Bức xạ là chùm hạt hoặc sóng điện từ có khả năng ion hóa vật chất. Nguồn bức xạ là nguồn phóng xạ (như Co60, c1137…) hoặc thiết bị bức xạ (Xquang, CT…) Nguồn phóng xạ là chất phóng xạ được chế tạo để sử dụng, không bao gồm vật liệu hạt nhân. Thiết bị bức xạ là thiết bị phát ra bức xạ hoặc có khả năng phát ra bức xạ.
Trang 1CHÀO MỪNG THẦY VÀ CÁC BẠN ĐẾN VỚI BÀI THUYẾT TRÌNH CỦA
Trang 2CHỦ ĐỀ
BỨC XẠ VÀ AN TOÀN
BỨC XẠ
Trang 3NỘI DUNG
I Giới thiệu chung về bức xạ
II Bức xạ ion hóa III Tác hại của bức xạ ion hóa
VI Đề xuất biện pháp
V An toàn bức xạ ion hóa đối với con người
IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm
Trang 4I Giới thiệu chung về bức xạ:
Trang 5I Giới thiệu chung về bức xạ:
2 Phân loại:
Bức xạ
Tự nhiên
Nhân tạo
Trang 6I Giới thiệu chung về bức xạ:
2 Phân loại:
Bức xạ tự nhiên: Bức xạ tự nhiên gồm:
+ Bức xạ vũ trụ
+ Bức xạ từ các nguyên tố phóng xạ tự nhiên chứa trong đất đá của bề mặt Trái đất
+ Các nuclid phóng xạ có trong nước
(gồm nước mặt, nước dưới đất, nước biển )
+ Các nuclid phóng xạ có trong lớp khí quyển gần bề mặt Trái đất (gồm bụi phóng
xạ và các đồng vị phóng xạ dạng khí, chủ yếu là radon)
Trang 7 Bức xạ nhân tạo: Bức xạ nhân tạo
gồm:
+ Các bức xạ ion hoá, các đồng vị phóng xạ
+ Các nguồn phóng xạ dùng trong
y tế, công nghiệp, nông nghiệp, xây
dựng, kỹ thuật quốc phòng, các bức xạ ion, các mảnh, các hạt phân hạch gây
ra bởi các vụ thử vũ khí hạt nhân, sự
cố hạt nhân
I Giới thiệu chung về bức xạ:
2 Phân loại:
Trang 8Bức xạ ảnh hưởng như thế nào đến cuộc sống hiện nay????
Trang 9II Bức xạ ion hóa:
1 Khái niệm :
- Bức xạ ion hóa là các tia phóng xạ có khả năng đâm xuyên qua vật chất và gây hiện tượng ion hoá
Trang 10II Bức xạ ion hóa:
2 Phân loại :
Bức xạ ion hóa
Tia bức xạ hạt (α, β neutron)
Tia bức xạ điện từ (tia X và tia γ)
Trang 11II Bức xạ ion hóa:
- Bản chất: Là hạt nhân của Heli.
- Động năng 5 MeV ( xấp xỉ 0,13% năng lượng toàn phần, tốc độ 15000 km/s.
- Khả năng ion hóa rất mạnh (m lớn, q lớn, v lớn)
- Khả năng đâm xuyên kém chỉ đi được vài cm trong không khí.
Trang 12II Bức xạ ion hóa:
Trang 13II Bức xạ ion hóa:
2 Phân loại :
a Tia bức xạ hạt:
Tia Bêta:
- Hai loại bê ta âm và dương:
+ Âm: neutron biến thành proton, kèm điện tử và phản neutrino
+ Dương: proton biến thành neutron, kèm pisiton ( điện tử dương ) và neutrino
- Băng lượng của các hạt β kém các hạt α, khả năng ion hoá cũng thấp hơn nhiều (150 cặp ion qua 1cm không khí) Nhưng tia bêta đâm
xuyên mạnh hơn
Trang 14II Bức xạ ion hóa:
2 Phân loại :
a Tia bức xạ hạt:
Tia Neutron:
- Neutron là những hạt không mang điện
của hạt nhân nguyên tử, được giải phóng trong quá trình phá vỡ hạt nhân nguyên tử nặng uran (lò phản ứng nguyên tử)
- Neutron chỉ bị giữ lại khi va chạm vào các hạt nhân khác, do đó, nó có khả năng đâm
xuyên rất lớn Các nguyên tố có hạt nhân bị va chạm trở thành có tính phóng xạ
Trang 15II Bức xạ ion hóa:
Trang 16II Bức xạ ion hóa:
- Bản chất tia gamma là điện tử, như:
ánh sáng, tia X, tốc độ của tia gamma là
300.000 km/giây
- Khả năng đâm xuyên lại rất mạnh so
với các tia α và β Phải đùng những tấm chì
dầy hàng centimet mới làm giảm được rõ
rệt số tia đi qua
Buồng gamma
Trang 17II Bức xạ ion hóa:
2 Phân loại :
b Tia bức xạ điện từ:
Tia Gamma:
- Không bao giờ tia gamma bị hấp thu
hoàn toàn hoặc bị chặn hẳn lại
Bản chất tia gamma là điện tử, như: ánh
sáng, tia X, tốc độ của tia gamma là 300
Trang 18II Bức xạ ion hóa:
- Do điện tử tại lớp vỏ nguyên tử phát ra
- Có bước sóng dài hơn tia gamma
- Bước sóng: 0.01 : 10 nm ( 1nm = 10^-9 m )
- Y học: Chuẩn đoán và điều trị
Trang 19III Tác hại của bức xạ ion hóa:
Trang 20- Tác hại của bức xạ ion hoá:
+ Phụ thuộc vào liều lượng theo thời gian
Trang 21III Tác hại của bức xạ ion hóa:
- Tác động này rất nhanh (10-11 đến 10-17giây)
- Gây kích thích rất mạnh đến hoạt động của tế bào (các tế bào có thể ngừng hoạt động ngay lập tức dẫn tới tử vong)
- Nếu nhẹ hơn có thể là những biến đổi từng phần hoặc dần dần gây nên các bệnh lý muộn hoặc mạn tính ở các cơ quan của cơ thể
- Có 2 loại: Tác động lý hoá và tác động sinh học
1 Tác động lý hóa :
Trang 221 Tác động sinh học :
III Tác hại của bức xạ ion hóa:
- Là những ảnh hưởng lâu dài của phóng xạ lên các hoạt động cấu trúc gen
- Là nguyên nhân cơ bản gây ra những rối loạn cấu trúc gen
- Các bệnh mạn tính kéo dài hàng nhiều năm sau như các bệnh bất thường bẩm sinh, các bệnh di truyền
Trang 23III Tác hại của bức xạ ion hóa:
Loại bức xạ Chiếu xạ ngoài Chiếu xạ trong
nhập thấp
Bảng: Mức độ tác hại của các loại bức xạ trong các trường hợp chiếu ngoài và chiếu trong.
Trang 24IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
1 Chiếu xạ thực phẩm :
a Khái niệm:
- Chiếu xạ thực phẩm là công nghệ sử dụng năng lượng bức xạ ion hoá để
xử lý thực phẩm nhằm nâng cao chất lượng vệ sinh và an toàn thực phẩm
Trang 25b Mục đích của chiếu xạ thực phẩm:
IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
1 Chiếu xạ thực phẩm :
- Phòng chống thực phẩm gây bệnh: Chiếu xạ có thể được sử
dụng hiệu quả để loại bỏ vi sinh vật gây bệnh từ thực phẩm
(Salmonella và Escherichia coli)
- Bảo quản: Chiếu xạ có thể được sử dụng để tiêu diệt hoặc vô
hoạt vi sinh vật gây hư hỏng và phân hủy thực phẩm kéo dài tuổi thọ của các loại thực phẩm
- Kiểm soát côn trùng: Chiếu xạ có thể được sử dụng để tiêu diệt
côn trùng bên trong hoặc trên bề mặt các loại trái cây
Trang 26b Mục đích của chiếu xạ thực phẩm:
IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
1 Chiếu xạ thực phẩm:
- Ức chế sự nảy mầm và quá trình chín: Chiếu xạ có thể được sử dụng để ức chế
sự nảy mầm (ví dụ: khoai tây) và trì hoãn quá trình chín của trái cây để tăng thời gian bảo quản
- Khử trùng: Chiếu xạ có thể được sử dụng để khử trùng thực phẩm Một số loại
thực phẩm sau khi được chiếu xạ có thể được bảo quản trong nhiều năm mà không cần giữ lạnh
Khoai tây và Nhân sâm được chiếu bức xạ để bảo quản được lâu hơn
Trang 27IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
2 Hàm lượng chiếu xạ đối với từng loại thực phẩm:
Tùy thuộc từng mục đích chiếu xạ, quá trình chiếu xạ thực phẩm phải đảm bảo liều hấp thụ đối với mỗi loại thực phẩm không đuợc vượt quá giới hạn sau ( 1kGy = 1 KJ/Kg )
Trang 28IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
2 Hàm lượng chiếu xạ đối với từng loại thực phẩm:
Bảng danh mục thực phẩm cho phép chiếu xạ và giới hạn liều hấp thụ tối đa
STT Loại thực phẩm Mục đích chiếu xạ Liều hấp thụ (kGy)
Tối thiểu Tối đa
2 Loại 2: Rau, quả tươi (trừ loại
1) a) Làm chậm quá trình chínb) Diệt côn trùng kí sinh
c) Kéo dài thời gian bảo quản d) Xử lí kiểm dịch
0.3 0.3 1.0 0.2
1.0 1.0 2.5 1.0
3 Loại 3: Ngũ cốc và các loại
bột nghiền từ ngũ cốc, đậu hạt, đậu có dầu và hoa quả khô.
a) Diệt côn trùng, kí sinh trùng b) Giảm nhiễm bẩn vi sinh vật c) Ức chế sự nảy mầm
0.3 1.5 0.1
1.0 5.0 0.25
Trang 291.0 0.1
7.0
3.0 2.0
5 Loại 5: Thịt gia súc, gia cầm và
sản phẩm từ gia súc, gia cầm ở
dạng tươi sống hoặc lạnh đông
a) Hạn chế vi sinh vật gây bệnh b) Kéo dài thời gian bảo quản c) Kiểm soát động thực vật kí sinh
1.0 1.0 0.5
7.0 3.0 2.0
6 Loại 6: Rau khô, gia vị, thảo
1.0 3.0 7.0
Trang 30IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
3 Yêu cầu đối với thực phẩm chiếu xạ:
- Thực phẩm trước khi chiếu xạ đã được chế biến trong điều kiện bảo đảm
vệ sinh, đạt chất lượng theo tiêu chuẩn tương ứng
- Không được chiếu xạ lại thực phẩm trừ trường hợp: Ngũ cốc, đậu đỗ, các loại thực phẩm khô,…
Trang 31IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
3 An toàn trong chiếu xạ thực phẩm:
- Tính an toàn về mặt sức khỏe cũng như lợi ích về kinh tế của thực phẩm chiếu xạ đã được các tổ chức có uy tín của Liên Hợp Quốc như Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Tổ chức Lương nông Thế giới (FAO), Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) nghiên cứu đầy đủ và công nhận.
Trang 32IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
3 An toàn trong chiếu xạ thực phẩm:
Ưu điểm:
- Giúp thực phẩm kéo dài thời gian bảo quản
- Ngăn chặn được sự lây lan dịch bệnh (Ví dụ: Khi chiếu xạ TP sẽ tiêu diệt các loại côn trùng, kí sinh trùng sản phẩm đạt vô trùng cao nhất)
- Làm chậm sự phát triển, làm chậm chín, ngăn chặn sự nảy mầm ở các loại trái cây (VD: Củ hành,…)
- Chiếu xạ không làm giảm giá trị dinh dưỡng cũng như các vitamin trong thực phẩm; ngoài ra cũng không có thay đổi nào của acid amin và acid béo…
Trang 33- Tạo ra nguồn thực phẩm an toàn:
+ Thực phẩm chiếu xạ không tiếp xúc với chất phóng xạ mà chỉ bị chiếu bởi tia gamma từ nguồn phóng xạ, do đó không thể trở thành “thực phẩm phóng xạ” được
+ Sau khi chiếu xạ, thực phẩm không xuất hiện bất kỳ độc tố nào và không có sự thay đổi các thành phần hóa học, gây ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe con người
IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
3 An toàn trong chiếu xạ thực phẩm:
Trang 34IV An toàn bức xạ ion hóa trong thực phẩm:
3 An toàn trong chiếu xạ thực phẩm:
Nhược điểm:
- Khi chiếu xạ vào các tế bào sinh vật → cấu trúc ADN bị thay đổi → đứt gãy các liên kết của tế bào VSV → VSV chết trong quá trình phân bào
Trang 35V An toàn bức xạ ion hóa đối với con người:
- An toàn bức xạ trong y tế luôn được các cơ sở y tế coi trọng
+ Đối với công nhân: Theo khuyến cáo
của ICRP, thì mức liều đối với công nhân
không nên vượt quá 50 mSv/năm và liều trung
bình cho 5 năm không được vượt quá 20 mSv
Nếu một phụ nữ mang thai làm việc
trong điều kiện bức xạ, thì giới hạn liều
nghiêm ngặt hơn cần được áp dụng là 2 mSv
Trang 36+ Đối với công chúng: Giới hạn liều đối với
công chúng nói chung thấp hơn đối với công
nhân ICRP khuyến cáo rằng giới hạn liều đối
với công chúng không nên vượt quá 1 mSv/1
năm
+ Đối với bệnh nhân: ICRP không có
khuyến cáo giới hạn liều đối với bệnh nhân
Trong khám bệnh và điều trị bằng xạ trị, liều
chiếu có thể tăng gấp hàng trăm lần so với giới
hạn liều đối với công nhân
V An toàn bức xạ ion hóa đối với con người:
Trang 37 Cách xâm nhập vào cơ thể:
- Có ba con đường mà chất phóng xạ có thể xâm nhập vào cơ thể:
+ Hô hấp: Hít thở không khí
+ Tiêu hóa: Uống nước nhiễm phóng xạ, ăn thức ăn nhiễm phóng xạ.+ Hấp thụ: Hấp thụ qua da hay các vết thương để hở
Trang 38 Những nghề, công việc có nguy cơ nhiễm bệnh:
- Nhóm 1: Là những người lao động làm việc tại các cơ sở sản xuất chất
phóng xạ
Ví dụ: mỏ uran, nhà máy xử lý quặng uran, nhà máy khai thác, các lò phản ứng, các trung tâm nghiên cứu, các cơ sở điện hạt nhân, các cơ sở khai thác, nghiên cứu, sản xuất nguyên tố phóng xạ, các đơn vị vận chuyển, lưu chứa chất thải phóng xạ.
Trang 39- Nhóm 2: Là những người sử dụng các tia bức xạ ion hóa từ những
nguyên tố phóng xạ trong các ngành công nghiệp, ngành y tế, ngành nông nghiệp, ngành sinh học và ngành hóa học
- Nhóm 3: Là những người sử dụng máy phát tia X, nhất là các khoa
điện quang y tế
Những nghề, công việc có nguy cơ nhiễm bệnh:
Trong y tế Trong nông nghiệp
Trang 40V Đề xuất biện pháp:
- Các biện pháp bảo vệ cá nhân:
+ Khi làm việc với phóng xạ phải sử dụng phương tiện phòng hộ cá nhân như quần áo phòng hộ, mũ, găng tay, áo chì, tạp dề chì cho phù hợp với từng loại công việc
+ Không dùng mồm hút pipet phóng xạ
+ Không hút thuốc, ăn uống, trang điểm trong phòng làm việc nơi có chứa phóng xạ
+ Trước khi ra khỏi nơi làm việc với phóng xạ, phải kiểm tra nhiễm bẩn
phóng xạ ở tay, quần áo Người bị nhiễm bẩn phóng xạ phải tẩy xạ theo quy
định
+ Nhân viên làm việc với bức xạ cần được kiểm tra sức khoẻ định kỳ nhằm phát hiện sớm các biến đổi, ngăn chặn ảnh hưởng phóng xạ do sức khoẻ không phù hợp
Trang 41THANKS FOR LISTENING