văn nghệ dân gian người Giáy

Th c ăn là các món xào ứ và canh.. Các b a ăn có khách có th thêm món lu c, rán... Đêm hát là cu i tháng không trăng mà hát bài v trăng cũng không ố ềđược.. Tháng Đông giá rét, lá cây r

M Đ U Ở Ầ

Bước vào th i kỳ h i nh p đa phờ ộ ậ ương hóa, đa d ng hóa các m i ạ ốquan h gi a dân t c và qu c t , ti n hành công nghi p hóa, hi n đ i hóa ệ ữ ộ ố ế ế ệ ệ ạ

đ t nấ ước ph n đ u vì m c tiêu dân giàu, nấ ấ ụ ước m nh, xã h i công b ng dânạ ộ ằ

ch và văn minh, v n đ xây d ng n n văn hóa m i đáp ng yêu c u phát ủ ấ ề ự ề ớ ứ ầtri n chung c a đ t nể ủ ấ ước, hòa nh p v i khu v c và qu c t l i càng có ý ậ ớ ự ố ế ạnghĩa quan tr ng Quá trình h i nh p t o ra nhi u c h i cho s phát tri n,ọ ộ ậ ạ ề ơ ộ ự ể

nh ng cũng đ t ra nh ng thách th c không nh đ i v i m t qu c gia đa ư ặ ữ ứ ỏ ố ớ ộ ốdân t c nh Vi t Nam.ộ ư ệ

Trướ ực s tác đ ng c a c ch th trộ ủ ơ ế ị ường, m r ng h i nh p qu c t ở ộ ộ ậ ố ế

và giao l u văn hóa hi n nay, nhi u giá tr văn hóa dân t c đang b mai m t,ư ệ ề ị ộ ị ộpha tr n, lai căng, không còn gi độ ữ ược b n s c Do v y kh ng đ nh h giá ả ắ ậ ẳ ị ệ

tr văn hóa c a các dân t c đang là v n đ c p thi t v a có tính th i s , ị ủ ộ ấ ề ấ ế ừ ờ ự

v a lâu dài đ m b o cho quá trình h i nh p mà không b hòa tan Do đó, ừ ả ả ộ ậ ị

c ng c s th ng nh t dân t c t o nên n n văn hóa nủ ố ự ố ấ ộ ạ ề ước ta là n n văn hóaề

th ng nh t mà đa d ng Trong c ng đ ng đa dân t c, dân t c Giáy là dân ố ấ ạ ộ ồ ộ ộ

t c có s dân đ ng th 25 trong 54 dân t c Ngộ ố ứ ứ ộ ười Giáy là c dân lúa nư ước

H c trú n i b ng ph ng, có sông su i, hay thung lũng thu c các t nh ọ ư ở ơ ằ ẳ ố ở ộ ỉLào Cai, Lai Châu, Hà Giang, Cao B ng Riêng Lào Cai có 24.360 ngằ ở ười Giáy

c trú t p trung thành làng, thành b n S phong phú v c nh quan, môi ư ậ ả ự ề ả

trường đã tác đ ng r t l n đ n đ i s ng c a ngộ ấ ớ ế ờ ố ủ ười Giáy đây, làm nên ở

m t đ i s ng văn hóa dân gian khá phong phú Nó bi u hi n th gi i ộ ờ ố ể ệ ở ế ớquan, nhân sinh quan, phong cách t duy, l i s ng, sinh ho t, ng x , tình ư ố ố ạ ứ ử

c m, c a con ngả ủ ười Trướ ự ậc s v n đ ng và bi n đ i c a th gi i luôn ộ ế ổ ủ ế ớ

di n ra không ng ng, s tác đ ng c a c ch th trễ ừ ự ộ ủ ơ ế ị ường, m r ng h i nh pở ộ ộ ậ

qu c t và giao l u văn hóa hi n nay, đi u đó không th không nh hố ế ư ệ ề ể ả ưởng

đ n giá tr văn hóa dân gian Đ c bi t là giá tr văn ngh dân gian c a các ế ị ặ ệ ị ệ ủdân t c thi u s Lào Cai trong đó có dân t c Giáy Vi c gi gìn giá tr văn ộ ể ố ở ộ ệ ữ ịhóa dân gian c a t ng dân t c đang là chuy n th i s c a th i đ i và cũng ủ ừ ộ ệ ờ ự ủ ờ ạđang là v n đ đấ ề ược đ t ra v i nặ ớ ước ta

T h c ph n “Văn hóa các dân t c thi u s ” tôi đã nh n th c đừ ọ ầ ộ ể ố ậ ứ ược ý nghĩa và t m quan tr ng c a các giá tr văn hóa dân gian Và t h c ph n ầ ọ ủ ị ừ ọ ầnày tôi đã được tìm hi u và hi u ró h n v nh ng giá tr văn hóa dân gian ể ể ơ ề ữ ị

c a các dân t c trên lãnh th nủ ộ ổ ước ta Đ c bi t là nh ng giá tr văn hóa dân ặ ệ ữ ịgian c a t c ngủ ộ ười Giáy s ng t i Vi t Namố ạ ệ

N I DUNG Ộ

1. Khái quát v đ a bàn và t c ng ề ị ộ ườ i Giáy Lào Cai ở

1.1. Khái quát v đ a bàn nghiên c u ề ị ứ

DÂN SỐ

Dân s toàn t nh: 674.530 ngố ỉ ười (s li u năm 2016) M t đ dân ố ệ ậ ộ

s bình quân: 106 ngố ười/km2, trong đó:

-Thành ph Lào Cai: 1.102.018 ngố ười, m t đ 484 ngậ ộ ười/km2 Các huy n: Bát Xát: 75.757 ngệ ười, m t đ 72 ngậ ộ ười/km2; Mường Khương: 58.593 người, m t đ 106 ngậ ộ ười/km2; Si Ma Cai: 35.766 người, m t đ ậ ộ

153 người/km2; B c Hà: 60.529 ngắ ười, m t đ 89 ngậ ộ ười/km2; B o Th ng:ả ắ106.989 người, m t đ 156 ngậ ộ ười/km2; B o Yên: 82.817 ngả ười, m t đ ậ ộ

101 người/km2; Sa Pa: 59.172 người, m t đ 87 ngậ ộ ười/km2; Văn Bàn: 84.709 người, m t đ 60 ngậ ộ ười/km2

-Dân t c: Có 25 nhóm ngành dân t c cùng chung s ng hòa thu n, ộ ộ ố ậtrong đó dân t c thi u s chi m 64,09% dân s toàn t nh Dân t c Kinh ộ ể ố ế ố ỉ ộchi m 35,9%, dân t c Mông chi m 22,21%, dân t c Tày chi m 15,84%, dânế ộ ế ộ ế

t c Dao chi m 14,05%, dân t c Giáy chi m 4,7%, dân t c Nùng chi m ộ ế ộ ế ộ ế4,4%, còn l i là các dân t c đ c bi t ít ngạ ộ ặ ệ ười Phù Lá, Sán Chay, Hà Nhì, La Chí, Các dân t c thi u s phân b , c trú trên đ a bàn 9/9 huy n, thành ộ ể ố ố ư ị ệ

ph c a t nh.ố ủ ỉ

-Đ n v hành chính: Có 1 thành ph Lào Cai và 8 huy n là Sa Pa, Bátơ ị ố ệXát, B o Yên, B o Th ng, Si Ma Cai, Văn Bàn, Mả ả ắ ường Khương, B c Hà v i ắ ớ

164 xã, phường, th tr n T nh Lào Cai đị ấ ỉ ược chia làm 3 khu v c:ự

Khu v c I: Là các xã có đi u ki n phát tri n kinh t - xã h i thu n l i.ự ề ệ ể ế ộ ậ ợ

Ch y u là các xã vùng th p, g n trung tâm các huy n, thành ph , giao ủ ế ở ấ ầ ệ ốthông và các d ch v xã h i thu n l i.ị ụ ộ ậ ợ

Khu v c II: Là các xã có đi u ki n phát tri n kinh t - xã h i khó ự ề ệ ể ế ộkhăn, ph n l n các xã này n m vùng sâu, vùng xa, giao thông đi l i còn ầ ớ ằ ở ạ

tương đ i khó khăn; các d ch v xã h i c b n đã đố ị ụ ộ ơ ả ược đáp ng tứ ương đ i ố

t t.ố

Khu v c III: Là các xã có đi u ki n kinh t - xã h i đ c bi t khó khăn, ự ề ệ ế ộ ặ ệcác xã vùng sâu, vùng biên gi i, xa các trung tâm huy n, thành ph , đ a ở ớ ệ ố ịhình b chia c t m nh, giao thông đi l i còn nhi u khó khăn; các d ch v xã ị ắ ạ ạ ề ị ụ

Sau khi đánh chi m Lào Cai (tháng 3 năm 1886), đ qu c Pháp cai ế ế ố

qu n đ a h t Lào Cai theo ch đ quân s Ngày 7 tháng 1 năm 1899, đ o ả ị ạ ế ộ ự ạquan binh IV được thành l p bao g m: Ti u quân khu Yên Bái và Ti u quân ậ ồ ể ểkhu Lào Cai, Lào Cai là đ o l , th ph c a đ o quan binh IV Đ d b ạ ỵ ủ ủ ủ ạ ể ễ ề

ki m soát và ti n hành khai thác, th c dân Pháp đã chia l i khu v c hành ể ế ự ạ ựchính và thay đ i ch đ cai tr Ngày 12 tháng 7 năm 1907, Toàn quy n ổ ế ộ ị ềĐông Dương ra ngh đ nh bãi b đ o quan binh IV Lào Cai, chuy n t ch ị ị ỏ ạ ể ừ ế

đ quân qu n sang ch đ cai tr dân s , thành l p t nh Lào Cai Pierre ộ ả ế ộ ị ự ậ ỉEmmerich đượ ửc c làm Công s Pháp đ u tiên c a Lào Cai thay tứ ầ ủ ướng Louis Edouard Messager đang làm T l nh Đ o quan binh IV Lào Cai T ư ệ ạ ừđây, đ a danh t nh Lào Cai đị ỉ ược xác đ nh trên b n đ Vi t Nam Ngày 12 ị ả ồ ệtháng 7 năm 1907 được xác đ nh là ngày thành l p t nh Lào Cai.ị ậ ỉ

Tr i qua nh ng bi n đ ng thăng tr m c a l ch s , đ a lý Lào Cai cũng ả ữ ế ộ ầ ủ ị ử ị

có nhi u thay đ i Sau khi Lào Cai v a đề ổ ừ ược thành l p, Toàn quy n Pháp ra ậ ềNgh đ nh chia l i đ n v hành chính Lào Cai: ph n đ t c a châu Th y Vỹ ị ị ạ ơ ị ầ ấ ủ ủbên h u ng n sông H ng sáp nh p vào Chiêu T n, v n l y tên là châu Th yữ ạ ồ ậ ấ ẫ ấ ủVỹ; ph n đ t c a châu Th y Vỹ bên t ng n sông H ng đầ ấ ủ ủ ả ạ ồ ược tách ra l p ậthành châu B o Th ng T nh Lào Cai g m hai châu Th y Vỹ, B o Th ng và ả ắ ỉ ồ ủ ả ắcác đ a lý Mị ường Khương, Phong Th , Bát Xát, B c Hà (Pa Kha) và th xã ổ ắ ịLào Cai

KINH T - VĂN HÓAẾ

V i 25 dân t c cùng sinh s ng, Lào Cai tr thành m nh đ t phong ớ ộ ố ở ả ấphú v b n s c văn hóa, v truy n th ng l ch s , di s n văn hóa Trong đó ề ả ắ ề ề ồ ị ử ả

người Vi t chi m s đông, có m t khá s m và đ c bi t chi m t l cao ệ ế ố ặ ớ ặ ệ ế ỉ ệtrong nh ng năm 1960 b i phong trào khai hoang và cán b đữ ở ộ ược đi u ề

đ ng t thành ph H i Phòng, các t nh Phú Th , Thái Bình, Hà Nam, lên ộ ừ ố ả ỉ ọTrong s các dân t c khác thì đông h n c là ngố ộ ơ ả ười Mông, Tày, Dao, Giáy,

Người Hoa chi m t l đáng k Chính s phong phú v đ i s ng các dân ế ỉ ệ ể ự ề ờ ố

t c đã t o ra m t b n s c riêng c a Lào Cai Vi c các t nh Phú Th , Yên Bái,ộ ạ ộ ả ắ ủ ệ ỉ ọLào Cai cũng ph i h p ti n hành khai thác du l ch v c i ngu n chính là ố ợ ế ị ề ộ ồphát huy th m nh này và đã thu hút đế ạ ượ ực s quan tâm c a du khách.ủ

Là t nh mi n núi cao, đang phát tri n nên Lào Cai còn gi đỉ ề ể ữ ượ ảc c nh quan môi trường đa d ng và trong s ch Đây sẽ là đi u quan tr ng t o nên ạ ạ ề ọ ạ

m t đi m du l ch lý tộ ể ị ưởng đ i v i du khách trong và ngoài nố ớ ước

Khi du l ch ngh mát Sa Pa – là 1 trong 21 khu du l ch qu c gia c a ị ỉ ị ố ủ

Vi t Nam Sa Pa n m đ cao trung bình t 1200m – 1800m, khí h u mát ệ ằ ở ộ ừ ậ

m quanh năm, có phong c nh r ng cây núi đá, thác nẻ ả ừ ước và là n i h i t ơ ộ ụnhi u ho t đ ng văn hóa truy n th ng c a đ ng bào các dân t c nh ch ề ạ ộ ề ố ủ ồ ộ ư ợvùng cao, ch tình Sa Pa.ợ

Dãy núi Hoàng Liên S n có đ nh Phan Xi Păng – nóc nhà c a Vi t Namơ ỉ ủ ệ

và có khu b o t n thiên nhiên Hoàng Liên h p d n nhi u nhà khoa h c, ả ồ ấ ẫ ề ọkhách du l ch.ị

Lào Cai có nhi u đ a danh l ch s , hang đ ng t nhiên và các vùng ề ị ị ử ộ ựsinh thái nông nghi p đ c s n nh m n B c Hà, rau ôn đ i, cây dệ ặ ả ư ậ ắ ớ ược li u ệquý, cá h i, cá t m, ồ ầ

Các c a kh u qu c t Lào Cai (Vi t Nam) – Hà Kh u thu c Vân Nam ử ẩ ố ế ệ ẩ ộ(Trung Qu c) tách nhau qua sông N m Thi cũng là m t đi m du l ch thú v ố ậ ộ ể ị ị

Lào Cai là m t trong nh ng t nh liên t c đ ng v trí top đ u v ch ộ ữ ỉ ụ ứ ở ị ầ ề ỉ

s năng l c c nh tranh c p t nh trong b ng x p h ng nh ng năm g n đây ố ự ạ ấ ỉ ả ế ạ ữ ầTrong b ng x p h ng v ch s năng l c c nh tranh c p t nh c a Vi t Nam ả ế ạ ề ỉ ố ự ạ ấ ỉ ủ ệnăm 2011, t nh Lào Cai x p v trí th 1/64 t nh thành Nh v y, kinh t - ỉ ế ở ị ứ ỉ ư ậ ếvăn hóa c a t nh Lào Cai có nhi u bủ ỉ ề ước phát tri n.ể

1.2. Khái quát v t c ng ề ộ ườ i Giáy Lào Cai ở

1.2.1. Dân s , ngu n g c l ch s , phân b dân c ố ồ ố ị ử ố ư

Trong c ng đ ng 54 dân t c Vi t Nam, có m t c ng đ ng t c ộ ồ ộ ở ệ ộ ộ ồ ộ

ngườ ựi t nh n mình b ng tên riêng “Pú Giáy” ho c “Hún Giáy” nghĩa là ậ ằ ặ

người Giáy

Dân t c Giáy có tên g i khác là Pâu Thìn, Pu Nà, Cùi Chu, Sa ộ ọ

Nhân, Ngoài ra còn m t s tên g i khácộ ố ọ , đây là nh ng tên g i theo th ng ữ ọ ổ ữ

ho c theo s pha t p ngôn ng c a các t c ngặ ự ạ ữ ủ ộ ười khác nh : dân t c Tày, ư ộThái g i ngọ ười Giáy là “Gi ng” hay “Nh ng”, dân t c Mông g i ngẳ ẳ ộ ọ ười Giáy là

“Xúa” (Hán); vùng châu H ng Hà (Vân Nam) Trung Qu c g i ngồ ố ọ ười Giáy là

“Sa”, Qu ng Tây – Trung Qu c thì x p ngở ả ố ế ười Giáy vào nhóm “Choang” T i ạ

Qu ng Tây có m t t c ngả ộ ộ ười ph n m c trang ph c gi ng trang ph c ph ụ ữ ặ ụ ố ụ ụ

n Giáy Vi t Nam nh ng g i là “Mao Nam” thu c nhóm “Choang Th y”.ữ ở ệ ư ọ ộ ủ

Dân t c Giáy có s dân theo con s th ng kê năm 1989 là 37.964 ộ ố ố ố

người, đ n năm 1999 là 49.098 ngế ười, đ a bàn c trú ch y u Lào Cai, Hà ị ư ủ ế ởGiang, Lai Châu, Cao B ng.ằ

Người Giáy thu c nhóm ngôn ng Tày – Thái, thu c h ti ng nói ộ ữ ộ ệ ếThái – Kađai Theo các nhà nghiên c u, t c ngứ ộ ười Giáy di c vào Vi t Nam ư ệ

t th k XVI do: “S chèn ép c a các t c ngừ ế ỷ ự ủ ộ ười phương B c đ i v i các ắ ố ớngành Dao (t th k XIV đ n nay) và t c ngừ ế ỷ ế ộ ười Sán Chay, Sán Dìu, Giáy, (t th k XVI đ n g n đây) và n n đói kém, lo n l c, áp b c đã khi n h ừ ế ỷ ế ầ ạ ạ ạ ứ ế ọ

di c vào Vi t Nam”.ư ệ

Đ ng bào Giáy s ng đ nh c và h g i đ n v c trú c a mình là ồ ố ị ư ọ ọ ơ ị ư ủlàng “Lu ng”, b n “Bán” Đ a v c c trú ch y u c a ngổ ả ị ự ư ủ ế ủ ười Giáy là ven sông,

su i, thung lũng và nh ng bãi b ng, cho nên dân t c Giáy là c dân lúa ố ữ ằ ộ ư

nướ ừ ấ ớc t r t s m Trong t c ng Giáy có câu: “X p ba rì – tí b đáy xì ná” có ụ ữ ị ỏnghĩa là (Mười đám nương không so được m t góc ru ng) Ngộ ộ ười Giáy c ưtrú qu n t v i hàng trăm nóc nhà và thành t ng làng, làng ngầ ụ ớ ừ ười Giáy

thường n m xen kẽ các làng c a t c ngằ ủ ộ ười khác nh : Tày, Nùng, ư

Thái, Người Giáy t cho là không có qu c gia riêng c a dân t c mình và ự ố ủ ộ

người Giáy không có vua (Giáy b mý pỏ ướng, Giáy b mý vỏ ướng), cho nên trong cu c s ng luôn hòa đ ng v i các t c ngộ ố ồ ớ ộ ười khác Tr i qua m y th ả ấ ế

k sinh s ng trên các đ a bàn trên lãnh th Vi t Nam, dân t c Giáy đã cùng ỷ ố ị ổ ệ ộcác dân t c anh em tham gia đ u tranh ch ng gi c ngo i xâm r t dũng ộ ấ ố ặ ạ ấ

c m Cũng nh các t c ngả ư ộ ười khác Vi t Nam, ngở ệ ười Giáy m c dù s ng xenặ ố

c và tr i qua bao bi n thiên c a l ch s nh ng v n gìn gi , b o t n đư ả ế ủ ị ử ư ẫ ữ ả ồ ược

nh ng giá tr văn hóa đ c đáo, riêng có c a dân t c mình Nh ng giá tr văn ữ ị ộ ủ ộ ữ ị

hóa v t th và phi v t th đậ ể ậ ể ược k t tinh trong ăn, , trang ph c, l h i, ế ở ụ ễ ộphong t c, t p quán, tín ngụ ậ ưỡng, tri th c dân gian, c a đ ng bào Giáy góp ứ ủ ồ

ph n t o nên n n văn hóa Vi t Nam đ m đà b n s c dân t c.ầ ạ ề ệ ậ ả ắ ộ

Dân t c Giáy Lào Cai trộ ở ước đây có kho ng 3.800 ngả ười (theo tài

li u đi u tra dân s ngày 1-1-1930 c a Pháp đ l i), đ n năm 1963 qua tài ệ ề ố ủ ể ạ ế

li u đi u tra dân s có 9.671 ngệ ề ố ười Hi n nay Lào Cai dân t c Giáy có ệ ở ộ24.360 người, là đân t c có s dân khá đông đ ng th 5 trong 25 dân t c ộ ố ứ ứ ộthi u s Lào Cai.ể ố ở

M c dù có nh ng đ c tr ng c b n nh ng ngặ ữ ặ ư ơ ả ư ười Giáy Lào Cai ởchia ra m t s nhóm đ a phộ ố ị ương sau: Giáy N m còn g i là “Pú N m” nói ắ ọ ắ

ti ng n ng h n, phát âm h i tr m và chênh âm c a t , nghiêng sang ti ng ế ặ ơ ơ ầ ủ ừ ếNùng vùng Thái Niên, Xuân Quang – huy n B o Th ng; Giáy Nóng là ở ệ ả ắ

người Giáy xen v i ngớ ười Nùng vùng B n L u – huy n Mở ả ầ ệ ường Khương; Giáy Táy là xen v i ngớ ười Tày vùng Cam Đở ường, T Ph i – thành ph Lào ả ờ ốCai; Giáy Ca Đí ti ng nói nhanh, phát âm nhanh cao và thanh, Nh ng nhóm ế ữnày v đ i th , có nh ng đ c tr ng văn hóa th ng nh t nh : cùng m t ề ạ ể ữ ặ ư ố ấ ư ộvùng th ng , cùng m t lo i hình sinh ho t phong t c t p quán, m t lo i ổ ữ ộ ạ ạ ụ ậ ộ ạhình văn ngh dân gian.ệ

Người Giáy s ng đông nh t d c theo sông H ng t thành ph Lào ố ấ ọ ồ ừ ốCai ngược đ n A-mú-sung (Bát Xát), sau đ n các huy n B o Th ng, Mế ế ệ ả ắ ường

Khương và s ng xen kẽ hai huy n Sa Pa, B c Hà.ố ở ệ ắ

Tr i qua nh ng năm tháng b b n đ qu c, phong ki n chia ả ữ ị ọ ế ố ế

rẽ, Nh ng l ch s ngư ị ử ười Giáy Lào Cai v n phát tri n thành m t kh i Đ nở ẫ ể ộ ố ếnay, người Giáy v n có các nhóm đ a phẫ ị ương nh ng t u trung l i ch là m tư ự ạ ỉ ộdân t c mà tên thộ ường g i là ngọ ười Giáy, m c dù t ng nhóm m t ti p xúc ặ ừ ộ ế

v i đi u ki n t nhiên và ch u nh hớ ề ệ ự ị ả ưởng c a các dân t c xung quanh r i ủ ộ ồ

xa d n cái nguyên g c c a mình Tuy v y, ngầ ố ủ ậ ười Giáy Lào Cai v n mang ở ẫtrong mình nh ng nét văn hóa riêng, đ c đáo c n đữ ộ ầ ược gìn gi và phát huy.ữ

1.2.2. Khái quát v đ c đi m văn hóa ề ặ ể

Th nh t ứ ấ , văn hóa dân t c Giáy là m t lo i hình văn hóa lúa nộ ộ ạ ước

th hi n trong nhà , trang ph c, văn hóa m th c, ể ệ ở ụ ẩ ự

Trước h t, nói đ n văn hóa c a dân t c Giáy là ph i nói đ n m t ế ế ủ ộ ả ế ộ

lo i hình văn hóa lúa nạ ước B i lẽ, ngở ười Giáy l a ch n v trí đ a lý đ l p ự ọ ị ị ể ậlàng bao g m các vùng t nhiên nh : nh ng thung lũng b ng ph ng, ven ồ ự ư ữ ằ ẳ

sông, su i, nh ng bãi b ng, Là nh ng n i thu n ti n cho vi c s n xu t, ố ữ ằ ữ ơ ậ ệ ệ ả ấgieo tr ng cây lúa nồ ước, cho nên dân t c Giáy là c dân lúa nộ ư ướ ừ ấc t r t

s m M t đ c đi m c a lo i hình văn hóa này là t t c các ngày t t, l h i ớ ộ ặ ể ủ ạ ấ ả ế ễ ộtrong năm đ u theo mùa v c a cây lúa nề ụ ủ ước, v i nh ng đ c thù nh v y ớ ữ ặ ư ậ

đã hình thành nên m t n n văn hóa tộ ề ương ng, đó là lo i hình văn hóa lúa ứ ạ

nước Nh ng nét văn hóa đ c tr ng c a t c ngữ ặ ư ủ ộ ười Giáy th hi n trong nhà ể ệ, trang ph c, văn hóa m th c,

-Nhà : Ngở ười Giáy d ng nhà theo hai ki u c u trúc nhà tr t và ự ể ấ ệnhà sàn Trong đó c u trúc nhà sàn ch thu c v m t s nhóm ngấ ỉ ộ ề ộ ố ười Giáy

s ng Hà Giang, Cao B ng Còn c u trúc nhà tr t ph bi n h n, là ki u ố ở ằ ấ ệ ổ ế ơ ểdáng c a t t c các nhóm ngủ ấ ả ười Giáy s ng Lào Cai, Lai Châu và đố ở ược xem

nh là mô hình đ i di n c a ngôi nhà ngư ạ ệ ủ ười Giáy

Ngôi nhà tr t đi n hình c a ngệ ể ủ ười Giáy là nhà khung g l p hai ỗ ợmái gianh cao vút Hai đ u h i trên nóc nhà có th đầ ồ ể ược trang trí hoa văn

g ho c đ thông thoáng Tỗ ặ ể ường nhà 4 b c đứ ược n n b ng đ t ho c làm ệ ằ ấ ặ

b ng g t m hay phên tre n a, cách m t đ t g n 20cm.ằ ỗ ấ ứ ặ ấ ầ

Trong nhà gian chính gi a đ t bàn th và làm n i ti p khách Gian ữ ặ ờ ơ ếbên trái g m 2 ph n: bu ng trong khép kín là bu ng ng c a ông bà ch ồ ầ ồ ồ ủ ủ ủnhà, bu ng ngoài làm n i ng c a các con trai và khách nam Gian bên ph i ồ ơ ủ ủ ảcũng g m 2 ph n: Phía trong là bu ng dành cho con gái và khách n , phía ồ ầ ồ ữngoài gian bên ph i đ thông thoáng, có th kê thêm giả ể ể ường cho người già

ho c b tr ng Gian bên ph i thặ ỏ ố ả ường có c a ngách thông ra b p và gian ử ế

b p đó có m t c a thông ra phía trế ộ ử ước Trên tr n nhà gian chính gi a ầ ữ

người Giáy treo m t t m v i đ , ghi l i gi , ngày, tháng năm d ng ngôi nhà ộ ấ ả ỏ ạ ờ ự

đó và nó đượ ưc l u gi đ n khi nào ch nhân d ng nhà m i ho c d i ngôi ữ ế ủ ự ớ ặ ờnhà đó sang m t th khác Phía trên gian bên trái và bên ph i ngộ ế ả ười ta kê

g t m làm gác xép đ c t gi thóc gi ng, lỗ ấ ể ấ ữ ố ương th c và các v t d ng gia ự ậ ụđình khác

N p nhà là m t đ n v không gian ch a đ ng t bào c a xã h i Đóế ộ ơ ị ứ ự ế ủ ộ

có th là m t gia đình nh g m m t c p v ch ng và con cái ch a đ n tu i ể ộ ỏ ồ ộ ặ ợ ồ ư ế ổ

trưởng thành, cũng có th là t h p gia đình l n có t hai c p v ch ng tr ể ổ ợ ớ ừ ặ ợ ồ ởlên và đàn con cháu c a h Dù gia đình nh hay l n, đ u có m t s th ng ủ ọ ỏ ớ ề ộ ự ố

nh t c ng đ ng t c ngấ ộ ồ ộ ười

-Trang ph cụ

Nam gi i m c qu n ng r ng nh ng ng l i đớ ặ ầ ố ộ ư ố ạ ược th t chéo (lá ắ

t a), áo ng n c tròn có chân, m gi a cúc cài khuy b ng v i, đ u đ i khăn ọ ắ ổ ở ữ ằ ả ầ ộ

v i bông nhu m chàm v i nh ng nút th t, chít đ khi nhu m nả ộ ớ ữ ắ ể ộ ước chàm

không th m t o thành nh ng ch m tr ng nh sao v i các hình vuông, ch ấ ạ ữ ấ ắ ư ớ ữ

nh t, tam giác, qu trám, hình cây, hình lá, Màu s c qu n áo c a nam gi i ậ ả ắ ầ ủ ớ

là màu đen và chàm th m.ẫ

Ph n Giáy m c áo ng n x nách ph i cài khuy v i ho c b c, c ụ ữ ặ ắ ẻ ả ả ặ ạ ổ

đ ng vi n v i khác màu, tay áo và tà áo cũng vi n v i khác màu, áo n đ ứ ề ả ề ả ữ ủcác lo i màu nh ng tuy t đ i không có màu tr ng Các cô gái tr thạ ư ệ ố ắ ẻ ường

m c áo màu xanh lá cây và trang trí áo v i chi c cúc cài đ u tiên phía c áo, ặ ớ ế ầ ổ

đượ ế ằc t t b ng v i nhi u màu thành hình hoa “N hoa” duy nh t này cùng ả ề ụ ấ

v i các vi n c , vi n tà áo khác màu làm cho áo c a các thi u n Giáy tuy ớ ề ổ ề ủ ế ữ

gi n d nh ng trông l i n i b t, h p d n Qu n c a ph n Giáy màu đen, ả ị ư ạ ổ ậ ấ ẫ ầ ủ ụ ữ

c p qu n dùng v i màu thạ ầ ả ường là v i đ khâu lu n dây th t (gi i rút) Phả ỏ ồ ắ ả ụ

n Giáy thữ ường v n tóc tròn quanh đ u, các cô gái tr thì qu n vòng thêm ấ ầ ẻ ấquanh vòng tóc v n c a mình nh ng s i ch ho c len đ đ trang trí g i là ấ ủ ữ ợ ỉ ặ ỏ ể ọpiêm máo Đ u đ i khăn vuông (trầ ộ ước kia là màu chàm, nay là khăn len k ẻ

ô nhi u màu) g p chéo, hai đ u góc khăn đề ấ ầ ược th t v phía sau thành ki u ắ ề ểđuôi én Đeo túi v i thêu hoa văn, đáy túi thêu hình răng chó (h o ma), đi ả ở ẻgiày v i thêu hoa văn nhi u lo i.ả ề ạ

-Văn hóa m th cẩ ự

Trong ti ng Giáy, lế ương th c g i là Háu (lúa, g o, c m), trong b a ự ọ ạ ơ ữ

ăn hàng ngày người Giáy ăn c m t đ (g o đơ ẻ ồ ạ ược lu c cho chín d r i m i ộ ở ồ ớcho vào chõ đ ) Nồ ước lu c g o độ ạ ược dùng làm nước u ng Đây là m t nét ố ộ

đ c tr ng và in đ m trong văn hóa t c ngặ ư ậ ộ ười Giáy Th c ăn là các món xào ứ

và canh Các b a ăn có khách có th thêm món lu c, rán N u là b a ti c thì ữ ể ộ ế ữ ệ

có th t quay, món kh u nh c (th t l n ba ch rán, t m ị ẩ ụ ị ợ ỉ ẩ ướp gia v r i cho vào ị ồ

h p cùng d a c i chua cay), xá xíu và th t n c n u canh Các ngày l t t có ấ ư ả ị ạ ấ ễ ếxôi n p, và các lo i bánh trái khác, ngế ạ ười Giáy hay ch bi n xôi nhi u màu ế ế ề(xôi ngũ s c) Ngắ ười Giáy quan ni m r ng năm màu c a xôi là tệ ằ ủ ượng tr ng ưcho ngũ hành, năm nguyên t c b n t o nên đ t tr i theo quan ni m c a ố ơ ả ạ ấ ờ ệ ủ

đ o Lão và Kinh D ch.ạ ị

Trong b a ăn ngữ ười Giáy không phân bi t mâm trên, mâm dệ ưới,

tr con, ngẻ ườ ới l n đ u ng i chung mâm, phía đ u mâm (tính phía cùng v i ề ồ ầ ớbàn th ) thì ch ngờ ỉ ười có tu i m i đổ ớ ược ng i Trong khi ăn nh ng mi ng ồ ữ ế

n c, ngon ph i dành g p cho ngạ ả ắ ười già, tr nh ho c khách Chân gà, đ u ẻ ỏ ặ ầ

gà dành cho nam gi i Khi b t đ u ăn ch m i m t câu chung nh t “m i ăn ớ ắ ầ ỉ ờ ộ ấ ờ

c m thôi”, không m i t ng ngơ ờ ừ ười, nh ng khi ăn c m xong thì ph i phép ư ơ ả

c m t ng ngơ ừ ười Trước khi ăn n u có khách bao gi cũng có ch u nế ờ ậ ướ ấc m cho khách r a tay.ử

Ngoài ra, cá th t thị ường được ch bi n b ng cách t m ế ế ằ ẩ ướp v i cácớ

lo i gia v riêng nh h t d i, c “xa chiêng” (đ a li n) t o nên mùi v th m ạ ị ư ạ ổ ủ ị ề ạ ị ơngon, đ c đáo riêng có c a món ăn dân t c Giáy mà ai đã thộ ủ ộ ưởng th c m t ứ ộ

l n thì khó có th quên hầ ể ương v c a nó.ị ủ

Nước u ng hàng ngày c a ngố ủ ười Giáy là nước lu c c m, lu c rau, ộ ơ ộ

có khách m i u ng trà U ng trong b a ăn là rớ ố ố ữ ượu Rượu là th c u ng trongứ ốcác d p vui bu n và là v t tị ồ ậ ượng tr ng c a các nghi th c H dùng rư ủ ứ ọ ượu khi đón ti p bà con và ti p khách, nghi th c và cúng l , cế ế ứ ễ ưới xin và h i hè, ộngâm thu c đ u ng tăng l c, cu i cùng là dùng trong tang ma Ngố ể ố ự ố ười Giáy không b t ép nhau u ng rắ ố ượu nh ng l i u ng quay vòng, ngư ạ ố ười xu t phát ấ

đ u tiên u ng bao nhiêu thì nh ng ngầ ố ữ ườ ếi ti p theo t ph i u ng b y nhiêu,ự ả ố ấ

n u không thì ph i nh ngế ả ờ ười khác u ng giúp Trong u ng rố ố ượu người Giáy không bao gi u ng c n chén rờ ố ạ ượu, không úp chén xu ng bàn ho c ố ặ

c t chén sang ch khác Mình u ng đấ ỗ ố ược bao nhiêu thì u ng, không u ng ố ố

được thì xin phép và c c m chén lên nh p môi hứ ầ ấ ưởng ng là đứ ược Người Giáy thường nói là “rót cho đ p”.ẹ

Th hai, v văn hóa tinh th n ứ ề ầ

B n s c văn hóa, s đ c đáo trong văn hóa đả ắ ự ộ ược th hi n ch y uể ệ ủ ếtrong đ i s ng tinh th n, nh ng y u t nh : ti ng nói, tín ngờ ố ầ ữ ế ố ư ế ưỡng, tôn giáo,văn ngh , l h i dân gian, là nh ng giá tr đệ ễ ộ ữ ị ược hình thành cùng v i chi u ớ ềdài l ch s hình thành nên dân t c, là nh ng y u t đ phân bi t gi a dân ị ử ộ ữ ế ố ể ệ ữ

t c này v i dân t c khác.ộ ớ ộ

Ngôn ng là thành qu văn hóa l n nh t c a loài ngữ ả ớ ấ ủ ười và là bi u ể

hi n quan tr ng nh t c a đ c tr ng m t dân t c, t c ngệ ọ ấ ủ ặ ư ộ ộ ộ ười Dân t c Giáy ộcũng nh các dân t c khác, trong khi gia nh p vào c ng đ ng các dân t c ư ộ ậ ộ ồ ộ

Vi t Nam và công nh n Ti ng Vi t là qu c ng , đệ ậ ế ệ ố ữ ược dùng làm phương

ti n giao ti p gi a các dân t c, thì m i dân t c đ u mong mu n ti ng m ệ ế ữ ộ ỗ ộ ề ố ế ẹ

đ c a dân t c mình sẽ không bao gi b m t đi, mà cùng t n t i v i các ẻ ủ ộ ờ ị ấ ồ ạ ớ

ti ng nói khác Tuy nhiên do đ c đi m c trú c a các dân t c Vi t Nam là ế ặ ể ư ủ ộ ở ệxen kẽ nhau cho nên trong quá trình giao ti p nhi u dân t c thế ề ộ ường dùng song ng hay đa ng , d n đ n tình tr ng pha t p ngôn ng T nh Lào Cai cóữ ữ ẫ ế ạ ạ ữ ỉ

25 dân t c cùng sinh s ng, s ti p xúc và giao thoa đa chi u trong ngôn ngộ ố ự ế ề ữ

là không th tránh kh i S dĩ ngể ỏ ở ười Giáy Lào Cai có nhi u tên g i khác là ở ề ọ

do s pha t p ngôn ng c a các t c ngự ạ ữ ủ ộ ười khác đó là: Giáy N m, phát âm ắ

h i tr m và chênh âm c a t , nghiêng sang ti ng Nùng vùng Thái Niên, ơ ầ ủ ừ ế ởXuân Quang c a huy n B o Th ng; Giáy Nóng là ngủ ệ ả ắ ười Giáy xen v i ngớ ười Nùng B n L u c a huy n Mở ả ầ ủ ệ ường Khương; Giáy Táy là xen v i ngớ ười Tày

vùng Cam Đ ng, T Ph i thành ph Lào Cai Cá bi t có “ng i Giáy

B n L u – Mả ầ ường Khương nói ti ng Nùng đã t mình làm m t đi b n s c ế ự ấ ả ắvăn hóa dân t c, ngộ ười Giáy Mường Hum – Bát Xát và m t s dân t c khác ộ ố ộtrong giao ti p dùng ti ng quan h a (Vân Nam – Trung Qu c).ế ế ỏ ố

Trong tín ngưỡng, tôn giáo: Đ i v i các dân t c thi u s đang còn ố ớ ộ ể ốđang trong trình đ phát tri n văn minh ti n công nghi p, thì tín ngộ ể ề ệ ưỡng,

l nghi và phong t c là các lĩnh v c đ i s ng tâm linh vô cùng quan tr ng, ễ ụ ự ờ ố ọ

và đó ch a đ ng các ch báo r t tiêu bi u v b n s c và s c thái dân t c; ở ứ ự ỉ ấ ể ề ả ắ ắ ộ

nó cũng ch báo v đ b n v ng và thăng b ng v s phát tri n xã h i ỉ ề ộ ề ữ ằ ề ự ể ộSong đây là lĩnh v c khó áp đ t c a dân t c này vào v i dân t c khác, ự ặ ủ ộ ớ ộ

nh ng tinh hóa văn hóa b t r sâu nh th nào trong đ i s ng c ng đ ng, ữ ắ ễ ư ế ờ ố ộ ồ

th nh ng h t c l c h u cũng có s c b n và s ng lâu trong ti m th c con ờ ữ ủ ụ ạ ậ ứ ề ố ề ứ

người th y, nh ng bi n đ ng trong t ng sâu th m c a tâm linh ph i ế ấ ữ ế ộ ầ ẳ ủ ả

di n ra trong r t nhi u năm và r t nhi u đ i ngễ ấ ề ấ ề ờ ười Các nghi l tang ma, lễ ễ

t t c a ngế ủ ười Giáy Lào Cai hi n nay đó đở ệ ược tinh gi n đi r t nhi u so v i ả ấ ề ớ

trước

Trong tang ma, khi nhà có người qua đ i bờ ước đ u tiên là t m r a ầ ắ ửthi th b ng nể ằ ước lá th m sau đó m c qu n áo m i cho ngơ ặ ầ ớ ười quá c và ốđem thi hài người quá c đ n n m lên chi u m i, giát giố ế ằ ế ớ ường m i đ t ớ ặ ởgian chính gi a nhà, đ u quay v bàn th , chân hữ ầ ề ờ ướng ra c a chính Thi hài ử

được ph các l p v i tr ng, m t ph gi y vàng, mi ng ng m nh ng viên ủ ớ ả ắ ặ ủ ấ ệ ậ ữ

đá đ p l y t đá mài dao và nh ng mi ng b c c t t đ ng b c tr ng ậ ấ ừ ữ ế ạ ắ ừ ồ ạ ắ

(người Giáy quan ni m ng m b c và đá là đ h n ma kh i m mi ng h i ệ ậ ạ ể ồ ỏ ở ệ ỏcon cháu khi g p, theo h h n ma ngặ ọ ồ ười quá c h i ai ngố ỏ ười đó sẽ b m) ị ốSau đó người ta m c màn tr ng che thi hài đ ch t i gi nh p quan Con ắ ắ ể ờ ớ ờ ậcháu đ tang ph i m c áo trái, đi chân đ t, đ đ u tr n và ăn chay, n m ể ả ặ ấ ể ầ ầ ằ

đ t, ng i x m đ n khi đ a ma ngấ ồ ổ ế ư ười quá c Ngố ười Giáy thường chôn

người quá c m t l n không có c t M ngố ộ ầ ấ ộ ười Giáy ph i hả ướng v n i có ề ơ

đ i, đ ng sau có núi, quan ni m đ i là bàn ăn, núi là ch d a Sau khi chôn ồ ằ ệ ồ ỗ ự

2 ngày con cháu quay l i đ p m đ ngày th 3 làm l cúng 3 ngày.ạ ắ ộ ể ứ ễ

Người Giáy quan ni m v n v t có linh h n; v n v t đ u có luân ệ ạ ậ ồ ạ ậ ề

h i Con ngồ ười là do “tr i th xu ng”, khi ch t ph i v tr i Do đó th y mo ờ ả ố ế ả ề ờ ầ

và th y tào là ngầ ườ ẫi d n đường đ a ngư ười ch t “tr l i tr i” Đ c bi t ế ở ạ ờ ặ ệtrong tang ma c a ngủ ười Giáy Lào Cai có mo l tang g m 80 bài mo đở ễ ồ ược chia làm 13 ti t và ph i m t t 7 đ n 9 ngày đêm m i đ c xong nh ng bài ế ả ấ ừ ế ớ ọ ữ

mo đó Trong nh ng bài mo y, m t là: nói v s ra đ i c a con ngữ ấ ộ ề ự ờ ủ ười; s ự

m đau, s ng ch t, nh ng vi c con cháu làm th hi n s hi u th o đ đ n

đáp công n sinh thành, nuôi dơ ưỡng; hai là d n ti n linh h n v v i t tiên, ẫ ễ ồ ề ớ ổgiao cho tiên ph t T t c n i dung đó n u hi u đ n gi n là nói v i ngậ ấ ả ộ ế ể ơ ả ớ ười

ch t, nh ng th c ch t là nói v i ngế ư ự ấ ớ ười đang s ng v đ o đ c, v luân lý, vố ề ạ ứ ề ề

s hi u th o, v trách nhi m đ i v i ngự ế ả ề ệ ố ớ ười thân

N u tách b nh ng y u t mê tín, nh ng h t c trong tang l thì ế ỏ ữ ế ố ữ ủ ụ ễchúng ta sẽ tìm th y trong nh ng bài mo tang l c a ngấ ữ ễ ủ ười Giáy nh ng y u ữ ế

t văn hóa dân gian truy n th ng mang tính nhân văn, răn d y con ngố ề ố ạ ười,

là m t hình th c, m t d p nh c l i, giáo d c con cháu, nh ng ngộ ứ ộ ị ắ ạ ụ ữ ười đang

s ng v đ o lý làm ngố ề ạ ườ ủi c a dân t c Giáy.ộ

Trong t c cụ ưới cũng gi ng nh m t s dân t c khác, vi c cố ư ộ ố ộ ệ ưới xin

là m t trong nh ng s ki n quan tr ng c a m t đ i ngộ ữ ự ệ ọ ủ ộ ờ ười, ki p ngế ười, đâykhông ch là d p vui cho đôi trai gái, mà là ngày h i cho c h và c b n.ỉ ị ộ ả ọ ả ả

Mùa cướ ủi c a người Giáy là tháng 10 c a năm trủ ước đ n tháng 2 ế

âm l ch c a năm sau v i nhi u bị ủ ớ ề ướ ầc c u kỳ: xem m t, xem nhà; th mai ặ ả

m i; thách cố ướ ễi; l đo n l i; l cạ ờ ễ ưới và l l i m t.ễ ạ ặ

Trong đám cưới người Giáy thách cưới không mang tính g bán ả

mà ch y u là nhà gái thách rủ ế ượu, th t đ m i khách trong l cị ể ờ ễ ưới; thách làm v n, trang b cho con gái g m m t đôi vòng tay, chi c vòng c b ng ố ị ồ ộ ế ổ ằ

b c, đôi hoa tai b ng b c ho c vàng, tùy theo hoàn c nh gia đình nhà trai ạ ằ ạ ặ ả

mà thách t 15 đ n 30 đ ng b c tr ng, t t c nh ng th đó ngừ ế ồ ạ ắ ấ ả ữ ứ ười con gái mang theo v nhà ch ng và cũng coi nh là c a 2 v ch ng tr đó Thách ề ồ ư ủ ợ ồ ẻcho b m cô gái là m t chi c vòng tay b ng b c cho m g i là “vòng bù ố ẹ ộ ế ằ ạ ẹ ọ

c n”, nghĩa là công mang n ng đ đau, chăm b m đ trạ ặ ẻ ẵ ể ưởng thành, m t c ộ ỗ

áo quan cho b ho c m khi v già; thách cho h hàng là m t đ ng b c ố ặ ẹ ề ọ ộ ồ ạ

tr ng, m t con gà nh , ai đắ ộ ỏ ượ ễc l này thì khi người con gái sinh con thì sẽ

ph i mang đ ng b c đó và m t con gà đ n m ng cho cháu Nh v y nh ng ả ồ ạ ộ ế ừ ư ậ ữ

th mà h hàng đứ ọ ược ch mang ý nghĩa đ xác nh n h hàng n i ngo i c a ỉ ể ậ ọ ộ ạ ủ

người con gái mà thôi

L “đo n l i” đễ ạ ờ ượ ổc t ch c c 2 bên, nhà trai trao nh ng v t ứ ở ả ữ ậnhà gái thách (tr rừ ượu th t) Sau l này đôi trai gái đị ễ ược coi là thành v ợthành ch ng, ngồ ười con trai và người con gái không được đi v i “ngớ ười khác” sau 3 năm nhà trai không đón được dâu thì hai bên có quy n đi v i ề ơ

người khác, nh ng n u ch a đ 3 năm bên nào “phá rào” trư ế ư ủ ước thì bên đó

ph i ch u ph t N u là nhà gái thì ph i tr l i đ thách cả ị ạ ế ả ả ạ ồ ưới, n u là nhà traiếthì nhà gái có th không tr l i đ thách cể ả ạ ồ ưới và n u tr l i thì đ i khi ế ả ạ ợ

người con gái đi l y ch ng sau thì nhà ch ng sau sẽ tr ấ ồ ồ ả

Trong th i gian t lúc th mai m i đ n khi l cờ ừ ả ố ế ễ ướ ượi đ c ti n hànhếkhông th thi u vai trò c a ông m i, bà m i, ngể ế ủ ố ố ười đó đa s là ph n đã ố ụ ữ

có tu i, có gia đình hòa thu n và kinh t n đ nh, n u không ph i h hàng ổ ậ ế ổ ị ế ả ọthì cũng ph i là ngả ười thân, người quen c a đôi bên Trong l củ ễ ưới ông m i,ố

bà m i và đoàn đón dâu nhà trai ph i th c hi n đó là: khi đoàn nhà trai đ nố ả ự ệ ế

c ng nhà gái thì b “ch n l i” b i m y s i ch h ng ch n ngang đổ ị ặ ạ ở ấ ợ ỉ ồ ặ ường, bên trong “c ng” h nhà gái h i b ng các bài hát truy n th ng trong nghi th c ổ ọ ỏ ằ ề ố ứhát dân ca trong đám cướ ủi c a người Giáy, đoàn nhà trai đáp l i cũng khôngạ

b ng hát, khi đã đ th t c nhà gái m i c t ch m “c ng” cho nhà trai vào ằ ủ ủ ụ ớ ắ ỉ ở ổlàm l xin dâu Khi dâu ra h i c a ch em gái đ n gi ng tay cô dâu đ t s ễ ỏ ử ị ế ằ ể ỏ ựquy n luy n, ông m i bà m i ph i có bao lì xì cho nh ng ngế ế ố ố ả ữ ười đó (ch vài ỉhào b c tr ng đ ng trong phong bì đ ).ạ ắ ự ỏ

Có lẽ vì t c thách cụ ướ ễ ướ ầi, l c i c u kỳ và t n kém này mà các cu c ố ộ

li hôn r t ít x y ra trong xã h i ngấ ả ộ ười Giáy c truy n.ổ ề

2. Nh ng giá tr văn ngh dân gian c a dân t c Giáy ữ ị ệ ủ ộ

Dân t c Giáy v n có n n ngh thu t di n xộ ố ề ệ ậ ễ ướng dân ca c a h kháủ ọphong phú, g m nhi u lo i, m i lo i có nhi u bài, đi u khác nhau, đ c bi tồ ề ạ ỗ ạ ề ệ ặ ệcác hình th c hát giao duyên nam n là sinh ho t sôi n i và h p d n.ứ ữ ạ ổ ấ ẫ

Đ ng bào Giáy có nhi u truy n c tích, th ca, t c ng , đ ng dao, ồ ề ệ ổ ơ ụ ữ ồphong sao, câu đ , văn hóa dân gian truy n th ng c a dân t c Giáy r t ố ề ố ủ ộ ấphong phú và đ m tính nhân văn.ậ

2.1. Truy n c tích ệ ổ

Trong nh ng th lo i văn h c dân gian quan tr ng và đữ ể ạ ọ ọ ược ph ổ

bi n r ng rãi Khái ni m “truy n c tích” có m t n i dung khá r ng, ế ộ ệ ệ ổ ộ ộ ộ

thường dùng đ ch nhi u lo i truy n khác nhau v đ tài và c v phể ỉ ề ạ ệ ề ề ả ề ươngpháp sáng tác Khác nhau v đ tài nh các truy n v loài v t, truy n v ề ề ư ệ ề ậ ệ ềcác nhân v t dũng sĩ ho c các nhân v t có nh ng kh năng phi thậ ặ ậ ữ ả ường v ềtrí tu , v s c kh e, truy n v s ph n các nhân v t có đ a v th p kém ệ ề ứ ỏ ệ ề ố ậ ậ ị ị ấtrong gia đình và xã h i, Khác nhau v phộ ề ương pháp sáng tác nh các lo i ư ạtruy n th n kì, truy n hi n th c Vì v y đã có khó khăn trong vi c xác đ nhệ ầ ệ ệ ự ậ ệ ịcho khái ni m “truy n c tích” m t n i dung th t ch t chẽ Trong hàng lo tệ ệ ổ ộ ộ ậ ặ ạ

đ nh nghĩa đã có v truy n c tích, có th nêu lên m y n i dung nói chung ị ề ệ ổ ể ấ ộ

ít nhi u đã có s th ng nh t.ề ự ố ấ

Các câu truy n th n tho i giúp ta có th hình dung đệ ầ ạ ể ược v b c ề ứtranh l ch s c a dân t c Giáy Các câu truy n c tích mang n i dung đ u ị ử ủ ộ ệ ổ ộ ấtranh gi a cái thi n và cái ác, gi a ngữ ệ ữ ười nghèo và k giàu, gi a ngẻ ữ ười lao

đ ng trí tu và k ng i mát ăn bát vàng, và k t qu bao gi cũng kh ng ộ ệ ẻ ồ ế ả ờ ẳ

đ nh s toàn th ng c a y u t thi n và ngị ự ắ ủ ế ố ệ ười lao đ ng chăm ch ộ ỉ

Th hi n n i dung đó, truy n c tích ngể ệ ộ ệ ổ ười Giáy cũng có nh ng l i ữ ố

k vui, k châm ch c, k xen v i hát nh truy n “L c trá” (đ i th truy n ể ể ọ ể ớ ư ệ ự ạ ể ệ

T m – Cám ngấ ười Vi t), k dệ ể ướ ại d ng t s , m t s truy n b ng th dài ự ự ộ ố ệ ằ ơ

nh truy n “P t trai – Phù s ”, “Nàng n tái”, lo i truy n “e toi” (th ng Cu i) ư ệ ị ỉ ẻ ạ ệ ằ ộcũng r t nhi u H u h t các hi n tấ ề ầ ế ệ ượng t nhiên đ u đự ề ược gi i thích b ng ả ằ

m t câu truy n c tích và ngộ ệ ổ ười ta tin đó là ngu n g c do ngồ ố ườ ưi x a đã

đ nh, nh câu “xi u con sáo”, “xi u lão xu ng” (đ i trị ư ề ề ổ ờ ước đ t ra, đ i già đ ặ ờ ể

l i) Ví d khi gi i thích t i sao có núi thì đ ng bào có truy n k “P u l oc ạ ụ ả ạ ồ ệ ể ả ọtó” (ông kh ng l ) gánh đ t l p bi n đ l y đ t cho ngổ ồ ấ ấ ể ể ấ ấ ườ ởi và tr ng tr t ồ ọNúi là nh ng hòn đ t ông đánh r i Ho c k r ng núi là nh ng t ng đ t ữ ấ ơ ặ ể ằ ữ ả ấông L oc tó cày l t lên.Trong các câu truy n ph n ánh vi c đ cao con ọ ậ ệ ả ệ ề

người, tình yêu thương con người, lòng nhân ái và tính c ng đ ng rõ nét.ộ ồ2.2. Câu đ và t c ng ố ụ ữ

Câu đ là m t th lo i c a văn h c dân gian Thu t ng câu đ ố ộ ể ạ ủ ọ ậ ữ ố

được dùng t lâu và ph bi n trong dân gian v i hàm nghĩa ch m t lo i ừ ổ ế ớ ỉ ộ ạhình sáng tác c a folklore Câu đ không đ n thu n là m t hi n tủ ố ơ ầ ộ ệ ượng ngôn ng , nó cũng không ph i là m t tác ph m (tác ph m hi u theo nghĩa ữ ả ộ ẩ ẩ ể

là m t c u trúc ngh thu t) có các y u t độ ấ ệ ậ ế ố ượ ắc s p x p theo b c c, di n ế ố ụ ễ

bi n nh t đ nh nh m th hi n m t t tế ấ ị ằ ể ệ ộ ư ưởng ch đ nào đó, nh ng m i ủ ề ư ỗcâu đ đ u có m t n i dung hoàn ch nh, đố ề ộ ộ ỉ ược th hi n b ng m t th ngôn ể ệ ằ ộ ứ

ng , ngh thu t riêng.ữ ệ ậ

Câu đ c a ngố ủ ười Giáy ch y u s d ng đ đ vui trong các cu c ủ ế ử ụ ể ố ộ

ch i hàng ngày c a thanh niên nam n và đ tr con trong nh ng đêm ơ ủ ữ ố ẻ ữđông bên b p l a mà ngế ử ười Giáy g i là “ch tòng sr t” Câu đ c a ngọ ế ứ ố ủ ười Giáy ch y u dùng cây c , v t d ng trong gia đình, các hi n tủ ế ỏ ậ ụ ệ ượng thiên nhiên, nh ng ho t đ ng lao đ ng đ đ ữ ạ ộ ộ ể ố

T c ng là nh ng câu nói hoàn ch nh, đúc k t kinh nghi m c a ụ ữ ữ ỉ ế ệ ủnhân dân v thiên nhiên và lao đ ng s n xu t, v con ngề ộ ả ấ ề ười và xã h i T c ộ ụ

ng thiên v trí tu nên thữ ề ệ ường được ví von là “trí khôn dân gian” Trí khôn

đó r t phong phú mà cũng r t đa d ng nh ng l i đấ ấ ạ ư ạ ược di n đ t b ng ngôn ễ ạ ằ

t ng n g n, súc tích, d nh , giàu hình nh và nh p đi u Có th coi t c ừ ắ ọ ễ ớ ả ị ệ ể ụ

ng là văn h c nói dân gian nên thữ ọ ường được nhân dân v n d ng trong đ i ậ ụ ờ

s ng sinh ho t, giao ti p c ng đ ng và xã h i hay h p h n nh l i ăn ti ng ố ạ ế ộ ồ ộ ẹ ơ ư ờ ếnói và khuyên răn

T c ng dân t c Giáy không đ s v s lụ ữ ộ ồ ộ ề ố ượng, nh ng l i r t sâu ư ạ ấ

s c, chí lý dùng đ răn đ i ho c đ truy n d y kinh nghi m trong cu c ắ ể ờ ặ ể ề ạ ệ ộ

s ng nh :ố ư

“Choi rướ ịi v t đáy

Pí nu ng rố ướ ị ỏ ắi v t b p n”

(S t rách v t đọ ứ ượcAnh em rách v t không đứ ược)

Người Giáy s d ng t c ng đ răn d y con tr , đ đ i đáp trong ử ụ ụ ữ ể ạ ẻ ể ố

nh ng cu c bàn lu n, trao đ i trong nh ng vi c h tr ng và cũng là tiêu chíữ ộ ậ ổ ữ ệ ệ ọtrong ng x xã h i, v i t nhiên trong cu c s ng.ứ ử ộ ớ ự ộ ố

mà người sáng tác ban đ u không rõ là ai M t bài dân ca thầ ộ ường t n t i ồ ạ

v i m t b n coi nh b n g c, g i là lòng b n và nhi u b n đớ ộ ả ư ả ố ọ ả ề ả ượ ức ng t u ấthêm hay s a đ i g i là d b n Nh ng bài dân ca đử ổ ọ ị ả ữ ược nhi u ngề ười yêu thích sẽ được truy n bá đi kh p n i.ề ắ ơ

V n văn h c ngh thu t c a đ ng bào Giáy r t phong phú, đa ố ọ ệ ậ ủ ồ ấ

d ng Dân ca là th lo i phát tri n m nh mẽ h n c Ngạ ể ạ ể ạ ơ ả ười Giáy không làm

th đ ngâm riêng mà làm th chính là đ t l i cho bài hát T c ng , thành ơ ể ơ ặ ờ ụ ữ

ng , câu đ cũng là l i đ hát Có lo i bài, l i đữ ố ờ ể ạ ờ ược đ t s n, gi ng nhau ặ ẵ ố ở

t t c các đ a phấ ả ị ương, đ i này qua đ i khác không b thêm m t Có lo i bài,ờ ờ ị ấ ạ

l i do tài ng kh u c a ngờ ứ ẩ ủ ười hát đ t ra Ngặ ười hát gi i là ngỏ ườ ừi v a thu c ộ

r t nhi u bài hát có s n và có tài ng kh u Dân t c Giáy không có văn t ấ ề ẵ ứ ẩ ộ ựnên trí nh c a con ngớ ủ ười là phương ti n duy nh t đ l u truy n dân ca ệ ấ ể ư ề Ởlàng nào cũng có các ông các bà hát r t gi i H truy n l i cho con gái, con ấ ỏ ọ ề ạtrai trong lúc nhàn r i, lúc ng i vui dỗ ồ ưới trăng, khi quây qu n khâu giày, ầthuê thùa trên sân ph i lúa, bên b p l a h ng, ơ ế ử ồ

Trong b t kỳ hoàn c nh nào, đ ng bào Giáy cũng có th c t lên ấ ả ồ ể ấthành ti ng hát Ti ng hát có khi b t ngu n t m t vi c r t bình thế ế ắ ồ ừ ộ ệ ấ ường

nh dư ướ ắi n ng chói chang, lá cây ng n c im phăng ph c, ai đó đã huýt m tọ ỏ ắ ộ

ti ng sáo dài r i c t ti ng ca g i thi t tha :ế ồ ấ ế ọ ế

“Th i đi th i đi gió iổ ổ ơRâm thì râm đi mây iơ

Th i cho ta làm đ ngổ ồRâm cho ta làm vi c”ệ

Ho c m t em bé khóc nhè khóc dai, bà m có th lên ti ng ru ặ ộ ẹ ể ếngay r ng :ằ

“M a phùn thì lâu t như ạ

Tr con khóc m t nh m lâu nín”.ẻ ắ ắ

Người Giáy thích hát, gi i đ t bài hát nh ng cũng ch “hát có mùa”.ỏ ặ ư ỉCác cu c hát v i nhau ch di n ra sau ngày mùa, vi c đ ng áng đã xong ộ ớ ỉ ễ ệ ồxuôi, ho c vui t t, vui h i Gi a ngày mùa, vi c ru ng nặ ế ộ ữ ệ ộ ương b n r n mà ai ậ ộbày chuy n hát thì ngệ ười ta g i ngọ ườ ấi y là “ chó ngu s a m t trăng, ngủ ặ ười

ng c hát b n mùa” (ma óa r u ròong đố ố ả ươn, hún pám vươn sri ngu t) Th i ộ ờgian v ng nh ng cu c ca hát y thắ ữ ộ ấ ường t tháng ba đ n tháng b y Các ừ ế ả

cu c hát ph i nhân lúc th nh th i, b i các cu c hát không ph i ch ch c lát ộ ả ả ơ ở ộ ả ỉ ốhai, ba bài mà ít nh t là thâu đêm, hai ba đêm ho c kéo dài sáu b y ngày ấ ặ ảđêm li n, quên ăn m t ng , lôi cu n r t nhi u ngề ấ ủ ố ấ ề ười Nào ngườ ếi đ n đ hể ỗ

tr nhau giành ph n th ng v làng mình Nào anh ch ng kia ph i d con ợ ầ ắ ề ồ ả ỗ

đ v đi d cu c R i nhà chú, r i làng xóm cùng nhau so n nh ng b a ể ợ ự ộ ồ ồ ạ ữ ữ

c m ăn đêm đ dơ ể ưỡng s c cho cu c hát Làng xóm r o r c Hát ch ng ph i ứ ộ ạ ự ẳ ả

c a riêng ai nên ai cũng có th góp ph n vào đó, n u đ i phủ ể ầ ế ố ương không có quan h h hàng gì Ngệ ọ ười ta đ n đ thế ể ưởng th c gi ng hát ch không ai ứ ọ ứ

đ n đ chiêm ngế ể ưỡng v m t, dáng đi u ngẻ ặ ệ ười hát nh bà con thư ường nói

“l y gi ng không l y ngấ ọ ấ ười”

Các cu c hát đêm thộ ường t ch c trong nhà Trai, gái làng ổ ứ ở ởkhác đ n ngh nhà nào, gái, trai làng tìm đ n nhà đó đ hát Khi đế ỉ ế ể ược ch ủnhà cho phép, bên ch c m đi u, thu c, đ t vài nén hủ ầ ế ố ố ương đ n g n n i ế ầ ơkhách ngh hát g i N u khách nh n đi u t c là thu n ý cùng nhau hát ỉ ợ ế ậ ế ứ ậKhách hàng không nh n đi u thì bên ch có nh ng bài hát g i, trêu t c ậ ế ủ ữ ợ ứkhi n khách không nén n i ph i hát Cũng có khi bên ch di hế ổ ả ủ ương đang cháy vào chân ho c tay khách và hát :ặ

“Năm nay ta đ t b u vẽố ầSang năm ta đ t ongốAnh (em) b đau đ ng trách”.ị ừ

Ai không bi t hát thế ường ph i ch u cho bên ch “tr ng ph t” ả ị ủ ừ ạ

b ng nhi u cách nh d i nằ ề ư ộ ước vào người, gi u hành lý, ấ

Các cu c hát đêm này ph i tuân theo trình t nh t đ nh nh hát ộ ả ự ấ ị ưxin phép ch nhà, hát g c, hát c u th , hát ca ng i nhà l n, hát thăm h i ủ ố ầ ọ ợ ớ ỏkhách r i m i hát thăm dò, hát m t trăng, m t tr i, K t thúc ph i có bài ồ ớ ặ ặ ờ ế ảhát gà gáy, hát t khăn, hát tr i sáng Cu c hát nào không tuân th nh th ạ ờ ộ ủ ư ế

mà hát ngay vào nh ng bài hát yêu đữ ương sẽ b coi là b t l ch s , có khi ch ị ấ ị ự ủnhà m i ra kh i nhà N i dung hát cũng ph i tùy hoàn c nh c th c a đ i ờ ỏ ộ ả ả ụ ể ủ ố

phương mà hát cho phù h p Ch ng h n, cu c hát t ch c trong nhà bé, l pợ ẳ ạ ộ ổ ứ ụ

s p mà bài hát “ m ng nhà ngói” thì ch nhà cho là m a mai Đ i phụ ừ ủ ỉ ố ương không góa, không m côi mà bên này hát góa, hát m côi thì b ph n ng ồ ồ ị ả ứ

ngay Đêm hát là cu i tháng không trăng mà hát bài v trăng cũng không ố ề

được Tháng Đông giá rét, lá cây r ng mà hát bài cây c thì trái mùa Đêm ụ ỏhát đ u, đôi bên đã hi u ý nhau mà l i là nh ng tay “hát nh nầ ể ạ ữ ư ước ch y” ảthì đêm hát l i h n đêm và đêm nào ngạ ẹ ười ta cũng mu n gi cánh con gà ố ữ

tr ng l i không cho nó v cánh gi c m t tr i th c gi c.ố ạ ỗ ụ ặ ờ ứ ấ

Hát bên mâm rượu (vươn n l u), cũng là m t l i hát di n ra ả ả ộ ố ễtrong các b a ăn vui m ng, r t t nhiên Ngữ ừ ấ ự ười hát có th ch là n v i n ể ỉ ữ ớ ữ

ho c nam v i nam Tay nâng chén rặ ớ ượu, tay bá vai nhau, d t dìu ti ng hát ặ ế

N i dung chính các bu i hát này là khen rộ ổ ượu ng t, chè ngon, chúc t ng ọ ụông già, bà c s ng lâu trăm tu i, con tr kh e vui, mùa màng phong đăng, ả ố ổ ẻ ỏ

cu c s ng bình an h nh phúc :ộ ố ạ

“Chúc cha m s ng nh núi đá t ngẹ ố ư ảNúi đá t ng bi t lănả ế

Cha m ta s ng trăm năm không già”ẹ ố

“Chúc gia đình trâu ng a đ y đ ngự ầ ồ

L n gà đ y sânợ ầCon nuôi con bánChúc gia đình ngô lúa đ y sân”ầ

“Chúc gia đình nhi u khách đ n thăm,ề ếChúc gia đình cháu con đ y đàn”ầ

Các cu c hát bên mâm rộ ượu thường không kéo dài nh hát đêm.ư

Lo i hát th ba là “hát ti n đạ ứ ễ ường” (vươn sr ong răn) Trai gái ỏquen bi t nhau r i ho c ch a quen bi t, g p nhau bu i v ch hay khi ế ồ ặ ư ế ặ ổ ề ợthăm vi ng bà con tr v thì vui hát v i nhau, ti n nhau m t đo n đế ở ề ớ ễ ộ ạ ường :

“Thương em hãy ti n em qua b cễ ậ

Nh em hãy ti n em qua d cớ ễ ố

Ti n qua đo n đễ ạ ường congKhông trông th y hãy v ”ấ ề

V a đi v a hát, ti n nhau đ n khi nào “nón v y m t tr i không ừ ừ ễ ế ẫ ặ ờ

tr l i, c t ngoãm không ch ng đở ạ ộ ố ược m t tr i r i” thì m i chia tay Nh ng ặ ờ ơ ớ ư

có khi người đi không n d t mà đi, l i tr v đ ti p t c cu c hát đêm ỡ ứ ạ ở ề ể ế ụ ộHát ti n đễ ường thường không c n theo th t nào c mà n i dung chính là ầ ứ ự ả ộ

bi u l để ộ ược tình c m l u luy n khi ph i t m bi t nhau K t thúc nh ng ả ư ế ả ạ ệ ế ữ

cu c hát ti n độ ễ ường, đôi bên thường k ni m cho nhau chi c khăn, cái túi; ỷ ệ ếđôi lúc v t t ng y cũng là con tin d n d t trai gái nên v nên ch ng.ậ ặ ấ ẫ ắ ợ ồ

Nh ng ngày t t, ngữ ế ười Giáy còn vui hát qua ng ch g i là “b oc ố ỉ ọ ọ

vươn” ( ng hát) Trai ch a v , gái ch a ch ng hay kín đáo ố ư ợ ư ồ ướm l a ý t ự ứ