Mối Quan Hệ Giữa Chính Trị Và Kinh Tế Qua Một Số Tác Phẩm Của Lênin Trong Thời Kỳ Nep

Tiểu luận: Mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế qua một số tác phẩm của Lênin trong thời kỳ NEP và ý nghĩa của nó đối với công cuộc đổi mới hiện nay... Chỉ trong một thời gian ngắn từ

Tiểu luận:

Mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế qua một số tác phẩm của Lênin trong thời kỳ NEP và ý nghĩa của nó đối với

công cuộc đổi mới hiện nay

A Mở đầu

Chính sách kinh tế mới của V.I.Lênin gắn liền với hoạt động thực tiễn của Người là sự khái quát kinh nghiệm điều tiết cơ cấu kinh tế nhiều thành phần nhằm xúc tiến cách mạng xã hội chủ nghĩa vào những năm đầu thời kỳ quá độ ở Liên

Xô Chỉ trong một thời gian ngắn từ năm 1921-1924 thực hiện chính sách kinh tế mới, nước Nga đã thoát ra khỏi khủng hoảng trầm trọng, nền kinh tế được khôi phục và phát triển, mức sống của tất cả các tầng lớp người lao động được cải thiện, chính trị, xã hội ổn định Từ đó đến nay, sau 80 năm đã trôi qua, nhưng những tư tưởng về con đường xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa vẫn còn mang tính thời sự, vẫn là những vấn đề có tính quy luật đối với các nước trên con đường xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa

Nước ta đang ở chặng đường đầu thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội

Sự nghiệp đổi mới gần 20 năm qua là sự vận dụng sáng tạo lý luận chủ nghĩa Mác

- Lênin về thời kỳ quá độ lên CNXH, trong đó chính sách kinh tế mới là bộ phận quan trọng, mà tư tưởng chủ đạo trong chính sách kinh tế mới là việc giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa chính trị và kinh tế

Những bài học thành công và thất bại trong công cuộc cải tổ, đổi mới ở các nước xã hội chủ nghĩa chứng tỏ rằng, để giữ vững được sự ổn định và phát triển phải giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế Những sai lầm trong lĩnh vực này sẽ đưa đến những hậu quả nghiêm trọng Công cuộc đổi mới ở nước ta đã đạt được những thành tựu nhất định, trong đó một phần quan trọng là nhờ Đảng và Nhà nước ta đã giải quyết thành công mối quan hệ này Tuy nhiên đó mới chỉ là những thành công bước đầu, sự nghiệp đổi mới đã và đang đặt ra những khó khăn và thách thức Để tiếp tục thúc đẩy công cuộc đổi mới đòi hỏi phải có sự nghiêm túc nghiên cứu những nguyên lý phổ biến của chủ nghĩa Mác - Lênin về thời kỳ quá độ, nhất là những luận đề cơ bản của V.I.Lênin trong chính sách kinh

tế mới

Từ ý nghĩa trên, tiểu luận: " Mối quan hệ giữa chớnh trị và kinh tế trong cỏc tỏc phẩm của Lờnin thời kỳ NEP và ý nghĩa của nú trong cụng cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay "

Tập trung làm rõ một số luận điểm cơ bản của V.I.Lênin về mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế trong các tác phẩm thời kỳ chính sách kinh tế mới, từ đó

có cơ sở lý luận để xem xét thực tiễn những năm đổi mới vừa qua, tạo cơ sở khoa học cho việc vận dụng nhằm đổi mới chính sách và cơ chế quản lý kinh tế - xã hội thích hợp với thực trạng kinh tế ở bước đầu thời kỳ quá độ đi lên CNXH

B Phần nội dung

Cách mạng tháng Mười thành công với sự ra đời của Nhà nước Nga - Xô viết, nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, đã mở ra một thời đại mới trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại - thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Ngay từ khi mới ra đời, Nhà nước Xô viết non trẻ dưới

sự lãnh đạo của Đảng Bôn - sê - vích đã có chiến lược xây dựng CNXH Chỉ trong một thời gian ngắn, chế độ Xô - viết đã được xác lập, toàn bộ quyền lực từ Trung ương tới địa phương đều do các Xô - viết - đại biểu công nhân, nông dân và hồng quân được nhân dân bầu ra

Nhà nước Xô - viết sau khi tập trung trong tay mình những huyết mạch kinh tế đã chủ trương tiến hành thiết lập những quan hệ xã hội và kinh tế mới, chú trọng công tác quản lý sản xuất, nâng cao năng suất lao động Nhưng trong khi hướng mũi nhọn vào chủ nghĩa tư bản tư nhân và sự tự phát tiểu tư sản thì lại không tập trung tăng cường quá tình cải tạo xã hội chủ nghĩa về mặt kinh tế Như V.I.Lênin trong Hội nghị VII Đảng bộ tỉnh Mátxcơva đã nhận định: "Nhà nước

Xô - viết chủ trương tiến hành thiết lập những quan hệ xã hội và kinh tế mới và thực hiện bước quá độ đó một cách hết sức từ từ sao cho thích ứng với những quan hệ xã hội tồn tại khi ấy" (Lênin, Toàn tập, tr.249)

Cụ thể là đã có chủ trương sử dụng rộng rãi chủ nghĩa tư bản nhà nước (thành lập các công ty cổ phần Xô - viết với sự tham gia của tư bản tư nhân, chỉ thuê một số xí nghiệp, cho phép các nhà tư bản thực hiện hợp đồng tô nhượng ) Thế nhưng, rất đáng tiếc, con đường này đã không thực hiện được Giai cấp tư sản Nga không chấp nhận sự điều tiết và kiểm soát của Nhà nước đối với sản xuất, nó chống cự một cách điên cuồng, đe doạ sự tồn tại của chính quyền Xô - viết Trong khi đó, bên ngoài 14 nước đế quốc bao vây, cấm vận hòng tiêu diệt một nhà nước

Xô - viết còn đang rất non trẻ

Trong hoàn cảnh như vậy, chính sách và chế độ "cộng sản thời chiến" đã hình thành Các khâu và hướng chủ yếu của chính sách đó là: Kiên quyết tiêu diệt

các thành phần kinh tế tư bản tư nhân, chuyển tất cả các tư liệu sản xuất và trao đổi cơ bản vào tay người lao động, nhanh chóng đưa ra hệ thống quản lý chung, toàn bộ lợi ích kinh tế phục tùng lợi ích dân tộc Những công việc lớn phải làm là: Quốc hữu hoá, thu hẹp thị trường; hình thành bộ máy quản lý tập trung tuyệt đối; trưng thu lương thực thừa; tổ chức hợp tác xã, thủ tiêu quyền tự trị

Chính sách cộng sản thời chiến bắt đầu được thực hiện từ mùa hè năm

1918, nhưng thời gian triệt để nhất là từ cuối năm 1919 đến đầu năm 1921 Khi nói về chính sách này, V.I.Lênin cho rằng đấy là đường lối tấn công trực diện chống chủ nghĩa tư bản, là ý định "dùng con đường ngắn nhất, nhanh nhất trực tiếp để thực hiện việc phân phối theo nguyên tắc xã hội chủ nghĩa" (Lênin, toàn tập, t.44, tr.254)

Đánh giá về ý nghĩa cũng như những mặt tồn tại của chính sách cộng sản thời chiến, cho tới nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau Nhưng tựu chung lại, không ai có thể phủ nhận vai trò của nó đối với việc kết thúc nhanh chiến tranh, với việc củng cố chính quyền Xô - viết, với việc chiếm lĩnh những vị trí kinh tế -

xã hội và chính trị quan trọng nhất của Nhà nước Xô - viết một nước thù trong giặc ngoài đã bị đẩy tới trạng thái cùng kiệt và ngày càng trở nên phức tạp, những khó khăn bao trùm lên tất cả mọi mặt của đời sống xã hội

Theo V.I.Lênin, chính sách kinh tế trong thời chiến "Đó không phải là một chế

độ kinh tế chặt chẽ Đó không phải là những điều kiện kinh tế đề ra, mà phần lớn do yêu cầu quân sự bắt buộc thi hành" (Lênin, toàn tập, t.43, tr.96)

Đây chính là sự khẳng định cần thiết phải xây dựng một đường lối, một chính sách kinh tế mới để sớm đưa đất nước thoát khỏi tình trạng khủng hoảng Tại Đại hội lần thứ V của Đảng Cộng sản Nga tháng 3 năm 1921 đã thông qua quyết định thay đổi chính sách kinh tế Sự thay đổi có tính chất tổng hợp: thay biện pháp trưng thu lương thực thừa bằng thuế lương thực; xoá bỏ lệnh cấm buôn bán, cho phép tự do lưu thông (trong khuôn khổ trao đổi ở địa phương); sử dụng quan hệ trao đổi hàng hoá - tiền tệ; sử dụng hình thức tô nhượng; thay đổi điều lệ hợp tác xã, mở rộng quyền hạn của nó như một tổ chức xã hội độc lập; có chính

sách khuyến khích đối với các chuyên gia tư sản; củng cố khối liên minh công nông

I Quan niệm của Lênin về mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế trong các tác phẩm thời kỳ NEP

Giành được chính quyền, đối với giai cấp vô sản cách mạng đó chưa phải là mục tiêu cuối cùng, là kết thúc cuộc cách mạng mà thực ra nó chỉ mới bắt đầu cho một sự nghiệp lâu dài với những khó khăn, phức tạp để cải tạo triệt để xã hội cũ

và xây dựng thành công xã hội mới xã hội chủ nghĩa và chủ nghĩa cộng sản

"Trong cuộc đấu tranh của chúng ta có hai mặt của một vấn đề; một là nhiệm vụ phá huỷ di sản của chế độ tư bản, đập tan âm mưu muốn bóp chết chính quyền Xô viết, âm mưu toàn thể giai cấp tư sản cứ lặp đi lặp lại, cho đến nay chúng ta phải tập trung chú ý nhiều nhất vào nhiệm vụ đó, nó cản trở chúng ta chuyển sang nhiệm vụ thứ hai là nhiệm vụ xây dựng" (Lênin, toàn tập, tập 4, tr.482)

Như vậy, trong bước chuyển sang tình hình, nhiệm vụ mới, chính trị của giai cấp vô sản đã chuyển trọng tâm từ lật đổ giai cấp thống trị cũ để giành quyền lực sang đấu tranh để giữ vững quyền lực và thực thi quyền lực bằng cách chiến thắng các thế lực tự phát tiểu tư sản, các thế lực phản động nhằm âm mưu bạo loạn, lật đổ nhằm khôi phục lại chế độ cũ Mặt khác, giai cấp cầm quyền phải làm quen với công việc mới, phải học cách lãnh đạo, quản lý để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, đảm bảo tốt nhất sự uỷ quyền của nhân dân, làm cho việc thực thi quyền lực đó không bị biến dạng, thoái hoá, để quyền lực thực sự thuộc về nhân dân "Chính trị phải là việc của nhân dân, việc của giai cấp vô sản" (Lênin, toàn tập, tập 41, tr.482)

Lênin xác định: lúc này, chính trị đã chuyển trọng tâm vào kinh tế, cơ sở để chiến thắng là sức mạnh kinh tế, là năng suất lao động, xã hội dựa trên tài năng sáng tạo, năng lực tổ chức và hiệu quả quản lý để đông đảo quần chúng phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo và xây dựng chế độ mới "Mỗi bước dẫn

chúng ta tới ngày chiến thắng bọn bạch vệ đều chuyển dần trọng tâm đấu tanh vào chính trị trong lĩnh vực kinh tế" (Lênin, toàn tập, t.41, tr.482)

Ông chỉ rõ: "Chính trị chủ yếu của chúng ta lúc này là xây dựng Nhà nước

về mặt kinh tế để tích góp được nhiều lúa mì hơn, để sản xuất được nhiều than hơn, để sử dụng lúa mì và than đó hợp lý hơn, sao cho không còn có người đói nữa" (tr.483)

Khi chính trị chuyển trọng tâm quân sự trong chiến tranh sang trọng tâm kinh tế trong hoà bình, đây là một bước chuyển khó khăn, phức tạp, vấn đề trọng yếu và khó khăn nhất của cách mạng xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ tổ chức: Phải xây dựng một hệ thống tổ chức mới làm sao cho phù hợp với chính sách kinh tế mới "Một bộ máy vững mạnh phải thích ứng với mọi sự biến đổi" (Lênin, toàn tập, tập 43, tr.87)

Nhìn nhận mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị trong điều kiện giai cấp vô sản đã giành chính quyền, Lênin cho rằng: "Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế"

"Chính trị không thể không chiếm vị trí ưu tiên so với kinh tế" (Lênin, toàn tập, t.42, tr.349)

* Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế hay chính trị là kinh tế cô đọng lại, có nghĩa chính trị có căn nguyên từ kinh tế Sự hình thành, tồn tại và phát triển của chính trị là trên cơ sở những đòi hỏi khách quan của sự phát triển kinh tế, của thực trạng kinh tế Toàn bộ hệ thống chính trị của xã hội phải bảo vệ được lợi ích của giai cấp thống trị mà trước hết là lợi ích kinh tế Như vậy, xét đến cùng lợi ích kinh tế là căn nguyên xã hội quy định những hoạt động chính trị

Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế cũng có nghĩa kinh tế là nội dung còn chính trị là hình thức phản ánh có tính chất tập trung của kinh tế Thông qua việc hình thành những tổ chức chính trị, những chính sách để từ đó giải quyết những vấn đề quy định mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế, tạo điều kiện, môi trường bảo hộ và phát triển kinh tế

Chính trị không ngoài mục đích phát triển kinh tế, kinh tế là gốc, là thước

đo tính hợp lý của chính trị Kinh tế hợp lý tạo điều kiện cho chính trị phát triển, kinh tế khủng hoảng sẽ dẫn tới sự khủng hoảng về chính trị Do vậy, chính trị nếu không hướng vào giải quyết những vấn đề quan hệ lợi ích nhằm phát triển kinh tế thì chính trị sẽ không có cơ sở tồn tại, sớm muộn cũng phải thay thế bằng chính trị mới tiến bộ hơn

Chính vì vậy, trong tác phẩm "Những nhiệm vụ trước mắt của chính quyền

Xô - viết" viết năm 1918, Lênin đã nêu: "Trong quản lý, cái có ý nghĩa trọng đại hơn cả không là chính trị mà là kinh tế Cơ sở thực chất của chính quyền Xô - viết cũng như thực chất của quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên CNXH là ở chỗ các nhiệm

vụ chính trị không phải phụ thuộc so với các nhiệm vụ kinh tế" (Lênin, toàn tập, t.36, tr.256)

* Mặt khác, chính trị không thể không chiếm vị trí ưu tiên so với kinh tế Chính trị có ảnh hưởng to lớn đối với kinh tế Nó tác động trực tiếp tới sự biến đổi của chế độ kinh tế, quyền lợi chính trị được sử dụng, tổ chức các quan hệ kinh tế theo lợi ích của giai cấp thống trị Do vậy, ưu tiên cho chính trị là ưu tiên cho những vấn đề căn bản quyết định cho sự phát triển của bản thân kinh tế

Sự tác động chính trị đối với kinh tế theo hai hướng, thúc đẩy hoặc kìm hãm Chỉ với đường lối quyết sách chính trị đúng mới làm cho kinh tế phát triển, ngược lại chính trị sai lầm hay lạc hậu có thể kìm hãm sự phát triển, thậm chí làm tổn hại đến kinh tế dẫn đến làm suy yếu chính trị và ảnh hưởng trực tiếp tới các quan hệ xã hội

Chính trị không những có vai trò lãnh đạo kinh tế mà còn tạo môi trường

xã hội ổn định để phát triển kinh tế, tham gia quản lý nền kinh tế, kiểm soát những vấn đề cơ bản của nền kinh tế như vốn, ngân sách, đầu tư

Như vậy, mối quan hệ chính trị - kinh tế là mối quan hệ cơ bản, phức tạp trong xã hội, nên giải quyết nó không được tuyệt đối hoá một lĩnh vực nào Vì tất

cả các quan điểm, quyết định và hành vi chính trị nào cũng đều xuất phát từ nguồn kinh tế và cơ sở xã hội của nó, cũng đều liên hệ bằng cách này hay cách khác với

những lợi ích kinh tế, những quan hệ kinh tế Chính trị ở trong kinh tế và ngược lại kinh tế thâm nhập vào chính trị

Mối quan hệ này được Lênin giải quyết một cách đúng đắn trong thực tiễn

xã hội nước Nga vào thời kỳ thực hiện chính sách kinh tế mới Như đã trình bày ở chương I, nước Nga trong những năm đầu của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội phải đương đầu với thù trong giặc ngoài, với nội chiến, bắt buộc phải thực hiện "Chính sách cộng sản thời chiến" đã dẫn tới khủng hoảng kinh tế, chính trị, trước tình hình đó, Lênin khẳng định cần phải chuyển sang Chính sách kinh tế mới

Vạch rõ thực trạng này, Lênin đánh giá rằng: "vào năm 1921 chúng ta vấp phải một cuộc khủng hoảng chính trị bên trong nước Nga - Xô viết, đó là cuộc khủng hoảng lớn nhất Cuộc khủng hoảng đó không những làm cho một bộ phận khá lớn trong nông dân mà ngay cả trong chúng ta cũng phải bất bình" (Lênin, toàn tập, t.45, tr.327)

Theo Lênin trong những nhân tố thúc đẩy cuộc khủng hoảng, thì nhân tố đầu tiên là các chính sách, chủ trương vi phạm lợi ích kinh tế của người lao động, trước hết là nông dân, trong điều kiện họ đã mệt mỏi do chiến tranh, bị kiệt sức vì nạn đói, thiếu công việc làm và thiếu điều kiện bình thường về an toàn xã hội Nhân tố quan trọng thứ hai là nạn quan liêu, thoái hoá trong bộ máy Nhà nước, hiện tượng một bộ phận cán bộ nhân viên, kể cả những người lãnh đạo xa rời quản

lý, thiếu tôn trọng lợi ích quần chúng cũng phát triển thì càng gây thêm mất lòng tin và bất mãn trong quần chúng

Xem xét toàn diện các nhân tố gây ra cuộc khủng hoảng, Lênin chỉ ra nguyên nhân chủ yếu là sai lầm trong lãnh đạo quản lý trước hết và chủ yếu trong lĩnh vực kinh tế Lênin viết: "Tinh thần hăng say, tinh thần anh dũng và xung phong đã giúp chúng ta những nhiệm vụ chính trị và quân sự Chúng ta đã đạt được thắng lợi về chính trị và quân sự như thế đó, nhưng những ưu điểm đó nay

đã trở thành khuyết điểm nguy hiểm nhất cho chúng ta Khi tình hình đã thay đổi

chúng ta phải giải quyết những nhiệm vụ khác, không nên nhìn lại đằng sau và sử dụng những phương pháp của ngày hôm qua" (Lênin, toàn tập, t.44, tr.398)

Chuyển sang NEP Để khôi phục kinh tế mà trọng yếu hơn cả là nông nghiệp nên khâu đầu tiên để thực hiện NEP là chuyển chế độ trưng thu lương thực thừa sang chính sách thuế lương thực, đây là "biện pháp cấp tốc, cương quyết nhất, cấp thiết nhất để cải thiện đời sống của nông dân và nâng cao lực lượng sản xuất cho họ" (Lênin, toàn tập, t.43, tr.262)

Thực hiện thuế lương thực, xoá bỏ chế độ trưng thu có nghĩa là chuyển từ biện pháp hành chính sang biện pháp kinh tế (Lênin, toàn tập, t.43, tr.262)

+ Vấn đề thứ nhất trong NEP: Cho phép tự do buôn bán trong giới hạn

nhằm thoả mãn nhu cầu thiết yếu của cuộc sống đông đảo quần chúng nông dân, thay đổi bộ mặt nước Nga

+ Vấn đề thứ hai: Sử dụng quan hệ hàng hoá - tiền tệ trong hệ thống quản

lý có kế hoạch và tổ chức lại phương pháp lãnh đạo kinh tế

Chính sự chuyển hướng đó tất yếu dẫn đến sự khôi phục, củng cố và tăng cường nền tài chính và hệ thống ngân hàng, để từng bước sử dụng như những công cụ mạnh mẽ của Nhà nước trong quản lý kinh tế giành quyền làm chủ giá cả, đưa toàn bộ nền kinh tế vào quỹ đạo được quản lý có kế hoạch

+ Vấn đề thứ ba: Lênin chủ trương tô nhượng, một hình thức chủ nghĩa tư

bản Nhà nước nhằm thu hút tư bản nước ngoài góp vốn thúc đẩy nền kinh tế trong nước

+ Vấn đề thứ tư: Chuyển hợp tác xã sang con đường của chính sách kinh tế

mới

Trong hợp tác xã thời kỳ chính sách kinh tế mới, hình ảnh trong những người cộng sản đã tăng nhanh; hình thức hợp tác xã rất phong phú từ thấp tới cao: Công xã, ác-len, hội liên hợp trong đó phát triển mạnh nhất là các Hội liên hiệp đơn giản như: Hội máy móc, Hội cải tạo đất, Hội canh tác Trong tác phẩm " Bàn

về chế độ hợp tác xã" nhấn mạnh: "Kết hợp lợi ích tư nhân, lợi ích thương nghiệp