là giọng văn ngợi ca

Chúng ta có thể tìm thấy sự ngợi ca mang đậm cảm hứng sử thi trongnhiều tác phẩm hiện đại của thế giới và Việt Nam Trong những tác phẩm này

âm hưởng ngợi ca mang đậm chất sử thi được thể hiện rất rõ đặc biệt là ở vănhọc cách mạng, những tác phẩm viết về chiến tranh Trong thế giới thơ ca, sửthi là lĩnh vực khởi thủy, là bắt đầu

Vậy trước yêu cầu của lịch sử, sử thi là yếu tố chủ đạo trong nền văn họccách mạng, cảm hứng sử thi gắn với đời sống tinh thần xã hội, gắn với chấthào hùng của cuộc kháng chiến, như một môi trường dẫn truyền và cộng hưởngcảm xúc Cảm hứng sử thi là nền tảng của các tác phẩm về đề tài chiến tranh

1.2 Cảm hứng sử thi trong thơ ca chống Mỹ

Thơ ca chống Mỹ cứu nước có một vị trí quan trọng trong lịch sử vănhọc dân tộc Văn học thời kì này phát triển mạnh mẽ trên nhiều thể loại và đãhoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình Trong sự phát triển đó, không thểkhông kể đến thơ chống Mỹ đặc biệt là thơ của các nhà thơ trẻ thời kì này bởi

họ đã mang đến một tiếng thơ trẻ trung mới lạ chưa từng có trước đó của vănhọc dân tộc Thật khó có thể hình dung một cách đầy đủ cho diện mạo vănhọc dân tộc nếu thiếu đi mảng thơ của các nhà thơ trẻ thời chống Mỹ

Nhìn tổng thể, thơ chống Mỹ được hình thành từ nhiều thế hệ nhà thơ:Thế hệ nhà thơ xuất hiện từ trước cách mạng (Tố Hữu, Xuân Diệu, Chế LanViên…), thế hệ những nhà thơ trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Pháp(Hoàng Trung Thông, Nguyễn Đình Thi, Chính Hữu…) và thế hệ những nhàthơ trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Mỹ Mỗi thế hệ những nhà thơnói trên đều có những đóng góp đáng ghi nhận đối với nền thơ chống Mỹ.Bên cạnh đó, mỗi nhà thơ bằng phong cách riêng của mình đã đem đến mộtcách nhìn, cách cảm nhận riêng về cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại của dân tộc,nói lên được một phần hiện thực lớn lao của đất nước Tuy vậy cách nhìn,cách cảm nhận về chiến tranh như thế vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu nhậnthức và tình cảm của người đọc Bức tranh toàn cảnh về cuộc kháng chiến anhdũng của dân tộc vẫn còn khuyết đi một mảng quan trọng cần được bổ sung.Người đọc khao khát sự xuất hiện của những người trực tiếp ngoài chiến trậnnghĩa là những nhà thơ chiến sĩ, những con người vừa cầm súng vừa cầm bútviết về những trải nghiệm của chính bản thân nơi “đầu sóng ngọn gió” Hoàncảnh lịch sử cụ thể đó đã đưa tới sự hình thành, xuất hiện của một lớp nhà thơtrẻ như một sự đòi hỏi tất yếu của dân tộc và thời đại Đội ngũ những nhà thơtrẻ có mặt trên khắp các chiến trường, vừa cầm bút, vừa cầm súng họ đã mangđến nét tươi mới không dễ gì có được của thế hệ mình, làm cho thơ ca thêm

đậm đà tính cách Việt, tâm hồn Việt Bài ca ống cóng của Thanh Thảo vang lên như một lời tuyên ngôn của lớp trẻ khi bước vào trận”Bài ca của chúng

tôi/ Là bài ca ống cóng/ Hành trang quân giải phóng/ Đơn giản nhất trên đời” Có lẽ chỉ có thế hệ này chứ không phải ai khác mới nói được một điều

tưởng như nghịch lý “Giữa chiến trường, tiếng bom nghe rất nhỏ” (Phạm

Tiến Duật) Nếu không nếm trải thực tế chiến trường thì khó có thể có đượcsuy nghĩ như vậy Thế hệ nhà thơ chiến sĩ - nhà thơ trẻ xuất hiện từ đầu nhữngnăm 60, đặc biệt đông đảo trong thời kỳ chống Mỹ, đem lại cho thơ sức sángtạo mới, trẻ trung, trong sáng, gợi cảm, mà trong đó không ít tài năng đã sớmđược chú ý và khẳng định: Nguyễn Khoa Điềm, Lưu Quang Vũ, Bằng Việt,Phạm Tiến Duật, Hữu Thỉnh, Nguyễn Duy, Nguyễn Đức Mậu, Hoàng NhuậnCầm, Vương Trọng, Anh Ngọc, Thanh Thảo, Lê Anh Xuân Trong đội ngũđông đảo hàng vạn thanh niên cầm súng đi vào các chiến trường miền Nam,

đã nảy nở nhiều tài năng thơ như một nhu cầu tự ý thức và tự biểu hiện củathế hệ trẻ Đội ngũ được bổ sung liên tục từ quần chúng yêu thơ Tình cảmlớn lao đã trở thành nguồn mạch dồi dào cho cảm hứng thơ ca Và như vậy,đất nước ta có hẳn một thế hệ nhà thơ chống Mỹ, bởi vì trước khi làm thơ,trong khi làm thơ những nhà thơ ấy đã là những người lính, hoặc tình nguyệnsống như những người lính chống Mỹ Điều đáng quý hơn cả, thế hệ nhà thơnày đã nhận thức sâu sắc sứ mệnh lịch sử lớn lao của thế hệ mình, chọn mộtcon đường đi cho mình trong nhịp sống cuồn cuộn của dân tộc thời đánh Mỹ.Thế hệ này chứ không phải ai khác đã tự hiểu, tự nhận thức một cách đúngđắn con đường đi của mình Vừa cầm súng, vừa cầm bút họ đã viết về thế hệ

mình một cách trân trọng, tự hào: “Không có sách chúng tôi làm ra

sách/Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình” (Hữu Thỉnh) Sinh ra trong

lòng nôi cách mạng, được đào tạo trong mái trường XHCN, họ tha thiết tinyêu cách mạng và đang có mặt trên khắp các mặt trận sản xuất, chiến đấu

Với kiến thức học tập có hệ thống, lại có thêm hành trang của vốn thơ ca dântộc trên con đường rộng và dài của của nền thơ cách mạng, họ đã tự bồidưỡng cho bản thân về tư tưởng, tài năng, vốn sống để có thể đi xa trên conđường đó và thực sự trở thành nhà thơ cách mạng Tiếng thơ của họ trẻ trung

mà luôn trăn trở, nghĩ suy đầy trách nhiệm về Tổ quốc, về dân tộc Họ đã thật

sự vươn lên, khẳng định mình, vừa tiếp nối truyền thống các thế hệ trước, vừa

có những sáng tạo độc đáo làm nên những nét riêng biệt của thơ trẻ thờichống Mỹ

Trước yêu cầu của lịch sử, sử thi vẫn là yếu tố chủ đạo trong nền vănhọc cách mạng, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, sử thi là đời sống tinh thần

xã hội vốn gắn với tính chất hào hùng của cuộc kháng chiến như “một môi

trường dẫn truyền và cộng hưởng cảm xúc” Sử thi là âm hưởng chủ đạo của

thơ chống Mỹ

Cảm hứng sử thi là nền tảng của các trường ca và nhiều bài thơ về đềtài chiến tranh chống Mỹ, nhưng những trải nghiệm cá nhân của mỗi ngườinghệ sỹ làm thơ đã làm cho sự khái quát lịch sử có được cái nhìn cụ thể, xácthực và thấm thía hơn Giọng điệu thơ vô cùng đa dạng, có khi trầm lắng,hướng vào suy tư, có khi cất lên ở âm vực cao đầy hào sảng hoặc bay bổnglãng mạn Sự khẳng định dân tộc, ngợi ca sức mạnh của nhân dân thườngđược thể hiện qua những mất mát, hy sinh, nỗi đau thầm lặng của vô vàn conngười và bao nhiêu số phận Chân dung tinh thần của thế hệ trẻ đi qua cuộcchiến tranh được tô đậm ở sự lựa chọn dấn thân tự nguyện đầy tỉnh táo, niềmsay mê, háo hức đầy chất lãng mạn khi bước vào cuộc chiến tranh:

Chúng tôi đi không tiếc cuộc đời mình Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc?

Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc

(Những người đi tới biển - Thanh Thảo)

Tuổi trẻ biến trăm sông thành thác Dập tắt lửa chiến tranh bằng máu đời mình

(Thu Bồn)

Các nhà thơ nói về niềm tự hào và niềm vui chiến thắng, nhưng cũngnói nhiều hơn về những gian lao, sự chịu đựng và hy sinh của nhân dân, củađồng đội để hôm nay dân tộc đến được cái đích cuối cùng của cả một hànhtrình dài dặc Trong các trường ca, nổi bật lên là hình tượng nhân dân, vừatrong những hình ảnh khái quát, biểu tượng, vừa trong những chân dung cụthể của nhiều con người Đó là người mẹ, người chị ở hậu phương, là người lính

lái xe tăng, xạ thủ trung liên, người lính đánh bộc phá trong Đường tới

- Dù chỉ gốc sim thôi dù chỉ gốc sim cằn Anh ôm súng bò lên với trái tim tình nguyện.

Nhân dân trong trường ca Những người đi tới biển của Thanh Thảo là

những ông Chín, thím Ba, anh Út ở một vùng địa hình bám trụ, đó cũng còn

là nhân dân trong những biểu tượng cao cả, mang dáng vẻ kỳ vĩ của huyềnthoại, nhưng lại hết sức giản dị, gần gũi:

- Khi các thần tiên đã an nghỉ cuối trời Nhân dân tôi khởi lên tự phù sa vất vả

- Mồ hôi vã một trời sao trên đất

- Và cứ thế, nhân dân thường ít nói Như mẹ tôi lặng lẽ suốt đời

Và cứ thế, nhân dân cao vòi vọi Hơn cả những ngôi sao cô độc giữa trời

Chân dung thế hệ trẻ đã được khắc họa rất sinh động trong thơ trẻ thời

kỳ kháng chiến chống Mỹ, giờ đây tiếp tục được miêu tả phong phú hơn, sâuhơn ở cả những chi tiết, sự việc cụ thể của những gian lao và hy sinh, và ở cảnhững suy tư trải nghiệm trong thế giới nội tâm tạo nên bức chân dung tinhthần của họ:

- Để lại trong rừng những gì quý nhất Mất mọi thứ để nhân dân không mất

(Phạm Tiến Duật - Đi trong rừng)

- Ngày sinh nhật bắt đầu bằng cơn sốt

Cổ đắng khô ngồi thở trên đỉnh dốc Bạn mở bi đông nhường hớp nước cuối cùng Hớp nước cuối cùng giữa cơn sốt đầu tiên Ngày sinh nhật tuổi 25 mình được uống

(Thanh Thảo - Những người đi tới biển)

Cảm hứng sử thi cũng còn được tiếp tục khai thác trong những trường

ca về lịch sử (Những ngọn sóng mặt trời, Những nghĩa sĩ Cần Giuộc của Thanh Thảo), về đất nước trong cuộc hồi sinh và xây dựng hôm nay (Sức bền

của đất của Hữu Thỉnh, Trầm tích của Hoàng Trần Cương, Ba dan khát của

Thu Bồn)

Thơ là tiếng nói của lịch sử nên khi đất nước có giặc ngoại xâm thì lợiích của dân tộc và nhân dân hòa làm một, sự nghiệp giải phóng dân tộc đồng

thời là sự nghiệp giải phóng con người Như một lẽ tự nhiên, văn học nóichung và thơ chống Mỹ nói riêng đã ưu tiên đặt vấn đề tự do độc lập lên trênhết, vì lợi ích của Tổ quốc Có thể thấy những dấu hiệu đổi mới này thể hiệntrước hết ở lớp nhà thơ đứng ở mũi nhọn cuộc chiến đấu, đối mặt với gian laothử thách, trực tiếp xáp mặt với kẻ thù Bên cạnh cái cao cả, anh hùng, vĩ đạiđược phóng chiếu hết chiều kích vốn là thế mạnh của sử thi, cảm hứng sử thitrong các tác phẩm cũng nhiều trăn trở, dằn vặt của con người trước sự chọnlựa: Sống - chết, được - mất, chiến thắng - hy sinh… Con người được nhìnnhận từ nhiều bình diện, thơ nói nhiều hơn nỗi đau của con người do chiếntranh, buồn vui một đời người trong cuộc sống, những nỗi niềm ẩn chứa bêntrong chưa dễ tỏ bày Thực tiễn cuộc kháng chiến chống Mỹ tác động mạnhvào cảm xúc nhà thơ Thơ chống Mỹ có dáng dấp một dàn đồng ca, một dànhợp xướng lớn bởi nó được sinh thành trong một bối cảnh tinh thần đặc biệt

của “Những năm đất nước có chung tâm hồn, có chung khuôn mặt” (Chế Lan

Viên), và khi nhà thơ “tự hát” thì cũng ý thức được:

Nhưng giọng anh đơn lẻ Sánh sao bằng đồng ca

(Nhớ đồng ca, hát đồng ca-Phạm Tiến Duật)

Nhưng ngay trong dàn đồng ca ấy đã bắt đầu hé mở góc nhìn khác khá

đa dạng và nhiều chiều về cuộc sống qua các trường ca viết sau chiến tranh

Thu Bồn đóng góp Ba-dan khát (1977); Thanh Thảo cùngNhững người đi tới

biển (1977), Những ngọn sóng mặt trời, Đêm trên cát, Khối vuông ru-bích;

Trần Vũ Mai viết Ở làng Phước Hậu (1978), Hữu Thỉnh sáng tác Đường tới

thành phố (1979), Sức bền của đất, Trường ca biển; Nguyễn Đức Mậu chiêm

nghiệm về cống hiến, hy sinh của người lính trong Trường ca sư đoàn (1980), Trần Mạnh Hảo viết Mặt trời trong lòng đất, Đất nước hình tia chớp; Trần Đăng Khoa mang đến Khúc hát người anh hùng)

Cảm hứng sử thi tạo cho nhà thơ tâm thế trữ tình với tư cách phát ngôncho cả dân tộc, đất nước, nhân dân Những năm thơ kháng chiến chống Mỹ làchặng đường ghi lại quá trình trưởng thành về ý thức của thế hệ trẻ đã đi quasuốt một cuộc chiến tranh dữ dội và quyết liệt Từ cái náo nức, say sưa vớicảm hứng lãng mạn buổi ban đầu, đến sự trải nghiệm suy tư trong giai đoạncuối của cuộc chiến tranh Thơ trẻ chống Mỹ đã đem đến nguồn cảm hứng sửthi lớn lao và kì vĩ.

1.3 Các yếu tố tạo nên cảm hứng sử thi trong thơ Hữu Thỉnh

Nhiều nhà văn nổi tiếng trên thế giới đã từng tham gia trực tiếp vào cáccuộc đấu tranh lịch sử dân tộc và các tác phẩm của họ đều mang hơi thở cáccuộc chiến đấu như L.Tônxtôi một “tấm gương phản ánh cách mạng Nga” (cách gọi của Lênin) ở thế kỷ XIX Thời đại của L.Tônxtôi đó là một thời đạiđầy sục sôi, đầy biến cố xã hội, giai đoạn khủng hoảng trầm trọng của chế độ nông nô, giai đoạn phát triển của bão táp chủ nghĩa tư bản, giai đoạn cách mạng tư sản nông dân, giai đoạn bước đầu của đấu tranh chính trị của giai cấp

vô sản thời đại lịch sử ấy trở thành nền tảng quan trọng để L.Tônxtôi cho ra

đời những tác phẩm Cuộc đột kích, cuộc gặp gỡ ở đơn vị, những người

Côdăc, Anna Karênina, Phục sinh Nổi bật nhất là tác phẩm Chiến tranh

và hòa bình đã phản ánh tinh thần Cách mạng Nga dâng cao sau chiến thắng

Napôlêông, đã thể hiện một cách đầy đủ cảm hứng nghệ thuật của L.Tônxtôi

Cuộc cách mạng tháng Mười Nga không chỉ tạo ra những biến đổi lớnlao đối với lịch sử nước Nga nói riêng và thế giới nói chung mà còn tạo ramột động lực mạnh mẽ hình thành nên đội ngũ sáng tác mới của nước Nga XôViết Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng đánh giá, cuộc Cách mạng Tháng Mườigiống như mặt trời chói lọi, chiếu sáng khắp năm châu, thức tỉnh hàng triệungười bị áp bức, bóc lột trên trái đất Trong lịch sử loài người chưa từng cócuộc cách mạng nào có ý nghĩa to lớn và sâu sa như thế Những tiền đề lịch

sử quan trọng ấy đã hình thành nên những tên tuổi nghệ thuật lớn như: M.Gorki, V Maiakôpxki, M Sôlôkhôp, Pauxtôpxki, K Ximônốp nhìn chungtác phẩm của họ đều mang đậm cảm hứng thời đại, cùng thể hiện một thế giớitinh thần cảu người Xô Viết vô cùng phong phú và đa dạng

Ở Việt Nam, năm 1945, Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, đã thổi mộtluồng gió mới đến tiến trình văn học dân tộc đang trên con đường định hình

và trưởng thành ở thế ký XX Sự xuất hiện của nhiều cây bút đã làm cho nềnvăn học bừng sáng mạnh mẽ ở nhiều phương diện khác nhau từ thể loại, đềtài, cảm hứng sáng tác những cây bút như Tố Hữu, Quang Dũng, HoàngCầm, Nguyễn Đình Thi, Chính Hữu sự hiện diện của họ đem đến cho vănhọc tiếng nói mới mẻ, với ý thức đi tìm tiếng nói nghệ thuật mới của thời đại

Bước sang giai đoạn lịch sử mới, thời kì kháng chiến chống thực dânPháp và đế quốc Mỹ, văn học tiếp tục ghi nhận, bổ sung một lực lượng sángtác hùng hậu, mạnh mẽ Văn học có sự bao quát hiện thực đời sống, đặc biệt

là tái hiện lại cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc Trong cuộc kháng chiến

chống thực dân Pháp, những cây bút như Tố Hữu, Chế Lan Viên, Huy Cận,Xuân Diệu đã mang đến cho văn học những nguồn cảm hứng nghệ thuậtmới mẻ thiết tha và trang nghiêm Ngay cả những cây bút văn xuôi nhưNguyên Ngọc, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Tuân sáng tác của họ cũngmang đậm cảm hứng sử thi và tinh thần lãng mạn Đến cuộc kháng chiếnchống Mỹ, nền văn học được dịp chứng kiến một cuộc “ra trận” của đông đảonhững cây bút trẻ tài hoa, giàu nhiệt huyết Đó là những con người “Lưng đeogươm, tay mềm mại bút hoa” Khác với nhà văn, nhà thơ thời kỳ trước, các câybút trẻ giai đoạn này mang một tiếng nói mới, thể hiện những nguồn cảmhứng nghệ thuật dồi dào, vừa trong sáng, tươi trẻ, lại vừa khỏe khoắn đầy tựtin.

Như vậy, rõ ràng, thời đại lịch sử vừa là điều kiện thai nghén nhữngngười nghệ sỹ, vừa là nhân tố góp phần hình thành những nguồn cảm hứngtrong sáng tác của họ, cho nên ở mỗi thời đại khác nhau các cây bút lại thểhiện những nguồn cảm hứng đặc sắc của thời đại đó

Hữu Thỉnh sinh ra và lớn lên đúng vào lúc những năm tháng cam gonhất của lịch sử dân tộc Năm 1963 nhà thơ vào bộ đội Tăng thiết giáp và làmlính lái xe tăng Một năm sau đó, cuộc chiến tranh vệ quốc bước vào thời kỳkhốc liệt, dữ dội nhất, buộc chúng ta phải phát huy cao độ sức mạnh tinh thầncủa toàn dân tộc, để tiếp sức cho cuộc chiến đấu

Chính hiện thực đời sống chống Mỹ, với tất cả sự cam go, ác liệt của

nó, đã đặt ra cho văn học nhiệm vụ phải thể hiện một cách chân thực, đúngvới tầm vóc lớn lao của nó Đó vừa là yêu cầu của lịch sử, vừa là đòi hỏi củathời đại Hơn bao giờ hết các nhà văn, nhà thơ đã xác định đây là thách thứccao nhất mà mỗi người nghệ sỹ chân chính cần phải vượt qua để làm tròn sứmệnh cao cả trước nhân dân và Tổ quốc Thời kỳ này thơ được gọi là “binhchủng mũi nhọn” Sự nhanh nhạy và kịp thời của nền thơ ca hiện đại nóngbỏng tính thời sự, hừng hực tinh thần chiến đấu, đã nhanh chóng nhập cuộc

tham gia vào cuộc chiến đấu của toàn dân tộc Suốt một thời gian dài, các thế

hệ nhà thơ đã tiếp bước nhau dàn quân trên mọi mặt trận với cảm hứng chủđạo là thể hiện khát vọng độc lập, tự do và chủ nghĩa anh hùng cách mạng củacon người Việt Nam trong thời đại chống Mỹ

Nhìn vào diện mạo chung thì thơ chống Mỹ được hình thành bởi hai thế

hệ cơ bản Thứ nhất là thế hệ nhà thơ xuất thân từ trước Cách mạng Thứ hai

là thế hệ nhà thơ trẻ sinh ra và lớn lên dưới mái trường xã hội chủ nghĩa HữuThỉnh thuộc thế hệ thứ hai Là người được lớn lên sau Cách mạng, được traudồi tri thức văn hóa trong nhà trường của chế độ mới, Hữu Thỉnh đã đi thẳngtới cuộc kháng chiến của dân tộc với ý chí, tinh thần sục sôi nhiệt huyết củatuổi trẻ Chính Hữu Thỉnh đã tự nhận con đường đời thơ của ông thực sự hìnhthành trong những năm tháng chiến tranh chống Mỹ Đối mặt với gian khổ và

cả sự hy sinh mất mát, khi đó Hữu Thỉnh tự nhận thấy con đường thơ khôngthể lý tưởng hóa cuộc chiến đấu Vì thế ông không chấp nhận thơ như một thứdây trang kim, óng ánh nữa:

Thơ không phải thứ dây bìm trang trí Kéo nhòe đi những dễ cây tứa nhựa Bão động rừng sao thơ chỉ rung rinh?

(Đường tới thành phố)

Giai đoạn này, thơ Hữu Thỉnh cũng như nhiều nhà thơ khác, thiên vềchất sâu lắng, tỉnh táo hơn là chất thi vị, hồn nhiên như trước đây Trong cácsáng tác của mình, Hữu Thỉnh nói nhiều đến người mẹ, người lính Đó lànhững hình tượng thơ mang ý nghĩa khái quát và xu hướng chung của chặngcuối trong nền thơ trẻ Hơn nữa, vào những năm 1973, thì khuynh hướngmuốn phản ánh những mảng hiện thực lớn của chiến tranh để tổng kết chặngđường đấu tranh vẻ vang của dân tộc đã thôi thúc các nhà thơ trẻ chống Mỹviết thể loại trường ca Hữu Thỉnh đóng góp vào bản hòa ca hào hùng đó

trường ca Đường tới thành phố Sáng tác quan trọng này, khẳng định bản

lĩnh nghệ thuật của ông trên con đường thơ của mình và chính thức đóng đinhcái tên Hữu Thỉnh vào nền thơ ca Việt Nam hiện đại

Những năm tháng sau chiến tranh, cho dù sự ác liệt, dữ dội đã qua đinhưng cảm hứng sử thi vẫn luôn là nguồn cảm hứng chính đối với Hữu Thỉnh.Lúc này ông tiếp tục chặng hành trình mới đến với các tuyến đảo Đông Bắc.Sống khá lâu ở Bạch Long Vĩ, rồi lại tham gia trận Biên Giới năm 1979 đã

tạo tiền đề để Hữu Thỉnh cho ra đời tập Trường ca Biển Biển trong thơ Hữu

Thỉnh gắn bó thật nhiều kỉ niệm, ở đó có tình yêu quê hương đất nước, tìnhanh em ruột thịt và tình yêu:

Đảo vắng cỏ non vẫn biết mùa xuân đến Khi trông bờ ngắm một lá thư thăm Biển xanh quá ước gì anh gói được Nhờ con tàu bè bạn đến tay em

1.3.2 Xúc cảm về Quê hương, Đất nước

Các nhà nghiên lý luận văn học cũng nhận thấy ngoài những ẩn ức tuổithơ ảnh hưởng đáng kể đến người sáng tác, còn có một nhân tố nữa đó là “tínhđịa văn hóa” Trong dân gian từ xa xưa tồn tại quan niệm “địa linh nhân kiệt”.Quê hương đã trao hồn gửi vía cho các thi nhân để họ tạo nên điệu hồn riêngcủa mình đây là một phương diện quan trọng, mà chúng ta không thể bỏ qua

Như chúng ta đã thấy mảnh đất Xứ Nghệ vốn nổi tiếng với các câu hát đòđưa, hát ví dặm, hát phường vải, hát ru, đã nuôi dưỡng tâm hồn và tài năng rấtnhiều nhà văn, nhà thơ kiệt xuất như: Hồ Xuân Hương, Phan Bội Châu và chủtịch Hồ Chí Minh sóng biển Quy Nhơn mãnh liệt, nồng nàn góp phần tạonên một hồn thơ Xuân Diệu “thiết tha, rạo rực, băn khoăn” Huế ngọt ngào,Huế mộng, Huế mơ đem đến cho chúng ta một giọng điệu tâm tình, thươngmến qua trang thơ Tố Hữu

Hữu Thỉnh cũng vậy, hình bóng quê hương in đậm trong tâm hồn nhàthơ! Nhà thơ Hữu Thỉnh quê gốc ở làng Phú Vinh, huyện Tam Dương, tỉnhVĩnh Phúc Đây là miền đất trung du lưu giữ và ngưng đọng nền văn hóa lâuđời như: văn hóa xứ Đoài với hát trống quân, hát Soong Cô của người dân tộcSán Dìu Nơi đây còn là mảnh đất của nhiều lễ hội truyền thống độc đáo,phải nhắc đến lễ hội Chọi Trâu (Hải Lựu), Đúc Bụt (Đồng Tĩnh), Kéo Soong(Hương Canh) và rất nhiều làng nghề thủ công khác Hữu Thỉnh trong bàiviết “Nghĩ về những tác phẩm đậm đà bản sắc dân tộc” đã tâm sự: “Quê tôi ởthôn Phú Vinh, xã Duy Phiên, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc Đó là mộtlàng trung du ở dưới chân núi Tam Đảo Làng tôi ngày xưa nghèo lắm, vìmiền đất thiếu nước và bạc màu Nơi đây lưu giữ nhiều phong tục cổ, tiếng cổ

và cả những di tích đền chùa Rất nhiều truyền thuyết dân gian sinh ra từ vùngđất cổ này Khi xưa khi chưa có mương tưới nước, người ta đào những cáichuôm để lấy nước mưa Thế mà ngay cả những ao chuôm ấy cũng được thầnthánh hóa là bước chân Thánh Gióng Cái giếng giữa làng cũng chất chứa baohuyền thoại Làng tôi dựa lưng vào những đồi trung du lúp xúp kéo dài mãitới chân núi Tam Đảo Còn phía trước là cánh đồng rộng mênh mông ”[68] Có thể thấy ngay từ nhỏ tâm hồn nhà thơ Hữu Thỉnh đã được nuôidưỡng bằng những quan niệm đạo đức đậm đà vốn văn hóa dân gian truyềnthống Các câu hát xoan, hát ghẹo, mà nhà thơ được nghe từ những người

thợ cấy, thợ cày hát đối nhau, trong các buổi đưa cơm cho mẹ ở ngoài đồngcũng trở thành vốn liếng hết sức quý giá với Hữu Thỉnh Sau này những câuhát dân ca nồng hậu tình người luôn biến hóa, ẩn mình vào những vân thơbay bổng, sâu xa:

Ai đưa đò tình Dạt vào bến lở Còn lại mình anh Gom từng mảnh vỡ

vỡ chiếc đĩa liền bị thằng Tây bóp cổ đến gần nghẹt thở, có lần bị đánh nhừ tửchỉ vì giặt quần áo mạnh tay quá làm vỡ mất chiếc khuy cúc Có lẽ vậy màcậu bé Hữu Thỉnh rất sớm nhận ra cảnh mất nước, chiến tranh khổ cực nhưthế nào, hiểu bằng xương, bằng thịt, bằng máu của bao người thân quêhương Những tháng ngày đó đã tôi luyện nơi Hữu Thỉnh một bản lĩnh, mộtsức chịu đựng, lòng căm thù giặc sâu sắc của những người con đất Việt khiđất nước có chiến tranh, tạo thành nguồn cảm hứng lớn trong thơ ca của ông,nguồn cảm hứng về quê hương, Tổ quốc, nguồn cảm hứng sử thi lớn lao trongmạch nguồn văn học

1.3.3 Vốn sống chiến trường

Kinh nghiệm sống, những gì mà nhà văn đã nhìn thấy và trải qua, những

sự kiện mà nhà văn đó tham dự, những con người, những số phận mà tâm lý và

hành động khiến cho nhà văn chú ý Tất cả những điều đó đều là cội nguồncho những dự đồ sáng tạo và cho những khái quát của nhà văn, là cơ sở nảysinh những tác phẩm nghệ thuật của người nghệ sĩ Với Hữu Thỉnh điều đóhoàn toàn đúng Năm 1963, khi Hữu Thỉnh 21 tuổi đã quyết định vào bộ đội

và được học lái xe tăng Cuộc đời người lính tưởng ngắn ngủi, chóng vánh, aingờ Hữu Thỉnh đã gắn bó với cuộc đời người lính gần 27 năm Từ ngườilính, Hữu Thỉnh đã bước vào thi ca bằng sự trong trẻo và tràn đầy nhiệt huyết

Bàn chân người lính, nhà thơ Hữu Thỉnh đã trải qua: Chiến trườngđường 9 Nam Lào, Khe Sanh, Quảng Trị, Tây Nguyên, chiến dịch Hồ ChíMinh với tư cách là phóng viên mặt trận Được sống, chiến đấu và cầm búttrong những năm tháng cam go, khốc liệt và bão lửa nhất của cuộc chiếntranh, thơ Hữu Thỉnh đã chạm được vào luồng xiết của dân tộc và số phậndân tộc đã được thể hiện một cách sống động qua hồn thơ nhạy cảm củangười lính lái xe tăng này

Có một điều rất hiển nhiên là, cái có ảnh hưởng với sáng tạo nghệ thuậtkhông phải là cái được nhìn thấy một cách đơn thuần, nó là cái được nhậnthức một cách tích cực, cái đã trở thành một bộ phận cái tôi tinh thần củangười nghệ sĩ hiện thực chiến trường với Hữu Thỉnh không chỉ là chứngkiến tận mắt mà còn là sự trải nghiệm sâu sắc và sống hết mình với cuộc sống

ấy Chính Hữu Thỉnh đã tâm sự, chúng tôi được “quăng vào cuộc kháng chiếnchống Mỹ và sống trong luồng xiết của nó” Theo cách nói củaM.B.Khrapchenco, hiện thực chiến trường đã trở thành “một bộ phận của cáitôi”, một phần cuộc đời và thơ ca Hữu Thỉnh Cuộc đời người lính gian nan

và hiện thực cuộc chiến tranh khốc liệt tạo cho tác giả một vốn sống phongphú, sâu sắc Đây là sự tích lũy, là cơ sở cho sự ra đời và thành công của các

tác phẩm Sức bền của đất, Đường tới thành phố, Trường ca Biển và những

bài thơ khác về chiến tranh của Hữu Thỉnh

Sau chiến tranh chống Mỹ, Hữu Thỉnh vẫn tiếp tục chặng hành trìnhđến với các tuyến đảo Đông Bắc Nhà thơ đã sống khá lâu ở Bạch Long Vĩ,

rồi tham gia trận Biên Giới năm 1979 Đó là vốn sống để ông viết Trường ca

Biển Để có trường ca này, để có thể ghi lại cuộc đời phong phú và dữ dội của

người lính trong chiến tranh, Hữu Thỉnh đã vận dụng hết nội lực, tự bồi dắp,

tự trăn trở, tự hoàn thiện khả năng cảm nhận và thể hiện chính mình

Phải chăng cuộc sống chiến trường của người lính, kinh nghiệm từngtrải, sự trải nghiệm của người lính, đã tạo nên một trong nguồn cảm hứng sửthi đặc biệt của thơ Hữu Thỉnh Nó tạo nên chiều sâu của thơ ca như lời thổ lộcủa Hữu Thỉnh “tôi rất tin thơ là kinh nghiệm sống”

Tiểu kết chương 1

Hữu Thỉnh là nhà thơ trưởng thành trong những năm cuối của cuộckháng chiến chống Mỹ cứu nước vĩ đại của dân tộc Thơ Hữu Thỉnh thể hiện tưtưởng, tình cảm phong cách và tài năng nghệ thuật của nhà thơ Đọc thơ ông tanhận ra những góc nhìn của thời đại dân tộc- góc nhìn sử thi luôn vận độngphát triển không ngừng với những đề tài lớn, tình cảm lớn với quê hương, đấtnước, gia đình, người thân; Về những năm tháng chiến tranh gian khổ mà anhdũng của đời lính, về tình yêu và những suy ngẫm, triết luận sâu sắc về cuộcđời Con đường thơ ông vận động và phát triển không ngừng gắn với nhữngbiến động to lớn của đất nước Đó là sự vận động phát triển của cái tôi chiến sỹ

- thi sĩ với tình cảm và lý tưởng cao đẹp mang màu sắc sử thi cao cả

Chương 2 CẢM HỨNG SỬ THI VÀ HÌNH TƯỢNG

TRONG THƠ HỮU THỈNH 2.1 Những cảm hứng chủ đạo

Theo “Từ điển thuât ngữ văn học” thì cảm hứng chủ đạo là”trạng thái

tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một

tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm” [58, 32].

Thuật ngữ cảm hứng chủ đạo lúc đầu chỉ yếu tố nhiệt tình say say sưadiễn thuyết, sau chỉ trạng thái mê đắm khi xuất hiện tứ thơ Về sau nữa lí luậnvăn học xem cảm hứng chủ đạo là một yếu tố của bản thân nghệ thuật, củathái độ tư tưởng xúc cảm ở người nghệ sĩ đối với thế giới được mô tả Cảmhứng chủ đạo luôn có sự thống nhất giữa đề tài và tư tưởng của tác phẩm.Cảm hứng chủ đạo đem lại cho tác phẩm một không khí xúc cảm tinh thầnnhất định, thống nhất tất cả các cấp độ và yếu tố của nội dung tác phẩm

Đối với với các nghệ sĩ chân chính thì cảm hứng chủ đạo là yếu tố cực kì

quan trọng Nhà văn, nhà lí luận phê bình Biêlinxki xem “cảm hứng chủ đạo

như là điều kiện không thể thiếu đối với sự ra đời của một tác phẩm đích thực” [51,38] Theo ông cảm hứng có tác dụng “biến sự chiếm lĩnh thuần túy trí óc đối với tư tưởng thành tình yêu đối với tư tưởng, một tình yêu mạnh mẽ, một khát vọng nhiệt thành” [58,32 ] Theo tác giả Nguyễn Bá Thành trong

cuốn Tư duy thơ hiện đại Việt Nam thì cảm hứng có ảnh hưởng sâu sắc đến

tư duy thơ Tác giả cho rằng: “Tư duy thơ là tư duy sáng tạo trong một trạng

thái đầy cảm hứng Cảm hứng không chỉ là năng lượng của tư duy mà còn là đối tượng nhận thức của tư duy và được kết tinh thành hình tượng”.

Tóm lại, cảm hứng chủ đạo là một yếu tố quan trong trong quá trình sángtác Nó có ý nghĩa khởi xướng, thúc đẩy quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ,

nó biến những suy nghĩ, ý tưởng bên trong của người nghệ sĩ thành tác phẩm

và trở thành yếu tố nội tại của tác phẩm Tìm hiểu tư duy thơ của một nhà thơkhông thể không chú ý đến cảm hứng chủ đạo trong những sáng tác của nhàthơ đó

Như vậy, cốt lõi của cảm hứng là tư tưởng, là quan niệm của nhà thơ vềthế giới, về cuộc sống xung quanh Tuy nhiên, cảm hứng chủ đạo và tư tưởngcủa một nghệ sĩ không phải là những khái niệm chung chung, trừu tượng haynhững cảm xúc vụn vặt mà hóa thân trong thế giới hình tượng nghệ thuật củanhà thơ Lớn lên trong chiếc nôi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, hiện thực ấy

đã thôi thúc nhà thơ Hữu Thỉnh lấy tâm hồn mình phản ánh lịch sử, nhìn vàotâm hồn mình để viết về cuộc sống con người, viết về quê hương, đất nướctrong bão lửa chiến tranh Sau này khi đất nước hòa bình, với phẩm chất củamột người lính luôn đi tiên phong trong mọi lĩnh vực, cảm hứng của thơ HữuThỉnh vẫn gắn với mọi biến động đổi thay của xã hội Dù đất nước ở thờichiến hay chặng lùi sau, âm hưởng sử thi luôn đậm đà trong thơ Hữu Thỉnh

2.1.1 Cảm hứng về chiến tranh và người lính

Đọc toàn bộ thơ Hữu Thỉnh, ta nhận thấy ông thật sự là một tài năngvăn học Tài năng đó là kết quả của một quá trình “ nhập cuộc, dấn thân” ( Từdùng của tác giả) sâu sắc vào đời sống Những tác phẩm thơ viết về chiến

tranh gồm các tập Tiếng hát trong rừng ( bài viết sớm nhất vào năm 1968, bài muộn nhất vào năm 1982), trường ca Sức bền của đất ( viết xong dịp tết 1975), trường ca Đường tới thành phố ( viết từ tháng 8/1977, hoàn thành

tháng 4/1978) Cảm hứng chủ đạo là cảm hứng về Đất nước, Nhân dân, vềcuộc chiến đấu chống kẻ thù Mỹ Ngụy Một đất nước, nhân dân với khát vọng

tự do, thống nhất, đoàn tụ và chính vì khát vọng cao đẹp ấy mà bất chấp bao

thử thách, hy sinh Tiếng hát trong rừng chủ yếu ghi lại cảm xúc của nhà thơ

khi ở tuyến đường Trường Sơn Những bài thơ ngắn trong tập thơ có ý nghĩa

như sự chuẩn bị, tạo đà cho cảm xúc dài hơi của trường ca Có thể coi Sức

bền của đất là bước trung chuyển từ những bài thơ ngắn sang trường ca dài

hơi và hoành tráng, bao quát một phạm vi đời sống và tâm hồn con

người-Trường ca Đường tới thành phố người-Trường ca Sức bền của đất có quy mô nhỏ ( (

gồm 188 câu thơ) vơi ba ca khúc “ Mẹ chiến hào”, “ Đất đai truyền thuyết”, “Những đứa con và những bài hát mới” ghi lại tâm tình của người lính cáchmạng đang chốt ở nơi tiền tiêu hàng ngày giáp mặt quân thù anh suy tư vềnguồn gốc sức mạnh của bản thân và đồng đội- sức mạnh nhận từ lòng đất

Mẹ, từ đất đai, từ các thế hệ đi trước, từ nếp sống văn hóa dân tộc Đường tới

thành phố là cột mốc đánh dấu sự chín muồi trong ý thức về thể loại, tập

trung đầy đủ, hoàn thiện nhất những đòi hỏi mà thể loại trường ca cần phải

có Đây là trường ca dài nhất của Hữu Thỉnh, gồm 5 chương, dài 1539 câuthơ, là bản tổng kết chiến tranh bằng thơ ca, cho ta hình dung chặng cuối cùng

đi tới đích toàn thắng của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ ( Sauhiệp định Pa-ri 1/1973 đến 30/4/1975) Nó là bản “tổng phổ” của biết baocảnh ngộ, cùng những hy sinh chịu đựng và suy tư trăn trở của nhân dân vĩđại Tất cả mọi mảng khối của hiện thực rộng lớn đó không tồn tại trongtrường ca này một cách rời rạc, chắp vá mà được liên kết gắn bó keo sơn bằngsợi dây cảm xúc và mạch suy nghĩ, liên tưởng của nhà thơ Biểu hiện trên bềmặt là chương này gọi chương kia, khúc này gọi khúc khác Tác giả như mộtngười chỉ huy tài ba điều khiển một giàn nhạc giao hưởng thơ với nhiềugiọng, nhiều bè mà vẫn mạch lạc, nhất quán, nhuần nhuyễn

Cuộc kháng chiến chống Mỹ vừa là hiện thực khốc liệt, vừa là thế giớiquan để người nghệ sỹ vận dụng tài năng của mình để tạo nên những tácphẩm có giá trị, phản ánh tầm vóc lớn lao của lịch sử dân tộc Chiến tranhxâm lược Việt Nam là một bộ phận trong chiến lược toàn cầu phản cách mạngcủa đế quốc Mỹ chống chủ nghĩa xã hội và phong trào giải phóng dân tộc

Chúng dùng bom đạn, tiền của hòng tiêu diệt bằng được phong trào yêu nướccủa nhân dân ta, thôn tính miền Nam, chia cắt lâu dài đất nước ta, biến miềnNam thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của Mỹ… Đất nước ta trởthành nơi diễn ra cuộc đụng đầu lịch sử to lớn.

Với quyết tâm phi thường, cả dân tộc cùng ra trận Cuộc kháng chiếnchống Mỹ cứu nước trở thành cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện Ngườingười cùng tham gia kháng chiến, phụ nữ “ba đảm đang”, thanh niên “ba sẵnsàng”, nông dân “tay cày, tay súng”, công nhân “tay búa, tay súng” “Tất cảcho tiền tuyến, tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược”

Nằm trọn trong 30 năm kháng chiến trường kỳ chống giặc ngoại xâmgiành tự do, độc lập, văn học Việt Nam 1945-1975 là nền văn học: “phảnánh kháng chiến và phục vụ kháng chiến” [48,22] Đối tượng của nền vănhọc này là hiện thực đầy những biến cố trọng đại của hai cuộc chiến tranh vệquốc oanh liệt và hào hùng Chủ thể của nền văn học ấy là cái ta cộng đồng,dân tộc, giai cấp chứ không phải là cái tôi cá nhân như ở giai đoạn văn họctrước 1945

Viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước là một trong nhữngnhiệm vụ hàng đầu của nền văn học và của thi ca Cách mạng Đó không chỉ làđòi hỏi của thời đại mà còn là sự thôi thúc bên trong của chính các nhà thơ

Có thể nói, một trong những cảm hứng nổi bật nhất trong thơ Hữu Thỉnh làcảm hứng về cuộc chiến tranh và người lính cách mạng

Khi cuộc chiến tranh mở rộng khắp các chiến trường từ Bắc tới Nam,

từ vùng núi đến đồng bằng, cũng là lúc Hữu Thỉnh cùng nhiều nhà thơ trẻkhác ba lô nhập cuộc Những vần thơ của anh theo dấu chân người lính trẻhành quân suốt chiều dài đất nước Cuộc kháng chiến chống Mỹ là một hiệnthực hoành tráng khơi dậy ở Hữu Thỉnh những cảm hứng trực tiếp về cuộcchiến tranh gian khổ mà hào hùng, vĩ đại và qua đó phát hiện ra chính bản