Thiên nhiên t nó không gây ra o giác này... toàn th là th... Không am t ng tác gi thì khó mà th u đáo tác ph m... Th m chí, càng tuy t giao, tình nh th ng càng mãnh li t.
Trang 1PH N 1: VÀI NÉT V TÁC GI , TÁC PH M VÀ S T DUY
TR NG TÂM KI N TH C:
1 Phân tích, c m nh n đ c bài th , các đo n th tiêu bi u
2 Tâm tr ng c a nhân v t tr tình qua bài th
3 V đ p c a b c tranh thiên nhiên trong bài th và nh ng n i ni m, tâm s sâu kín c a Hàn M c T
4 Cái tôi c a Hàn M c T qua bài th (Chú ý so sánh v i cái tôi c a các nhà th khác trong V i vàng,
Tràng giang, T ng t , T y)
5 Tình yêu thi t tha, đ n ph ng, vô v ng và tình c m thi t tha v i thiên nhiên, con ng i x Hu c a nhà
th
6 Nh ng đ c s c v t t ng và ngh thu t c a bài th
I VÀI NÉT V TÁC GI VÀ TÁC PH M
A VÀI NÉT V TÁC GI :
B VÀI NÉT V TÁC PH M:
III PHÂN TÍCH:
1 Kh 1:
Trong l ch s th ca Vi t Nam, s l ng nh ng bài th k t c u toàn b ng câu nghi v n, b ng gi ng
m h i nh ây thôn V D , nh H i Tr ng (H Xuân H ng) và Ti ng thu (L u Tr ng L ) qu th t là
vô cùng ít i Bài th m ra b ng m t câu h i di t dóng v a nh m t l i trách, v a nh m t ni m mong c đòi h i s tr l i Nh ng đi u c n b n có tính ch t quy t đ nh là xác đ nh xem ch th c a câu h i y là ai
Ch c n tr l i đ c câu h i: nhân v t tr tình trong bài là ai, ch th c a nh ng câu h i là ai, chúng ta s tìm ra đ c tính th ng nh t ngh thu t c a bài th t ng ch ng v n r t r i r c này
Theo chúng tôi, ch th c a l i nói đây là ng i thôn V (có th là Hoàng Cúc ho c m t ng i con gái nào đó), và d u ch m h i không ph i đ t cu i câu th đ u toàn thanh b ng mà ph i đ t cu i kh , nói cách khác, toàn b kh đ u này m i là m t câu h i tr n v n i u này hoàn toàn d hi u, khi chúng ta th a
nh n r ng, vi c nh ng câu th b c t ngang gi a đ ng thái, v t xu ng dòng d i, là h t s c thông th ng và
ph bi n trong Th m i, k c th T H u; và đi u này làm k t c u câu th m i khác h n k t c u th truy n
th ng v n ph i hoàn ch nh, tr n v n v đ ng thái trong t ng dòng Ng i thôn V mu n m h i ng i khách ph ng xa r ng, sao anh không v ch i thôn V đ nhìn c n ng m i lên, c v n xanh nh ng c, c
lá trúc che ngang… Trong t duy ph ng ông và trong th Hàn M c T , ng c th ng là bi u t ng cho
v đ p lý t ng là hi n thân cao nh t, tr n v n nh t c a cái đ p.Thi nhân đã t ng h n m t l n m c ch t
ÂY THÔN V D (PH N 1)
TÀI LI U BÀI GI NG
ây là tài li u đi kèm v i bài gi ng ây thôn V D (Ph n 1) thu c khóa h c Luy n thi THPT qu c gia PEN-C: Môn Ng
v n (Th y Ph m H u C ng) t i website Hocmai.vn
Trang 2bên dòng su i ng c (“Ng c tuy n”), đã t ng yêu tr ng đ n m c g i là “tr ng vàng tr ng ng c” V n thôn
V không ch có “ánh”, có “dáng hình” mà còn mang m t v đ p lý t ng, v đ p quý giá to ra t màu xanh m t y, cùng v i khuôn m t ch đi n lá trúc che ngang và ánh n ng ban mai thanh khi t G n đây, khác v i cách hi u là khuôn m t đàn ông v m v , c ng ngh , r n r i; hay khuôn c a m t ti n c a ngôi nhà
Hu , nhà nghiên c u ng Anh ào có m t cách hi u t ng đ i l v “g ng m t ch đi n”:
“G ng m t th p thoáng sau lá cây kia tiêu bi u cho m t v đ p c a cô gái Vi t Nam c x a, ch ng
ph i vì “lá trúc che ngang”… Tôi ng r ng ngày nay ta ch còn ca ng i v đ p c a khuôn m t trái xoan, ch nét trên thì không th y Hàn M c T đã t o cho ta m t khuôn m t đ c đáo (tôi nh n m nh) Có l v đ p c a
g ng m t ch đi n đ c bi t phù h p v i vành kh n giây mà quê h ng c a nó chính là ch n c đô M t cô gái b i tóc tr nh trong tranh c a Tô Ng c Vân, ph i có m t g ng m t trái xoan…”.(1)
Dù hi u nh th nào, dù c nh v t có ph n o, không đ nh hình; t t c nh ng đi u đó v n toát lên âm
h ng c a hi n t i nhi u h n là c a t ng lai hay hoài v ng ây là hi n thân cho v đ p th m ng, đ y
đ n, hài hoà, tr n v n, lý t ng c a con ng i và c nh Hu Nó là cái đ p toàn thi n, toàn m
2 Kh 2:
Nh ng t trong c i ngu n sâu xa, c m quan c a thi s đã bao hàm c th n thái trong quan ni m c a
ng i x a: “M nhân t c nh danh t ng”… N u nh kh m t, không gian là không gian v n - nhà, thì kh sau, không gian đ c m r ng nâng cao, ra xa là n i có mây, có n c, có sông:
“Gió theo l i gió, mây đ ng mây”
Câu th là m t c p bi u đ i di n t s chia lìa c a c nh v t Mây và gió m i th m t n i Mây trên cao, gió d i th p; t m quan sát ngày càng m r ng mãi ra B ng m t th ng, ng i ta có th nhìn
đ c mây, nh ng làm sao nhìn đ c gió? Bi t đ c “gió theo l i gió” là nh s t ng giao (coréspondances) c a các giác quan, nh c m nh n b ng xúc giác, b ng linh c m, m t l i c m nh n v n r t
đ c tr ng cho Th M i, mang đ m d u n t ng tr ng, siêu th c c a th Pháp Hi n th c hoá, c th hoá
nh ng gì vô hình, vô nh v n là n ng l c c a các nhà Th m i Gió và Mây v n là nh ng th c th không
th tách r i nhau, không th thi u nhau, do đó sóng đôi thì hài hoà, tách xa thì có n i ni m u n khúc, mà
“gió theo l i gió, mây theo đ ng mây” là ngh ch c nh V i gió và mây, sum h p bên nhau, đi li n v i nhau
là l t nhiên, t t nhiên, chia ly là ngh ch c nh, là trái t nhiên Hàn M c T đã c m nh n s chia ly đây
nh m t cái gì trái quy lu t, phi lý, vô lý V y mà c ph i chia xa ó là s xót xa, là c m giác b t an ng m
ng m c a Th m i
T o v t chia lìa m i th m t ng , đi theo con đ ng riêng c a nó Thiên nhiên t nó không gây ra o giác này o giác này ch có th đ c t o ra b i n i bu n xa cách trong lòng ng i, m t n i bu n đã đ c phávào trong c nh v t:
“Dòng n c bu n thiu, hoa b p lay”
Th gi i lãng m n là th gi i mà đó vai trò c a s c m hoá đ c phát huy cao đ , không ch là
c m hoá gi a ng i v i ng i Ch t lãng m n là khi c n có th u n quy lu t t nhiên theo quy lu t tình c m Câu th này c ng là m t c p ti u đ i gi a hai tr ng thái c a c nh v t, gi a đ ng và t nh, gi a ho t đ ng và
tr ng thái c m xúc Trong ch “bu n thiu” y, không th không có m t s c m nh n cá nhân, m t gi ng
đi u cá nhân Câu trên, t o v t chia ly m i đ ng m t th , câu này c ng là m t s l c đi u, m i th mang
m t tính ch t khác nhau S l c đi u, đ i l p chia lìa này c a c nh v t đã phá v v đ p hài hoà, tr n v n, tròn đ y c a c nh v t kh trên Ph n trên là s hi n th c hoá c a cái đ p lý t ng, c a nh ng gì tròn đ y,
Trang 3viên mãn, thì đây, cái đ p lý t ng đang b phai tàn đánh m t.Sáu câu th này quy t v m t đi m: D
c m v m t v đ p hài hoà, t nhiên, tr n v n, quý giá c a th c t i thôn V có nguy c b phá v ây là
đi m b c l quan đi m m h c c a Hàn M c T , c ng nh c a v n h c lãng m n: S mong manh c a cái
đ p Xuân Di u có th d ng lên cho mình m t thiên đ ng trên m t đ t, m t B ng lai gi a cõi t c tr n th ,
có th th y mùa xuân, tu i tr , tình yêu chính là cái đ p, cái quý giá; nh ng ông luôn c m nh n mùa xuân đang qua, tu i tr đang m t, tình yêu đang phai tàn: “Xuân đang t i ngh a là xuân đang qua”, “G p đi em ! Anh r t s ngày mai, i trôi ch y tình ta không v nh vi n !”… Huy C n t mê ho c mình b ng m t đo n
đ ng th m đ y h ng s c, t i t n, r c r , đ y h nh phúc, nh ng c ng luôn bàng hoàng, đau đ n tr c nguy c th i gian, không gian, dòng đ i xô b làm xói mòn h nh phúc: “Chân h t đ ng thì lòng c ng h t yêu” Trong nhi u bài th , nh t là Mùa xuân chín, Hàn M c T luôn b day d t b i m t c m giác b t an
ng m ng m trong hi n t i, luôn b ám nh b i d c m v s mong manh, d v , d m t c a cái đ p: Cái đ p trong quá kh không gi đ c đ n hôm nay (Ch y n m nay còn gánh thóc ! D c b sông tr ng n ng
chang chang?), cái đ p hôm nay không gi đ c đ n ngày mai (Ngày mai trong đám xuân xanh y ! Có k
theo ch ng b cu c ch i.) C m t mùa xuân đang đ “chín” nh t (t c là đ p nh t, hài hoà, tr n v n, h nh
phúc và viên mãn nh t) b ng d ng nh đ t ng t b c t ngang, b phá v khi m t t ng lai chia ly đã th p thoáng phía chân tr i Hàn M c T luôn mang m t c m giác r t m nh v s không v nh vi n, không b t t
c a v đ p hài hoà, tr n v n c a hi n th c cu c s ng Chính vì v y mà âm h ng ch đ o c a ây thôn V
D c ng nh c a v n h c lãng m n là m t ni m bi c m, m t n i bu n xót xa ti c nu i th m thía, m t n i
bu n c a s hoài v ng sâu th m
C nh v t chia lìa, v đ p hài hoà, tr n v n lý t ng b phá v , Hàn M c T (đúng h n là nhân v t tr tình) l i khao khát tìm l i v đ p y b ng cách c u c u đ n m t v đ p khác Không gian c a bài th đã m
r ng ra đ y thú v và m ng o khi ng i th g i lòng đ n dòng H ng Giang x Hu :
“Thuy n ai đ u b n sông tr ng đó
Có ch tr ng v k p t i nay ?”
Hai câu th đ y tr ng và c ng đ y m ng o V đ p c a sông tr ng, thuy n tr ng, nhi u ng i dã nói
đ n đây, chúng tôi ch mu n l u ý thêm r ng, v i Hàn, tr ng là hi n thân c a v đ p lý t ng, v nh vi n,
là “tr ng vàng tr ng ng c”, “ch có tr ng sao là b t di t”, “ta s ng mãi v i tr ng sao g m vóc” V i Hàn, n i nào có tr ng, có cái dòng ch y sáng láng và thanh khi t y, là n i y có h nh phúc, có ni m vui, có s viên mãn tròn đ y c a s s ng, có đ y p ti ng c i tu i tr Hai con ng i trong Ch i gi a mùa tr ng có khác gì hai thiên th n gi a ch n Eđen tuy t v i h nh phúc? Và c ng chính vì th Hàn m i có th say tr ng, r t
tr ng, ng v i tr ng, ch i trên tr ng, ng tr ng, u ng tr ng… th m chí nghèo đói thì m c tr ng, n tr ng,
nh ng không bao gi có th bán tr ng, không bao gi n bán tr ng; ch đ n gi n b i đó là nh ng gì đ p
nh t, quý nh t N i nào có tr ng, n i y không còn ranh gi i gi a thiên đ ng và tr n th , đi trong đó ng i
ta không th ý th c đ c mình đi thuy n trên tr i hay d i n c ng i ta m i có c m giác “đã g n t i sông Ngân”, đã đ t chân lên “n c nh c non B ng, đ ng ph th n tiên ngàn x a còn sót l i” Và đ c bi t, ch
đó con ng i m i hi n lên v i t t c v đ p và s t do c a mình, làm ng i khác ph i bàng hoàng, th ng
th t nh không tin vào m t mình: “Nh ng tr i i, sao đêm nay ch tôi đ p đ đ n th này? Có ph i ch không h ch?” Ch đó, ng i ta m i th t s th y mình t do “đ c d p phát tri n t t c ”, đ c “gi i thoát cái “ta” c a tôi ra kh i n i giam c m c a xác th t” ây là th gi i c a tinh th n, là cái ánh sáng muôn n m
Trang 4c a thiên đ ng hi n h u trên m t đ t Nh ng ch có đi u nó c ng quá mong manh và ng n ng i, b i vì ch
c n la to m t chút, “nh ng ánh tr ng s tan ra b t m t”, nó ch a ph i là “ánh sáng muôn n m” !
Dài dòng nh th , chúng tôi ch mu n l u ý đ n v ng tr ng – bi u t ng trong ây thôn V D và
th Hàn M c T Do b ám nh b i nh ng d c m v s phá v , m ng manh, c a v đ p hài hoà, cân đ i,
tr n v n c a hi n th c, tr c s chia lìa c a c nh v t, Hàn khao khát trông ch v ng tr ng nh là hi n thân
c a v đ p lý t ng Tr ng là ng i b n tri âm tri k hai câu trên, trí t ng t ng c a nhà th đã liên t ng
t i m ng o v i t m lòng mong ngóng, ph p ph ng ch đ i t ng lai (“t i nay”) ánh tr ng huy n o, v i Hàn, có th có uy l c tái l p l i v đ p đã m t Nh ng, do là ý ni m v m t th i gian t ng lai có tính g p gáp, c p bách (“k p t i nay”) do hình th c là m t câu h i không l i đáp ch c ch n, nên mong c tái l p l i
v đ p tr n v n ban đ u c ng không có gì đáng tin c y
3 Kh 3:
Không còn cách nào khác, cu i cùng, hình t ng khát khao m t ng h ng v m t ng i “khách
đ ng xa” Thi t ngh không c n nh c l i đây, n t ng v m t không gian v i nh ng con ng i đ y
m ng o và thi v C ng nh hình t ng v ng tr ng trên, ng i khách đây c ng nh m t c u cánh có th thi t l p l i v đ p viên mãn ban đ u Ch ng ph i là ch c n m t ng i ch , m t ng i trong “đám xuân xanh” y không b đi l y ch ng thì mùa xuân s “chín” v nh vi n đó sao? Trng s láy đi láy l i c a nh p
th , có c c m giác v m t không gian đ y cách tr , đ y s chia xa; th m chí r n ng p và b t tr c khôn
l ng, l i có c ni m khát khao g p g đ n cháy b ng Nh ng t t c ch là o v ng Tôi ngh , không nên
hi u ây thôn V D ch là m t bài th ca ng i c nh đ p và con ng i Hu , c ng không nên coi nó là bài
th tình thu n tuý ây thôn V D tr c h t ph i là d c m v s mong manh, không v nh c u, d v , d h
nát c a Cái p (vi t hoa) và ni m khao khát đ n đau đ n v vi c gi đ c cái đ p y, c u v t đ c cái
đ p y Cái đ p đây, c ng nh Th M i, không th c u đ c th gi i, ng c l i, nó c n đ c nâng niu
trân tr ng, c n đ c c u v t
ã r t nhi u ng i c g ng c t ngh a và lý gi i xem “khách đ ng xa” là l i t x ng hay là l i
ng i con gái g i anh nh v y, “ đây” là đâu, là thôn V hay ngoài thôn V , cách thôn V nh ng d m
“đ ng xa”, “s ng khói m nhân nh” là theo nhãn quan c a ai, c a “khách đ ng xa” hay đ y là theo nhãn quan c a ng i thôn V – ng i con gái?… Tóm l i là v n đ xác đ nh ch th c a bài th , xác đ nh
ch th phát ngôn V n đ này có l s không bao gi có th gi i quy t đ c, n u nh chúng ta ít chú ý đ n
gi ng đi u và hình th c l i th , n u chúng ta c c t v n bài th mà không tìm ra s th ng nh t c a các y u
t ngh thu t, không chú ý đ n tính ch nh th đ c t o thành t nh ng gì có v r i r c Anh Chu V n S n
có l n kh ng đ nh: “Ba kh th là ba c nh khác nhau thu c v nh ng th i gian khác nhau c a thôn V D :
T khi r ng r ánh mai đ n khi chìm vào s ng khói, không có chuy n ti p.Chính ni m hoài v ng kia (hoài
v ng v x s có ng i mình th m yêu – P.H.C) là tâm tr ng toàn bài đã th ng nh t t t c nh ng m nh r i
y”.(2) Chúng tôi cho r ng, lôgic c a bài th là lôgic c a s ki m tìm Nhân v t tr tình c m r ng d n
không gian tìm ki m, mong ngóng c a mình Không gian c a t m m t v n gi i h n nh ng không gian c a
ni m m t ng, c a suy t thì ch ng có b n b Khi nhãn gi i b t l c, c ng là khi suy t ng phát huy uy
l c c a mình T thôn V trong hi n t i, nhân v t tr tình suy t ng đ n nh ng khung tr i khác, trong th i gian khác (t ng lai) cu i kh 2 và 3 M c dù có m t đ c ng nh t đ nh gi a hi n th c và m t ng,
nh ng đây, hình t ng khát khao m t ng v n chi m u th Bài th , do v y không ch là chuy n t
th c, mà đi u quan tr ng h n là nh m g i g m nh ng n i ni m tâm s , nh ng khát v ng c a con ng i
Trang 5Chúng tôi coi toàn b ây thôn V D là l i l c a ng i thôn V , mang cách nhìn, cách c m, cách ngh c a
ng i thôn V C c nh và ng i thôn V , c “khách đ ng xa” đ u đ c nhìn qua nhãn quan y, mà t
“em” ch là t t x ng, đã đ c khách th hoá Nó không ph i là “gi ng nói, đi u nói ( m h i và c m, than) c a m t lòng trai”(3) “Áo em tr ng quá…” c ng nh “v n ai m t quá” là m t c m giác ng c nhiên thú v khi t chiêm nghi m, phát hi n v mình, vê c nh xung quanh mình Trong th gi i đ p nh ng mong manh c a thôn V , trong th gi i v a th c v a o y, con ng i m i “đ c d p phát tri n h t c ”, “m i gi i thoát cái “ta” (c a mình) ra kh i n i giam c m c a xác th t” (Ch i gi a mùa tr ng), đ ròi đ t ng t phát hi n
ra nh ng v đ p l lùng, m i m c a nh ng gì t ng ch ng nh đã quen thu c, đã c nhàm xung quanh chính mình; đ có m t ý ni m v k khác ngay trong chính mình, đ không nh n ra mình (“nhìn không ra”)
Nó c ng gi ng h t c m giác l l m, ng c nhiên, bàng hoàng nh không tin m t mình c a Hàn khi ng m mình và ch L trong Ch i gi a mùa tr ng mà chúng tôi đã d n ph n trên Hai t “ai” kh đ u không
ch nh m t o ra m t ng đi u nghi v n, mà quan tr ng h n là t o ra gi ng đi u ng c nhiên y Ch khi mình
v a là k khác, ch khi th y c nh v a quen v a l , con ng i m i c m th y t t c nh “m nhân nh”, t t c
“d ng nh mu n bi n ra h ng khói”(4) Và c ng ch lúc đó, ng i ta m i b n kho n “ai bi t tình ai có
đ m đà”?
Th gi i c a Th M i là m t th gi i h h ng, r i r c, l nh l o, tr ng tr i, không n i n ng náu,
b u víu, thi u h n m i giao c m t ng thông đó, m i con ng i là m t v tr riêng, đ y cô đ n bí m t và không còn có th n ng t a vào m t cái gì không di không d ch – nói nh Hoài Thanh bài th thôn V này c ng v y đây không ch c nh v t luôn chia lìa, l c đi u, mong manh, luôn có nguy c b phá v s hài hoà; mà ngay c con ng i c ng c m th y mình l lùng, l c lõng ó là m t tâm h n cô đ n đ n c c
đi m mà c c nh v t, c v ng tr ng đ y mong đ i c ng không th nào làm d u v i Ba kh th là ba câu h i
d n d p, tha thi t đ y b n kh n, lo l ng, day d t; ba câu h i l n cu n xoáy vào lòng đ ng c m c a con
ng i ó ch có th là nh ng n i ni m c a m t con ng i “đang khao khát tình yêu th ng”, đang b n kho n “ng i xa tôi quá nói nghe ch ng?” C ng xin m ngo c nói thêm r ng, ch a đâu l i có l m câu nghi v n, l m câu có gi ng đi u h i nh trong th Hàn M c T Bài th đ c thi t l p theo nguyên t c
t ng ph n, phi đ i x ng, không hài hoà: c nh đ p mà ng i v là không hài hoà, t o v t l c đi u là không
hài hoà, mong ng i mong tr ng mà không có m t, khao khát đ c c m thông mà ch a ch c đã th u tình
c ng là không hài hoà Nh ng chính s không hài hoà y nh m th c t nh tình c m và khát v ng v s hài hoà m i – s đ ng c m c a các cá nhân Nh p thân vào đi m nhìn, gi ng đi u, l i l c a ng i thôn V , Hàn
M c T mu n th hi n trong bài th ni m khát khao đ c c m thông, đ c th u hi u, ni m khát khao giao
c m c a m t cái tôi cô đ n Ni m khao khát, b n kho n, mong đ i này tr c h t là c a ng i thôn V ,
nh ng nó c ng là c a chính Hàn (đ c th hi n gián ti p qua nhân v t tr tình) Không ph i là c a ng i thôn V thì không th có m t tiêu đ bài th v a kh ng đ nh s hi n h u c a thôn V , v a b c l m t ni m
t hào th m kín nh th Nh ng n u nh không ph i là c a Hàn, thì c ng không th có đ c bài th này, l i càng không th có đ c m t câu h i đ y vu v , phi n ch , không xác đ nh nh ng c ng đ u đau đ n d n v t
cu i bài nh th C ng không th lo i tr r ng cách dùng t “ai” đây có th do tính cách kín đáo, t nh , thu m… c a nh ng cô gái Hu quy đ nh
ây thôn V D , nh th , không ch là bài th v nh c nh hay bài th tình thu n tuý mà còn là d c m v s
mong manh c a cái đ p trong th c t i và ni m khát khao níu gi cái đ p y, là n i ni m c a m t cái tôi b
v cô đ c mong mu n có s c m thông, chia s , th u hi u nh ng c ng nhi u o v ng, b n kho n
Trang 6IV TÀI LI U THAM KH O:
C TH M BÌNH BÀI TH ÂY THÔN V D (T.s Chu V n S n):
1 Cu c hành h ng v V D
Trong các nhà Th m i, Hàn M c T ph i b t h nh nh t, l nh t và ph c t p nh t Vì th c ng bí n nh t
Có ai đ nh tranh ch p v i T nh ng cái “nh t” y không? Ví T v i ngôi sao ch i, Ch Lan Viên đã th t có
lí Và c ng nh thái đ dành cho m t ngôi sao ch i quá l , bao ng kính thiên v n đã đua nhau ch a v Hàn
M c T Ti c thay, cái v ng sáng v a trong tr o, v a chói lói, v a ma quái phát ra t ngôi sao có s c cu n hút bao nhiêu c ng có s c xô đ y b y nhiêu n nay đã có bao cu c th m dò, thám hi m V i m t hi n
t ng “b n lo n” nh ng này, m đi m l i, ng i ta th y ti n nh t là x p vào lo i siêu: nào siêu th c, siêu th c, nào siêu thoát, v.v V y mà, nào đã thoát! R t cu c, l l ng treo phía tr c v n c còn đó câu
h i: Hàn M c T , anh là ai ?
Ngày tr c, cu c xung đ t “bách gia bách ý” ch x y ra v i Hàn M c T , nói chung ây thôn V D v n
h ng riêng m t không khí thái bình Ph i đ n khi đ c m nh d n tuy n vào ch ng trình ph thông c i cách, sóng gió m i p đ n cái thôn V bé b ng c a T Th m i bi t, ch h ng nhan nào thoát kh i truân chuyên! Có ng i h b b ng cách ch p xu ng m t lí l ch đen t i Ng i khác đã đem t i m t cái bóng đè Không ít ng i th ng tay khai tr ây thôn V D kh i danh sách nh ng ki t tác thu c ph n tinh ch t c a
h n th T Ngay nh ng ý ki n đ ng lòng tôn vinh thi ph m này c ng r t phân hoá Ng i si mê th y đó
ch là t tình (v i Hoàng Cúc) Ng i v i vàng b o r ng t c nh (c nh Hu và ng i Hu ) Ng i khôn ngoan thì làm m t g ch n i: tình yêu - tình quê K b o h ng ngo i Ng i kh ng kh ng h ng n i L m
ng i d a h n vào m i tình Hoàng Cúc nh m t b o b i đ tham chi n Ng i khác l i d p béng m ng ti u
s v i cái xu t x không ít quan tr ng y sang bên đ ch đ t phá vào v n b n không thôi Ng i khác n a
l i hoàn toàn “dùng ngoài hi u trong, dùng chung hi u riêng”, ví nh dùng lí s chung chung v cái tôi lãng
m n và tâm tr ng lãng m n đ áp đ t vào m t tr ng h p r t riêng này, v.v Tôi tin Hàn M c T không bác
b h n nh ng c c đoan y N u s ng l i, thi nhân s m m c i đ l ng v i m i ý ki n vì quá yêu V D
b ng nh ng cách riêng tây mà nghiêng l ch thôi toàn th là th Mà chi ti t c ng không ph i là ít chuy n Ngay m t câu “Lá trúc che ngang m t ch đi n” c ng gây tranh cãi Cái màn “S ng khói” làm
“m nhân nh” là V D hay thu c ch n ng i thi s đang ch u b t h nh, c ng gây b t đ ng Hèn chi, hai
t báo nhi u liên quan đ n nhà tr ng và v n ch ng là “Giáo d c & Th i đ i” và “V n ngh ” đ c phen
ch u tr n Dù mu n hay không, nó c ng đã thành m t “v ” th c s th i b y gi n nay, khó mà nói các ý
ki n đã ch u nhau Tình hình xem ra khá m t m i, khó đ t đ c d u ch m h t Hai báo đành th i còi thu quân v i vài l i ti u k t nghiêng v “đi m danh” M t đ sau, nhà giáo - nhà nghiên c u V n Tâm khi so n
cu n Gi ng v n V n h c Lãng m n(NXB Giáo d c, 1991) đã đi m sâu h n R i nhà biên so n này c ng nhanh chóng tr thành m t ý ki n thêm vào cái danh sách dài dài đó Cu c hành h ng v V D l i ti p t c đua chen Khói h ng và c khói l a, vì th , tràn lan ra nhi u báo khác, sang t n t T p v n thành đ o c a Giáo h i ph t giáo Vi t Nam [1] , đ ng đ n c nh ng ng i Hoa k , Canađa
Ch c là hi m có bài th nào trong tr o th mà c ng bí n đ n th Xem ra, cái chúng ta “g g c” đ c m i thu c ph n “d dãi” nh t đó thôi!
*
Trang 7Ph i nói ngay r ng: coi m t tác ph m đã g n làm m t v i cái tên Hàn M c T l i không tiêu bi u cho tinh
ch t c a h n th T , thì kì th t M i bài th hay, nh t là nh ng tuy t tác, bao gi c ng có “m ng vi m ch”
n i v i tinh hoa tinh huy t c a h n th y Có đi u nó đã đ c dò tìm ra hay ch a thôi Th m chí, m t h
th ng ki n gi i m i v hi n t ng Hàn M c T s khó đ c coi là thuy t ph c, m t khi ch a th s c ây thôn V D ã đ n lúc ph i l n ra “m ng vi m ch” c a thi ph m cùng tinh hoa tinh huy t c a thi s
Trong c m th ngh thu t, m i vi c khác không th thay th vi c dùng tr c c m thâm nh p vào b n thân tác
ph m Nh ng nguyên t c đ c tôn y đây đã t ra không m y hi v ng, n u không nói là tr nên kém thiêng Thôn V D d ng v n “tr gan cùng tu nguy t”, c tuy t ngay c nh ng linh khi u v n c tin vào m t
tr c giác đ n thu n V D v n đi m nhiên gi u kín ngay trong s trong tr o kia bao bí n c a nó Mu n đ n đúng ch gi u vàng c a Thôn V , tr c c m nh t thi t ph i đ c trang b thêm m t “s đ ch d n”, m t chìa khoá Nh ng th này, ti c r ng, c ng gi u mình kh p trong th Hàn M c T Nói cách khác, m i tác ph m
s ng trong đ i nh m t sinh m nh riêng, t l p Có m t thân ph n riêng, m t giá tr riêng, t thân c v n,
c n c tin c y nh t, tr c sau, v n là v n b n tác ph m ó là m t nguyên t c Và nhi u khi không bi t gì v tác gi , v n có th c m nh n đ c tác ph m Nh ng hi u và hi u th u đáo là hai c p đ Không am t ng tác gi thì khó mà th u đáo tác ph m Tr ng h p trong tr o mà đ y bí n nh ây thôn V D , v i m t v thân sinh đ y ph c t p nh Hàn M c T càng c n ph i th Ngh a là: thi u cái nhìn liên v n b n, cùng
nh ng khám phá v thân ph n, t t ng và thi pháp c a tác gi s khó giúp ta soi sáng đ c thi ph m này Trong nhi u đi u c n cho s soi sáng thôn V D c a Hàn M c T , không th không nói đ n m t Tình yêu tuy t v ng, l iTh iên và l p tr m tích nh ng bi u t ng và ngôn ng thu c h th ng thi pháp c a thi s này N u Tình yêu tuy t v ng quy t đ nh đ n đi u tình c m chung, thì l i Th iên quy t đ nh trình t c u
t , c c u không gian Trong khi l p bi u t ng và ngôn ng t ng tr m tích l i quy t đ nh đ n h th ng hình t ng, hình nh c a thi ph m đ c s c này
2 V D trong au th ng và Th iên
Ai đã đ c Hàn M c T h n ph i th y r ng t p th quan tr ng nh t c a thi s chính là au th ng Th c ra ban đ u Hàn M c T đã đ t cho nó m t tên khác, d s h n: Th điên Hai cái tên có th hoán c i cho nhau,
là m t đi u đáng đ cho ta l u ý Nó nói r ng T ý th c r t sâu s c v mình Thì au th ng và iên chính
là Hàn M c T v y au th ng là c i ngu n sáng t o, còn iên là hình th c c a sáng t o y c ra đi u này không khó, nh ng nh n di n b n ch t c a au th ng l i không d Ch th mà ng i ta c đánh đ ng
“đau đ n thân xác” v i “đau kh tinh th n”, và c coi iên ch gi n đ n là m t tr ng thái b nh lí
Ng m t i cùng au th ng chính là m t tình yêu tuy t v ng Ta th ng t c m tù trong đ nh ki n v tuy t
v ng Th c ra, tuy t v ng ch nh ta v n t ng Không ph i n i tuy t v ng nào c ng làm cho con ng i
g c ngã Còn có n i tuy t v ng làm tình yêu th ng hoa Tuy t v ng có th ch m d t hi v ng, nh ng không
ch m d t tình yêu Càng mãnh li t càng tuy t v ng, càng tuy t v ng càng mãnh li t Con ng i ta đi đ n tuy t v ng có th vì nh ng nguyên u r t riêng tây kín khu t, đôi khi ta b t kh tri (m t thi u h t, t n
th ng, m t m t mát nào đó trong tâm th , ch ng h n!) Hàn M c T có l thu c s đó Ai c ng bi t ch t là
m t cu c chia lìa t t y u và đáng s S ng có ngh a là đang chia lìa Nh ng, may thay, h t th y chúng ta đ u
có kh n ng quên đi mà vui s ng Còn nh ng ng i nh T l i không đ c tr i phú cho cái kh n ng quên Càng m c nh ng b nh tr m tr ng l i càng ám nh S ng trong d c m khôn nguôi v th i kh c chia lìa, T th ng t đ y mình (gi i xô đ y thì đúng h n) đ n đi m chót cùng c a tuy t v ng đ nu i đ i, níu
đ i Nói khác đi, T làm th bên mi ng v c c a n i ch t Không ai yêu s ng, yêu đ i h n m t ng i s p
Trang 8ph i lìa b cu c s ng! Th T là ti ng nói c a ni m yêu y Và trong l ng kính l lùng c a ni m yêu y,
c nh s c tr n gian này th ng ánh lên nh ng v khác th ng: l ng l y, r ng r , thanh khi t h n bao gi h t
Mà càng đ p, càng tuy t v ng; càng tuy t v ng, l i càng đ p! Th là au th ng ch sao! au th ng không ch là cung b c mà còn chính là d ng th c c m xúc đ c thù c a Hàn M c T M i l n c m bút khác nào m t l n nói l i tuy t m nh, l i nguy n cu i Cho nên m i l i th T th c là m t l i bày t da di t đ n đau đ n c a m t tình yêu tuy t v ng Và nh th , đi u oái o m đã hình thành: Tuy t v ng đã tr thành m t
c m quan, m t cách th yêu đ i đ c bi t c a Hàn M c T
Có th nói, đó là ngh ch lí đau xót c a m t thân ph n Và ngh ch lí này l i c ng là c u trúc c a ti ng nói tr tình Hàn M c T : Ni m yêu là m t n i đau, m i v đ p là m t s tuy t v ng, c nh s c l ng l y ch là phía sáng c a t m tình tuy t v ng ý th c rõ v đi u này, nên trong bài th vi t cho Thanh Huy - m t ng i tình trong m ng - T đã t h a b ng c p hình nh ngh ch lí tr trêu: M t m l sau hàng ch g m Th T là
th ! Hàng ch g m (trong tr o, t i sáng) ch là phía th y đ c c a đôi m t m l (u ám, đau th ng) khu t chìm phía sau mà thôi
K t tinh t ngu n th l lùng oan trái đó, ây thôn V D là l i t tình v i cu c đ i c a m t ni m tha thi t
đ n đau th ng, m t tình yêu mãnh li t mà vô v ng M t cách khác: là l i t tình v i cu c đ i c a m t t m tình tuy t v ng
Nói đ n m t thi ph m chân chính là ph i nói đ n đi u c m xúc riêng c a nó Mà âm đi u chính là cái đi u tâm h n, đi u c m xúc c a thi s đ c hình th c hoá c th , n m đ c âm đi u c a nó xem nh đã n m
đ c h n vía c a th r i Không c n ph i c g ng l m ng i ta c ng th y ngay m i kh c a ây thôn V D
đ u vang lên trong âm h ng c a m t câu h i Ba kh là nh ng câu h i k ti p, càng v sau càng da di t,
kh c kho i:
- Sao anh không v ch i thôn V ?
V n ai m t quá xanh nh ng c
Lá trúc che ngang m t ch đi n
- Thuy n ai đ u b n sông tr ng đó
Có ch tr ng v k p t i nay?
- đây s ng khói m nhân nh
Ai bi t tình ai có đ m đà?
Âm đi u c a nh ng câu h i y đ c c t lên t m t ni m thi t tha v i cu c đ i đ n m c th ng tâm c a m t
h n đau bài th v n đ c xem là ki t tác này, ni m yêu đau đáu đ n tuy t v ng còn hoá thân thành m t
m c c m sâu xa, th m đ m vào toàn th thi ph m: m c c m chia lìa Tr c tiên, nó quy t đ nh đ n hình nh cái Tôi c a thi s , đ ng th i nó đ bóng xu ng c m quan không gian c a Hàn M c T , nó dàn d ng nên các
t ng quan không gian c a ây thôn V D
t bài th vào hoàn c nh sáng tác và tâm th sáng t o b y gi c a thi s , ta có th th y nh ng đi u y rõ
h n
Sau khi m c b nh nan y, Hàn M c T đã coi mình nh m t cung n x u s b s ph n oan nghi t đày vào lãnh cung y là lãnh cung c a s chia lìa (tôi không nh m nói đ n Gò B i hay Qui Hoà, b i đó ch là hai
đ a ch h n h p trong cái lãnh - cung - đ nh - m nh y thôi) C h i v l i cu c đ i c h không còn n a Vô cùng yêu đ i, thi t tha bao luy n m i ng i, v y mà T đã ch đ ng cách li, quy t đ nh tuy t giao v i t t
c Nh ng tuy t giao ch không ph i tuy t tình Th m chí, càng tuy t giao, tình nh th ng càng mãnh li t
Trang 9h n bao gi h t H ng ngày trong cái lãnh cung y, T thèm khát th gi i ngoài kia: Ngoài kia xuân đã
th m hay ch a? / Tr i trong đây ch ng có mùa / Không có ni m tr ng và ý nh c / Có nàng cung n nh
th ng vua Ch đ ng tuy t giao ch là bi u hi n l n ng c c a lòng thi t tha g n bó H ti n m t ai đ n
th m mình v l i Ngoài kia thì ch ng khác nào ti n ng i t ch n l u đày v nh vi n v l i cu c đ i, th m chí nh ti n ng i t cõi này v cõi khác M t n a h n mình coi nh đã ch t theo: H đã đi r i khôn níu l i / Lòng th ng ch a đã m n ch a b a / Ng i đi m t n a h n tôi m t / M t n a h n tôi b ng d i kh T
b y trong th T hình thành hai không gian v i s phân đ nh nghi t ngã: Ngoài kia và Trong này Nó là s cách nhau c a hai cõi, mà kho ng cách b ng c m t t m tuy t v ng - Anh đ ng cách xa nghìn th gi i /
L ng nhìn trong m ng mi ng em c i / Em c i anh c ng c i theo n a / nh n lòng anh đã t i n i c
th Hàn, d th y Ngoài kia và Trong này(hay đây) là hai th gi i hoàn toàn t ng ph n Ngoài kia: mùa xuân, th m t i, đ y ni m tr ng, đ y ý nh c, tràn tr ánh sáng, là cu c đ i, tr n gian, là s s ng, hi v ng,
h nh phúc Trong này: ch ng có mùa, không ánh sáng, không tr ng, không nh c, âm u, m m nhân nh, là lãnh cung, là tr i sâu, là đ a ng c, b t h nh Trong này ch v l i đ c Ngoài kia b ng c ao th m lén,
b ng kh c kho i tuy t v ng mà thôi
T m thi p phong c nh c a Hoàng Cúc g i vào l p t c đánh đ ng khát v ng v Ngoài kia trong h n T Thôn V D hi n lên nh m t đ a danh kh i đ u, m t đ a ch c th c a Ngoài kia Nói khác đi, Ngoài kia trong cái gi kh c y đã hi n lên b ng g ng m t V D Thèm v th m V D c ng là thèm khát v v i Ngoài kia, v v i cu c đ i, v i h nh phúc tr n gian Ngh a là trong ý th c sáng t o c a Hàn M c T , V D
v a là m t đ a danh c th v a đ c t ng tr ng hoá [2] Trong v n b n c a thi ph m này, có th th y
t ng quan không gian nh th hai n i ch n: “thôn V ” (Ngoài kia) và “ đây” (Trong này) Hình t ng cái Tôi thi s hi n ra nh m t ng i đang “ đây”, Trong này mà kh c kho i ngóng trông hoài v ng v
“thôn V ”, v Ngoài kia ó là hình nh m t cá th nh nhoi tha thi t v i đ i mà đang ph i lìa b cu c đ i, đang b s ph n b r i bên tr i quên lãng, đang ch i v i trong cô đ n, đang níu đ i, nu i đ i ây thôn V
D ch ng ph i là l i t tình v i th gi i Ngoài kia c a k đang b l u đày Trong này hay sao? Ch ng ph i
l i t tình y càng vô v ng l i càng mãnh li t, càng mãnh li t l i càng thêm vô v ng hay sao?
*
au th ng đã tìm đ n “th điên” nh m t hình th c đ c thù đ i v i Hàn M c T , nh t là giai đo n sau [3] S không quá l i khi nói r ng T đã bu c chúng ta ph i xét l i cái quan ni m h p hòi lâu nay v “điên”
và “th điên” Ta quen th y điên ch nh m t tr ng thái b nh lí mà quên h n r ng còn có điên nh m t tr ng thái sáng t o Có không ít ng i làm th c h c đòi th điên nh ch y theo m t th m t tân kì, nên ch là cách làm ra điên c a nh ng ng i t nh queo Còn điên Hàn M c T là tr ng thái đau th ng bên trong đang chuy n hoá thành sáng t o C m xúc tuy t v ng, oái o m thay, l i tr thành h ng ph n sáng t o M t
h ng ph n c c đi m, thái quá, khi n tâm t xé rào v t ra kh i nh ng l i đi, nh ng biên gi i thông th ng Thi h ng đ n nh m t c n s c, sáng t o nh lên đ ng Chính Hàn c ng t ý th c rõ v tr ng thái này:
“Nàng đánh tôi đau quá, tôi b t ra ti ng khóc, ti ng gào, ti ng rú ( ) Ngh a là tôi y u đu i quá! Tôi b cám
d , tôi ph n l i t t c nh ng gì mà lòng tôi, máu tôi h t s c gi bí m t Và c ng có ngh a là tôi đã m t trí, tôi phát điên ” (T a “Th điên”) Ra đ i nh v y, “Th điên” th ng có nh ng đ c tr ng: a) là ti ng nói c a đau th ng v i nhi u bi u hi n ph n trái nhau; b) ch th nh m t cái Tôi li - h p b t đ nh; c) m t kênh hình nh kì d , kinh d ; d) m ch liên k t siêu lôgic; e) l p ngôn t c c t V i nh ng đ c tr ng y (đ c bi t là
đi m d) đã khi n cho m i bài th khác nào nh ng xao đ ng tâm linh đ c t c kí tr n v n Nh ng v “điên”
Trang 10này hi n ra trong các bài th thành dòng tâm t b t đ nh c tính này không khó nh n ra, n u tác gi vi t
th t do Nh ng nh ng bài đ c vi t thành nh ng kh t ch nh, vuông v c, tròn tr a, thì vi c nh n bi t khó h n nhi u
Có hình dung nh v y m i th y ây thôn V D v n c là “th điên” theo đúng ngh a, dù ch a đ h t m i
đ c tr ng điên Không có nh ng hình nh kì d ma quái, nh ng ti ng kêu kinh d , nh ng ngôn t đây đó đã
là c c t và m ch liên k t toàn bài thì rõ ra là “đ t đo n”, “cóc nh y” [4] M ch th nh m t dòng tâm t
b t đ nh, kh c t vai trò t ch c ch t ch c a lí trí Nhìn t v n b n hình t ng, có th th y thi ph m đ c
d t b ng m t chu i hình nh liên k t v i nhau r t b t đ nh V a m i ngo i c nh (ph n đ u) tho t đã tâm
c nh (ph n sau); hãy còn t i sáng (V n thôn V ) ch t đã âm u (c nh sông tr ng và s ng khói) Nh ng
m ng th ph n trái nhau c dính k t vào nhau ng nh r t thi u tr t t , “vô k lu t” Nh ng nhìn k s th y
đó ch là s chuy n kênh quá mau l t “hàng ch g m” sang “đôi m t m l ” đó thôi Nhìn t m ch c m xúc, c ng th y có nh ng g p khúc, khu t khúc v i nh ng phía ch t sáng ch t t i nh v y Kh đ u: m t
c ao th m kín ng m ng m bên trong l i c t lên nh m t m i m c t bên ngoài, n i hoài ni m v n âm u l i mang g ng m t c a khát khao r c r ; kh hai: m t c mong kh n thi t dâng lên tho t hoá thành m t hoài
v ng ch i v i; kh ba: m t ni m mong ngóng v a ló r ng đã v i hoá thành m t m i hoài nghi.Nhìn t c u trúc không gian, c ng th y bài th có s chuy n ti p không gian r t tinh vi, kín m ch, không d nh n ra Trong ph n sâu c a n i dung, có th th y ba c nh chính: v n xa, thuy n xa, khách đ ng xa Chúng h p thành cái th gi i Ngoài kiađ đ i l p v i đây Nh s đ i l p quái ác gi a cu c đ i và lãnh cung, tr n gian t i đ p và tr i sâu m đ m, s ng và không s ng, g n bó và chia lìa Kh m t còn thôn V Ngoài kia, kh hai r i ph n đ u kh ba n a v n là Ngoài kia, đ n cu i kh th ba thì đã bay v t vào Trong này, đã
“ đây” r i Nó là ch n nào v y? Còn ch n nào khác, ngoài cái n i T đang b c n b nh tàn ác y hành h ?
Ch ng ph i đó là s chuy n ti p l i “cóc nh y” r t đ c thù c a “liên t ng th điên” đó sao? i u đáng nói là: n u l i liên t ng đ t đo n b t đ nh c a “th điên” t o ra s chuy n làn các c nh s c, các mi n không gian m t cách đ t ng t đ n t ng nh phi lí, thì âm đi u t nhiên nhu n nhuy n c a cùng m t m i u hoài, trong cùng m t l i th chia thành các kh vuông v c t ch nh l i đã san l p, ph kín hoàn toàn nh ng quãng
đ t n i, khi n ng i đ c c m c nhiên coi r ng bài th là s n i r ng cùng m t không gian V D , mà không th y r ng đó là s ghép n i r t b t ch t, xu t th n gi a các vùng không gian v n góc bi n chân tr i (“thôn V ” là Ngoài kia, còn “ đây” là Trong này) Theo tài li u đáng tin c y m i đây c a Ph m Xuân Tuy n, trong cu n “ i tìm chân dung Hàn M c T ”, NXB V n h c 1997, thì bài th v n có tên đ y đ là “ đây thôn V D ” B y gi , T đang tuy t giao v i t t c , đ n m t ch n hoang liêu m n Gò B i, cách li hoàn toàn v i bên ngoài đ ch a b nh Theo đó thì, cái n i ch n “ đây s ng khói m nhân nh” l i càng
là s bi u hi n tr c ti p c a ch n “tr i sâu” b t h nh mà T đang b l u đày - “Tôi đang còn đây hay đâu? / Ai đem tôi b d i tr i sâu? / Sao bông ph ng n trong màu huy t / Nh xu ng lòng tôi nh ng gi t châu?” Có hi u nh th ta m i th y l i bi u hi n ph c t p c a “th điên” và tình yêu tuy t v ng đ y u n khúc c a Hàn M c T
Tóm l i, n u m ch “liên t ng điên” t o ra m t v n b n hình t ng có v “đ u Ngô mình S ”, thì dòng tâm
t b t đ nh l i chuy n l u thành m t âm đi u li n h i H qu là: dòng hình nh thì tán l c, nh ng dòng c m xúc l i li n m ch B i th ây thôn V D v n có m t hình thái r t đ c thù c a m t thi ph m “th điên” ó
là phi lôgic b m t nh ng l i nguyên phi n, nguyên đi u b sâu T t c v n khi n cho thi ph m là m t