chuyen de xã hội cổ đại

Các ngành kinh tế nông nghiệp, chăn nuôi, thủ công nghiệp ở phương Đông đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của xã hội có giai cấp và nhà nước ởphương Đông ra đời từ rất sớm.. Tuy n

CHUYÊN ĐỀ 1

XÃ HỘI CỔ ĐẠI ( 4 tiết)

A NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ

I ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ

1 Các quốc gia cổ đại phương Đông

Các quốc gia cổ đại phương Đông bao gồm Ai Cập, khu vực Lưỡng Hà,

Trung Quốc và Ấn Độ cổ đại

Vị trí: Các quốc gia cổn đại phương Đông có vị trí nằm trên lưu vực cácdòng sông lớn như: sông Nin ở Ai Cập; sông Tigơrơ và Ơphơrat ở Lưỡng Hà;sông Ấn và sông Hằng bồi đắp đồng bằng miền Bắc Ấn Độ; lưu vực sôngHoàng Hà và sông Trường Giang tạo nên đồng bằng Hoa Bắc, Hoa Trung vàHoa Nam ở Trung Quốc rộng lớn Ở đây có điều kiện kiện thiên nhiên hết sứcthuận lợi cho đời sống của con người Những đồng bằng ven sông rộng, đất phù

sa ven sông phì nhiêu, vừa màu mỡ, vừa mềm xốp, rất dễ cày bừa và canh tác.Hàng năm, mực nước trên các triền sông dâng cao, phủ lên các chân ruộng thấpmột lượng đất phù sa màu mỡ, rất thuận lợi cho việc gieo trồng các loại câylương thực và tưới nước

Các dòng sông đem lại những ưu đãi cho con người, nhưng đồng thời cũnggây nên nhiều tai họa Vì thế,ngay từ buổi sơ khai, ngươic ta đã biết làm thủylợi: đắp đê ngăn lữ, đào hố và kênh,máng dẫn nước Công việc trị thủy khiếnmọi người liên kết với nhau, gắn bó với nhau trong tổ chức công xã

Do có điều kiện tự nhiên thuận lợi, nhờ những tiến bộ về mặt công cụ sảnxuất và thủy lợi, cư dân trên lưu vực các con sông lớn vùng ven bờ sông Nin vàkhu vực Lưỡng Hà đã bắt đầu biết trồng lúa Họ đã biết trồng mỗi năm hai vụ lúa

Cư dân trên lực vực các dòng sông lớn ở châu Á và châu Phi sống chủ yếubằng nghề nông và sự phát triển của các ngành kinh tế nông nghiệp tưới nước Đây

là ngành kinh tế quan trọng, chủ yếu, là cơ sở kinh tế của tất cả các quốc gia cổ đạiphương Đông Sự phát triển của nền kinh tế nông nghiệp dựa trên công tác thủy lợichính là nền tảng dẫn đến sự hình thành những đặc điểm riêng về chính trị, xã hội

và văn hóa của các quốc gia này

Cơ sở kinh tế của xã hội lấy nghề nông làm gốc Ngoài ra, các cư dân nôngnghiệp cổ còn kết hợp nuôi gia súc, làm đồ gốm và dệt vải để đáp ứng nhu cầuhàng ngày của mình Họ tiến hành trao đổi sản phẩm giữa các vùng khác nhau Đó

là những ngành kinh tế bổ trợ cho nghề nông

Các ngành kinh tế nông nghiệp, chăn nuôi, thủ công nghiệp ở phương Đông

đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của xã hội có giai cấp và nhà nước ởphương Đông ra đời từ rất sớm

2 Các quốc gia cổ đại phương Tây

Hình thành trên hai bán đải lớn- bán đảo Ban Căng và Italia cùng rất nhiềuđảo nhỏ, các quốc gia Hi Lạp và Rô ma nhìn ra Địa Trung Hải, đối diện với cácquốc gia cổ đại phương Đông ở vùng Tây Á và Bắc Phi Điều kiện tự nhiên củacác quốc gia cổ đại phương Tây này là một sự tương phản với các đồng bằng docác dòng sông lớn tạo nên của các quốc gia cổ đại phương Đông

Cảnh sông, núi, biển ở vùng Địa Trung Hải rất đẹp đẽ, muôn màu, khí hậu

ấm áp, trong lành Phần lớn lãnh thổ là núi và cao nguyên Đất đai canh tác ở đâyvừa ít, vừa thiếu màu mỡ, phần lớn là đất đồi, khô cứng Chỉ có vùng đồng bằngPêlôp ône ở miền Nam bán đảo Ban Căng và đồng bằng sông Pô ở Bắc Italia làtương đối màu mỡ và trù phú Do đó, lưỡi , lưỡi cày bằng đồng không có tác dụng;

Đầu thiên niên kỷ I TCM, cư dân vùng Địa Trung Hải bắt đầu biết chế tạocông cụ bằng sắt Nhờ có đồ sắt xuất hiện, diện tích canh tác tăng lên, việc trồngtrọt mới có kết qua Tuy nhiên, những vùng đất mềm và tốt mới có thể trồng lúa,còn phần lớn là đất đồi chỉ thích hợp cho việc trồng cây ăn quả và cây lâu niên như: nho, ôlui, cam, chanh… Con người phải gian khổ khai phá từng mảnh đất, phải

lao động khó nhọc mới bảo đảm được một phần lương thực Lúa mì ở HiLapj vàRôma phần lớn phải nhập từ bên ngoài.

Thiếu đất để canh tác nông nghiệp nhưng thiên nhiên lại ưu đãi cho người HiLạp và Rôma khoáng sản, gỗ quý và nhiều loại cây công nghiệp có giá trị

Nhờ công cụ bằng sắt, thủ công nghiệp có điều kiện phát triển mạnh mẽ.Chế rượu nho là một nghề cổ truyền của người Hi Lạp và Rôma Các nghề luyệnkim, thuộc da, làm đồ mỹ nghệ, đồ gốm cũng rất nổi tiếng Trong các xưởng thủcông nghiệp xuất hiện các thợ giỏi có khả năng đúc, trạm trổ,làm đồ trang sức bằngvàng, bạc tinh xảo Nhiều xưởng có quy mô khá lớn, có sự chuyên môn hóa giữacác ngành nghề

Người HI Lạp và Rôma sống trên những hòn đảo ở gần nhau,bờ biển khúckhuỷu, tạo ra nhiều vịnh, nhiều hải cảng tự nhiên, an toàn cho sự đi lại của thuyền

Sự phát triển của các nghề thủ công nghiệp lầm cho sản xuất hàng hóa tăng nhanhcùng với những điều kiện địa lý tự nhiên thuận lợi đã làm cho ngành thươngnghiệp được phát triển, quan hệ thương mại được mở rộng Người Hi Lạp và Rômađem các sản phẩm của mình như rượu nho, dầu ôliu, đỗ mỹ nghệ, đồ dùng kimloại, đồ gốm… đi bán ở mọi miền ven Địa Trung Hải Sản phẩm mua về là lúa mì,súc vật, lông thú từ vùng Hắc Hải, Ai Cập… tơ lụa, hương liệu từ các nướcphương Đông

Thương mại phát đạt đã thúc đẩy sự mở rộng và lưu thông tiền tệ và các hoạtđộng tín dụng Tiền tệ ra đời Mỗi bang đều đúc tiền riêng của mình

Như vậy, nền kinh tế của các nhà nước vùng Địa Trung Hải phát triển nhanhchóng và đath được trình độ cao Đó là nền kinh tế hàng hóa – tiền tệ cổ đại dựatrên sự phát triển của các ngành công thương nghiệp Hi Lạp và Rôma sớm trởthành các quốc gia giàu mạnh

II QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NHÀ NƯỚC VÀ THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ

1 Quá trình hình thành nhà nước

Sản xuất phát triển tất yếu dẫn đến sự phân hóa xã hội Trên cơ sở đó giaicấp và Nhà nước đã ra đời Tuy nhiên, quá trình ra đời của Nhà nước diễn ra ở mỗinơi lại không giống nhau.

Nếu như các quốc gia cổ đại phương Đông, Nhà nước được hình thành từ rấtsớm nhưng lại trên cơ sở trình độ phát triển tương đối thấp của sức sản xuất thì ởkhu vực Địa Trung Hải, Nhà nước được hình thành muộn hơn và trên cơ sở mộtlực lượng sản xuất phát triển cao hơn nhiều

Ở phương Đông: Những điều kiện tự nhiên thuận lợi và sự phát triển kinh

tế của các ngành kinh tế nông nghiệp tưới nước, chăn nuôi, thủ công nghiệp ởphương Đông đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của xã hội có giai cấp và nhànước ở phương Đông từ rất sớm khoảng từ thiên niên kỷ thứ IV đến thiên niên kỷthứ III trước công nguyên Đây là những nhà nước ra đời sớm nhất thế giới, sớmhơn so với các nhà nước cổ đại phương Tây tới 1000 năm

Nhà nước cổ đại phương Đông ra đời trên cơ sở liên kết các thị tộc, bộ lạc

và liên minh bộ lạc, trong đó quan hệ thân tộc và những truyền thống của xã hộinguyên thủy vẫn được bảo tồn Ở các quốc gia cổ đại phương Đông, do nhu cầusản xuất nông nghiệp, người ta buộc phải liên kết với nhau để khai phá đất đai và

do nhu cầu trị thủy và làm thủy lợi, các công xã liên kết với nhau thành công xã thịtộc Sự liên kết đó được củng cố và gắn bó chặt chẽ với nhau hơn nhờ quan hệhuyết tộc Vậy sự ra đời của nhà nước cổ đại phương Đông dựa trên các yếu tố cơbản sau:

- Kinh tế nông nghiệp phát triển sớm và cho năng suất cao, xuất hiện của cải

dư thừa ngay từ khi chưa có đồ sắt

- Do nhu cầu của công tác trị thủy các dòng sông và xây dựng các công trìnhthủy lợi đã làm cho những người nông dân ở những vùng gắn bó với nhau và ràngbuộc với nhau trong khuôn khổ của công xã nông thôn Vì công tác thủy lợi đòi hỏi

phải có sự hợp sức và sáng tạo.

- Về mặt xã hội: Do sản xuất phát triển tất yếu dẫn đến sự phân hóa xã hội,xuất hiện kẻ giàu, người nghèo, quý tộc và bình dân Trên cơ sở đó dẫn đến sựxuất hiện của giai cấp

Rõ ràng, do những điều kiện kinh tế - xã hội ở các quốc gia cổ đại phươngĐông, sau khi xã hội nguyên thủy tan rã đã hình thành nên sự ra đời của Nhà nước

ở phương Đông từ rất sớm: Từ thiên niên kỷ IV TCN đến cuối thiên niên kỷ IIITCN: Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ và Trung Quốc lần lượt ra đời

Ở phương Tây: Do điều kiện tự nhiên cách trở, có nhiều đồi núi chia cắt đất

đai thành nhiều vùng nhỏ, không có điều kiện tập trung đông dân cư ở một nơi.Mặt khác, do sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế công thương đã dẫn đến hìnhthành nhanh chóng hàng chục nước nhỏ Mỗi vùng, mỗi bán đảo là giang sơn củamột bộ lạc Khi xã hội có giai cấp hình thành thì đây cũng là một nước Mỗi thànhviên là công dân của nước mình Nước thì nhỏ, nghề buôn bán lại phát triển nên cưdân sống tập trung ở các thành thị Thành thị có phố xá, lâu đài, đền thờ, sân vậnđộng, nhà hát và quan trọng hơn có bến cảng và người ta gọi các nước này là thịquốc

Về mặt xã hội: nền kinh tế công thương là giữa chủ nô và giữa các công dân

tự do với nhau không giàng buộc bởi những quan hệ huyết thống, những tôn tị, trật

tự của bộ lạc mà là quan hệ trao đổi buôn bán, tự do Quá trình hình thành các nhànước thành bang là quá trình thủ tiêu hoàn toàn các tàn tích của chế độ nguyênthủy, hình thành chế độ đẳng cấp xã hội trên cơ sở địa vị kinh tế giàu – nghèo vàphân chia hành chính theo địa vực

2 Thể chế chính trị

Ở phương Đông: Do xã hội có giai cấp được hình thành từ liên minh bộ lạc,

nhiều bộ lạc có quan hệ thân thuộc với nhau, liên kết với nhau do nhu cầu trị thủy

và xây dựng các công trình thủy lợi Nhà nước được lập ra để điều hành và quản lý

xã hội Cơ cấu và bộ máy nhà nước đó mang tính chất của một nhà nước chuyênchế trung ương tập quyền Đứng đầu nhà nước là Vua

Vua là hiện thân cho sự tập hợp hay thống nhẩt lãnh thổ và tập trung quyềnlực Vua là người đứng đầu quan lại và tăng lữ, có quyền tối cao, tuyệt đối

+ Quyền lực của vua: nắm cả pháp quyền và thần quyền Để cai trị nông dâncông xã và nô lệ, vua đã dựa vào quý tộc và tôn giáo, bắt mọi người phải phụctùng Vua tự coi mình là người đại diện của thần thánh ở dưới trần gian, người chủtối cao của đất nước, tự quyết định mọi chính sách và công việc Vua trở thànhvua chuyên chế Ở mỗi quốc gia, vua có những tên gọi khác nhau: Ai cập gọi làPha ra ôn;Lươngx Hà gọi là Enxi và Trung Quốc gọi là Thiên tử

+ Cơ cấu này mang tính chất của một nhà nước chuyên chế trung ương tậpquyền, vua là người có quyền lực tối cao, tự coi mình là người tối thượng

Do những điều kinh kinh tế - xã hội ở các quốc gia cổ đại phương Đông đãhình thành nên nhà nước đều mang tính chất thống nhất và tập quyền với một thểchế chính trị duy nhất, đó là chế độ quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền

Ở phương Tây:

Quá trình hình thành các nhà nước thành bang là quá trình thủ tiêu hoàn toàncác tàn tích của chế độ nguyên thủy, hình thành chế độ đẳng cấp xã hội trên cơ sởđịa vị kinh tế (giàu – nghèo) và phân chia hành chính theo địa vực Đồng thời vớiviệc xóa bỏ quan hệ thân tộc và địa vị của quý tộc thị tộc là mở rộng quyền tự dodân chủ cả các tầng lớp có của mà không cần biết đến nguồn gốc xuất thân Kếtquả của những cuộc cải cách và đấu tranh đó đã thiết lập được một bộ máy nhànước hoàn toàn dựa trên quan hệ địa vực – hành chính với một thể chế mang tínhchất dân chủ cộng hòa

Thể chế này, dù dưới hình thức dân chủ chủ nô hay cộng hòa quý tộc đều có

một đặc điểm chung, đó là không có vua chuyên chế và quyền hành tập trung vàoBan chấp chính để điều hành công việc của nhà nước một cách tập thể.

+ Ở Aten (Hi Lạp) gọi là nhà nước N n dân ch ch nô ền dân chủ chủ nô ủ chủ nô ủ chủ nô : cơ quan quyềnlực cao nhất là Hội đồng công dân gồm tất cả nam giới từ 18 tuổi trở lên Đại hộithảo luận và quyết định những vấn đề quan trọng của nhà nước bằng cách biểuquyết đa số

Cơ quan quan trọng thứ hai là Hội đồng 500 đại biểu Hội đồng 500 đại biểu.Thành viên của cơ quan này được bầu bằng cách bốc thăm theo đơn vị hành chính

Ở Aten còn có Tòa án hội thẩm gồm 6000 người và chia làm nhiều ban.Như vậy, chính quyền Aten thuộc về các công dân Aten Đây là Nhà nướctheo thể chế cộng hòa mang tính chất dân chủ

+ Ở Rôma, năm 500 TCN, chế độ cộng hòa được thiết lập gọi là nhà nước

"Cộng hòa quý tộc Rôma" : Vua bị phế truất, quyền hành trong nước do Hội đồngđại biểu quý tộc là Viện Nguyên lão nắm giữ Viện có quyết định ra những chínhsách về hành chính, ngân sách, ngoại giao, tôn giáo Viện Nguyên lão cử ra haichấp chính quan đứng đầu nhà nước để điều hành đất nước Họ bình đẳng với nhau

về quyền lực, cùng bàn bạc giải quyết công việc Trong trường hợp quốc gia cólâm nguy Một trong hai người được cử làm độc tài, có quyền tối cao Bên cạnhchấp chính quan còn có các quan Bảo dân được tham gia Viện Nguyên lão, cóquyền giám sát mọi chủ trương liên quân đến quyền lợi của người bình dân

III VỀ CƠ CẤU VÀ QUAN HỆ XÃ HỘI

Ở phương Đông: Xã hội cổ đại phương Đông phân hóa thành các tầng lớp:

+ Nông dân công xã: Do sản xuất đóng vai trò chủ đạo, nên bộ phận đông

đảo nhẩt và có vai trò chủ yếu trong sản xuất ở các nước phương Đông là nông dâncông xã Họ nhận ruộng đất để canh tác và nộp thuế Nông dân công xã là lựclượng chủ yếu trong xã hội

+Tầng lớp quý tộc: bao gồm các quan lại ở trung ương và địa phương, những

người chỉ huy quân đội và quý tộc tăng lữ, vốn xuất thân từ những bô lão đứng đầucác thị tộc, bộ lạc Những người này vừa giàu có và có quyền thế Họ sống sungsướng dựa trên sự bóc lột nông dân bằng tô, thuế Họ thu thuế trực tiếp của nôngdân dướ quyền hoăc nhận bổng lộc của nhà nước cũng do thu thuế Đây là giai cấpthống trị xã hội

+ Nô lệ: là tầng lớp thấp nhất trong xã hội Họ có nguồn gốc chủ yếu lànhững tù binh bị bắt trong chiến tranh hay những nông dân nghèo không trả nợđược Họ chuyên làm làm những công việc nặng nhọc, chủ yếu phục vụ, hầu hạtầng lớp quý tộc

Ở phương Tây: Xã hội cổ đại phương Tây phân hóa thành các tầng lớp:

+ Tầng lớp chủ nô: Do sự phát triển mạnh mẽ của các ngành kinh tế công

thương nghiệp đã hình thành một bộ phận nhỏ dân cư là những chủ xưởng, chủ cácthuyền buôn hay trang trại giàu có Đó là chủ nô Họ có thế lực về kinh tế và chínhtrị, họ sống cực kỳ sung sướng trong những dinh thự lộng lẫy nhưng lại không hềlao động chân tay Chủ nô chỉ làm việc trong những lĩnh vực nghệ thuật, khoa họchay chính trị Họ sử dụng và bóc lột sức lao động của người nô lệ

+Tầng lớp bình dân: là những người dân tự do, có nghề nghiệp và chút tài

sản riêng để tự sinh sống bằng lao động của chính mình Song phần đông họ lạithích rong chơi, an nhàn, sống nhờ trợ cấp xã hội hoặc phụ thuộc vào các chủ nôgiàu có, kinh miệt lao động chân tay

+ Nô lệ: đây là lực lượng lao động chính trong xã hội, họ là người nướcngoài, số đông là tù binh , bị bắt đồi đem ra chợ bán như súc vật Số lượng nô lệ ở

Hi Lạp và Rôma rất đông đảo Nô lệ không có quyền có gia đình riêng và tài sảnriêng Chủ nô có toàn quyền đối với thân phận của nô lệ

Như vậy, Nô lệ đã trở thành một lực lượng quan trọng trong xã hội Họchính là những người đảm bảo sự sống, sự tồn tại và phát triển của xã hội nhưng

lại bị khinh bỉ và loại trừ Những cuộc khởi nghĩa và đấu tranh của nô lệ đã thườngxuyên diễn ra ở các nước cổ đại Phương Tây.

B TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức

Sau khi học xong chuyên đề, học sinh:

- Trình bày được được những đặc điểm về điều kiện tự nhiên và sự phát triểncủa các ngành kinh tế dẫn đến quá trình hình thành sự xuất hiện các quốc gia cổ đại

ở phương Đông và phương Tây Giải thích được vì sao các quốc gia cổ đại phươngĐông lại ra đời sớm hơn phương Tây

- Phân tích được những đặc điểm của quá trình hình thành xã hội có giai cấp

và nhà nước, cơ cấu xã hội, tổ chức bộ máy nhà nước và đời sống xã hội ở cácquốc gia cổ đại

- Trình bày được thành tựu chính của nền văn hóa cổ đại phương Đông vàphương Tây về các lĩnh vực : lịch, chữ viết, khoa học, văn học, kiến trúc, điêukhắc

2 Kĩ năng

- Rèn luyện kỹ năng xác định vị trí các quốc gia cổ đại trên lược đồ

- Rèn luyện kĩ năng phân tích, so sánh, đánh giá các sự kiện lịch sử

- Kĩ năng khai thác kênh hình có liên quan đến chuyên đề

- Thực hành bộ môn lịch sử: khai thác kênh hình có liên quan đến nội dungchuyên đề

- Xác định và giải quyết mối liên hệ, ảnh hưởng, tác động giữa các sựkiện lịch sử với nhau: điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội dẫn đến

sự hình thành và ra đời nhà nước cổ đại phương Đông và phương Tây

- So sánh, phân tích các sự kiện, nội dung về sự giống và khác nhau giữa các quốc gia cổ đại phương Đông và Phương Tây: Điều kiện tự nhiên, chế độ chính trị

- xã hội, tổ chức bộ máy nhà nước…

II CHUẨN BỊ CỦA GV VÀ HS

1 Chuẩn bị của GV

- Bản đồ các quốc gia cổ đại

- Bản đồ thế giới hiện nay

- Tranh ảnh nói về những thành tựu văn hóa của các quốc gia cổ đại phươngĐông và phương Tây

- Các tư liệu tham khảo khác

2 Chuẩn bị của HS

- Sưu tầm các tranh ảnh có liên quan đến văn hóa cổ đại

III THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ

1 Giáo viên giới thiệu:

Thời cổ đại, con người đứng trước ngưỡng cửa của thời đại có giai cấp vànhà nước đầu tiên trong lịch sử Vậy điều kiện nào dẫn đến hình thành quốc gia cổđại Quá trình hình thành được diễn ra như thế nào? Có đặc điểm gì? Chuyên đềnày sẽ giúp ta tìm hiểu về vấn đề này

1 Các hoạt động học tập

TIẾT 1

Ngày dạy Lớp

I ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ CỦA CÁC QUỐC GIA CỔ ĐẠI PHƯƠNG ĐÔNG VÀ PHƯƠNG TÂY

1 Điều kiện tự nhiên

- Giáo viên chia HS thành các nhóm nhỏ Yêu cầu từng nhóm đọc đoạn thông tin dưới đây kết hợp với quan sát các hình để hoàn thành phiếu học tập

Vào cuối thời nguyên thủy, cư dân ở lưu vực những dòng sông lớn như sông Nin ở Ai Cập, sông Ơ-phơ-rát và sông Ti-gơ-rơ ở Lưỡng Hà, sông Ấn và sông Hằng ở Ấn Độ, sông Hoàng Hà và sông Trường Giang ở Trung Quốc ngày càng đông Ở đây có những điều kiện thiên nhiên thuận lợi như : đồng bằng ven sông rộng, đất đai phì nhiêu, khí hậu ấm nóng Điều kiện trên thích hợp cho việc gieo trồng các loại cây lương thực Do gần sông nên hàng năm cư dân phải đương đầu với thiên tai, lũ lụt Từ cuối thiên niên kỉ IV đến đầu thiên niên kỉ III TCN, những quốc gia cổ đại phương Đông đầu tiên đã hình thành ở Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn

Độ và Trung Quốc ngày nay.

Nhìn trên bản đồ thế giới, ta sẽ thấy ở miền Nam Âu có hai bán đảo nhỏ vươn dài ra Địa Trung Hải Đó là các bán đảo Ban Căng và I-ta-li-a Địa hình được tạo nên bởi các ngọn núi bao quanh các cánh đồng nhỏ hẹp Phần lớn lãnh thổ là đồi núi, đất đai khô cằn khó canh tác Vào khoảng thế kỉ VIII TCN, các quốc gia cổ đại phương Tây Hi Lạp và Rô-ma đã ra đời.