Tư tưởng chính trị của huỳnh thúc kháng và ý nghĩa lịch sử của nó tt

Luận án của tác giả nghiên cứu về “Tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng và ý nghĩa lịch sử của nó” sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm những vấn đề tranh luận nêu trên cũng như cung cấp một

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học::

1 PGS.TS Trương Văn Chung

2 TS Phạm Đào Thịnh

HÀ NỘI - 2018

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Trương Văn Chung

2 TS Phạm Đào Thịnh

Phản biện 1: GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn

Phản biện 2: PGS.TS Đỗ Thị Hòa Hới

Phản biện 3: PGS.TS Nguyễn Minh Tường

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến

sĩ, tổ chức tại Học viện Khoa học xã hội

Vào lúc phút, Ngày Tháng Năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại:

Thư viện Quốc gia Thư viện Học viện Khoa học xã hội.

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Huỳnh Thúc Kháng là một trong những nhân vật lịch sử đặc biệt của miền Trung nói riêng và của dân tộc Việt Nam nói chung trong giai đoạn lịch sử cuối thế kỷ XIX nửa đầu thế kỷ XX Về mặt

lý luận, Huỳnh Thúc Kháng là người yêu nước có quá trình chuyển đổi từ tư tưởng Nho giáo phong kiến sang lập trường dân chủ tư sản

ôn hòa tiến đến tư tưởng dân tộc cách mạng theo Hồ Chí Minh

Hiện nay, khi nghiên cứu về tư tưởng của Huỳnh Thúc Kháng, vẫn còn có không ít những tranh luận dưới những góc độ khác nhau như Huỳnh Thúc Kháng là chí sĩ yêu nước hay là nhà cách mạng dân tộc, hay ông chỉ là nhà tư tưởng thông qua các hoạt động thực tiễn để truyền bá các quan điểm mới, là nhà báo và thực chất tư tưởng của ông thuộc hệ tư tưởng nào, v.v Luận án của tác giả nghiên cứu về “Tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng và ý nghĩa lịch sử của nó” sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm những vấn đề

tranh luận nêu trên cũng như cung cấp một hệ thống quan điểm, tư tưởng về chính trị của Huỳnh Thúc Kháng

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Mục đích nghiên cứu:Luận án rõ nội dung, đặc điểm cơ bản

trong tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng Trên cơ sở đó, tác giả rút ra những giá trị, hạn chế và ý nghĩa lịch sử tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng

Nhiệm vụ nghiên cứu: làm rõ những điều kiện, tiền đề lý

luận, năng lực, phẩm chất cá nhân góp phần hình thành tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng; hệ thống hóa những nội dung và

đặc điểm cơ bản tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng; rút ra những giá trị, hạn chế và ý nghĩa lịch sử tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng nửa đầu thế kỷ XX

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: những quan điểm, tư tưởng chính trị

của Huỳnh Thúc Kháng

kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX (1947)

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam Bên cạnh đó còn

có hệ thống các phương pháp khác: phương pháp văn bản học, phương pháp logic-lịch sử, phương pháp phân tích – tổng hợp, hệ thống hóa tư liệu, văn bản, so sánh …

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học: hệ thống hoá những nội dung, đặc điểm

cơ bản trong tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng, góp phần làm rõ thêm nội dung của lịch sử tư tưởng chính trị Việt Nam nói chung và tư tưởng chính trị Việt Nam đầu thế kỷ XX nói riêng Qua

đó, rút ra ý nghĩa lịch sử tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng

Ý nghĩa thực tiễn: luận án được sử dụng làm tài liệu tham

khảo cho việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử tư tưởng Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX tại các trường Đại học – Cao đẳng, các cơ quan nghiên cứu chính trị, cơ quan chuyên môn của Đảng và Nhà nước

6 Những điểm mới, kết quả nghiên cứu của luận án

Điểm mới của luận án: là làm sáng tỏ những nội dung cơ bản trong tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng giai đoạn đầu thế kỷ XX;

Kết quả nghiên cứu của luận án: rút ra những đặc điểm, giá trị, hạn chế và ý nghĩa lịch sử của tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Huỳnh Thúc Kháng là một trong những nhà cách mạng dân chủ tư sản tiêu biểu của phong trào yêu nước Việt Nam nửa đầu thế

kỷ XX Cuộc đời và sự nghiệp của ông đã được rất nhiều các nhà khoa học, các học giả quan tâm nghiên cứu Trong quá trình tìm hiểu

về tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng, tác giả của luận án nhận thấy đã có các hướng nghiên cứu sau đây:

1.1 NHỮNG NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN VỀ ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ GÓP PHẦN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA HUỲNH THÚC KHÁNG

Những nghiên cứu của các nhà khoa học với các công trình

có liên quan như: nhóm Giáo sư Trương Hữu Quýnh, Giáo sư Đinh

Xuân Lâm và Phó giáo sư, Tiến sĩ Lê Mậu Hãn trong bộ ba tập Đại

chính trị - xã hội Việt Nam thời kỳ Lê – Nguyễn, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2013), Phó Giáo sư Doãn Chính (Lịch sử tư tưởng Triết học Việt Nam từ thời kỳ dựng nước đến đầu thế kỷ XX,

nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2013), Phó Giáo sư Nguyễn

Minh Tường với giáo trình sau đại học Lịch sử tư tưởng phương Đông và Việt Nam, nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2012)

v.v đã có đóng góp nhất định vào những nội dung cơ bản của lịch sử

tư tưởng phương Đông nói chung và lịch sử tư tưởng Việt Nam nói riêng xuyên suốt chiều dài quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Trên cơ sở đó, các nhà khoa học đã hệ thống hóa các quan điểm, phân tích và đánh giá các luận điểm của các nhà tư tưởng, khẳng định

vai trò và ý nghĩa lịch sử của tư tưởng Việt Nam qua từng giai đoạn trên cơ sở những quy định của điều kiện, tiền đề kinh tế - xã hội

1.2 NHỮNG NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN VỀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ CHUYỂN BIẾN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA HUỲNH THÚC KHÁNG

Tư tưởng chính trị cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX chủ yếu tập trung trên hai mặt: đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược với tinh thần yêu nước và tinh thần canh tân dân tộc chống lại nền Hán học cổ hủ, bảo thủ, tiếp thu văn minh tiến bộ phương Tây với các giá trị về dân chủ, dân quyền Trên cơ sở đó, các công trình nghiên cứu

của các nhà khoa học như Giáo sư Trần Văn Giàu (tác phẩm Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam – từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997); Phó Giáo sư Chương Thâu (Góp phần tìm hiểu Nho giáo – Nho sĩ – Trí thức Việt Nam trước năm 1945, nhà xuất bản Văn hóa – Thông tin, 2007, Hà

Nội); …cùng với nhiều tác giả khác trong tập Kỷ yếu Hội thảo Khoa

học Quốc tế với chủ đề Tư tưởng triết học Việt Nam trong bối cảnh

du nhập các tư tưởng Đông – Tây nửa đầu thế kỷ XX… đã góp phần

quan trọng cho việc nhận thức về tư tưởng chính trị, gợi mở nhiều vấn đề mới cần được quan tâm và tiếp tục nghiên cứu, phát triển thêm Đó là nguồn tài liệu phong phú, có giá trị cao, để luận án kế thừa, chọn lọc, hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu

1.3 NHỮNG NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN VỀ NỘI DUNG, ĐẶC ĐIỂM TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA HỲNH THÚC KHÁNG

Nghiên cứu về nhà yêu nước Huỳnh Thúc Kháng đã được các nhà khoa học trong nước tiến hành ở nhiều góc độ khác nhau qua

các luận án tiến sĩ và những công trình khoa học khác như: Luận án

Tiến sĩ của tác giả Phạm Đào Thịnh với đề tài Bước chuyển tư tưởng chính trị Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX – giá trị và bài học lịch sử (tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Thành phố

Hồ Chí Minh năm 2009); Luận văn Thạc sĩ Triết học với đề tài Tư tưởng yêu nước của Huỳnh Thúc Kháng (2002) và luận án Tiến sĩ

của tác giả Trần Thị Hạnh với đề tài Quá trình chuyển biến tư tưởng của Nho sĩ Việt Nam trong 30 năm đầu thế kỷ XX (tại Trường Đại

học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội năm 2012); PGS Chương Thâu đã nghiên cứu và có những sưu tầm, hệ thống hóa những tác phẩm, bài viết của Huỳnh Thúc Kháng thành các công trình tiêu biểu

như: quyển Thơ văn Huỳnh Thúc Kháng (Nhà xuất bản Đà Nẵng, 1989), quyển Huỳnh Thúc Kháng - Tuyển tập (cùng tác giả Phạm

Ngô Minh của nhà xuất bản Đà Nẵng, 2012),v.v

Các công trình khoa học đã nghiên cứu khá sâu sắc với nhiều góc nhìn về tư tưởng triết học, chính trị ở các nhà tư tưởng khác nhau như Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu, Nguyễn An Ninh, Huỳnh Thúc Kháng, … trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, việc nghiên cứu cụ thể về nội dung tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng vẫn chưa có tác giả nào đi sâu hệ thống hóa toàn diện với tư cách là một mắt khâu quan trọng của bước chuyển tư tưởng trong tiến trình phát triển của lịch sử tư tưởng nói riêng và lịch

sử Việt Nam nói chung

1.4 NHỮNG NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ LIÊN QUAN VỀ GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA HUỲNH THÚC KHÁNG

Việc công bố các nghiên cứu về Huỳnh Thúc Kháng nói riêng và các nhà tư tưởng yêu nước cùng thời với ông nói chung trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã được thực hiện từ những năm cuối thế kỷ XX cho đến nay, trong đó có thể điểm qua

một số các công trình như sau: Kỷ yếu Hội thảo Khoa học về Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng tháng 9 năm 1992; kỷ yếu hội thảo về Thân thế và Sự nghiệp cụ Huỳnh Thúc Kháng (1876 – 1947)

tháng 4 năm 2012; kỷ yếu hội thảo khoa học về “Huỳnh Thúc Kháng với Cách mạng Việt Nam và quê hương Quảng Nam” tháng 9 năm 2016; tác giả Trần Thị Hạnh trong bài: “Quá trình chuyển biến tư

tưởng ở Huỳnh Thúc Kháng” (Tạp chí Triết học, số 10 (185) 2006, tr 56-63); tác giả Nguyễn Thế Anh với bài “Một trường hợp trường tồn của tinh thần Nho giáo Việt Nam vào thế kỷ XX – Huỳnh Thúc Kháng

và tờ báo Tiếng Dân” (Tạp chí Nghiên cứu Huế, số 4, tr.22-32,

2002); tác giả Minh Hương qua bài viết “Chủ tịch Hồ Chí Minh với

cụ Huỳnh Thúc Kháng” (Tạp chí Lịch sử Đảng, số 10, tr.63-65,

2006); tác giả Lê Thí qua bài viết “Phan Châu Trinh – Huỳnh Thúc

Kháng đôi bạn chân tình” (Tạp chí Xưa và Nay, số 334 (6), tr.14 –

18, 2009); Nguyễn Xuân Trung viết Huỳnh Thúc Kháng và Hồ Chí Minh – Sự gặp gỡ hai tư tưởng, nhân cách lớn trên báo Quân Đội

Nhân Dân số ra ngày 30 tháng 9 năm 2016; v.v

Mặt khác, sự chi phối bởi những điều kiện, hoàn cảnh của lịch sử mà ít nhiều những nghiên cứu về Huỳnh Thúc Kháng từ các học giả, nhà nghiên cứu nước ngoài còn hạn chế Việc nghiên cứu về

một nhân vật như Huỳnh Thúc Kháng có sự liên quan đến chính quyền cách mạng vô sản của Hồ Chí Minh còn có những trở ngại từ góc nhìn và cách tiếp cận do sự khác biệt về ý thức hệ tư tưởng Ngoài ra những ảnh hưởng của Huỳnh Thúc Kháng ở bên ngoài vượt khỏi phạm vi biên giới quốc gia tiếp cận với thế giới là rất ít, hầu như không có vì ông chưa từng xuất dương như các Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn An Ninh… Vì vậy, những nghiên cứu có thể sẽ ít nhiều vẫn còn có những chủ quan, định kiến trong nước, chưa thể khách quan một cách toàn diện như cách nhìn từ bên ngoài vào của các học giả quốc tế, phương Tây cũng như phương pháp luận tiếp cận vấn đề cũng hết sức quan trọng còn có những cách khác nhau theo những khuynh hướng tư tưởng và quan điểm khác nhau

Các công trình nghiên cứu đã góp phần làm rõ thân thế, sự nghiệp và quá trình hoạt động yêu nước, nhiệt thành với quần chúng nhân dân của Huỳnh Thúc Kháng Tuy nhiên, việc hệ thống hóa toàn

bộ nội dung, đặc điểm tư tưởng của Huỳnh Thúc Kháng về chính trị, đặc biệt là quá trình chuyển biến tư tưởng từ ý thức hệ phong kiến sang ý thức hệ dân chủ tư sản đến với tư tưởng cách mạng vô sản chưa được làm sáng tỏ và đầy đủ Đây chính là nhiệm vụ chủ yếu đặt

ra đối với luận án này trong quá trình nghiên cứu

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Vấn đề về tư tưởng nói chung và tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng nói riêng đã được các nhà khoa học trong nước quan tâm, nghiên cứu Các công trình nói trên đã khai thác, tiếp cận dưới những góc độ khác nhau, song đều đi đến thống nhất Huỳnh Thúc Kháng là một nhà yêu nước tâm huyết, với tư tưởng tiến bộ

mong muốn góp phần vào việc chấn hưng dân tộc Các tác giả đã đưa

ra hệ thống lý luận chung nhất về quá trình chuyển biến tư tưởng của các nhà Nho yêu nước từ ý thức hệ Nho giáo sang tư tưởng dân chủ

tư sản theo những khuynh hướng khác nhau (bạo lực hay hòa bình); khẳng định rằng, trong điều kiện lịch sử xã hội nhất định của Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã chi phối nhận thức của các nhà Nho về đấu tranh đòi quyền tự do, dân sinh, dân chủ và giải phóng dân tộc

Trong nghiên cứu về tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX cũng cần được kế thừa những thành quả nghiên cứu của các thế hệ đi trước, nhất là các nghiên cứu của các nhà khoa học về Lịch sử, Triết học, Chính trị, Văn hóa, Xã hội … từ cuối thế kỷ XX cho đến hiện nay Việc này giúp tác giả rút ngắn thời gian nghiên cứu và có được cái nhìn tổng thể về quá trình chuyển biến tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, mà tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng là một bộ phận trong dòng chảy lịch sử tư tưởng ấy

CHƯƠNG 2 NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA

HUỲNH THÚC KHÁNG

Nghiên cứu tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng cần phải gắn với bối cảnh thời đại, điều kiện xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX bên cạnh những tiền đề lý luận và phẩm chất, năng lực cá nhân góp phần hình thành tư tưởng ấy

2.1 NHỮNG ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA HUỲNH THÚC KHÁNG

Tình hình thế giới và điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quá trình hình thành tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng Những yếu tố đó là: sự xâm nhập của chủ nghĩa tư bản ở phương Tây vào Việt Nam làm cho xã hội Việt Nam biến đổi nhiều mặt từ kinh tế, chính trị, văn hoá, cơ cấu giai cấp, khoa học, kỹ thuật.v.v

2.1.1 Bối cảnh thời đại từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX

Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản trên thế giới đã có những bước phát triển mới – từ giai đoạn tư bản tự do cạnh tranh chuyển sang giai đoạn tư bản độc quyền - kéo theo những thay đổi về kinh tế, xã hội ở cả phương Tây lẫn phương Đông: (1) sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở phương Tây đã đưa các quốc gia dân tộc ở đây thoát khỏi đêm trường Trung Cổ, làm cho Châu Âu chuyển mình từ xã hội phong kiến lạc hậu sang xã hội văn minh, hiện đại với các thành tựu khoa học; (2) sự mở rộng của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đồng nghĩa với việc tìm kiếm, mở rộng những thị trường tiêu thụ sản phẩm và khai thác các nguồn tài nguyên mới buộc các quốc gia tư bản chủ nghĩa tiến hành những cuộc khai phá các vùng đất mới (như ở Châu Phi, Châu Mỹ, Châu Úc…); (3) chủ nghĩa tư bản tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược thuộc địa ở các quốc gia dân tộc phong kiến phương Đông (như ở Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Đông Nam Á…)

Đồng thời làm xuất hiện những mâu thuẫn lớn và ngày càng gay gắt (mâu thuẫn giữa các quốc gia tư bản chủ nghĩa trong việc

tranh giành thị trường, đất đai trên thế giới; giữa giai cấp vô sản bị áp bứt bóc lột với giai cấp tư sản cầm quyền áp bức bóc lột; giữa các dân tộc thuộc địa với các nước đế quốc; giữa quần chúng nhân dân lao động với chính quyền phong kiến và thuộc địa, v.v ) đặt ra vấn

đề bức thiết cần phải được giải quyết để đảm bảo sự tồn tại xã hội, làm xuất hiện những yếu tố cần thiết cho các cuộc đấu tranh nhằm giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng con người

2.1.2 Xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX nửa đầu thế kỷ XX

Xã hội Việt Nam có những biến chuyển dẫn đến những mâu thuẫn hết sức sâu sắc và quyết liệt: mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ phong kiến; mâu thuẫn giữa công nhân với tư sản; mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam với thực dân Pháp Tất cả những mâu thuẫn

đó tạo tiền đề cho các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và giải phóng giai cấp ngày càng mạnh mẽ

2.2 NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN GÓP PHẦN HÌNH THÀNH

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA HUỲNH THÚC KHÁNG

Bên cạnh những yếu tố của bối cảnh thời đại cũng như hoàn cảnh lịch sử xã hội Việt Nam tác động đối với quá trình hình thành, phát triển tư tưởng chính trị của Huỳnh Thúc Kháng còn kế thừa những tư tưởng lý luận của các thế hệ đi trước cùng với những năng lực, phẩm chất cá nhân của ông, đó là: Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam; Tư tưởng Nho giáo; Tư tưởng Canh tân, Tân thư và những năng lực tự thân riêng biệt

2.2.1 Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam

Trải qua những giai đoạn, thời kỳ khác nhau của lịch sử, chủ nghĩa yêu nước đều phản ánh sự trăn trở của xã hội đương thời nhằm củng cố, bảo vệ chủ quyền quốc gia dân tộc, đấu tranh chống lại kẻ