Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quí giá, là nguồn lực cơ bản để phát triển an ninh quốc phòng, phát triển kinh tế. Với việc đất đai ngày càng có giá thì vấn đề thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng cũng gặp rất nhiều khó khăn, phức tạp. Trong nhiều trường hợp, người dân do không đồng tình với phương án bồi thường của Nhà nước đã không chịu bàn giao đất dẫn đến việc làm chậm tiến độ thi công công trình, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của chủ đầu tư và gây tác động tiêu cực đến môi trường đầu tư. Để khắc phục tình trạng này, Nhà nước đã thường xuyên rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Tuy nhiên, hiệu quả của những giải pháp này chưa được như mong muốn. Các tranh chấp, khiếu kiện liên quan đến bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất có xu hướng gia tăng cả về số lượng và mức độ gay gắt, phức tạp về nội dung.đề tài số 8: “Đánh giá thực trạng pháp luật về giải quyết khiếu nại liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất? Nêu giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng?”
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quí giá, là nguồn lực cơ bản để phát triển an ninh quốc phòng, phát triển kinh tế Với việc đất đai ngày càng có giá thì vấn đề thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng cũng gặp rất nhiều khó khăn, phức tạp Trong nhiều trường hợp, người dân do không đồng tình với phương án bồi thường của Nhà nước đã không chịu bàn giao đất dẫn đến việc làm chậm tiến độ thi công công trình, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của chủ đầu tư và gây tác động tiêu cực đến môi trường đầu tư Để khắc phục tình trạng này, Nhà nước đã thường xuyên rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Tuy nhiên, hiệu quả của những giải pháp này chưa được như mong muốn Các tranh chấp, khiếu kiện liên quan đến bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất có xu hướng gia tăng cả về số lượng và mức độ gay gắt, phức tạp về nội dung Để làm rõ hơn các vấn đề lý luận cũng như thực tiễn của vấn đề này, em xin được chọn nghiên
cứu đề tài số 8: “Đánh giá thực trạng pháp luật về giải quyết khiếu nại liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất? Nêu giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng?”
NỘI DUNG
I KHÁI QUÁT VỀ KHIẾU NẠI VÀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI LIÊN QUAN ĐẾN BỒI THƯỜNG VÀ GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG
1 Khái niệm bồi thường, giải phóng mặt bằng
1.1 Bồi thường
Trong lĩnh vực pháp luật, trách nhiệm bồi thường được đặt ra khi một chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại cho chủ thể khác trong xã hội
Trong lĩnh vực đất đai, theo khoản 12 Điều 3 Luật đất đai 2013: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất.”
1.2 Giải phóng mặt bằng
Giải phóng mặt bằng là khái niệm được sử dụng trong một số văn bản pháp luật đất
đai Tuy nhiên, Luật đất đai 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành lại không đưa ra định nghĩa cụ thể về khái niệm này
Căn cứ vào nội dung qui định về giải phóng mặt bằng của Luật đất đai và các văn
bản hướng dẫn thi hành, có thể hiểu giải phóng mặt bằng là sự di chuyển người dân sinh
sống, di chuyển nhà ở, các công trình xây dựng và các tài sản khác gắn liền với đất tại những nơi mà đất đai thuộc diện bị thu hồi đến nơi tái định cư mới để tạo quĩ đất sạch cho việc thực hiện các dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, khu đô thị hoặc sử dụng vào mục đích sản xuất kinh doanh, dịch vụ
2 Khái niệm khiếu nại liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất
Trang 2Khiếu nại là một trong những quyền cơ bản của công dân được ghi nhận tại Điều 30 Hiến pháp 2013 và được thể chế hóa tại khoản 1 Điều 2 Luật khiếu nại 2011 Theo đó:
khiếu nại là “việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này qui định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn
cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của mình.”
Như vậy, có thể hiểu một cách ngắn gọn, khiếu nại là việc đề nghị xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính mà người đề nghị cho rằng nó ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình
Từ đó, ta có thể thấy khiếu nại liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng là một trường hợp cụ thể của khiếu nại Đây là việc cơ quan, tổ chức, cá nhân đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính liên quan đến việc bồi thường, giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất lúc có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi đó là trái pháp luật và xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình
3 Khái niệm về giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng.
Giả quyết khiếu nại trong lĩnh vực bồi thường giải phóng mặt bằng là việc cơ quan,
cá nhân có thẩm quyền xem xét, xác minh, kết luận và ra quyết định về tính đúng đắn của quyết định hành chính, hành vi hành chính trong thu hồi đất, bồi thường và giải phóng mặt bằng khi có khiếu nại của người sử dụng đất về các quyết định, hành vi đó
Giải quyết khiếu nại liên quan đến vấn đề bồi thường giải phóng mặt bằng có ba đặc
điểm cơ bản Thứ nhất là một hoạt động phức tạp của cơ quan quản lí nhà nước có thẩm
quyền Khiếu nại về bồi thường, giải phóng mặt bằng chiếm phần lớn khiếu nại trong lĩnh vực đất đai Thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng đang là một vấn đề mang tính
thời sự Thứ hai, giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng được
điều chỉnh bởi luật đất đai và pháp luật khiếu nại tố cáo và các văn bản hướng dẫn thi
hành Thứ ba, giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng phản
ánh mối quan hệ giữa cơ quan công quyền với người sử dụng đất trong việc bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của công dân
II THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI LIÊN QUAN ĐẾN BỒI THƯỜNG , GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT
1 Nội dung pháp luật về giải quyết khiếu nại liên quan đến bồi thường giải phóng mặt bằng
a Quyền và nghĩa vụ của người khiếu nại trong bồi thường, giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất
Trang 3Khiếu nại là một quyền cơ bản của công dân được ghi nhận trong hiến pháp và pháp luật Trong lĩnh vực thu hồi, giải phóng mặt bằng, khiếu nại là một quyền của người sử
dụng đất Khoản 7 điểu 166 Luất đất đai 2013 quy định người sử dụng đất có quyền “khiếu nại, tố cáo, khởi kiện về những hành vi vi phạm quyền sử dụng đất hợp pháp của mình và những hành vi khác vi phạm pháp luật về quản lí đất đai” Khoản 1 điều 204 Luật đất đai
2013 quy định “người sử dụng đất, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến sử dụng đất có quyền khiếu nại, khởi kiện quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính về quản
lí đất đai”.
Tại khoản 6 điều 17 nghị định 43/2014/NĐ-CP Quy định chi tiết một số điều của
Luật đất đai cũng nêu rõ: “Người có đất thu hồi, tổ chức, cá nhân có liên quan có quyền khiếu nại về việc thu hồi đất theo quy định của pháp luật về khiếu nại”.
Như vậy, pháp luật Việt Nam ghi nhận và bảo hộ quyền khiếu nại của người sử dụng đất Quyền khiếu nại của người sử dụng đất bao gồm các nội dung cơ bản sau: được khiếu nại, được nhận văn bản trả lời về việc thụ lí giải quyết khiếu nại, nhận quyết định giải quyết khiếu nại, được khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp đã bị xam phạm, được bồi thường thiệt hại thoe quy định của pháp luật, được quyền khiếu nại tiếp hoặc rút khiếu nại trong bất kì giai đoạn nào của quá tình giải quyết…
Bên cạnh đó người sử dụng đất phải thực hiện những nghĩa vụ liên quan đến khiếu nại, bao gồm khiếu nại đến đúng người có thẩm quyền giải quyết, trình bày trung thực sự việc, cung cấp thông tin tài liệu cho người giải quyết khiếu nại, chấp hành nghiêm chỉnh quyết định giải quyết khiếu nại đã có hiệu lực pháp luật
b Trình tự giải quyết khiếu nại liên quan đến bồi thường giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất
Việc giải quyết khiếu nại này tuân theo trình tự nhất định gồm ba bước:
+ Tổ chức tiếp dân và tiếp nhận đơn thư khiếu nại
+ Thụ lý đơn thư
+ Giải quyết đơn khiếu nại
c Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất
Đây là giai đoạn kết thúc thủ tục giải quyết khiếu nại nếu được tiến hành bình thường khi mà các chủ thể tham gia quan hệ tuân thủ nghiệm chỉnh yêu cầu pháp luật Để đảm bảo cho quyết định giải quyết khiếu nại được thi hành nghiêm chỉnh thì trong trường hợp quyết định đã có hiệu lực pháp luật mà không được thi hành thì thủ trưởng cơ quan ra quyết định áp dụng biện pháp cưỡng chế theo thẩm quyền hoặc yêu cầu cơ quan chức năng
xử lí theo quy định của pháp luật: “Trong khi chưa có quyết định giải quyết khiếu nại thì vẫn phải tiếp tục thực hiện quyết định thu hồi đất, quyết định cưỡng chế thu hồi đất.
Trang 4Trường hợp cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết khiếu nại có kết luận việc thu hồi đất là trái pháp luật thì phải dừng cưỡng chế nếu việc cưỡng chế chưa hoàn thành; hủy bỏ quyết định thu hồi đất đã ban hành và bồi thường thiệt hại do quyết định thu hồi đất gây ra (nếu có).” (nghị định 43/2014/NĐ-CP, khoản 6 điều 17 về thông báo thu hồi đất, thành
phần Ban thực hiện cưỡng chế thu hồi đất, kinh phí cưỡng chế thu hồi đất, giải quyết khiếu kiện phát sinh từ việc cưỡng chế thu hồi đất)
2 Thực trạng về giải quyết khiếu nại liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất
2.1 Những thành tựu đạt được
Đầu tiên là trong những năm qua, thực hiện đường lối chủ trương của Đảng về
chính sách pháp luật của nhà nước; công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo nói chung và giải quyết khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực bồi thường và giải phóng mặt bằng đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, góp phần vào sự ổn định xã hội, phát triển kinh tế của đất nước
và nâng cao đời sống của người dân
Thứ hai là công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực bồi thường, giải
phóng mặt bằng ngày càng được hính quyền các địa phương quan tâm thực hiện Các cấp ngành địa phương đã có nhiều giải pháp tích cực, chỉ đạo tổ chức, triển khai thực hiện pháp luật về tiếp dân, giải quyết khiếu nại tố cáo của công dân Các cơ quan có thẩm quyền đã tổ chức các địa điểm tiếp dân thuận lợi, với đội ngũ cán bộ tiếp dân có chuyên môn, nhiệt tình
để giải đáp các thắc mắc cũng như tiếp nhận và giải quyết các đơn thư khiếu nại về đất đai
Thứ ba là hàng năm, đã có các đợt thanh tra xuống địa phương kiểm tra, thanh tra
hoạt động thực thi pháp luật đất đai ở các địa phương nhất là các cấp cơ sở Qua công tác này, chúng ta đã phát hiện ra được nhiều hạn chế, sai sót của các cá nhân, cơ quan, tổ chức
có thẩm quyền trong thực thi luật đất đai cũng như trong giải quyết khiếu nại về đất đai Từ
đó, đưa ra các biện pháp khắc phục kịp thời góp phần nâng cao hiệu quả công tác giải quyết khiếu nại
2.2 Những hạn chế còn tồn tại.
- Cơ chế chính sách, pháp luật đất đai, và pháp luật khiếu nại tố cáo còn bộc lộ nhiều
bất cập, mâu thuẫn dẫn đến những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng Hệ thống pháp luật còn chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ và còn nhiều điểm xung đột
- Công tác quản lí đất đai còn chưa phù hợp với thực tế (giá đất chưa phù hợp với thị
trường; chính sách về bồi thường tái định cư còn nhiều bất cập, chưa phù hợp với thực
tiễn; việc bồi thường giải phóng mặt bằng còn thiếu công khai, minh bạch; )
- Việc áp dụng pháp luật của UBND các cấp còn tình trạng tùy tiện nhất là cấp huyện
và cấp xã rất nhiều điểm mới của Luật đất đai còn chưa được đưa vào thực tiễn vì cán bộ quản lý ở nhiều nơi còn chưa biết, vẫn quyết định theo những qui định của pháp luật trước đây
Trang 5- Tình trạng khiếu kiện vượt cấp có tỉ lệ cao và xu hướng tăng.
- Đội ngũ cán bộ làm công tác giải quyết khiếu nại tố cáo trong lĩnh vực thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng còn giải quyết khiếu kiện không đúng pháp luật, vi phạm quyền lợi của công dân, không thực hiện đối thoại công khai dân chủ với công dân, công tác tiếp dân còn mang tính hình thức Một số cán bộ lãnh đạo chưa lắng nghe ý kiến của dân, không thừa nhận sai phạm của mình trong giải quyết một số vụ việc ngay cả khi có ý kiến chỉ đạo, kết luận kiểm tra, giám sát của cơ quan có thẩm quyền
2.3 Nguyên nhân dẫn tới những hạn chế
Thứ nhất, do yếu tố lịch sử để lại, đất đai là vấn đề phức tạp, các chính sách đất đai liên tục thay đổi qua các thời kì, từ thời chiến sang thời bình, từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường Chính sự thay đổi trong đời sống kinh tế dẫn đến sự thay đổi lớn trong pháp luật Đặc biệt là đối với vấn đề thu hồi đất, bồi thường và giải phóng mặt bằng ngày càng bùng phá trong giai đoạn nền kinh tế thị trường ngày nay
Thứ hai, công tác thanh tra, kiểm tra còn chưa được quan tâm đúng mức dẫn đến tình trạng một số dự án chưa có khu tái định cư hoặc chưa giải quyết tái định cư đã quyết định thu hồi đất của người dân Những trường hợp bị thu hồi đất ở thì tiền bồi thường không đủ
để mua nhà ở mới tại khu tái định cư Giá bồi thường thấp hơn giá đất cùng loại trên thị trường đặc biệt là đối với đất nông nghiệp trong khu vực đô thị hoặc khu dân cư nông thông
Thứ ba, do trình độ yếu kém của đại đa số cán bộ làm công tác giải quyết khiếu nại, nhất là các cán bộ thuộc khu vực vùng sâu vùng xa Nhiều địa phương vẫn chưa nắm bắt được những qui định mới của pháp luật Trách nhiệm nghề nghiệp của cán bộ chưa cao Thứ tư, do nhận thức của người dân về pháp luật đất đai cũng như khiếu nại còn thấp nên tình trạng khiếu nại sai, khiếu nại tràn lan, vượt cấp, không đúng thẩm quyền xảy ra rất phổ biến, gây khó khăn, phức tạp cho công tác giải quyết khiếu nại
III GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI LIÊN QUAN ĐẾN BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT
1 Hoàn thiện các qui định của pháp luật về giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực đất đai nói chung và giải quyết khiếu nại liên quan đến bồi thường giải phóng mặt bằng nói riêng
Pháp luật về giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực đất đai nói chung và trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng nói riêng cần có sự sửa đổi và thống nhất giữa Luật đất đai, Luật khiếu nại và các văn bản luật liên quan để việc áp dụng được thống nhất Cần có hướng dẫn cụ thể, chi tiết về áp dụng pháp luật trong việc giải quyết khiếu nại về đất đai để khắc phục mọi kẽ hở, xung đột, thiếu đồng bộ trong các qui định có liên quan về bồi thường giải phóng mặt bằng và giải quyết khiếu nại về bồi thường, giải phóng mặt bằng
Trang 62 Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong quá trình giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng.
Cần đẩy mạnh công tác kiểm tra, thanh tra để trong thời gian ngắn nhất phát hiện và khắc phục, xử lý những sai phạm trong bồi thường, giải phóng mặt bằng Đồng thời việc
xử lý khiếu nại của người dân cũng cần được quan tâm hơn nhằm đảm bảo việc khiếu nại được giải quyết công khai, minh bạch, nhanh gọn, chính xác, bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của công dân
3 Nâng cao năng lực, đạo đức của đội ngũ làm công tác quản lý và giải quyết khiếu kiện.
Do những khiếu nại, tố cáo về bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng có tranh chấp khiếu kiện phần lớn vì cán bộ có thẩm quyền lạm quyền, tư lợi cho các nhân, lợi ích nhóm,
mà cố tình thực hiện sai các quy định gây nên Ở một số địa phương cở sở, đặc biệt là cấp
xã cấp huyện, các cán bộ có thẩm quyền xử lý còn thiếu chuyên môn, chưa cập nhật chính xác, nhanh chóng các quy định mới nên còn giải quyết khiếu nại của công dân chưa thỏa đáng, gây bức xúc trong dư luận nên cần nghiêm chỉnh khiển trách và nâng cao
4 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho người dân.
Đẩy mạnh tuyền truyền, tổ chức các cuộc thi tìm hiểu, phổ biến pháp luật cho người dân để mỗi người dân đều nắm rõ quyền và nghĩa vụ của mình, hiểu biết pháp luật đặc biệt
là pháp luật đất đai và khiếu nại Từ đó giảm đi được tình trạng khiếu nại vượt cấp, tràn lan ngày càng tăng
KẾT LUẬN
Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quí giá nên vấn đề sử dụng, quản lý đất đai hợp
lý là hết sức quan trong không chỉ đối với hiện tại mà còn có ý nghĩa lâu dài trong tương lai Trong khi đó công dân nước ta còn bức xúc rất nhiều, khiếu nại tố cáo rất nhiều đặc biệt về vấn đề bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất Chính vì vậy các lãnh đạo, nhà lập pháp, ban ngành có thẩm quyền cần nỗ lực hơn nữa hoàn thiện hệ thống pháp luật để nâng cao đời sống cho người dân, để họ tin tưởng vào nhà nước văn minh, phát triển
Trang 7DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Giáo trình Luật Đất đai, Trường Đại học Luật Hà Nội
2 Luật Đất đai 2013, Nxb.Lao động
3 Nghị định 43/2014/NĐ-CP Quy định chi tiết một số điều của Luật đất đai
4 Các trang web:
+ legal.khaitri.com
+ thuvienphapluat.vn
+ http://repository.vnu.edu.vn/bitstream/VNU_123/5420/1/00050001146.pdf + https://deanluathoc.wordpress.com/2014/02/17/thuc-trang-phap-luat-ve-giai- quyet-khieu-nai-lien-quan-den-boi-thuong-giai-phong-mat-bang-khi-nha-nuoc-thu-hoi-dat/
+ http://noichinh.vn/nghien-cuu-trao-doi/201404/mot-so-van-de-ve-khieu-nai-to-cao-va-giai-quyet-khieu-nai-to-cao-trong-linh-vuc-dat-dai-294276/