Tư tưởng chính trị của fukuzawa yukichi qua một số tác phẩm

Lý do chọn đề tài Tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi cùng với thành tựu nổi bật về kinh tế - xãhội vào cuối thế kỷ XIX của Nhật Bản, từ một nước phong kiến đã phát triển thành nướcc

1.3.1 Khái lược nội dung một số tácphẩm tiêu biểu của Fukuzawa Yukichi 16

1.3.2 Sự hình thành tư tưởng chínhtrị của Fukuzawa Yukichi 20

Chương 2 TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA FUKUZAWA YUKICHI TRONG 2 TÁC PHẨM KHUYẾN HỌC VÀ PHÚC ÔNG Tự TRUYỆN 24

2.1 Sự ra đời và kết cấu của tác

phẩm Khuyến học và Phúc Ông tự truyện 24

2.2 Một số nội dung tư tưởng chính trị trong 2 tác phẩm

Khuyến học và Phúc Ông tự truyện 27

Chương 3 GIÁ TRỊ, Ý NGHĨA LỊCH SỬ VÀ MỘT SỐ HẠN CHẾ TRONG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA

FUKUZAWA YUKICHI 59

3.1 Giá trị, ý nghĩa lịch sử tư tưởngchính trị của Fukuzawa Yukichi 59

3.2 Một số hạn chế trong tư tưởngchính trị của Fukuzawa Yukichi 63

KẾT LUẬN 66

TÀI LIỆU THAM KHẢO 68

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi cùng với thành tựu nổi bật về kinh tế - xãhội vào cuối thế kỷ XIX của Nhật Bản, từ một nước phong kiến đã phát triển thành nướccông nghiệp theo hướng hiện đại, một nước đế quốc giàu mạnh và thoát khỏi nguy cơ bịbao vây xâm lược của các nước phương Tây vào những năm 60 của thế kỷ XIX Tỉ lệ giátrị công nghiệp đạt đến 19% từ một nước nông nghiệp lạc hậu trước đó gần 3 thập niênđến nay trình độ khoa học kỹ thuật phát triển mạnh, đặc biệt là công nghiệp quân sự đãgóp phần lớn vào thành công của công cuộc Minh Trị Duy tân, tạo ra một nước Nhật Bảnphát triển giàu mạnh

Trong tư tưởng của Fukuzawa Yukichi, tư tưởng chính trị là một trong những nộidung cơ bản và có tác động lớn đến xã hội Nhật Bản cuối thế kỷ XIX Trong đó có nhữngtác động làm thay đổi nhận thức của người dân ở hầu hết mọi lĩnh vực của đời sống xãhội Ông đã góp phần phê phán những hạn chế trong xã hội Nhật Bản thời bấy giờ, nhữngđiều đã và đang cản trở con đường tiến lên giàu mạnh của Nhật Bản, trong đó ông đãnhiều lần khẳng định vai trò quan trọng cùng với trách nhiệm không thể thiếu của mỗingười dân trong việc kiến thiết đất nước Ông cho rằng tính độc lập của một quốc giakhông chỉ giành độc lập một cách đơn thuần mà phải là sự độc lập của mỗi người dânmới được xem là độc lập đầy đủ

Tư tưởng của Fukuzawa Yukichi không chỉ có tác động sâu sắc đối với thành tựucủa Nhật Bản cuối thế kỷ XIX mà còn có giá trị đối với nước Nhật ở cả giai đoạn hiệnnay Những tư tưởng về chính trị của Ông đã tạo nên thành công của nước Nhật vươn lên

từ nước bị đe dọa, bao vây của các nước phương Tây và không chỉ thế, đã giúp Nhật Bảnthoát khỏi tình trạng bị tổn thất nặng nề sau chiến tranh thế giới thứ 2

Do đó việc chọn đề tài Tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi qua một số tác phẩm làm đề tài nghiên cứu của luận văn thạc sỹ cho thấy những giá trị, vai trò, tầm quan

trọng tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi và những tác động của nó đến chính sáchphát triển kinh tế - xã hội nước Nhật thế kỷ XIX cũng như những giá trị đối với nướcNhật hiện đại ngày nay.

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến luận văn

Nhật Bản là một đất nước có nền kinh tế phát triển hàng đầu châu Á, và không chỉriêng về lĩnh vực kinh tế mà ngay cả trên một số lĩnh vực về chính trị, văn hóa, khoa học,giáo dục Chính vì thế có rất nhiều công trình nghiên cứu về đất nước mặt trời mọc nàytrong đó kể cả nghiên cứu những nhà tư tưởng có công khai phá, có tầm ảnh hưởng quantrọng hàng đầu và góp phần thiết yếu vào thành công trong giai đoạn chuyển mình củaNhật Bản - giai đoạn thực hiện công cuộc Duy tân Minh Trị

Từ thập niên 70 thế kỷ XX, sau khi Nhật Bản vươn lên thành nước siêu cường ởchâu lục và thế giới, nhiều nhà nghiên cứu các nước trong khu vực và trên thế giới kể cảnước ta cũng có những công trình nghiên cứu bài viết, đề tài liên quan đến FukuzawaYukichi và tư tưởng của ông, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

Công trình của tác giả Alan Macfarlane với tác phẩm Fukuzawa Yukichi và công cuộc kiến thiết thế giới hiện đại (năm 2017, Nhà xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí

Minh) nói về tầm quan trọng của Fukuzawa Yukichi đối với công cuộc kiến thiết thế giớihiện đại

Kỷ yếu kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Fukuzawa Yukichi của Uchiyama Hideo (năm

1985, Hiyukaku, Tokyo) tập hợp những báo cáo đề cập đến tư tưởng của FukuzawaYukichi trên mọi lĩnh vực

Bàn về tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi có tác phẩm Fukuzawa Yukichi trong lịch sử chính trị Meiji của Hanno Junji (năm 1985, Hiyukaku, Tokyo) nói lên vai

trò của Fukuzawa Yukichi trong nền chính trị Nhật Bản thời Minh Trị Cũng đề cập đến

tư tưởng chính trị bài viết: Quan điểm chính trị của Fukuzawa Yukichi của Matsumoto

Sannosuke (năm 1985, Hiyukaku, Tokyo)

Nghiên cứu về sự hình thành quan điểm, tư tưởng của Fukuzawa Yukichi trên

nhiều lĩnh vực của có tác phẩm “Sự hình thành tư tưởng của Fukuzawa Yukichr do

Imanaga Seiji viết vào năm 1979 (Keiso Shobo, Tokyo)

Nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi ở Nhật Bản có các chuyên

luận: Quan điểm về giáo dục của Fukuzawa Yukichi của Fuwahara Saburo (2001, Keio Gijutsu Daigaku, Tokyo), “Luận về tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi" của Tanaka Noriyuki (năm 1985, Kindai Nihon Kenkyu, số 4, Tokyo), “Tư tưởng giáo dục của Nhật Bản cận đại - Nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi" của Yasukawa

Junosuke (năm 2003, Shin Hyoron, Tokyo) Bên cạnh đó có một số công trình do các nhànghiên cứu Việt Nam thực hiện chủ yếu về tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi

Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ Tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn

Tiến Lực (năm 2017, Nhà xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh) bàn về cuộc đời

sự nghiệp và so sánh tư tưởng cải cách giáo dục của hai nhà tư tưởng sinh cùng thời, của

2 quốc gia Việt Nam và Nhật Bản Hay Nguyễn Thị Thanh Hiền với khóa luận “Tìm hiểu

về tư tưởng khai sáng của Fukuzawa Yukichi" (năm 2000, Khoa Đông phương học, thành

phố Hồ Chí Minh) đã bàn về nhiều lĩnh vực tư tưởng của Fukuzawa Yukichi mang tính

chất khai sáng cho nước Nhật Bài khóa luận “Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trong tác phẩm Khuyến học ” của Nguyễn Việt Phương (năm 2013, Báo cáo trong Hội

nghị Khoa học quốc qia và quốc tế) tập trung vào tư tưởng giáo dục của Fukuzawa

Yukichi riêng trong tác phẩm khuyến học, trong đó tác giả đã phân tích so sánh những tư

tưởng của Ông về thực học, phê phán những lối học cổ hủ Bài khóa luận “Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi” của Đinh Quang Trung (năm 2015, Thư viện trường Đại học

Kinh tế), phân tích những nét nổi bật tiên phong trong tư tưởng giáo dục của FukuzawaYukichi

Qua các nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước có thể thấy bức tranh tưtưởng đa dạng trên nhiều lĩnh vực của Fukuzawa Yukichi mà nổi bật là những nghiên cứu

về giáo dục, và tư tưởng chính trị của ông

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi qua một số tác phẩm cơ bản

Để thực hiện đề tài, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu, dựa vàophương pháp nghiên cứu này, tác giả tiến hành phân tích, đánh giá tài liệu được thể hiệntrong việc phân tích trong điều kiện lịch sử xã hội nước Nhật thế kỷ XIX đã tác động đến

tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Tìm hiểu và làm rõ cơ sở lý luận về sự cần thiết và vai trò của tư tưởng chính trị đốivới thành tựu của công cuộc xây dựng đất nước

Trên cơ sở làm rõ những thành tựu nổi bật trong quá trình cải cách xây dựng ở nướcNhật qua phát huy vai trò của tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi Luận văn có thểđược sử dụng làm tài liệu tham khảo dành cho sinh viên và học viên cao học chuyênngành chính trị học, lịch sử tư tưởng chính trị

7 Kết cấu của luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn được kết cấu thành 3 chương, gồm:

Chương 1: Điều kiện lịch sử, tiền đề lý luận, và quá trình hình thành tư tưởng chínhtrị Fukuzawa Yukichi

Chương 2: Nội dung tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi qua 02 tác phẩmKhuyến học và Phúc Ông tự truyện

Chương 3: Giá trị, ý nghĩa lịch sử và một số hạn chế của tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi

Chương 1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ, TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUÁ TRÌNH

HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA FUKUZAWA YUKICHI 1.1 Điều kiện lịch sử hình thành tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi

Xã hội thời kỳ Edo là giai đoạn phát triển cao nhất và cuối cùng của chế độ phongkiến Mạc phủ ở Nhật Bản Trong khoảng thời gian sau cùng của chế độ Mạc phủ này lịch

sử Nhật Bản trải qua nhiều chuyển biến hết sức phức tạp và đa dạng Viết về lịch sử NhậtBản thời kỳ này, hầu hết các nhà nghiên cứu, tác giả đều cho rằng, Edo là thời kỳ màNhật Bản đã diễn ra những biến chuyển hết sức căn bản; những ngành kinh tế phát triểnvượt trội Và đây cũng là thời kỳ chuẩn bị những tiền đề kinh tế, xã hội và tư tưởng hếtsức quan trọng trong công cuộc canh tân của Nhật Bản thời kỳ cận đại

Nhìn một cách khái quát, có thể thấy đây là giai đoạn mà nhà nước trung ương cóđược sự điều hành tương đối thống nhất trên toàn lãnh thổ, nhưng đây cũng là thời kỳ trỗidậy của các lãnh chúa địa phương Trong vòng hơn hai thế kỷ, kinh tế của nước Nhật vẫnchủ yếu dựa vào nền nông nghiệp tự nhiên, song các ngành kinh tế như thủ công nghiệp,thương nghiệp đã phát triển nổi bật Edo được coi là giai đoạn đóng cửa nhưng Nhật Bảnvẫn duy trì giao thương buôn bán nhất định với một số nước trong khu vực và phươngTây Đầu thế kỉ XIX chế độ Mạc phủ ở Nhật Bản lâm vào khủng hoảng suy yếu Về kinh

tế, nông nghiệp vẫn dựa trên quan hệ sản xuất phong kiến lạc hậu Địa chủ bóc lột nhândân lao động rất nặng nề Tình trạng mất mùa đói khát liên tục xảy ra Công nghiệp ở cácthành thị, hải cảng, kinh tế hàng hoá đang dần phát triển, công trường thủ công xuất hiệnngày càng nhiều Những mầm mống kinh tế tư sản chủ nghĩa phát triển nhanh chóng

Về xã hội, tầng lớp tư sản thương nghiệp ra đời từ lâu, tầng lớp tư sản công nghiệphình thành và ngày càng giàu có Các nhà công thương lại không có quyền lực về chínhtrị Giai cấp tư sản vẫn còn yếu, không đủ sức xoá bỏ chế độ phong kiến, nông dân là đốitượng bóc lột chủ yếu của giai cấp phong kiến, còn thị dân thì không chỉ bị phong kiếnkhống chế mà còn bị các nhà buôn và bọn cho vay lãi bóc lột Đến giữa thế kỉ XIX, NhậtBản vẫn là quốc gia phong kiến, nhà vua được tôn là Thiên hoàng, có vị trí tối cao nhưngquyền hành chủ yếu thuộc về Tướng quân Giữa lúc mâu thuẫn giai cấp trong nước ngàycàng gay gắt, chế độ Mạc Phủ khủng hoảng nghiêm trọng thì các nước tư bản phươngTây, trước tiên là Mỹ, dùng áp lực quân sự đòi Nhật Bản bỏ thi hành chính sách “bế quantỏa cảng”, phải thực hiện thông thương buôn bán với bên ngoài Như vậy, đến thời điểmnày, Nhật Bản bị lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, đứng trước sự lựa chọn hoặc tiếptục con đường trì trệ, bảo thủ để các nước đế quốc xâu xé; hoặc canh tân, cải cách xoá bỏchế độ phong kiến, đưa Nhật Bản hội nhập với nền kinh tế phương Tây.

Giai đoạn cuộc Duy tân Minh Trị, do những hiệp ước bất bình mà chính quyền MạcPhủ ký kết với nước ngoài làm cho các tầng lớp xã hội phản ứng mạnh mẽ, dẫn tới phongtrào đấu tranh chống So-gun và kết quả là chính quyền Mạc Phủ sụp đổ

Năm 1868, Thiên hoàng Minh Trị lên nắm quyền và thực hiện hàng loạt cải cáchtiến bộ nhằm đưa Nhật Bản thoát khỏi tình trạng phong kiến lạc hậu Trong đó, về chínhtrị, Nhật Hoàng tuyên bố thủ tiêu chế độ Mạc Phủ, thành lập chính phủ mới, thực hiệnbình đẳng, ban bố quyền tự do, ban hành Hiến pháp năm 1889

Về kinh tế, Nhật Hoàng thực hiện thống nhất tiền tệ, thống nhất thị trường, xóa bỏđộc quyền ruộng đất của giai cấp phong kiến, tăng cường phát triển kinh tế tư bản chủnghĩa ở nông thôn, xây dựng cơ sở hạ tầng, cầu cống, đường sá phục vụ giao thông liênlạc

Về quân sự, được tổ chức huấn luyện theo kiểu phương Tây, chế độ nghĩa vụ quân

sự thay cho chế độ trưng binh, chú trọng đóng tàu chiến, sản xuất vũ khí, đạn dược

Về giáo dục, thi hành chính sách giáo dục bắt buộc, chú trọng nội dung khoa học

kỹ thuật trong chương trình giảng dạy, cử học sinh giỏi đi du học ở phương Tây Cuộc cảicách này đã mang ý nghĩa quan trọng, có ý nghĩa gần như một cuộc cách mạng dân chủ

tư sản, theo đó, đã đưa Nhật Bản thoát khỏi số phận bị các nước tư bản phương Tây xâmchia cắt, chèn ép đồng thời mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển ở Nhật

Giai đoạn đầu Nhật Bản phát triển sang hướng đế quốc chủ nghĩa là khoảng thờigian 30 năm cuối thế kỷ 19, đặc biệt là sau chiến tranh Trung - Nhật (1894 - 1895) kinh

tế Nhật Bản phát triển mạnh mẽ Xuất phát từ quá trình tập trung trong công nghiệp,thương nghiệp với ngân hàng đã đưa đến sự ra đời của các công ty độc quyền chi phốiđời sống kinh tế và chính trị Nhật Bản Cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản là sựbần cùng hoá của quần chúng nhân dân lao động

Fukuzawa Yukichi tên phiên âm tiếng Việt là Phúc Trạch Dụ Cát hay còn gọi làPhúc Ông sinh vào tháng 1 năm 1835 trong một gia đình samurai cấp thấp ở Nakatsu(Trung Tân) một lãnh địa nhỏ ở miền Bắc Đảo Kyushi, Nhật Bản Do thành phần xuấtthân chỉ là Samurai cấp thấp nên tổ tiên của ông bị bạc đãi và chịu không biết bao nhiêunỗi cay đắng của chế độ phong kiến với những điều kiện lịch sử như đã nói ở trên, bởivậy hơn ai hết, Fukuzawa ý thức được một cách sâu sắc về những mặt phi lý trong xã hộiphong kiến Bên cạnh rất nhiều những hạn chế về mặt văn hóa giáo dục thời kỳ Mạc phủ,nhưng vào giai đoạn cuối của thời kỳ này, cũng là thời mà Fukuzawa Yukichi sinh sống,

về mặt điều kiện văn hóa giáo dục, và một số thay đổi mang tính cấp thiết trong đời sống

xã hội lúc bấy giờ cũng đã tác động không nhỏ và góp phần hình thành nhận thức phảnbiện, phân tích của Fukuzawa Những cống hiến mang tính tích cực hiếm hoi của thời kỳnày cùng với những hạn chế, lạc hậu rất phổ biến của nó cũng tác động không nhỏ vàoquá trình hình thành tư tưởng cải cách của Fukuzawa.Fukuzawa Yukichi là một nhà cảicách chính trị-xã hội, nhà giáo dục tiên phong, nhà tư tưởng tiêu biểu của Nhật Bản vàocuối thời Edo, đầu thời kỳ Minh Trị, tức thời điểm dao động với nhiều chuyển biến lớn

trong lịch sử Nhật Bản Tư tưởng của ông đã ảnh hưởng sâu đậm với phong trào canh tân

ở Nhật Bản vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, tạo nền móng cho Nhật Bản trở thànhmột cường quốc thế giới Hình ông được in trên tờ tiền 10.000 Yen cũng cho chúng tathấy được những đóng góp và sức ảnh hưởng của Ông đối với nước Nhật như thế nào, vàđiều này cũng thể hiện lòng biết ơn của người Nhật đối với Fukuzawa

Ông sinh năm 1835, mất năm 1901, thọ 66 tuổi Một điều rất ngẫu nhiên là cuộc cảicách Minh Trị duy tân bắt đầu vào năm 1868, chính là lúc Fukuzawa 33 tuổi Tức là nếulấy năm Minh Trị thứ nhất làm mốc có thể chia cuộc đời 66 năm của ông thành hai phần,

nửa đời trước của ông là thời gian triều đại Mạc Phủ và phần nửa sau là sau khi vuaMinh Trị chấp chính Qua đó sẽ thấy được những biến cố lớn lao, thể hiện giai đoạn đặcsắc của thời kỳ triều đại thay đổi không chỉ đối với bản thân cuộc đời Fukuzawa Yukichi

mà của cả đời sống kinh tế văn hóa xã hội Nhật Bản

Những biến cố chính trị trong xã hội Nhật Bản lúc bấy giờ xuyên suốt quá trình lịch

sử mà cuộc đời ông trải qua trong giai đoạn giao thời chính trị ấy bao gồm từ khi sinh ra

và lớn lên, quá trình học tập, quá trình tìm tòi, đi sang phương Tây 3 lần tiếp thu văn hóa

và nền học vấn cũng như tư tưởng phương Tây đã góp phần tác động vào quá trình hìnhthành tư tưởng của Fukuzawa Yukichi trong đó bao gồm những tư tưởng chính trị, luậtpháp, chính phủ, quốc dân, giáo dục, vv Bối cảnh quá trình cuộc đời ông trải qua đó làyếu tố tác động, là những điều kiện lịch sử cụ thể đã tác động đến sự hình thành tư tưởngcủa Fukuzawa Yukichi trên các lĩnh vực mà nổi bật trong đó là giáo dục, quân sự, luậtpháp và chính trị

Nhìn chung, chính điều kiện lịch sử trong xã hội Nhật Bản đã thành lập chế độ nhànước của Minh Trị Thiên Hoàng và cũng cung cấp những điều kiện góp phần sinh ra nhà

tư tưởng Fukuzawa Yukichi trong hoàn cảnh đặc biệt của nó Sau đó, do ảnh hưởng tiếpthu từ tư tưởng Fukuzawa, một phần trong tư tưởng chung của tầng lớp quý tộc tư sảnthời bấy giờ đã quyết định con đường phát triển của Nhật Bản và cũng đưa Nhật Bản đạt

đươc những thành tựu nổi bật, là quốc gia điển hình của châu lục trong đường lối pháttriển Đây là một cuộc cải cách duy tân mang tính chất quy luật thời đại, đưa một nướcNhật nghèo lạc hậu trở thành giàu mạnh, thoát khỏi tình trạng bị thu phục của các nước

đế quốc phương Tây Và đóng góp lớn lao và rõ nét trong cuộc cách mạng đó, trong cáithành tựu đó chính là những tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi, hầu hết các tưtưởng của Ông đều được Nhà nước Minh Trị triển khai trong thực tế của đời sống xã hội

từ kinh tế, đến giáo dục, từ chính trị đến khoa học kỹ thuật,

1.2 Tiền đề lý luận hình thành tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi

Tiền đề lý luận tác động sâu sắc đến tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi trướckhi ông đến với tư tưởng tây học là tư tưởng giáo dục truyền thống của Trung quốc(Khổng Tử, Chu tử) và hai luồng tư tưởng có tính đối kháng trái ngược nhau, cùng tồn tại

đó là các nhà tư tưởng theo thuyết Nhương di và thuyết Tá mạc của Nhật Bản được khởixướng vào đầu những năm 60 thế kỷ XIX Nhìn chung, khi tiếp thụ nền giáo dục truyềnthống của Nhật Bản bắt nguồn từ sự du nhập và ảnh hưởng của lối giáo dục Trung Quốc,Ông đã cảm thấy sự bất hợp lý và không hiệu quả Ông cho rằng việc học như vậy là vô

bổ, không mục đích và không có giá trị thực hành Điều này càng được ông làm rõ saunhững lần đầu tiếp xúc với người Tây và những phương tiện, thiết bị khoa học mới vừa

du nhập vào Nhật Bản Đối với việc đối kháng của hai thuyết đang diễn ra ở Nhật lúc bấygiờ, Ông cũng đã có chủ kiến thiên về thuyết Tá mạc và rất phản đối việc bế quan tỏacảng Theo thuyết Cần Vương Nhương di cho rằng cần bế quan tỏa cảng, không giao lưu

về mọi mặt với phương Tây, không chấp nhận Dương học (Tây học), về thuyết Tá MạcNhương di thì ngược lại, ủng hộ Dương học, khuyến khích học tập và tiếp thu nền vănhóa phương Tây, đi theo con đường mở rộng quan hệ thương mại, đẩy mạnh giao lưu,phát triển kinh tế với các nước phương Tây thông qua giáo dục và khoa học kỹ thuật đểphát triển đất nước, đưa đất nước thoát khỏi nguy cơ bị bao vây cũng như bị xâm chiếm,

lệ thuộc Trong khi 02 thuyết đang mâu thuẫn đối đầu nhau về con đường đi của nước

Nhật thì cùng là khoản g thời gian Ông được sang Mỹ và châu Âu, có cơ hội tiếp xúc vớinền văn minh phương Tây, đây là bước ngoặc trong việc làm rõ phương cách phù hợpnhất để giải quyết bài toán phát triển Nhật Bản trong tư tưởng của Fukuzawa Nhữngđiều chính ông tai nghe mắt thấy để làm dữ kiện cho việc đối chiếu, phân tích, so sánh sựchênh lệch về điều kiện kinh tế - hội Giúp ông khẳng định chủ trương cải cách giáo dục

và đề xuất yêu cầu phát triển khoa học kỹ thuật để xây dụng nước Nhật thành quốc giagiàu mạnh

Môi trường xã hội mà Ông trải qua chủ yếu là những tư tưởng của các nhà tư tưởngphương Tây trên các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, chính trị, kinh tế, văn hóa mà Ông tiếpthu trong quá trình mắt thấy tai nghe và nghiên cứu dịch các sách kinh điển của phươngTây Có thể nói rằng đây là quá trình tiếp thu tư tưởng tạo sự đột phá quyết định và quantrọng nhất đối với tư tưởng Fukuzawa Yukichi Hầu hết các tư tưởng của Ông được cũng

cố rõ nét trong giai đoạn này Thông qua phân tích đối chiếu tỉ mỉ sự khác biệt giữa nướcNhật và các nước phương Tây,

Ông đã có chất liệu để đẩy mạnh nghiên cứu theo chiều sâu trên từng đặc điểm trong sựđối lập của nó

Fukuzawa cho rằng một quốc gia muốn phát triển giàu mạnh thì trước hết khôngphải dựa vào các nước mà phải dựa vào bản thân quốc gia đó, tư tưởng này Ông đã tiếp

thu trong quá trình dịch cuốn sách Tự giúp mình (Selfhelp) của Samuel Smiles (1812

-1904), hay tư tưởng về độc lập tự do và quyền bình đẳng giữa các quốc gia, những tưtưởng về kinh tế chính trị và mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, về lợi ích chung (công

cộng lợi ích) mà Ông đã đề xuất và phát triển từ việc dịch các quyển sách Tự do luận (On Liberty), Chính trị kinh tế học (Political Economy), Chủ nghĩa công lợi (Ultilitarianism) của J S Mill (1806 - 1873); hoặc thông qua tiếp xúc với quyển Nam nữ bình quyền luận (Social Statics), quyển Giáo dục (Education) của Hebert Spencer (1820 - 1903) ông đã thể hiện tôn trọng quyền phụ nữ và đề cao việc học tập và giáo dục qua tác phẩm Phụ nữ

luận và Khuyến học Và như trong tác phẩm Khuyến học ông có nhấn mạnh tầm quan

trọng của pháp luật, sự rõ ràng của pháp luật và khẳng định mối quan hệ giữa chính phủvới quốc dân là sự thỏa thuận chính là đã tiếp thu và kế thừa ý tưởng của hai tác phẩm

Tinh thần pháp luật của Montesquieu (1689 - 1755) và Khế ước xã hội của Rousseau

(1712 - 1778)

Trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, nước Nhật trong khi vẫn là một nước nôngnghiệp lạc hậu, thậm chí còn mất ổn định về chính trị thì các nước phương Tây lại cótrình độ phát triển kinh tế công nghiệp cao Chính việc đi nước ngoài của Fukuzawa đãtạo cho Ông có thể nhìn ra sự khác biệt này Bên cạnh đó sự khác biệt về trình độ khoahọc kỹ thuật và trình độ phát triển kinh tế, quân sự giữa nước Nhật và các nước PhươngTây lúc bấy giờ đã tác động đến Fukuzawa mạnh mẽ đến nhận thức của ông dẫn đến sự

so sánh và đặt ra rất nhiều câu hỏi vừa để giải thích nguyên nhân có sự chênh lệnh ấy vừatìm hướng đi đúng đắn để nước

Nhật cũng đạt ở tầm phát triển đó hoặc có thể thậm chí là vượt các nước phương Tây.Thời kỳ Tokugawa được coi là thời kỳ phát triển, đan xen của đồng thời nhiềukhuynh hướng văn hóa, sự phát triển kinh tế và quá trình tập trung dân cư vào các thànhthị đã tạo nên một môi trường xã hội mới cho sự phát triển đa dạng về văn hóa với nhữngđặc điểm, chuẩn mực, thang bậc giá trị riêng Thành tựu nổi bật về văn hóa được thể hiện

ở nhiều thể loại khác nhau: lịch sử, văn học, hội họa Bên cạnh những nét văn hóa đặcsắc, chế độ giáo dục ở Nhật Bản thời kỳ này chịu ảnh hưởng nhiều mặt và hết sức sâurộng của nền văn minh Trung Hoa Đặc điểm nổi bật của giáo dục thời kỳ này là sự phânbiệt đẳng cấp rõ rệt, thể hiện sự ưu ái đặc biệt dành cho tầng lớp võ sĩ, những người đượccoi là bộ phận tinh túy, nắm vai trò thống trị xã hội Với sự đa dạng và mang đầy màu sắccủa nhiều lĩnh vực trong đời sống xã hội thời kỳ này đã gián tiếp làm cho tư tưởng củaFukuzawa Yukichi đa dạng trên nhiều lĩnh vực, và cũng giúp ông có một cái nhìn kháiquát các khía cạnh của đời sống xã hội, tạo điều kiện cho ông có được hình ảnh để đối

chiếu so sánh và đưa ra những nhận định manh tính khoa học sâu sắc, và tính thực tiễncao.

Cũng trong thời kỳ Tokugawa, Nhật Bản đã duy trì một chế độ giáo dục khép kín

và phân biệt đẳng cấp Đến năm 1840 (lúc này Yukichi được 5 tuổi), đánh dấu một sựchuyển biến trong lịch sử giáo dục Nhật Bản, khi chính quyền cho phép giảng dạy một sốmôn khoa học phương Tây sau một thời kỳ dài đóng cửa đất nước để tự vệ dần dần nhậnthấy sự lạc hậu so với thế giới, đặc biệt là các nước phương Tây Sau những thử tháchđầy hy sinh, Nhật Bản đã lựa chọn cho mình hướng đi đúng đắn, mở cửa hội nhập tíchcực với xu thế của thời đại, nắm bắt nhanh mô hình phát triển tiên tiến, những thành tựucủa khoa học kỹ thuật phương tây Thời kỳ này cũng đạt được nhiều thành tựu về chươngtrình và nội dung đào tạo, ngoài những môn học luân lý của Nho giáo, học sinh còn đượchọc toán, địa lý và thậm chí cả một số môn về khoa học kỹ thuật phương tây, tiếngAnh, tiếng Hà Lan Như vậy, giáo dục và môi trường văn hóa thời kỳ Edo không nhữnggóp phần nâng cao trình độ dân trí, xây dựng ý thức dân tộc mạnh mẽ mà còn thúc đẩylàm xuất hiện những khuynh hướng tư tưởng hết sức mới mẻ

Về mặt tư tưởng, nổi bật ở thời kỳ này là sự phát triển mạnh mẽ của nhiều khuynhhướng, nhiều trào lưu tư tưởng Tuy Khổng giáo được coi là hệ tư tưởng chính thốngnhưng hệ tư tưởng này vẫn được người Nhật tiếp thu có chọn lọc Bên cạnh đó, nở rộnhiều trào lưu tư tưởng và học thuật như Cổ học, Quốc học, Hà Lan học, Tây dươnghọc, sự xuất hiện đồng thời của nhiều xu hướng học thuật, tư tưởng mới đã phá vở thếđộc tôn của nền văn hóa Trung Hoa mà ảnh hưởng mạnh mẽ nhất là Nho giáo Sự khácnhau của các xu hướng tư tưởng đã tạo cơ hội cho Fukuzawa có được thêm sự lựa chọn

để kiểm nghiệm trong thực tế bên cạnh tư tưởng truyền thống phong kiến trong bối cảnhrằng ông đang phê phán, bất bình trước hiện thực mà lối tư tưởng phong kiến mang lại

1.3 Sự hình thành tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi

1.3.1 Khái lược nội dung một số tác phẩm tiêu biểu của Fukuzawa Yukichi

Trong suốt cuộc đời của Fukuzawa Yukichi, ông đã viết sách, dịch sách và xuất bảnnhiều tác phẩm có ảnh hưởng to lớn trong việc khai sáng xã hội Nhật Bản Bằng trựcquan sắc bén, ông nắm được nỗi bức xúc của dân chúng nên các tác phẩm của ông vớicách việt giản dị, dễ hiểu, lời văn thống thiết đả được mọi tầng lớp đọc giả Nhật Bản đónnhận như đang khát gặp nước.

Tác phẩm “Khuyến học ” nói về tư tưởng cải cách giáo dục của ông Trọng lối học

theo phương Tây (Tây học) phê phán nhiều lối học cũ hay gọi là “Hán học” (cách họctruyền thống du nhập từ Trung Quốc) cùng với những nội dung về chính trị, luật pháp,địa vị xã hội, đề cập tinh thần cơ bản của con người và mục đích thực thụ của học vấn,quyền con người, ý nghĩa của nền học vấn mới, trách nhiệm của nhân dân và chính phủ

trong một quốc gia pháp trị hàm chứa trọn vẹn trong 17 nhóm nội dung đó là: Trời không tạo ra người đứng trên người; Người chịu thiệt thòi nhất là những kẻ vô học; Hun đúc nuôi dưỡng chí khí độc lập ra sao; Trách nhiệm của người đứng trên người; Lòng quả cảm của con người sinh ra từ đâu; Luật pháp quý giá như thế nào; Trách nhiệm của quốc dân; Đừng đánh giá người khác bằng suy sét chủ quan của mình; Mục đích của học vấn là gì; Hãy sống và hy vọng ở tương lai; Đẳng cấp địa vị đẻ ra các chí sĩ dởm; Hãy học cách diễn thuyết có hiệu quả; Tê hại nhất là tham lam; Phải luôn xem lại tinh thần của bản thân; Tiếp thu có chọn lọc văn minh phương Tây; Chạy theo độc lập vật chất sẽ đánh mất độc lập tinh thần; Bàn về sự tín nhiệm.

Với sự đa dạng nhiều nội dung trên nhiều lĩnh vực, cho thấy tác phẩm Khuyến học

còn là một tác phẩm có nội dung đồ sộ và sâu sắc nhất của Ông Đây là quyển sách gốiđầu giường của mỗi người dân Nhật, nó thực sự rất nổi tiếng và được xuất bản rộng rãivới số lượng in kỷ lục và liên tục từ khi in lần đầu Ông đã đầu tư suốt 4 năm để viếtquyển sách này trong đó phân tích rất nhiều vấn đề xã hội Nhật Bản lúc bấy giờ và đưa ralời khuyên thiết thực trước các vấn đề thời sự đó Với mong muốn phê phán những hạnchế và đưa ra lời khuyên về trách nhiệm của mỗi công dân cho các thế hệ người dân

Nhật, thông qua quyển sách “Khuyến học ” Ông đã đề xuất những phát kiến của mình về

mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Nhật Bản, góp phần vào quá trình canh tân ở Nhật

Tác phẩm “Sự tình phương Tâý" gồm 10 tập được viêt từ 1866 - 1870 trên cơ sở

những điều mắt thấy tai nghe trong thời gian ở phương Tây, số lượng phát hành lên đén

25 vạn bản Tác phẩm giới thiệu thế giới văn vật, quan niệm về quyền lợi và nghĩa vụ,chế độ chính trị, cơ cấu xã hội, nền giáo dục, học thuật, luật pháp, lịch sử, nền côngnghiệp quân sự của các quốc gia châu Âu - châu Mỹ

Tác phẩm này được người Nhật coi là cẩm nang của chính phủ Minh Trị trong việc xâydựng xã hội Nhật Bản theo mô hình phương Tây

Tác phẩm “Khái lược về văn minh” xuất bản năm 1875 và đổi mới lòng dân xuất

bản năm 1879, Fukuzawa Yukichi đã khảo sát về lịch sử và nguyên nhận phát triển cácnền văn minh cổ kim đông tây Ông đã bàn về con đường hưng thịnh, suy vong của NhậtBản, về cuộc sống của nhân dân Nhật Bản khi tiến lên văn minh trong tương lai Tưtưởng, triết học, quan điểm lịch sử, quan điểm quốc gia của Fukuzawa Yukichi được biểu

lộ qua hai tác phẩm này

Trong tác phẩm “Thoát Á luận" xuất bản năm 1885 ông dám dũng cảm đưa ra

những quan điểm mang tính chất khai sáng về tư tưởng cho người dân Nhật Ông đãthoát ra khỏi tâm lý chung của đại đa số người dân Nhật Bản lúc bấy giờ về học thuật vàcác lĩnh vực khác của đời sống xã hội, thay đổi và thoát ra khỏi sự ảnh hưởng nhữngphương thức xưa không hợp thời và không hiệu quả về học tập, giáo dục của Châu Á màảnh hưởng mạnh nhất và sâu sắc nhất là nền giáo dục và văn hóa Trung Hoa Bỏ đinhững rào cản về thiết chế hạ tầng kìm hãm sự tiến bộ xã hội, kinh tế và tri thức chongười dân Nhật để có thể dễ dàng rộng mở học tập và du nhập có chọn lọc các thành tựutrong mọi lĩnh vực của các nước phương Tây thời bấy giờ Ông chủ trương mạnh mẽ họctập, tiếp thu học hỏi áp dụng có chọn lọc những thành tựu quản lý xã hội, quản lý kinh tế,khoa học kỹ thuật, giáo dục của các nước phương Tây Trong quá trình học hỏi, ông đề

xuất việc tư duy lại về động cơ học tập, thay đổi tư duy quán tính trong học tập từ chỗ đihọc để làm quan bằng động cơ học vì lợi ích của quốc gia dân tộc, học vì sự hùng mạnhcủa quốc gia, đặt lợi ích quốc gia lên trên hết sẵn sàng phá bỏ những điều đã từng làmnên thành công trong quá khứ nhưng hiện tại là những rào cản, không còn phù hợp vớithời cuộc để tiếp tục học tập những cái mới hơn của thế giới.

Trong tác phẩm Phúc Ông tự truyện xuất bản vào năm 1899 cũng là tác phẩm cuối

cùng của ông là lời tự thuật về cuộc đời ông trải qua kể từ khi ông sinh ra cho đến lúc vềgià Qua đó ông kể lại nhiều câu chuyện hoạt động, lý do, quá trình nhận thức tư duy vềthay đổi nước Nhật Không những thế, thông qua những hình ảnh được ông miêu tả rất rõnét và sinh động về xã hội Nhật Bản từ thời Mạc phủ đến Minh Trị Thiên Hoàng, từ giaiđoạn phong kiến cổ hủ đến giai đoạn nước Nhật thực hiện công cuộc Duy Tân do MinhTrị khởi xướng mang màu sắc văn hóa mới cùng với tất cả mọi mặt của đời sống kinh tế,

xã hội, văn hóa, tư tưởng, khoa học, kỹ thuật v.v hai giai đoạn và cả giai đoạn giao thời.Qua những hình ảnh sống động của xã hội mà ông tự thuật lại, ông đã khéo léo so sánh,phê phán, phân tích và chỉ ra được phương pháp, con đường và những nguyên nhân yếu

tố dẫn đến thành quả của công cuộc Duy tân và tạo nên một nước Nhật Bản thoát khỏinguy cơ đánh mất sự độc lập vươn tầm ngang bằng đến với các nước phương Tây

Fukuzawa đã xuất bản rất nhiều sách chuyên môn và sách giáo khoa sử dụng trongcác trường học hiện đại và cũng được rất nhiều tầng lớp độc giả khác nhau đón nhận.Những tác phẩm này hấp dẫn không chỉ vì những chủ đề mới lạ mà còn ở cách hành văncách tân bình dị Nhờ những cuốn sách được gọi là “sách Fukuzawa” này, người Nhật có

cơ hội hiểu biết về nền văn minh mới Ông cũng viết nhiều sách báo trào phúng về tìnhhình xã hội lúc bấy giờ, như chính trị, quan hệ quốc tế, các vấn đề kinh tế tài chính, chínhsách giáo dục, và quyền của người phụ nữ Những tác phẩm này hầu hết được in ở nhàxuất bản của trường đại học và trên tờ Jiji-shimpo (Thời Sự Tân Báo) do ông mở năm

1882 Ngoài ra Fukuzawa Yukichi còn viết một loạt các tác phẩm hướng đến công chúngđông đảo, mà đặc biệt là tầng lớp thanh niên Các tác phẩm này nhằm truyền bá những tư

tưởng canh tân vào xã hội Nhật Bản, một đất nước đang thực hiện công cuộc duy tân dochính phủ Minh Trị tiến hành một cách mạnh mẽ, quyết liệt, nhưng xã hội bên dưới vẫncòn trong vòng kiềm tỏa của những quan hệ, những tập quán, tập tục lỗi thời đã trãi quahàng nghìn năm của chế độ phong kiến Mạc phủ Những tác phẩm tiêu biểu trong số đólà: Khuyến học (1872-1876), Bàn về dân quyền (1878), Bàn về tiền tệ (1878), Bàn vềquốc quyền (1879), Bàn về quốc hội (18790, Bàn về kinh tế tư nhân (1880), Bàn về thời

sự thế giới (1882), Bàn về quân sự (1882), Bàn về nghĩa vụ quân sự (1884), Bàn về ngoạigiao (1884), Bàn về phụ nữ Nhật Bản (1885), Bàn về phẩm hạnh (1885), Bàn về cáchnhân sĩ xử thế (1886), Bàn về giao tiếp nam nữ (1886), Bàn về nam giới Nhật Bản(1888), Bàn về Hoàng gia Nhật Bản (1888), Bàn về thuế đất (1892), Bàn về tiền đồ và trị

an quốc hội (1892), Bàn về thực nghiệm (1893), Fukuzawa Yukichi tuyển tập 1899), Bàn về đại học nữ, đại học nữ mới (1899), Fukuzawa Yukichi - Tự truyện (1899)

(1897-1.3.2 Sự hình thành tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi

Ban đầu ông hấp thụ từ nền giáo dục cũ là Hán học, đại diện cho đặc trưng của nềngiáo dục này là Chu Tử với sự ảnh hưởng chủ yếu của nền Nho học do Khổng Tử khởixướng mà nội dung chủ yếu trong đó là thuyết thiên mệnh, lối học tầm chương trích cú,chỉ có đọc và viết, mà theo Fukuzawa đây là chính sách mị dân và cội nguồn của bất bìnhđẳng trong xã hội, lối học không có ứng dụng trong thực tế, mà sau đó theo ông nhậnđịnh là thiếu hoàn toàn các ngành kỹ thuật ứng dụng để khai phá văn minh, sau đóchuyển sang Hà Lan học Nhưng ông thấy rằng, chính ngành Hà Lan học này cũng tạo ralỗi thời vì tiếng Hà Lan cũng không giúp gì cho ông trong việc dịch thuật và trao đổi vớingười nước ngoài, lúc này các nước vào Nhật Bản chủ yếu sử dụng tiếng Anh, nên cuốicùng ông đã chuyển hướng sang học tiếng Anh bằng phương pháp tự học Chính sựchuyển hướng này có Fukuzawa đã mang đến những mặt tư duy mới mẻ và những yếu tốkhai sáng trong tư tưởng của ông Với vốn liếng kiến thức về tiếng anh, ông đã có điềukiện tiếp cận được những luồng tư tưởng mới của phương Tây liên quan đến các lĩnh vực

từ chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học, giáo dục, v.v Những tư tưởng này đã tác động rấtsâu sắc đến tư tưởng của ông Ông đã có sự cải biến về nhận thức một cách cơ bản trướcnhững điều „tai nghe, mắt thấy” khi ông đi ra nước ngoài và tiếp cận được những quyểnsách về tư tưởng thể hiện tư duy mới này.

Năm 1868, Fukuzawa Yukichi mở trường Keio Gijuku (tiền thân của trường Đạihọc Keio nổi tiếng ở Tokyo hiện nay) nhằm nâng cao dân trí, đào tạo thanh niên Năm

1873, Fukuzawa Yukichi cùng với một số trí thức cấp tiến lập ra hội Meirokusha Mườithành viên của hội đã tổ chức viết sách, dịch thuật, diễn thuyết, xuất bản tập san Meirokulàm diễn đàn phổ biến và tranh luận đủ mọi vấn đề: chính trị, giáo dục, tôn giáo, kinh tế,pháp luật, vai trò phụ nữ, phong tục, Nhật ngữ Rất nhiều tác phẩm phương Tây đã đượcHội dịch và đưa vào Nhật Bản, cụ thể là Ông và cùng các học giả lập hội dịch thuật vàviết sách với những tác phẩm sách của phương Tây như: tự giúp mình, tự do luận, chínhtrị kinh tế học, chủ nghĩa công lợi, nam nữ bình quyền luận, giáo dục, tinh thần pháp luật,khế ước xã hội, tự do mậu dịch, thuyết tiến hóa từ đây cũng đã hình thành nên tư tưởngmới về các lĩnh vực như kinh tế, chính trị, luật pháp, quyền công dân, quyền bình đẳng,giáo dục, chính phủ, khế ước, độc lập, tự do trong suy nghĩ của ông, tạo nên một lànsóng đổi mới tư tưởng trong thời gian này Cũng trong quá trình viết, dịch, diễn thuyếtvăn hóa và những tư tưởng văn hóa của phương Tây này là cơ hội để Fukuzawa Yukichitrao dồi, nâng cao kiến thức và hệ thống hóa toàn bộ nhận thức của ông về văn hóaphương Tây Quá khứ thời thơ ấu mà ông trải qua cùng với những biến động về chính trị,quân sự của xã hội Nhật Bản lúc bấy giờ cũng là tiền đề tạo nên nhận thức về mặt tưtưởng chính trị của ông

Việc ông ba lần đi sang phương Tây, trong đó hai lần sang Hoa Kỳ cũng đã tạo choông một nhận thức mới về mọi lĩnh vực của đời sống xã hội làm cho ông có cơ hội đốichiếu và so sánh với tình hình xã hội đất nước Nhật Bản, từ đó hình thành tư tưởng vềduy tân xã hội Nhật Bản để vươn lên theo kịp với sự phát triển của các nước phương Tây

và cố gắng tìm tòi phương pháp để đề xuất trong vấn đề canh tân xã hội Nhật Bản màtrước hết là thông qua con đường giáo dục Các chuyến đi này cũng là bước ngoặc mangtính quyết định vai trò của Fukuzawa Yukichi đối với lịch sử Nhật Bản trong thời kỳchuyển mình từ cuối thời Mạc Phủ sang thời đại Minh Trị.

Có thể khẳng định rằng những biến động lịch sử cùng với tiền đề lý luận giai đoạnnày là nhân tố không thể thiếu thúc đẩy sự hình thành tư tưởng duy tân của FukuzawaYukichi và trên những sự biến động phức tạp của lịch sử xã hội lúc bấy giờ đặt raa bàitoán làm sao đưa nước Nhật thoát khỏi tình trạng bị nguy cơ xâm chiếm của các nướcphương Tây, đưa Nhật Bản phát triển theo kịp với các nước phương Tây và trở thànhcường quốc Chính Ông đã tìm kiếm được phương pháp giải quyết xuất sắc nhiệm vụ ấy

về mặt tư tưởng thông qua việc học vấn và con đường canh tân nước Nhật

Kết luận chương 1

Fukuzawa Yukichi là một trong những nhà tư tưởng nổi tiếng của Nhật Bản thế kỷXIX Trong hệ thống những quan điểm tư tưởng của ông, vấn đề giáo dục và chính trịchiếm vị trí quan trọng, thể hiện tính nhất quán về thế giới quan và nhân sinh quan củaông

Tư tưởng chính trị Fukuzawa Yukichi hình thành vào thời kỳ đời sống xã hội NhậtBản trải qua những chuyển biến phức tạp từ xã hội phong kiến sang xã hội hiện đại với

sự tác động của những tư tưởng phương tây hiện đại vào xã hội Nhật Bản trong các lĩnhvực giáo dục, văn hóa, khoa học, kinh tế, chính trị

Từ tiền đề kinh tế - xã hội và hoàn cảnh lịch sử cũng như các tiền đề tư tưởng lýluận khác nhau, đã tác động đến sự hình thành nên tư tưởng chính trị của Fukuzawa Môitrường sinh sống từ thời thơ ấu đặc biệt là truyền thống gia đình, sự giáo dục của cha và

mẹ mà chủ yếu là mẹ của ông, cùng với chế độ đẳng cấp, chế độ phong kiến Mạc phủ,nền nông nghiệp lạc hậu, chế độ giáo dục Hán học, chứng kiến sự đối lập của hai thuyếttrái chiều của hai nhóm người Nhật là thuyết Tá mạc Nhương di và thuyết Cần Vương

Nhương di, tiếp đó là quá trình tiếp xúc với văn minh phương Tây với khoa học kĩ thuật

và những học thuyết về kinh tế chính trị, pháp luật xã hội của phương Tây, kết hợp với trítuệ, khả năng phán đoán, phân tích, đánh giá, so sánh của Fukuzawa và tinh thần yêunước, ý chí độc lập và luôn luôn tìm tòi cải cách, với mong muốn đóng góp vào côngcuộc xây dựng đất nước đã tạo nên tư tưởng chính trị của Fukuzawa Và với những tưtưởng chính trị được hình thành có sự gắn liền với hoàn cảnh lịch sử và môi trường kinh

tế xã hội thực tiễn đã mang lại tính khả thi và tiên phong đã tác động, ảnh hưởng và ápdụng vào việc triển khai những chính sách xây dựng đất nước Nhật Bản cuối thế kỷ XIXvới nền kinh tế công nghiệp phát triển Qua đó chúng ta cũng không thể không kể đếnyếu tố chủ quan của bản thân Fukuzawa, vì cũng chỉ có ông với những đặc điểm tínhcách mới có sản phẩm tư tưởng mang tính đột phá qua kết hợp với hoàn cảnh lịch sử củaNhật Bản và thế giới lúc bấy giờ

Chương 2

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA FUKUZAWA YUKICHI TRONG 2 TÁC

PHẨM KHUYẾN HỌC VÀ PHÚC ÔNG TỰ TRUYỆN

2.1 Sự ra đời và kết cấu của tác phẩm Khuyến học và Phúc Ông tự truyện

Sự ra đời của tác phẩm Khuyến học

Tác phẩm Khuyến học được ra đời trong thời gian 1872 - 1876 Đây không phải là

tác phẩm đầu tay và sâu sắc nhất của ông nhưng lại là tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộngnhất đến công chúng Nhật Bản Khi mới được in lần đầu, cuốn sách này có một số lượng

là kỷ lục là 3,4 triệu bản, trong khi dân số Nhật Bản thời đó chỉ khoảng ba mươi lăm triệungười Chỉ riêng điều đó đã cho thấy đây thực sự là cuốn sách gối đầu giường của mọingười dân Nhật trong thời kỳ duy tân Kể từ đó đến nay, cuốn sách này đã được tái bảnliên tục, chỉ tính từ năm 1942 đến năm 2000, riêng nhà xuất bản Iwanami Bunko cũng đãtái bản đến 76 lần Trong cuốn sách này, Fukuzawa Yukichi đề cập tinh thần cơ bản củacon người và mục đích thực thụ của học vấn Với các chương viết về sự bình đẳng, quyềncon người, ý nghĩa của nền học vấn mới, trách nhiệm của nhân dân và chính phủ trongmột quốc gia pháp trị Khuyến học đã làm lay chuyển tâm lý người dân Nhật Bản dướithời Minh Trị với tuyên ngôn “trời không tạo ra người đứng tên người và cũng không tạo

ra người đứng dưới người”, Fukuzawa Yukichi chị kinh ngạc và bàng hoàng - như

“không tin vào tai mình” - cho đa số người dân Nhật Bản vốn bị trói buộc với đẳng cấp,thân phận, quen phục tùng phó mặc và e sợ quan quyền suốt hàng trăm năm dưới chínhthể phong kiến Mạc phủ Ông khẳng định mọi người sinh ra đều bình đẳng và nếu cókhác biệt là do trình độ học vấn Về học vấn, Fukuzawa Yukichi phê phán lối học “từchương” và nhấn mạnh Nhật Bản phải xây dựng nền học vấn dựa trên “thực học” Nềnhọc vấn thực học phải gắn liền với cuộc sống hằng ngày, dựa trên tinh thần khoa học,tinh thần độc lập, tính thực dụng Việc tiếp thu văn minh phương tây phải có chọn lọc

Quan điểm xuyên suốt cuốn sách là “làm thế nào để bảo vệ nền độc lập Nhật Bản” trongbối cảnh các cường quốc phương Tây đang muốn biến toàn bộ châu Á thành thuộc địa.Với độc giả Việt Nam hiện nay, những tư tưởng của Fukuzawa Yukichi trongkhuyến học có lẽ không còn lại đều mới mẻ gây chấn động trong lòng người như đối vớingười dân Nhật Bản ở thời Minh Trị Tuy nhiên, cách đặt vấn đề của ông vẫn còn nguyên

ý nghĩa thời sự đối với những quốc gia đang trên con đường hiện đại hóa Ngoài ra, cuốn

“cẩm nang” của người Nhật này cũng sẽ giúp cho độc giả Việt Nam hiểu rõ hơn nhữngđặc điểm về tính cách và tinh thần của người Nhật Bản hiện đại, những người từ thânphận nô nhờ có sự khai sáng của con người như Fukuzawa Yukichi mà trở thành quốcdân có một nước Nhật Bản hiện đại và văn Minh như ngày nay

Tác phẩm khuyến học được Fukuzawa Yukichi bắt đầu viết vào năm 1872 và hoànthành 4 năm sau đó Đây là giai đoàn Ông đã được 37 tuổi cũng là giai đoạn những nămđầu của công cuộc duy tân mà thường gọi là cải cách Minh Trị Giai đoạn đòi hỏi nhiều

lý thuyết và tư tưởng để khai sáng công cuộc canh tân này Với một xã hội giao thời sau 4năm mới lên cầm quyền, trong khi những hệ lụy và dòng tư tưởng trong xã hội cũ cònđang ảnh hưởng hết sức sâu sắc đến tư tưởng người dân Nhật Bản lúc bấy giờ Trước nhucầu cấp thiết đó, Fukuzawa Yukichi đã viết tác phẩm như là một sự khuyến khích vừa làhướng dẫn dân chúng Nhật thay đổi tư tưởng thông qua đưa ra những nhận định có đốichiếu so sánh trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội Với mục tiêu xây dựng nền vănminh Nhật Bản thông qua việc xây dựng chí khí độc lập cho quốc dân Nhật Bản đã đánhthức dậy tinh thần yêu nước bất khuất và xây dựng đất nước để kiến quốc trong mỗingười dân Nhật Bản lúc bấy giờ

Kết cấu của tác phẩm Khuyến học

Tác phẩm Khuyến học bao gồm 17 phần được biên soạn thành 17 nhóm nội dung,trong từng nhóm nội dung có những đề xuất kiến nghị, nhận xét đánh giá giải pháp hoặcnhận đình, chỉ ra một vấn đề nào đó mà ông quan tâm hoặc có liên quan với nhau và liên

hệ mật thiết với hiện thực xã hội Nhật Bản lúc bấy giờ, chủ yếu xoay quanh các vấn đềhọc cái gì? Học để làm gì? Một số thực trạng đáng phế phán trong xã hội Nhật Bản hiệntại, tinh thần độc lập, trách nhiệm, vấn đề luật pháp, vật chất và tinh thần v.v Tác phẩm

đề xướng công cuộc canh tân nước Nhật từ nhiều lĩnh vực trong đó nội dung cốt lõi làkhởi xướng xuất phát điểm trong công cuộc này chính là cải cách giáo dục, thay đổi tưduy về giáo dục, trong đó chú trọng Tây học chủ yếu là khoa học kỹ thuật, khoa học tựnhiên mà bác bỏ Hán học, lối học cổ hủ đã truyền lưu và có ảnh hưởng sâu sắc với mỗingười dân Nhật Bản

Sự ra đời của tác phẩm Phúc ông tự truyện

Tác phẩm Phúc ông tự truyện được Fukuzzwa Yukichi viết vào năm 1899 Nếu nóikhuyến học thể hiện rất rõ tư tưởng giáo dục của Fukuzawa và còn mang tính lý luậncũng như đó là những lời khuyên của ông đối với nhân dân Nhật Bản ở thời điểm mànước Nhật đang rất cần và đang tìm kiếm một con đường để đưa nước Nhật phát triển,

thoát khỏi nguy cơ bị bao vây xâm lược của các nước phương tây thì đối với Phúc ông tự truyện lại là một câu chuyện, một lời tự thuật xuyên suốt cả một quá trình lịch sử gắn liền với cuộc đời của Fukuzawa Phúc ông tự truyện ra đời trong hoàn cảnh lúc nước Nhật

Bản đã hoàn thành cơ bản việc xây dựng đất nước và trở thành một nước giàu mạnh đãthoát khỏi nguy cơ bị bao vây giống như một số quốc gia châu Á khác thời bây giờ.Fukuzawa viết quyển sách này trong bối cảnh đất nước Nhật đã trở thành một nước tưbản đang trên đường tiến lên nước chủ nghĩa đế quốc, là thời điểm mà công cuộc Minh

Trị duy tân cũng đã hoàn thành cơ bản các chính sách của nó Đọc tác phẩm Phúc ông tự truyện chúng ta có thể thấy rõ tính cách con người của Fukuzawa cũng như cả một giai

đoạn lịch sử rất đặc sắc của Nhật Bản lúc bây giờ

Kết cấu của tác phẩm Phúc ông tự truyện

Cuốn Phúc ông tự truyện bao gồm 15 chương, mỗi chương lại chứa đựng những

câu chuyện nhỏ khác nhau và được sắp xếp theo chiều tiến triển của thời gian bao gồm:

chương Thời thơ ấu có những câu chuyện Nền giáo dục nho gia, Anh em quần tụ tách

biệt với bên ngoài, Gia phong đúng mực nhưng không hà khắc, Lớn lên thành nhà sư ước

vọng của cha tôi, Chế độ đẳng cấp là kẻ thù kìm kẹp cha tôi; chương 2: Du học ở Nagasaki; chương 3: Thời kỳ học tập ở Osaka; chương 4 Nếp sống ở trường Ogata; chương 5: Rời Osoka lên Edo; chương 6: Lần đầu đi Mỹ, chương 7: Chu du châu Âu; chương 8: Thuyết Nhương di; chương 9: Đi Mỹ lần hai; chương 10: Vương chính duy tân; chương 11: Lo sợ bị ám sát; chương 12: Tạp kỷ; chương 13: Về tình hình kinh tế gia đình và bản thân; chương 14: Phẩm hạnh và gia phong; chương 15: Những năm tháng

về già; Cuốn sách kể lại toàn bộ cuộc đời Fukuzawa Yukichi, một chính trị gia vĩ đại,

người đã lãnh đạo công cuộc Minh Trị duy tân, với những cố gắng không ngừng để đónggóp vào công cuộc xây dựng đất nước, mang lại thành công cho cuộc cải cách Minh Trịduy tân (1868) ở Nhật Bản

2.2 Một số nội dung tư tưởng chính trị trong 2 tác phẩm Khuyến học và Phúc Ông tự truyện

2.2.1 Tư tưởng chính trị về quan hệ cá nhân với quốc gia

Về địa vị con người hay từng công dân trong xã hội, trong tác phẩm Khuyến học

cho rằng vai trò địa vị của mỗi quốc dân là không áp đặt sẵn mà sinh ra từ kết quả củaviệc học tập của mỗi người Mỗi người dân có hai nhiệm vụ, lập và cử ra chính phủ.Đồng thời, họ cũng là tế bào tạo nên xã hội, vừa là chủ thể và đối tượng xã hội phục vụ.Quan hệ giữa chính phủ và dân chúng là quan hệ ngang hàng, thỏa thuận, hợp đồng, khếước Không bên nào có quyền hơn bên nào Và mối quan hệ của những con người vớinhau là bình đẳng, người không tự nhiên đứng trên người, mối quan hệ ngoài xã hộikhông thể giống như mối quan hệ cha con trong gia đình vì con còn nhỏ, phụ thuộc vàogia đình và đây còn là mối quan hệ huyết thống, còn ngoài xã hội chỉ là những người lạ

với nhau Quan hệ đấy ngang hàng về địa vị Nếu có khác nhau về địa vị thì không phải

do trời định đặt Nguyên nhân chính đẻ ra đẳng cấp, địa vị không xuất phát từ sự ác ý màxuất phát từ trí tưởng tượng của con người Như vậy, mối quan hệ giữa những người lạvới nhau nhất thiết phải được ràng buộc bằng khế ước, bằng hợp đồng, quy định và cam

kết từng quyền lợi, nhiệm vụ cụ thể của từng tầng lớp trong xã hội Trong tác phẩm Phúc ông tự truyện thì Fukuzawa thể hiện sự căm phẫn đối với chế độ địa vị đẳng cấp phong

kiến “Nghĩ như vậy thì thấy, việc trong suốt 45 năm cuộc đời, cha tôi bị bó buộc bởi lềlối phong kiến, không thực hiện được ý nguyện của mình, đành ngậm đắng nuốt cay từgiã cõi đời mà thấy buồn thương thay cho ông Mỗi lần nhớ đến nỗi dằn vặt trong thâmtâm cha tôi vì lo cho tương lai của đứa con mới lọt lòng đã phải quyết tâm cho đi tu vàtình phụ tử sâu sắc của ông làm tôi thêm căm phẫn chế độ đẳng cấp phong kiến Tôi nhưđược tâm sự với cha và khóc thầm một mình vì thương ông Với tôi, chế độ đẳng cấpchính là kẽ thù kìm hãm cha tôi” [7, 32]

Fukuzawa Yukichi nhấn mạnh tới tầm quan trọng về sự bình đẳng giữa các tầng lớptrong xã hội Ông cho rằng con người được tạo hóa sinh ra là bình đẳng, không ai sinh ra

mà hơn ai và cũng như thế không ai khi sinh ra mà lại thua kém bất kỳ ai Kể từ khi tạohóa làm ra con người thì tất cả sinh ra đều bình đẳng, mọi người đều có tư cách, có địa vịnhư nhau, không phân biệt đẳng cấp trên dưới, giàu nghèo Loài người, chúa tể của muônvật, bằng hoạt động trí óc và hoạt động chân tay mà biến mọi thứ có trên thế gian thànhvật có ích cho bản thân mình

Nhờ thế mà thỏa mãn được nhu cầu ăn, mặc, ở, sống tự do theo ý muốn và không làmphiền, làm cản trở cuộc sống của đồng loại Con người có thể sống yên ổn, vui vẻ trênthế gian Đó là ý Trời, là niềm hi vọng của Trời đối với con người Vậy mà nhìn rộng rakhắp xã hội, cuộc sống con người luôn có những khoảng cách một trời một vực Đó làkhoảng cách giữa người thông minh và kẻ ngu độn; giữa người giàu và kẻ nghèo; giữa

tầng lớp quý tộc và tầng lớp hạ đẳng Cuốn sách dạy tu thân Thực ngữ giáo có câu: “Kẻ

vô học là người không có tri thức, kẻ vô tri thức là người ngu dốt” [6, 24] Câu nói trên

cũng có thể hiểu: Sự khác nhau về giàu nghèo, địa vị như vậy là ở chỗ khác nhau giữangười thông minh và kẻ đần độn cũng là ở chỗ có học hay không học mà tạo ra sự khácbiệt Ông phê phán việc dựa vào địa vị sẵn có do sự kế thừa trong xã hội phong kiến chatruyền con nối Bất mãn việc một người sinh ra từ gia đình có địa vị thấp là sẽ bị ngườisinh ra trong gia đình bậc cao khinh miệt, chê bai “Cũng giống như „Con vua thì đượclàm vua, con sãi ở chùa thì quét lá đa’, nghĩa là, nếu cha ở đẳng cấp cao thì con cũng sẽ

là võ sĩ ở đẳng cấp cao, có trải qua hơn trăm năm cũng không có gì thay đổi Vì vậy, mộtngười sinh ra từ gia đình sĩ tộc bậc thấp, tự nhiên sẽ bị những người ở cấp bậc cao hơnkhinh miệt Không kể người đó là trí hay ngu, hiền hay ác, mà cứ là người thuộc hàngtrên thì có quyền coi thường người bên dưới Ngay từ thuở nhỏ, tôi đã rất bất bình vềđiều đó” [7, 288] Ông luôn quan niệm với mọi người như nhau, không phân biệt giàunghèo, thuộc đẳng cấp cao hay thấp: „Nhưng nói về thứ tự, dưới tôi lại còn biết baonhiêu người nữa, nên tôi có thể khinh miệt họ như đã bị người khác khinh miệt, như làthanh toán nhau bằng cách bắn kẻ thù của Edo ở Nagasaki vậy Nhưng tôi không thể làmnhư thế Không những là không thể, mà ngược lại với những người thuộc đẳng cấp dưới,tôi còn đối xử với thái độ hết sức nhã nhặn” [7, 289]

Liên quan đến vấn đề học tập, một người có học hay không cũng điều ảnh hưởng đến kết

quả công việc, chất lượng cuộc sống và hình thành nên ảo tưởng vềđịa vị cũng khác nhau của mỗi người Không chỉ là kết quả học tập khác nhau mà còn là

có hay không tham gia vào quá trình học tập Không phải người có địa vị thấp, bị coithường là do tính chất dễ của công việc, còn làm việc khó có được tôn trọng và có địa vịcao, về thực chất thì nguyên nhân chính là do mức độ đầu tư vào việc học hay không

“Trên thế gian có cả việc khó lẫn việc dễ Người làm việc khó được coi là người quantrọng Người làm việc dễ thường có địa vị thấp, bị coi thường Công việc cần sự khổnhọc về tinh thần được xem là việc khó, còn lao động chân tay là việc dễ Vì thế học giả,quan chức chính phủ, giám đốc các công ty lớn, chủ trang trại sử dụng nhiều nhân công

là những người có địa vị cao, quan trọng Và một khi đã là những người có địa vị, quan

trọng thì đươn g nhiên gia đình họ cũng giàu sang sung túc đến mức tầng lớp hạ đẳngnằm mơ cũng không được Tuy vậy, nếu suy nghĩ kỷ lưỡng gốc rễ của vấn đề thì chỉ cómột nguyên nhân Đó chẳng qua là do có chịu khó học hay không mà thôi, chứ có ngườinào được trời phú đâu Ngạn ngữ có câu: Trời không ban cho con người phú quý Chínhcon người tạo ra giàu sang phú quý.” [6, 25] Có nghĩa là Trời nhìn vào kết quả hoạtđộng, lao động của con người để ban thưởng Như tôi đã đề cập: Ở con người vốn dĩkhông có chênh lệch sang hèn, giàu nghèo Vì thế, có thể nói rằng: Người chịu khó học,hiểu biết nhiều sẽ trở thành người quan trọng, sống sung túc; người vô học sẽ trở thànhcon người thấp kém, nghèo khổ.

Địa vị đẳng cấp và chức vụ là hai việc hoàn toàn khác nhau, vì sao cứ muốn quan

hệ ngoài xã hội phải như quan hệ cha con trong gia đình [6, 160] “Khi nuôi con, cha mẹthường không để ý xem chúng cần cái gì và suy nghĩ ra sao Cho ăn, cho mặc thế nàohoàn toàn dựa theo cảm tính Miễn là con ngoan ngoãn biết vâng lời, không làm trái ýmình thì trời lạnh sẽ cho mặc ấm, bụng đói sẽ cho ăn no Thức ăn, manh áo, chỗ ở giốngnhư của Trời cho, cần lúc nào có lúc đó, con cái không phải lo nghĩ Đối với người làmcha làm mẹ, con cái là thứ quý giá nhất Nếu có chiều chuộng, có yêu thương hay mắng

mỏ, có cho roi cho vọt, cũng đều

là hành vi xuất phát từ hành vi tình thương chân thực Hình ảnh cha mẹ với con cái làmột như vậy mới đẹp làm sao Đương nhiên, trong mối quan hệ này, trên (cha mẹ) vẫn ratrên, và dưới (con cái) vẫn ra dưới Hoàn toàn không có bất cứ một sự lẫn lộn nào” [6,161]

Nguyên nhân chính đẻ tra đẳng cấp, địa vị không xuất phát từ sự ác ý mà xuất phát

từ trí tưởng tượng của con người Những người chủ trương một xã hội phân thành đẳngcấp, có trên có dưới, luôn ao ước quan hệ xã hội cũng được như quan hệ cha con trongmột nhà Mong ước đó rất hay nhưng có một vấn đề lớn phải suy nghĩ Thực ra, quan hệcha con chỉ hình thành trong điều kiện cha mẹ là những người lớn, chín chắn và con cái

là những đứa trẻ còn non dại Mà phải là con đẻ mới được Nhưng cho dù là con mình đẻ

ra, khi tới độ tuổi nhất định thì người cha, người mẹ nào cũng cảm thấy chúng bắt đầukhó bảo Và mối quan hệ cha con bất hòa dần theo thời gian Với con cái nhà mình cònkhó, huống chi là với con cái nhà người Bởi thế, quan hệ ở ngoài đời giữa những người

lạ - mà đều đã trưởng thành - lại còn khó gấp bội Vậy phải làm sao để có thể hình thànhđược mối quan hệ giữa người với người trong xã hội giống như quan hệ cha con tronggia đình? Biến lý tưởng thành hiện thực quả là không dễ Hơn nữa, một đất nước, mộtlàng, một cính phủ, một công ty tất cả những gì mà người ta gọi là “xã hội loài người”cũng đều là xã hội của những người đã trưởng thành, xã hội của những người không cóquan hệ huyết thống với nhau Trước một thực tế như vậy, mà lại mong ước áp đặt quan

hệ cha con trong một nhà vào quan hệ người với người ngoài đời thì thật là ảo tưởng.Nhưng dù biết là khó song ai cũng đều muốn biến trí tưởng tượng thành hiện thực Conngười là vậy Và đây cũng chính là nguyên nhân dẫn tới đẳng cấp, địa vị trên dưới trongquan hệ giữa người với người, cũng chính là nguyên nhân sinh ra nền chính trị chuyênchế tàn bạo trong xã hội

Ông không cho rằng có một đấng quân chủ và các đại thần có tấm lòng trong nhưnước, ngay thẳng và tình thương bao la, lo cho dân từng bát cơm, manh áo, từng chốnnương thân Dân đói thì cho gạo, gặp hỏa hoạn thì cho tiền bạc Đó là việc chỉ có trong

ảo tưởng, mơ ước về một thế gian yên ổn thanh bình “Để làm được như vậy, trước hết họ

tự tôn quân chủ là vua cha vừa có đức có tài Có quan đại thần sáng suốt ra sức truyền

bá trong dân chúng đấng quân chủ và quan đại thần có tấm lòng son, không tham lam ha

vụ lợi” [6, 163]

Bởi lẽ, quan hệ giữa chính phủ và nhân dân vốn là quan hệ giữa những người lạ vớinhau, không phải quan hệ máu mủ ruột thịt “Quan hệ giữa người lạ với người lạ, nhấtthiết phải ràng buôc nhau bằng khế ước, hợp đồng Cả hai cùng phải tôn trọng hợp đồng,điểm nào chưa được thì phải tranh luận dàn xếp rồi thống nhất thực hiện Luật pháp củamột quốc gia cũng được hình thành trên cơ sở đó Trên thế gian này, không có quốc gia

nào có được đấng quân chủ nhân đức, có được các quan đại thần sáng suốt anh minh, cóđược lữ thần dân nhu mì dễ bảo Đó chỉ là giấc mộng ảo tưởng Có trường học nào đảmbảo sẽ đào tạo ra toàn các bậc thánh nhân, toàn người tài đức Có cách giáo dục nào chắcchắn sẽ sản sinh ra thần dân dễ sai bảo” [6, 164] Ông phê phán việc ca ngợi, tuyên bố,rao giảng như vậy là rất mù quáng và hoàn toàn không mang tính thực tế “Mà họ cómuốn ca ngợi thì cứ việc ca ngợi lấy một mình Bị ngoại xâm giày xéo mà vẫn cứ tiếp tục

ca ngợi nền chính trị nhân từ của quân chủ Như thế thì quá mù quáng” [6, 164]

Mọi người sinh ra đều bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, không có sự khác biệtgiữa người giàu và người nghèo, kẻ mạnh hay kẻ yếu, nhân dân hay chính phủ Bìnhđẳng về phương diện tất cả các điều kiện cho sự phát triển, hoàn thiện cá nhân đều nhưnhau Nhưng thực tế xã hội phong kiến quy định khắt khe về quyền hạn, nghĩa vụ của cácđẳng cấp, của chính phủ với thường dân, giữa võ sĩ với người dân Khi sinh ra mọi ngườiđều bình đẳng có tư cách, địa vị như nhau không phân biệt trai gái cao thấp sang hèn

“Kể từ khi tạo hóa tạo ra con người thì tất cả sinh ra đều bình đẳng, mọi người đều có tưcách, địa vị như nhau” [6, 24] Tuy nhiên ông nhận thấy trong xã hội có nhiều loại ngườikhác nhau, có kẻ bóc lột và có người phục tùng, nói rộng ra toàn thế giới là tình trạng bấtbình đẳng giữa các dân tộc Các nước phương Tây đi xâm lấn các nước phương Đông là

vì trình độ học vấn của họ cao hơn Thực tế xã hội, giữa con người lại có một khoảngcách của người thông minh và kẻ đần, kẻ giàu và kẻ nghèo Lý giải nguyên nhân nàyông cho rằng sự bất bình đẳng trong xã hội là do sự khác nhau từ trình độ học vấn hoặcbắt nguồn từ trình độ học vấn khác nhau, mức độ đầu tư cho học vấn của mỗi người khácnhau Từ đây ông đề cao việc học tập miệt mài, trao dồi kiến thức, nâng cao sự hiểu biếtcủa cá nhân đề có thể xóa bỏ sự khác biệt, thiết lập một trật tự bình đẳng và cũng thay đổivận mệnh của mỗi người và của cả dân tộc hay quốc gia Đối với ông, mục đích của việchọc là để có khả năng nói lên chính kiến, thực hiện đầy đủ bổn phận với đất nước và học

để hiểu được trách nhiệm của bản thân, để hiểu thế nào là làm tròn công việc của mình

Mục đích của học vấn phải đặt ở tầm cao Không nên vì ngại việc khó mà lánhnặng tìm nhẹ, lười biếng học tập, ôm tư tưởng học ít chỉ đủ để làm việc nào đó ổng địnhkiếm được thu nhập là thỏa mãn chứ không chịu đào sâu học hỏi và không chịu tìmnhững công việc yêu cầu học tập cao Fukuzawa lo sợ là các hiện tượng lánh nặng tìmnhẹ, lười học tập chuyên sâu trên đây trở thành xu hướng, thành trào lưu trong xã hội thìhọc vấn sẽ mất đi bản chất đích thực và mục đích cao quý của nó Niềm mơ ước lớn laocủa ông là chỉ đến khi trên khắp mọi miền đất nước Nhật Bản, nơi đâu cũng gặp nhữngngười vừa có tài, vừa có đức, ngày đêm rèn giũa và tích lũy thực lực thì ắt hẳn đến mộtngày nào đó, chúng ta sẽ ngang hàng, sánh vai với nền văn minh của các cường quốcphương Tây.

Trong nhận định của ông, nền học vấn hiện thời của Nhật Bản không thể đem raogiảng cho người phương Tây, chính là bản thân người nhật phải học ngược lại từ phươngTây Đó là phản ánh thực tế nhất trình độ học vấn của Nhật Bản vẫn còn thua kém so vớiphương Tây trên cả nhiều lĩnh vực kể cả quân sự, kinh tế, hay kỹ thuật Nền học vấn củaNhật Bản này vừa còn thiếu hụt ở một số lĩnh vực mà còn chưa đạt được trình độ ngangbằng đối với những lĩnh vực giống nhau Nên càng cần phải học những thứ chưa có và đã

có mà còn thua kém Phải mạnh dạn bác bỏ những cái cũ cho dù một thời những yếu tố

ấy đã tạo thành tựu trong quá khứ Ông rất ghét bỏ Hán học “Cho dù có ai hỏi thực chất

mục đích của sự khổ này là gì, thì câu trả lời cũng chỉ là một lý luận mơ hồ mà thôi Họchỉ thấy kẻ thù trước mắt là y học Trung Hoa” [7, 161]

Việc tìm kiếm chân lý thường bắt đầu từ sự hoài nghi Đây là một nhận định rấtmới mẽ của Fukuzawa về những phát minh, chân lý Ông cho rằng sự hoài nghi là điềukiện cho việc tìm tòi và khám phá chân lý Ông cũng đã dẫn ra nhiều ví dụ về sự hoàinghi đã dẫn đến chân lý Và trên thực tế điều này hoàn toàn đúng đắn Những tiến bộ củavăn minh đều ra đời từ sự phát hiện chân lý trong quá trình nghiên cứu mọi sự vật tựnhiên xung quanh ta Nguyên nhân phát triển của nền văn minh phương Tây cũng xuấtphát từ tinh thần hoài nghi Không có sự hoài nghi thì không biết phản biện, không có

tranh luận, chỉ biết nói gì nghe đó thì biết bao giờ mới có thể tìm thấy chân lý? Đi kèmvới sự hoài nghi là việc phản biện Sự phản biện giúp khai thác vấn đề trên nhiều khíacạnh trái chiều cũng như đạt được chiều sâu của nhận thức Ở châu Á chính là do rất hạnchế về sự hoài nghi, ít phản biện, hoàn toàn tin vào các bậc thánh nhân, cho họ nói làđúng, vì thế châu Á chậm phát triển Tuy vậy, Ông cũng thấy rằng việc hoài nghi, phảnbiện để tìm ra chân lý là hết sức khó khăn Nó giống như muốn giong thuyền ra khơitrong khi gió ngược vậy Nhưng có khi vận may, gió thuận thì chẳng tốn nhiều công sức,thuyền vẫn tiến thẳng Tuy vậy, đừng có ảo tưởng sẽ gặp vận may như vậy trong xã hội.

Có một cách để đạt tới chân lý là phải vượt qua được cuộc phản biện, phải bảo vệ đượcchính kiến của mình trước mọi ý kiến đối nghịch

Ông luôn đề cao sự quý giá của luật pháp, những điều mà luật pháp mang lại sự ổnđịnh xã hội, đảm bảo trật tự, an toàn, bình đẳng trong xã hội, trách nhiệm và quyền lợicủa mỗi người dân, luật pháp đảm bảo cho người dân không được tự ý nhận xét, phánquyết hành vi của người khác rồi thông qua đó lại tự ý hành xử theo sự phán quyết đó, vàngược lại, luật pháp sẽ khép tội rất nặng với những người có hành vi “cá nhân tự coimình có quyền phán quyết, hành xử” [6, tr 35] Những hành vi này được ông xem là sựkhông tôn trọng luật pháp và hoàn toàn không hiểu được sự quý giá, tính nghiêm minhcủa luật pháp Ông cho rằng ở Nhật Bản người ta lầm tưởng rằng chính phủ rất có uy,nhưng thật ra nhiều người chỉ biết sợ chính phủ thôi, chứ họ hoàn toàn không am hiểuluật, không biết được luất pháp cao quý ra sao Hành động xử lý sự việc, phán xét trừngphạt người phạm tội là trách nhiệm, quyền hạn và công việc của chính phủ sứt khoátkhông phải là bổn phận hay trách nhiệm của một cá nhân nào cả, nếu chúng ta phát hiện

sự việc, đặc biệt là phát hiện tội phạm rồi hành động theo cảm tính, tức là tự cho mình cóquyền “đánh đập, trả thù” thì hành động như thế là tương đương với tội cố ý làm tráipháp luật và như thế hành động ấy sẽ bị luật pháp khép vào tội phạm