Nhận ra và đối mặt với những cảm xúc/tình cảm tiếp Một nghiên cứu của Gottman & Declaire 1997 chỉ ra rằng những trẻ trưởng thành trong một gia đình dành nhiều thời để nói về cảm xúc sẽ
Trang 1Nội dung 1 Mục đích của tham vấn trẻ em
a Nhận ra và đối mặt với những cảm xúc/tình cảm
Khi trẻ gặp khó khăn về tâm lý, thường có những gánh nặng cảm xúc mãnh liệt Nếu trẻ không có cách để công nhận hoặc xử lý những cảm xúc ấy thì có thể bộc lộ ra ngoài bằng các hành vi, hành động tiêu cực ( như đánh nhau, đập phá đồ vật, đồ chơi, tàn nhẫn với con vật…) Những hành vi này có thể làm giảm bớt những cảm xúc tiêu cực nhưng không làm nó biến mất
b Nhận ra và đối mặt với những cảm xúc/tình cảm (tiếp)
Một nghiên cứu của Gottman & Declaire 1997 chỉ ra rằng những trẻ trưởng thành trong một gia đình dành nhiều thời để nói về cảm xúc sẽ thành công về học hành hơn, có tình bạn tốt đẹp hơn, ít bệnh lây nhiễm hơn và có thể xử lý các tình huống xã hội khó khăn một cách có hiệu quả hơn những trẻ sống trong gia đình cảm xúc không được bộc lộ
c Nhận ra và đối mặt với những cảm xúc/tình cảm (tiếp)
Nhà tham vấn nên hướng dẫn trẻ nói về và đương đầu với những cảm xúc đó như là một biện pháp loại trừ nhằm chôn vùi hoặc bỏ qua nó.Để đối mặt và đương đầu thì nên:
- Tôn trọng quyền biểu lộ tình cảm của trẻ
- Để trẻ hoặc khuyến khích trẻ biểu lộ, diễn đạt những cảm Xúc và tình cảm đó
- Lắng nghe trẻ giãi bày
- Phản ánh lại những cảm xúc của trẻ
Ví dụ:
- Giúp trẻ gọi tên và công nhận cảm xúc đó
- Giúp trẻ hiểu cảm xúc của trẻ ảnh hưởng đến hành vi của trẻ
VD Dường như cháu cảm thấy nản lòng? Khi điều đó xảy ra, cháu cảm thấy giận dữ?
VD: Việc cháu cảm nhận theo cách đó là có thể hiểu được, mọi người đều có cảm
Trang 2d Nhận thức được những ảnh hưởng của những sự việc không tốt của quá khứ đến cách cư xử và hành vi ở hiện tại
Nên để trẻ hiểu được những điều xảy ra với các em trong quá khứ có thể tác động đến cách các em xử sự, suy nghĩ và cảm nhận ở hiện tại
e Thoát ra những đau buồn mà trẻ đang trải qua, đạt tới mức độ thích hợp nào đó về tư tưởng, tình cảm và hành vi.
Giúp trẻ xử lý và thoát ra bằng cách:
Tạo môi trường lành mạnh chứa đựng sự cởi mở và chấp nhận trẻ
Giúp trẻ khai thác các giải pháp thay thế
Không bao giờ nên thúc giục hay cưỡng trẻ nói về trải nghiệm trong quá khứ nếu trẻ từ chối Nếu trẻ từ chối hãy thông cảm với cảm với cảm xúc của trẻ
Khi nói về sự kiện đau buồn trong quá khứ hãy cố gắng tập trung vào những triển vọng tích cực trong tình huống đó
Ví dụ: Thỉnh thoảng cháu cảm thấy buồn, viết về các cảm xúc hoặc nói chuyện với
ai cháu tin cậy sẽ có thể giúp cháu Cháu đã thử chưa?
Có vẻ cháu không muốn nói về điều đó lúc này? Vậy cũng được, cháu có muốn vẽ bức tranh hay chơi trò chơi không? Hoặc: Lúc này có lẽ là không phải lúc cháu nói
về điều đó, nhưng bất cứ khi nào cháu cảm thấy cần cô sẵn sàng lắng nghe cháu Cháu đã trải qua nhiều điều và cô có thể thấy rằng khi nói về cái chết của anh trai cháu làm cháu có cảm xúc mạnh Nhưng cháu rất cừ khi xử lý sự mất mát đó Đôi khi cháu vẫn đau khổ khi nghĩ về cái chết của anh trai cháu nhưng có thể tiếp tục cuộc sống hạnh phúc và có ý nghĩa Đây có thể là điều anh trai cháu mong muốn cho cháu
f Trẻ đưa ra quyết định tốt nhất cho bản thân các em
Vai trò quan trọng của nhà tham vấn là giúp trẻ học cách ra quyết định tốt nhất cho bản thân trẻ
Trang 3Trong tham vấn không quyết định thay thân chủ, cần trang bị cho trẻ những công cụ cần thiết để các em ra quyết định cho chính bản thân, và cho cuộc sống của các em Vì:
Trẻ em thường chưa có sự suy nghĩ chín chắn và thiếu các kỹ năng xem xét những gì xảy ra dài hạn trong các sự kiện mà các em ra quyết định nhất thời
Các em có xu hướng để cho các cảm Xúc hướng đạo hoàn toàn các quyết định
Khi cảm xúc tích cực thì đánh giá thấp các hậu quả tiêu cực và ngược lại khi đang trải qua cảm xúc tiêu cực thì không thấy được bức tranh toàn cảnh
Khi đưa ra quyết định có xu hướng lờ đi các cảm xúc, ý nghĩa và các lựa chọn khác
Ngoài ra còn một số nguyên nhân tác động đến việc ra quyết định của trẻ Vậy làm thế nào để ra một quyết định đúng đắn, quyết định tốt? Để ra một quyết định đúng đắn, quyết định tốt nhà tham vấn cần hướng dẫn trẻ thực hiện các bước sau:
Nhận thấy cần ra một quyết định
Tập hợp thông tin để ra một quyết định
Xác định các quyết định thay thế
Kiểm tra các hậu quả tiềm tàng của các lựa chọn
Xem xét các lựa chọn phù hợp với tính cách và mục đích cá nhân như thế nào?
Nhận ra các nguyên nhân không thỏa đáng để lựa chọn các quyết định phù hợp
Ra quyết định
Trang 4Nội dung 2 Các nguyên tắc tham vấn trẻ em
Trong tham vấn với trẻ em thì Nguyên tắc tham vấn theo Kathryn Geldard & David Geldard được thể hiện thông qua mối quan hệ giữa nhà tham vấn và trẻ
a Tạo mối quan hệ gắn bó giữa thế giới của trẻ và nhà tham vấn
Trẻ em có thể nhìn môi trường sống khác với người lớn, nhận thức khác người lớn nên NTV nên:
Gắn bó theo môi trường sống của trẻ
Làm việc trong khuôn khổ của trẻ mà không phê phán, khẳng định, hay buộc tội
để trẻ giữ các giá trị, niềm tin và các thái độ của các em
b Có tính riêng biệt
Trẻ có nhận thức riêng của trẻ, không giống với nhận thức của cha mẹ trẻ
Vì vậy muốn làm việc hiệu quả với trẻ NTV cần:
Chấp nhận theo cách nhận thức của trẻ
Mối quan hệ của trẻ và nhà tham vấn phải riêng biệt không chịu ảnh hưởng của cha mẹ trẻ
Không để người khác xen vào hoặc đưa thêm vào mà không có sự chấp thuận của trẻ
Vì trẻ gặp khó khăn trong việc chia sẻ thông tin riêng tư và quan trọng, trẻ không an tâm khi thông tin được nhiều người biết
Với cha mẹ có thể lo lắng hoặc cảm thấy mất quyền lực Cần cho cha mẹ biết
sự cần thiết không cung cấp thông tin cụ thể cho cha mẹ trong qúa trình tham vấn
c An toàn
NTV phải tạo môi trường thoải mái trong đó trẻ tự do biểu hiện hành động
và làm chủ cảm nghĩ của mình một cách an toàn Vì khi trẻ tiết lộ chia sẻ những vấn đề của trẻ với NTV thì trẻ phải cảm thấy nó sẽ không đem lại ảnh hưởng hay hậu quả gì làm tổn thương đến tình cảm hoặc gây thiệt hại cho trẻ Tức là trẻ phải được đảm bảo an toàn
Tuy nhiên trong MQH này NTV cần cho trẻ biết 3 quy tắc an toàn sau
Trẻ không được làm tổn thương bản thân
Trẻ không được xúc phạm nhà tham vấn
Trang 5 Trẻ không được phép làm hỏng tài sản
d Chân thật
Giúp con người thật của trẻ bộc lộ ra
Giúp sự giao tiếp tự nhiên, vô tư giữa NTV và trẻ
Giúp trao đổi những vấn đề một cách nghiêm túc
Những vấn đề không bị né tránh và bỏ qua
e Kín đáo
NTV cố gắng tạo môi trường trong đó trẻ cảm thấy an tâm chia sẻ các xúc cảm và tình cảm riêng tư Những thông tin của trẻ cần phải cung cấp cho cha mẹ trẻ thì làm thế nào đảm bảo sự kín đáo, riêng tư và vẫn đảm bảo sự tin cậy của trẻ với NTV
f Không can thiệp vào đời tư
Không đặt ra quá nhiều câu hỏi vì nếu bị hỏi quá nhiều có thể trẻ bị cảm thấy xâm phạm đời tư và có thể im lặng hoặc tránh né
Không nên để trẻ biết những thông tin lấy từ người thân trẻ mà không có sự đồng ý, chấp nhận của trẻ
g Hướng vào mục đích
Trẻ sẽ tin tưởng và tự nguyện hơn nếu trẻ biết vì sao mình gặp NTV
Trẻ cần có thời gian chuẩn bị cho sự tham vấn
Không nên đưa thẳng trẻ đến gặp NTV mà không cho trẻ biết trước
Không nên nói thẳng thắn về lý do đưa trẻ đến gặp NTV kiểu như: Con sẽ gặp
vị BS để giải quyết vấn đề của con hay Bố sẽ đưa con đi gặp người dạy con cách cư xử
NTV cố gắng biết chính xác trẻ đã nhận được thông tin gì về việc đi trị liệu, rồi làm sáng tỏ , xác định lại hoặc chấn chỉnh nhận thức của trẻ về điều sẽ diễn ra Chú ý: Cần làm trước sự hiện diện của cả cha mẹ và trẻ để loại bỏ sự hiểu lầm hoặc dị biệt
Trang 6Nội dung 3 Tiến trình Tham vấn cho trẻ em
1 Giai đoạn 1: Thiết lập mối quan hệ
Đối với trẻ em cần rất kiên trì để tạo dựng mối quan hệ tốt Hãy tỏ ra thân thiện, có thể mỉm cười hay chơi với trẻ những trò chơi trẻ thích
Hãy nói cách thức tiến hành trong các buổi gặp gỡ? Hãy để trẻ tin rằng bạn
có thể cùng với trẻ giải quyết vấn đề của trẻ Ví dụ: “chúng ta sẽ nói nhiều đến những lo lắng và băn khoăn của em và cùng nhau bàn cách để làm cho mọi việc tốt hơn”
Hãy nhớ rằng sự thân thiện, chân thành và tôn trọng là yếu tố quyết định cho
sự thành công của nhà tham vấn
2 Giai đoạn 2: thông tin-vấn đề-điểm mạnh
Hãy để cho trẻ nói theo cách riêng của chúng sử dụng kỹ năng phản hồi để chắc chắn bạn đã hiểu trẻ thực sự
Hãy hỏi trẻ những điều thật cụ thể, không dùng các câu hỏi trừu tượng
Luôn tập trung vào thế mạnh của trẻ và khẳng định trẻ sẽ vượt qua được khó khăn trước mắt bằng thế mạnh của mình (các thế mạnh có thể là: có sức khoẻ, có nghị lực, có tình yêu thương với cha mẹ,anh chị em…
3 Giai đoạn 3: Xác định các kết quả cần đạt
Hãy cùng trẻ khai thác những suy nghĩ và cách giải quyết vấn đề của trẻ Đôi khi trẻ đưa ra những ước muốn không thực hiện được, ví dụ: muốn người chết sống lại Nhà tham vấn cần chấp nhận những mục tiêu này của trẻ, thấu cảm và khéo léo hướng trẻ tập trung vào những mục tiêu cụ thể mà chúng có thể thực hiện được ngay ở thời điểm này Ví dụ hướng dẫn trẻ viết nhật ký để giải toả căng thẳng
Với những trẻ nhỏ tuổi hơn thì hỏi trẻ: Cháu muốn điều gì sẽ xảy ra với cháu? Nếu cháu có 3 điều ước thì cháu sẽ làm gì?
4 Giai đoạn 4: Tìm kiếm và đề ra các giải pháp
Nên chia vấn đề của trẻ thành những bước nhỏ thì phù hợp hơn Cùng trẻ xác định cụ thể những việc trẻ cần làm để cải thiện tình hình Giúp trẻ lựa chọn giải pháp tốt nhất
Trang 7Trẻ thường đòi hỏi anh/chị đưa ra lời khuyên, giải pháp cho vấn đề của trẻ:
“theo anh/chị em nên làm gì lúc này? …Trong trường hợp đó hãy khuyến khích trẻ
tự suy nghĩ về giải pháp thì tốt hơn Nếu cần anh chị nói rằng: “em cứ nói cho chị biết em định làm gì và chị sẽ cùng em trao đổi về cách làm đó”
5 Giai đoạn 5: Khái quát
Nhiều TC sau cuộc nói chuyện vẫn chưa thể thay đổi hành vi Cần đảm bảo thân chủ có được mục đích rõ ràng của từng buổi tham vấn và nỗ lực theo đuổi mục đích đó
Chưa kết thúc buổi tham vấn nếu chưa giúp được thân chủ vạch ra được mục tiêu cần đạt được cho buổi TV tiếp theo
VD: Lần tới chúng ta gặp nhau, cô hy vọng là cháu đã viết 1 bức thư cho mẹ cháu nói với mẹ là cháu cảm thấy như thế nào về người chồng mới cưới của mẹ cháu
Trang 8Nội dung 4 Các kỹ năng tham vấn trẻ em
1 Giúp trẻ thuật lại chuyện
Giúp trẻ, khuyến khích trẻ kể lại chuyện của mình là thành phần trung tâm và hiệu nghiệm cho bất cứ quá trình nào của việc tham vấn với trẻ em Vì qua kể lại chuyện của mình trẻ có thể:
Có cơ hội làm sáng tỏ và đạt tới nhận thức về các sự kiện và các vấn đề
Bộc lộ những cảm nghĩ đau đớn và đạt được sự tự chủ đối với các mối lo và các xáo trộn tình cảm khác bằng các phương tiện một cách chủ động thay vì thụ động
Giúp NTV có những thông tin đáng tin cậy từ chính trẻ
Để giúp quá trình thuật chuyện của trẻ được hiệu quả thì NTV cần:
1.1 Xây dựng mối quan hệ đầy tin cậy với trẻ
1.2 Sử dụng các kỹ năng Quan sát và kỹ năng lắng nghe tích cực
1.3 Sử dụng câu hỏi phù hợp
Lý do để sử dụng câu hỏi phù hợp khi tham vấn trẻ em:
Sử dụng câu hỏi tốt giúp NTV thu thập được nhiều thông tin hơn trong 1 khoảng thời gian
Sử dụng các câu hỏi để gợi mở cho người được hỏi chia sẻ những trải nghiệm và cảm xúc bằng lời
Thu thập thông tin cần thiết, cụ thể, chính xác hơn về vấn đề của trẻ
Thu thập các thông tin về các cảm giác và hành vi của trẻ
Trao đổi các thông tin mà trẻ đưa ra
Trẻ thường ít khi hỏi nhau mà thường hay nói về những gì mình đang làm hoặc trẻ quan sát việc làm của bạn bè
Nếu trẻ bị người lớn hỏi nhiều thường trả lời đối phó nhằm thoả mãn người hỏi cho nên những câu trả lời như vậy không đáng tin cậy
Nếu hỏi trẻ quá nhiều dẫn đến việc trẻ có thể biết cách đón đầu các câu hỏi
và chờ các câu hỏi tiếp theo thay vì tự suy nghĩ và nói ra điều mà trẻ cho là quan trọng
Trang 9 Nếu NTV chỉ trông cậy vào các câu hỏi thì có thể không bao giờ khám phá được điều các em đang thực sự nghĩ đến hoặc đang trải qua, có thể chỉ nhận được những câu trả lời sai lệch………
Dùng quá nhiều câu hỏi có thể dẫn đến trẻ né tránh, không giao tiếp vì sợ NTV lấn sâu vào vấn đề quá riêng tư và nhạy cảm của trẻ
NTV sử dụng câu hỏi phù hợp là:
Chỉ nêu những câu hỏi cần thiết
Sử dụng câu “hỏi đóng, câu hỏi mở” đúng tình huống, ngữ cảnh
Dùng câu hỏi mở thay vì câu hỏi đóng ở bất cứ chỗ nào thích hợp
Tránh dùng những câu hỏi “Tại sao” nếu không có lý do chính đáng để làm thế
Đừng bao giờ nên lên những câu hỏi chỉ để thoả mãn tính tò mò của bạn Tránh dùng câu hỏi “tại sao”
Với câu hỏi tại sao trẻ có thể đáp bằng câu trả lời có suy tính hơn thay vì trả lời tập trung vào điều gì xảy ra bên trong trẻ
Thường đưa đến câu trả lời liên hệ tới những sự kiện hoặc những vấn đề bên ngoài trẻ
Không liên hệ với kinh nghiệm bên trong của trẻ
Thường rơi vào loại che lỗi hoặc biện bạch
2 Sử dụng lời phát biểu
Lời phát biểu của NTV rất có giá trị trong việc giúp trẻ tiến đúng hướng tới chỗ thuật chuyện Giúp nâng sự chú ý của trẻ tới những vấn đề quan trọng và các tình
cảm liên hệ Sử dụng lời phát biểu:
Cho phép trẻ cảm nhận và biểu lộ tình cảm
Đưa ra ý kiến về điều có thể xảy ra cho trẻ vào một điểm nhất định
Như một công cụ để xác định sức mạnh của trẻ
Có thể dùng làm nổi bật những sự kiện quan trọng trong một hoạt động
Cung cấp thông tin phản hồi, không phê phán về điều trẻ đang làm
Trang 10VD: NTV nói với trẻ đang nén giận và nói thì thầm “khi cô giận thì cô nói thật lớn tiếng” NTV cho rằng trẻ đang bối rối “ Nếu là cô, cô cũng cảm thấy bối rối”.
“Nhất định cháu phải rất dũng cảm mới làm được việc ấy” “Quả thật là khó cho cháu chọn được đồ vật mà cháu thích”
3 Sử dụng phương tiện trung gian
Cung cấp cho trẻ hoạt động để giữ mối quan tâm của trẻ và giúp trẻ giữ sự tập trung chú ý
Sử dụng phương tiện đó giúp trẻ thuật chuyện một cách trực tiếp hoặc gián tiếp
Giúp trẻ bộc lộ tình cảm
Dần dẫn trẻ từ việc chú ý trực tiếp vào điều trẻ làm với các phương tiện chuyển sang chú ý vào tình trạng đời sống của trẻ và công việc của trẻ
Giúp trẻ liên hệ các kinh nghiệm trong tham vấn với những vấn đề trong cuộc sống hiện tại và đã qua
Khuyến khích trẻ khám phá những vấn đề quan trọng chưa giải quyết
Khuyến khích trẻ kiểm nghiệm đầy đủ và biểu lộ những rung động tình cảm
Khám phá những mặt trái và thiếu sót trong câu chuyện của trẻ
Cho phép những xúc cảm mâu thuẫn tồn tại
Tập trung vào chức năng tiếp xúc để giúp trẻ đến được những tình cảm bị
đè nén
Cho trẻ sự khẳng định
4 Xử lý sự đề kháng & chuyển vai
4.1 Xử lý sự đề kháng
Để giúp trẻ xử lý sự đề kháng cần:
Giúp trẻ nâng cao sự lưu tâm của trẻ về sự đề kháng
Nhận diện sự đề kháng
Cung cấp cho trẻ thông tin phản hồi về sự đề kháng
Giúp trẻ đối mặt với sự đề kháng và giải quyết nó
Ví dụ: Trẻ xung đột với cha mẹ
Nhận diện sự đề kháng: Trẻ lo sợ bị cha mẹ bỏ rơi
Trang 11 Cung cấp cho trẻ thông tin phản hồi : Có lẽ cháu sợ phần nào khi khi nói chuyện với sự trở về nhà với bố mẹ và khi Cô sợ cô cũng muốn chạy trốn như cháu
Giúp trẻ đối mặt với sự đề kháng và giải quyết nó: Khi cháu nghĩ về bố mẹ, điều gì làm cháu lo lắng nhất?
4.2 Xử lý sự chuyển vai
Trong quá trình chuyển vai thường có hai chiều trong đó sự việc được phóng chiếu lên NTV Hai chiều đó là chiều tốt và chiều xấu Chiều tốt là trẻ kỳ vọng NTV có thể đáp ứng hết nhu cầu của trẻ Sự chuyển đổi vai có thể khiến NTV muốn đáp ứng các nhu cầu của trẻ….ví dụ như là vai trò của người cha, người mẹ trẻ ( che chở, chiều chuộng hoặc nuôi dưỡng trẻ) Chiều xấu là trẻ sẽ phóng chiếu những hành vi được cảm nhận một cách tiêu cực của cha mẹ trẻ lên NTV Kết quả
là trẻ có thể hiềm khích, hoặc nhục mạ đối với NTV
Sự chuyển vai có thể đưa NTV đến chỗ, mất kiên nhẫn,tức giận hoặc trách phạt đối với trẻ Kết quả là trẻ có thể co mình, cam chịu, hay phục tùng
NTV xử lý sự chuyển vai thích hợp
Nhận biết và xử lý các vấn đề và cảm nghĩ như nó phát sinh ứng với hành vi của trẻ
Chống lại sự cám dỗ phải đáp ứng lại như người bố, người mẹ của trẻ và cố gắng giữ khách quan
Nâng cao sự lưu tâm của trẻ về hành vi của trẻ.VD: Dường như cháu muốn Cô như là người mẹ hiền của cháu hoặc Cô tự hỏi cháu giận Cô như vậy không biết có phải vì cháu nghĩ rằng cô giống mẹ cháu không?
Vận dụng những tình huống để khám phá những nhận thức của của trẻ về các mối quan hệ mà trẻ thực sự trải qua tại nhà
5 Xử lý niềm tin không thích hợp
Trong cuộc sống của trẻ đôi khi trẻ gặp những vấn đề do một số niềm tin trẻ tiếp thu được không thích hợp Ví dụ:
Tôi thật vô dụng