Sinh lý trẻ Lứa tuổi Tiểu học

Sinh lý trẻ Lứa tuổi Tiểu học là bộ tài liệu hay và rất hữu ích cho các bạn sinh viên và quý bạn đọc quan tâm. Đây là tài liệu hay trong Bộ tài liệu sưu tập gồm nhiều Bài tập THCS, THPT, luyện thi THPT Quốc gia, Giáo án, Luận văn, Khoá luận, Tiểu luận…và nhiều Giáo trình Đại học, cao đẳng của nhiều lĩnh vực: Toán, Lý, Hoá, Sinh…. Đây là nguồn tài liệu quý giá đầy đủ và rất cần thiết đối với các bạn sinh viên, học sinh, quý phụ huynh, quý đồng nghiệp và các giáo sinh tham khảo học tập. Xuất phát từ quá trình tìm tòi, trao đổi tài liệu, chúng tôi nhận thấy rằng để có được tài liệu mình cần và đủ là một điều không dễ, tốn nhiều thời gian, vì vậy, với mong muốn giúp bạn, giúp mình tôi tổng hợp và chuyển tải lên để quý vị tham khảo. Qua đây cũng gởi lời cảm ơn đến tác giả các bài viết liên quan đã tạo điều kiện cho chúng tôi có bộ sưu tập này. Trên tinh thần tôn trọng tác giả, chúng tôi vẫn giữ nguyên bản gốc. Trân trọng. ĐỊA CHỈ DANH MỤC TẠI LIỆU CẦN THAM KHẢO http:123doc.vntrangcanhan348169nguyenductrung.htm hoặc Đường dẫn: google > 123doc > Nguyễn Đức Trung > Tất cả (chọn mục Thành viên)

BÀI M U

1 N i dung bài gi ng

Sinh lý tr l a tu i Ti u h c là môn h c cung c p cho sinh viên nh ng ki n th c

v c u t o và nh ng đ c đi m sinh lý c a tr em v các h c quan bên trong c th tr em; nh ng bi n pháp gi gìn v sinh các h c quan, đ ng th i rèn luy n cho sinh viên

có nh ng k n ng v n d ng nh ng ki n th c đã h c đ h c t t các môn h c: tâm lý

h c, giáo d c h c, T nhiên – Xã h i và ph ng pháp d y h c T nhiên – Xã h i…

Môn h c còn trang b cho sinh viên các ph ng pháp nghiên c u c b n c a sinh lý h c tr em

2 M c tiêu bài gi ng

H c xong h c ph n này sinh viên có đ c:

* V ki n th c

Mô t đ c c u t o và trình bày đ c đ c đi m sinh lý tr em: h th n kinh và

ho t đ ng th n kinh c p cao; ho t đ ng c a các c quan phân tích, các tuy n n i ti t,

h sinh d c, h v n đ ng, h tu n hoàn, h tiêu hóa, h bài ti t và trao đ i ch t

* V k n ng

V n d ng nh ng ki n th c v sinh lý tr em vào vi c tìm hi u và ng d ng các

đ c đi m tâm lý c a tr , vào vi c t ch c d y h c và ph ng pháp giáo d c, vào vi c

d y h c b môn T nhiên – Xã h i và Khoa h c b c Ti u h c

* V thái đ

Coi tr ng h c ph n này vì nó là c s đ h c các môn h c khác (Tâm lý h c, Giáo d c h c, T nhiên – Xã h i), có thái đô khuy n khích t o đi u ki n cho s t ng

tr ng và phát tri n c a tr m t cách h p lý

Ch ng 1 KHÁI QUÁT V SINH LÍ H C TR EM (2 TI T)

M c tiêu:

Sinh viên hi u đ c các khái ni m: quá trình đ ng hóa, d hóa; s th ng nh t gi a

c u t o và ch c ph n; s th ng nh t gi a các c quan trong c th và n m b t đ c các qui lu t t ng tr ng và phát tri n tr em V n d ng nh ng ki n th c trên vào vi c

C th tr em không ph i là m t phép c ng c a các c quan hay t bào riêng l

M i c quan, mô và t bào đ u đ c liên k t v i nhau thành m t kh i th ng nh t trong

S s ng ch gi đ c n u môi tr ng bên ngoài luôn luôn cung c p cho c th oxi và th c n và nh n c a c th nh ng s n ph m phân hu ó là quá trình trao đ i

M t b ph n này nh h ng đ n các b ph n khác Ví d : khi ta lao đ ng, c làm

vi c, tim đ p nhanh h n, nh p th g p h n Sau khi lao đ ng, ta n ngon h n, m hôi ra nhi u h n, n c ti u c ng thay đ i thành ph n

Toàn b c th nh h ng đ n m t b ph n Ví d : hi n t ng đói là nh h ng

c a toàn b c th đ n c quan tiêu hoá

Trong t ng c quan có s ph i h p gi a các thành ph n c u t o v i nhau Ví d :tay co là do s ph i h p gi a hai c nh đ u và tam đ u; đ ng t co dãn đ c là do s

ph i h p c a c phóng x và c đ ng tâm

- S th ng nh t gi a c th v i môi tr ng: khi môi tr ng thay đ i thì c th

c ng ph i có nh ng thay đ i bên trong, nh ng ph n ng cho phù h p v i s thay đ i

c a môi tr ng N u không, c th s không t n t i đ c Kh n ng này c a c th

đ c g i là tính thích nghi, m t đ c tính chung c a sinh h c Ví d : khi tr i l nh, ta

“n i da gà” ó chính là m t s thích nghi c a c th đ i v i th i ti t: các c d ng lông co l i đ gi cho nhi t trong c th đ thoát ra ngoài ó là lo i thích nghi nhanh

ng đ ng v t ki m n ban đêm thì có t bào g y (c a võng m c) phát tri n, còn t

bào nón kém phát tri n L ng h ng c u c a ng i s ng các vùng r o cao nhi u h n

so v i ng i đ ng b ng vì trên đ cao thì không khí ít oxi h n, kh n ng k t h p oxi c a h ng c u kém h n Lo i thích nghi này là lo i thích nghi ch m Tính thích nghi con ng i mang tính ch đ ng, không nh đ ng v t khác: Ta ch ng rét b ng áo

m, lò s i, ch không th đ ng b ng cách “n i da gà”

1.1.1.2 Các quy lu t chung c a s t ng tr ng và phát tri n

S phát tri n c a con ng i là m t quá trình liên t c, di n ra trong su t c cu c

đ i m i m t giai đo n phát tri n c th , c th đ a tr là m t ch nh th hài hoà v i

nh ng đ c đi m v n có đ i v i giai đo n tu i đó

M i m t giai đo n tu i đ u ch a đ ng các v t tích c a giai đo n tr c, nh ng cái

hi n có c a giai đo n này và nh ng m m m ng c a giai đo n sau Nh v y, m i m t

l a tu i là m t h th ng c đ ng đ c đáo, đó v t tích c a giai đo n tr c d n d n b xoá b , cái hi n t i và t ng lai đ c phát tri n, r i cái hi n t i l i tr thành cái quá

kh và m m m ng c a cái t ng lai l i tr thành cái hi n t i, r i nh ng ph m ch t m i

l i đ c sinh, nh ng m m m ng c a cái t ng lai Giáo d c ph i xác đ nh đ c cái

hi n có và d a trên m m m ng c a cái t ng lai mà t ch c vi c d y h c và giáo d c cho th h tr

S phát tri n tr c h t đ c th hi n s t ng tr ng hay l n lên c a c th , c a các c quan riêng l và s t ng c ng các ch c n ng c a chúng

S t ng tr ng c a các c quan khác nhau di n ra không đ ng đ u và không đ ng

c a s v n dài ng i ra).

Cân n ng: gi a chi u cao và cân n ng không có s ph thu c theo m t t l nghiêm ng t nào, nh ng thông th ng trong cùng m t l a tu i thì nh ng tr cao h n có cân n ng l n h n Nh p đ t ng tr ng l n nh t n m đ u c a đ i s ng T i cu i n m

th nh t thì cân n ng đ c t ng lên 3 l n Sau đó cân n ng t ng thêm trung bình m i

n m 2 kg

1.1.1.3.Các giai đo n phát tri n sinh lí theo l a tu i

Có nhi u cách phân lo i các th i kì (giai đo n) phát tri n khác nhau c a c th Cách phân lo i c a A.F Tua, đã đ c s d ng r ng rãi n c ta, nh sau:

Th i kì phát tri n trong b ng m (270 – 280 ngày), g m:

- Giai đo n phôi thai (3 tháng đ u);

- Giai đo n nhau thai nhi (t tháng 4 đ n khi sinh)

Th i kì s sinh (t lúc l t lòng đ n 1 tháng)

Th i kì bú m (nh nhi): kéo dài đ n h t n m đ u

Th i kì r ng s a (12 đ n 60 tháng), g m 2 giai đo n nh :

- Giai đo n nhà tr : 1 – 3 tu i;

- Giai đo n m u giáo: 4 – 6 tu i

Th i kì thi u niên (7 – 15 tu i), g m 2 giai đo n nh :

- Giai đo n h c sinh nh : 7 – 12 tu i;

- Giai đo n h c sinh l n: 12 – 15 tu i

Th i kì d y thì (tu i h c sinh Trung h c Ph thông)

Tr càng nh thì đi u ki n s ng nh h ng càng l n đ n s phát tri n th ch t c a

tr

1.1.1.4 M i quan h gi a sinh lí và tâm lí trong ho t đ ng c a c th

S phát tri n tâm lí c a tr em di n ra trên c s phát tri n gi i ph u – sinh lí c a

nó, đ c bi t là s phát tri n c a h th n kinh và các giác quan Ng i ta th ng nói:

“m t tâm h n lành m nh trong m t c th c ng tráng” là vì v y Ví d : các em bé b

t t não nh thì th ng b thi u n ng trí tu (ch m phát tri n trí tu ); các em b thi u bán

c u đ i não thì không có kh n ng h c nói, h c đi và các v n đ ng có ph i h p khác

S kém phát tri n và ch c n ng suy y u c a tuy n giáp tr ng d n đ n s trì tr c a trí

tu nh h ng thu n l i c a các bi n đ i sinh lí đ n kh n ng làm vi c trí óc đ c th

hi n sau nh ng đ ng tác th d c gi a gi T t c nh ng ví d trên đã nói lên nh h ng

c a s phát tri n c th đ n s phát tri n tâm lí c a tr

M t khác, b n thân s phát tri n tâm lí c ng l i có nh h ng nh t đ nh đ n s phát tri n c th c a tr Ch ng h n, s phát tri n c a ho t đ ng ngôn ng đã làm phát tri n cái tai âm v c a tr ; nh ng luy n t p có đ ng c , có m c đích có th làm t ng tính nh y c m c a các c quan phân tích, ho c ph c h i đ c các ch c n ng đã b phá

hu c a c th Trong m i quan h qua l i gi a s phát tri n c th và s phát tri n tâm

lí c a đ a tr thì s phát tri n c th là ti n đ cho s phát tri n tâm lí

1.1.2 Nhi m v và đánh giá

1.1.2.1 Nhi m v

Nhi m v 1: đ c các thông tin và tài li u tham kh o trên

Nhi m v 2: th o lu n theo nhóm các câu h i:

Th nào là t ng tr ng? Cho ví d

Th nào là phát tri n? Cho ví d

Chúng gi ng và khác nhau nh th nào?

Nhi m v 3: th o lu n câu h i: “có nh ng quy lu t chung nào c a s t ng tr ng

và phát tri n? Cho ví d minh ho ”

1.1.2.2 ánh giá

Câu h i 1: nêu các bi u hi n c a s t ng tr ng

Câu h i 2: nêu các bi u hi n c a s phát tri n

Câu h i 3: có nh ng quy lu t chung nào c a s t ng tr ng và phát tri n

1.2 Phân tích hình v đ rút ra quy lu t v s t ng tr ng và phát tri n

1.2.1 Thông tin

Hình 1.1, 1.2 và 1.3

Hình 1.1 S bi n đ i t l c a thân th theo tu i

Hình 1.2 t ng thêm v chi u dài c a thân th em trai và em gái

Hình 1.3 t ng thêm v cân n ng c a thân th em trai và em gái

1.2.2 Nhi m v và đánh giá

1.2.2.1 Nhi m v

Nhi m v 1: xem k 3 hình 1.1, 1.2 và 1.3

Nhi m v 2: phân tích n i dung, ý ngh a c a 3 hình đó

Nhi m v 3: rút ra k t lu n v quy lu t t ng tr ng và phát tri n v t l gi a các

ph n thân th , v chi u cao và cân n ng c a tr em

1.2.2.2 ánh giá

Câu h i 1: d a vào các quy lu t t ng tr ng và phát tri n, hãy gi i thích t i sao

tr em cu i b c Ti u h c hay “lóng ngóng”, “đ ng đâu v đ y”?

Câu h i 2: c n có thái đ x s ra sao tr c nh ng hành vi, c ch v ng v đó c a

th tr em Tr ng tâm c a giáo trình này là nh ng v n đ có ý ngh a nh t đ i v i ho t

đ ng th c ti n c a ng i giáo viên và nhà giáo d c nói chung

+ Nhi m v nghiên c u c a Sinh lí h c tr em

Sinh lí h c tr em có nh ng nhi m v c b n sau đây:

Cung c p nh ng ki n th c v các đ c đi m gi i ph u và sinh lí c a tr em và thi u niên c n thi t cho công tác c a các nhà giáo d c

Hình thành s hi u bi t bi n ch ng đúng đ n v nh ng quy lu t sinh h c c b n

c a s phát tri n c th tr em và thi u niên

Làm quen v i nh ng c s ph n x có đi u ki n c a các quá trình d y h c và giáo

d c tr em và thi u niên

Làm quen v i các c ch sinh lí c a các quá trình tâm lí ph c t p nh c m giác, tri giác, chú ý, trí nh , t duy nh ng c s sinh lí c a ngôn ng và các ph n ng xúc

c m

Phát tri n ng i giáo viên t ng lai k n ng s d ng các ki n th c v đ c đi m hình thái – ch c n ng c a c th tr em và thi u niên và v sinh lí ho t đ ng th n kinh

c p cao (TKCC) c a chúng khi t ch c ho t đ ng d y h c và giáo d c, khi phân tích các quá trình và hi n t ng s ph m

- u đi m c a ph ng pháp: đ n gi n, không t n kém, l i có th thu th p đ c

nh ng tài li u th c t , phong phú, tr c ti p t đ i s ng và ho t đ ng c a ng i mà ta nghiên c u

- Nh c đi m c a ph ng pháp: ng i nghiên c u không th tr c ti p can thi p vào di n bi n t nhiên c a hi n t ng mà mình nghiên c u, vì v y không th làm thay

đ i, làm t ng nhanh hay ch m l i ho c l p l i m t s l n c n thi t đ i v i nó đ c I.P Pavlov đã vi t: “quan sát thu th p nh ng cái mà thiên nhiên phô bày ra, còn thí nghi m

l y c a thiên nhiên cái ta mu n”

* Ph ng pháp th c nghi m: là ph ng pháp mà nhà nghiên c u có th ch đ ng gây nên hi n t ng mà mình c n nghiên c u, sau khi đã t o ra nh ng đi u ki n c n thi t; đ ng th i có th ch đ ng lo i tr nh ng y u t ng u nhiên, ch đ ng thay đ i, làm nhanh lên hay ch m l i ho c l p l i di n bi n c a hi n t ng đó nhi u l n

Có hai lo i th c nghi m: t nhiên và trong phòng thí nghi m

- Th c nghi m t nhiên đ c ti n hành trong đi u ki n t nhiên, quen thu c

v i ng i đ c nghiên c u nh trong nhà tr , trong l p h c và ng i đ c nghiên c u không bi t r ng mình đang b th c nghi m

- Th c nghi m trong phòng thí nghi m đ c ti n hành trong nh ng phòng thí nghi m đ c bi t, có trang b nh ng ph ng ti n k thu t c n thi t Nó cung c p cho chúng ta nh ng s li u chính xác, tinh vi Song nó c ng có nh c đi m là ng i đ c nghiên c u luôn luôn bi t mình đang b th c nghi m, đi u này có th gây nên h m t

s c ng th ng th n kinh không c n thi t; m t khác, b n thân các đi u ki n th c nghi m

là không bình th ng, là nhân t o

T t c các ph ng pháp nghiên c u c a Sinh lí h c tr em đ c s d ng đ u g n

v i cái g i là ph ng pháp “c t ngang” và “b d c”

Ph ng pháp “c t ngang” c n thi t cho nhà nghiên c u trong vi c xây d ng các

“tiêu chu n theo l a tu i” đ i v i các ch c n ng này khác c a tr em và thi u niên

i u này liên quan đ n vi c nghiên c u các nhóm l n nh ng nghi m th thu c l a tu i

và gi i tính khác nhau và đ n vi c xác l p m c đ phát tri n ch c n ng đi n hình nh t, ngha là trung bình, đ i v i m i nhóm (ví d , xác đ nh t n s nh p đ p c a tim em trai và em gái thu c các nhóm tu i khác nhau)

Ph ng pháp “b d c”, kh c ph c thi u sót c a ph ng pháp “c t ngang” (không

ch n đoán và d báo đ c s phát tri n cá th c a các ch c n ng): nó th c hi n vi c nghiên c u trên cùng nh ng nghi m th nh t đ nh trong quá trình phát tri n cá th c a chúng

Nhi m v 1: đ c k các thông tin trên.

Nhi m v 2: nêu tên các ph ng pháp c b n c a Sinh lí h c tr em Phân tích

u, khuy t đi m c a m i ph ng pháp và đi n vào b ng sau:

Ch ng 2 SINH LÍ H TH N KINH VÀ CÁC C QUAN PHÂN TÍCH C A

TR EM (10 TI T)

M c tiêu:

Tìm hi u đ c đi m c u t o và s phát tri n h th n kinh c a con ng i; ho t đ ng

th n kinh c p cao c a tr em ti u h c; nêu và gi i thích đ c các quy lu t c b n c a

ho t đ ng th n kinh c p cao V n d ng nh ng ki n th c trên vào vi c giáo d c nh ng

đ a tr có nh ng lo i hình th n kinh khác nhau m t cách linh ho t; ti p thu t t h c

ph n tâm lý h c đ i c ng, giáo d c h c

Tìm hi u chung v các c quan phân tích (th giác, thích giác, kh u giác) V n

d ng nh ng ki n th c trên đ d y các bài v phòng b nh môn T nhiên – Xã h i và Khoa h c

2.1 Tìm hi u đ c đi m c u t o và s phát tri n c a h th n kinh con ng i

2.1.1 Thông tin

2.1.1.1 C u t o và ch c ph n c a h th n kinh ng i

H th n kinh c a ng i g m 2 ph n: trung ng và ngo i biên (xem hình 2.1)

H th n kinh trung ng g m: não b và tu s ng

H th n kinh ngo i biên g m các c quan th c m và các dây th n kinh

Dây th n kinh h ng tâm: g m các s i th n kinh d n truy n xung đ ng t c quan th c m v trung ng Dây th n kinh li tâm g m các s i d n truy n xung đ ng

t trung ng đ n các c quan tr l i kích thích Dây th n kinh pha g m c hai lo i s i (li tâm và h ng tâm) Các s i th n kinh c m giác liên h v i các c quan th c m

H th n kinh đ c c u t o t nh ng đ n v c u trúc và ch c n ng c b n là các t bào th n kinh hay n ron Nh kh n ng ti p nh n, x lí và chuy n giao thông tin vô cùng ph c t p c a n ron mà c th có đ c nh ng ph n ng thích h p v i các kích thích tác đ ng vào c th

Não b g m các ph n: hành tu , ti u não, não gi a, não trung gian và bán c u đ i não Bán c u đ i não là b ph n phát tri n nh t, chi m 80% kh i l ng c a não b (xem hình 2.2) Bán c u đ i não g m hai n a ph i và trái B m t bán c u đ i não có nhi u n p nh n, chia bán c u thành các thu và h i não M i bán c u có 3 n p nh n

l n: rãnh Sylvius, rãnh Rolando và rãnh th ng góc Ba rãnh này chia bán c u não thành

4 thu : trán, đ nh, ch m và thái d ng

Hình 2.1 H th n kinh

1 Não b ; 2 T y s ng; 3 H th n kinh ngo i biên

C u t o bên trong c a bán c u đ i não g m có ch t tr ng và ch t xám Ch t tr ng

là các s i th n kinh g m 3 lo i: s i liên h p, s i liên bán c u và s i liên l c Ch t xám

g m các nhân n ron n m bên trong bán c u (nhân d i v ) và v não V não là b

ch c ph n b o đ m nh ng m i liên h đ n gi n nh t c a c th v i th gi i bên ngoài

Tu s ng c a ng i là m t kh i hình tr dài, có màng bao b c n m trong c t s ng N u

c t ngang tu s ng, ta s phân bi t r t rõ ch t xám và ch t tr ng Ch t xám có hình con

b m đang m cánh, hay gi ng hình ch H n m gi a tu s ng, nó có s ng tr c và

s ng sau S ng tr c là n i xu t phát c a r v n đ ng, đ c t o nên b i tr c c a nhi u

t bào th n kinh S ng sau là n i đi vào c a tr c các t bào c m giác, nh ng t bào này

n m trong các h ch gian đ t s ng c a r sau Ch t tr ng bao quanh ch t xám và đ c

t o nên b i vô s nh ng bó s i th n kinh ch y d c theo chi u c t s ng; các bó này t o thành c t tr c, c t bên và c t sau c a não

T tu s ng phát đi 31 đôi dây th n kinh tu M i dây th n kinh tu là do các s i

tr c liên quan đ n r tr c và r sau nh p vào nhau mà thành Ph n tu s ng ng v i

m i đôi dây th n kinh tu g i là đ t tu M i m t dây th n kinh xu t phát t tu s ng

g m các s i dây c m giác và s i dây v n đ ng, chúng đi đ n các c quan khác nhau (c , da, tuy n…) Tu s ng là m t trung khu ph n x quan tr ng, b o đ m cho các c

đ ng máy móc, tr l i các kích thích muôn v

2.1.1.2 Vai trò c a h th n kinh ng i

Nh có h th n kinh nói chung và b ph n trung ng nói riêng – não b và tu

s ng – mà c th ti p nh n đ c t t c m i bi n đ i x y ra trong môi tr ng bên trong

và bên ngoài, và ph n ng l i m t cách tích c c đ i v i nh ng bi n đ i đó, làm thay

đ i quan h c a mình đ i v i chúng

H th n kinh b o đ m ho t đ ng th ng nh t c a các mô và c quan v i nhau, đi u

ch nh s ho t đ ng c a chúng làm cho ho t đ ng c a các c quan thích nghi v i nh ng

đi u ki n luôn thay đ i c a môi tr ng bên ngoài trong t ng th i đi m riêng l c ng

nh trong su t cu c đ i c a c th

Nh có ph n cao c p c a h th n kinh – bán c u đ i não và đ c bi t là v não –

mà con ng i có t duy và tâm lí V não là c s v t ch t c a toàn b ho t đ ng tâm lí

c a con ng i

H th n kinh chính là c quan đi u khi n, đi u hoà và ph i h p các ho t đ ng c a

c th nh là m t kh i th ng nh t

2.1.1.3 S phát tri n c a h th n kinh tr em ti u h c

Cho t i lúc ra đ i, não b c a đ a tr v n ch a đ c phát tri n đ y đ , m c dù có

c u t o và hình thái không khác v i não c a ng i l n là m y Nó có kích th c nh

h n và tr ng l ng kho ng 370 – 392 g Tr ng l ng c a não t ng lên m nh m trong

9 n m đ u tiên T i tháng th 6, tr ng l ng c a não đã t ng g p đôi; t i 3 tu i – t ng

g p ba; lúc 3 tu i thì trung bình là 1300 g – ch kém não ng i l n có 100g mà thôi!

tu i d y thì, tr ng l ng não h u nh không thay đ i Nh ng s th t thì có nh ng bi n

đ i v t bào h c và v ch c n ng r t tinh vi trong t t c các giai đo n phát tri n, bao

g m c tu i d y thì

S phát tri n c a các đ ng d n truy n di n ra r t m nh m , t ng lên theo tu i và

đ c ti p t c đ n 14 – 15 tu i, do đó c u t o t bào c a v não c a tr em 7 tu i v c

b n gi ng v i ng i l n S myelin hóa s i th n kinh là m t giai đo n phát tri n quan

tr ng c a não b , làm cho h ng ph n đ c truy n đi m t cách riêng bi t theo các s i

th n kinh, do đó h ng ph n đi đ n v não m t cách chính xác, có đ nh khu, làm cho

ho t đ ng c a tr hoàn thi n h n G n t i 2 tu i thì quá trình myelin hoá đ c hoàn t t

Ho t đ ng TKCC c a tr phát tri n cùng v i s tr ng thành v hình thái c a não

b Nh ng n m đ u tiên c a tr là giai đo n phát tri n đ c bi t m nh m c a ho t đ ng TKCC C ng trong giai đo n đó, các c quan c m giác và các ph n v não c a c quan phân tích đ c phát tri n H v n đ ng đ c phát tri n v i nh p đ nhanh Cu i cùng,

h th ng tín hi u th hai – ngôn ng c a tr – b t đ u phát tri n

2.1.2 Nhi m v và đánh giá

2.1.2.1 Nhi m v

Nhi m v 1: nêu khái quát c u t o c a h th n kinh ng i (k t h p ch trên tranh

v – hình 2.1)

Nhi m v 2: nêu s phát tri n c a h th n kinh l a tu i tr em ti u h c

Nhi m v 3: th o lu n nhóm v vai trò c a h th n kinh

2.2.1.1 H c thuy t ho t đ ng th n kinh c p cao c a I.P Pavlov

Theo I.P Pavlov, ph n x có đi u ki n là đ n v ch c n ng c a ho t đ ng TKCC,

đ c t o ra trên c s hình thành đ ng liên h th n kinh t m th i gi a các nhóm t bào th n kinh khác nhau c a v não Toàn b h c thuy t đ c xây d ng theo 3 nguyên

Nguyên t c c u trúc: c ch sinh lí c a ph n x có đi u ki n là các đ ng liên h

th n kinh t m th i B n thân các đ ng liên h th n kinh t m th i bao gi c ng do c u trúc nh t đ nh th c hi n, t o thành các m i t ng quan ch c n ng m i trong quá trình phát tri n cá th

Nguyên t c phân tích và t ng h p: trong ho t đ ng th n kinh luôn luôn t n t i hai quá trình – phân tích và t ng h p Quá trình phân tích x y ra ngay t i các c quan th

c m V bán c u đ i não đ m nhi m ch c n ng phân tích và t ng h p cao c p V bán

c u đ i não đi u khi n m i ho t đ ng Các đ ng liên h th n kinh t m th i c ng nh các hi n t ng tâm lí đ c hình thành trên v não

Hai lo i ph n x này có nh ng đ c đi m khác nhau nh sau:

c đi m c a ph n x không đi u

Theo Pavlov, ph n x có đi u ki n đ c thành l p trên c s hình thành m t con

đ ng m i mà qua đó các lu ng xung đ ng th n kinh đ c d ntruy n Ph n x có đi u ki n đ c thi t l p sau khi đã có s đóng l i c a đ ng liên h

th n kinh t m th i gi a hai ph n c a v não i u này đã d n Pavlov đ n s phân bi t

2 c ch ph n x trong h th n kinh trung ng: c ch “d n” đ i v i ph n x không

đi u ki n và c ch “n i” đ i v i ph n x có đi u ki n

Theo quan ni m c a Pavlov, vi c thành l p đ ng liên h th n kinh t m th i ch

có th th c hi n đ c trong tr ng h p trên v não xu t hi n đ ng th i 2 đi m h ng

ph n: m t đi m thu c trung khu nh n kích thích có đi u ki n (vô quan) và m t đi m thu c trung khu c a ph n x không đi u ki n, hay nói chính xác h n là đi m đ i di n trên v não c a trung khu đó

D n d n gi a 2 đi m đó hình thành m t đ ng liên h t m th i Lúc đ u, Pavlov cho r ng đ ng liên h t m th i đ c n i theo m t chi u t đi m h ng ph n y u đ n

đi m h ng ph n m nh Sau này ông k t lu n r ng đ ng liên h t m th i x y ra theo c

2 chi u

* Nh ng đi u ki n đ thành l p ph n x có đi u ki n

b o đ m cho vi c thành l p ph n x có đi u ki n đ c nhanh chóng và lâu

b n, c n chú ý nh ng đi u ki n sau:

Ph i l y m t ph n x không đi u ki n làm c s Trong tr ng h p thành l p

ph n x có đi u ki n c p cao, thì ph n x có đi u ki n m i đ c xây d ng trên c s

m t ph n x có đi u ki n đã có

Ph i có m t s l n k t h p nh t đ nh gi a kích thích có đi u ki n và không đi u

ki n (ho c kích thích có đi u ki n đã có) S l n k t h p này nhi u hay ít là tu theo

t ng tr ng h p và tu theo t ng đ a tr

Kích thích có đi u ki n càng vô quan (ngh a là không liên quan đ n ph n x không đi u ki n ho c có đi u ki n đ c dùng làm c s ) thì càng d thành l p ph n x

có đi u ki n Nh th có ngh a là, v ph ng di n sinh h c, kích thích có đi u ki n

ph i đ c ch n trong nh ng kích thích y u h n kích thích không đi u ki n (ch y u v

c ng đ sinh h c)

Kích thích có đi u ki n ph i tác đ ng tr c hay đ ng th i v i kích thích không

- Ph n x có đi u ki n nhi u c p: ph n x có đi u ki n c p m t là ph n x có

đi u ki n đ c c ng c b ng ph n x không đi u ki n Ph n x có đi u ki n c p hai là

ph n x có đi u ki n đ c c ng c b ng m t ph n x có đi u ki n đã có M t ph n x

có đi u ki n đ c c ng c b ng m t ph n x có đi u ki n c p hai g i là ph n x có

đi u ki n c p ba…C nh th ta có đ c nh ng ph n x có đi u ki n nhi u c p

* c ch ph n x có đi u ki n:

Trong nh ng tình hu ng khác nhau, ph n x có đi u ki n có th b chèn ép hay không xu t hi n ó là hi n t ng c ch ph n x có đi u ki n Có 2 nhóm: c ch ngoài ( c ch không đi u ki n) và c ch trong ( c ch có đi u ki n)

– c ch ngoài

ó là nh ng c ch mà nguyên nhân gây ra nó n m ngoài vòng ph n x b c

ch và có liên h đ n s phát sinh h ng ph n trong m t vòng ph n x khác c ch ngoài còn g i là c ch không đi u ki n Có 2 lo i c ch không đi u ki n:

+ c ch ngo i lai: n u trong khi đang hình thành ph n x có đi u ki n mà x y

ra nh ng kích thích b t ng , thì không nh ng ph n x có đi u ki n m i s không hình thành, mà c ph n x có đi u ki n c c ng b y u đi ho c m t h n: trong v não đã phát sinh hi n t ng c ch , do s xu t hi n c a m t tiêu đi m h ng ph n m i (ph n x

đ nh h ng) Ví d , khi cháu bé đang khóc thì s xu t hi n c a m t v t l có th làm cháu ng ng khóc Pavlov g i lo i c ch này là c ch ngo i lai

+ c ch v t h n: c ch không đi u ki n còn xu t hi n c khi có s t ng

c ng đ ho c s kéo dài th i gian kích thích c a tác nhân có đi u ki n Trong tr ng

h p này, ph n x có đi u ki n s y u đi ho c m t h n Ví d , ti t h c kéo dài thì k t

qu nh ng phút cu i r t h n ch Pavlov g i lo i c ch này là c ch v t h n (v t

gi i h n v c ng đ và th i gian)

– c ch trong

c ch trong là c ch x y ra do nguyên nhân n m ngay trong vòng ph n x b c

ch , t c là có s ng ng c ng c tác nhân kích thích có đi u ki n b ng tác nhân kích thích không đi u ki n c ch trong còn g i là c ch có đi u ki n Có nhi u lo i c

ch có đi u ki n:

+ c ch t t: là lo i c ch do s ng ng c ng c gây nên Ví d , tr h c thu c bài r i mà không c ng c thì s quên d n đi

c ch t t r t quan tr ng: các ph n x có đi u ki n đã thành l p tr c đây, nay

tr nên không thích h p vì hoàn c nh đã thay đ i, nh lo i c ch này s không x y ra

n a, và do đó c th ti t ki m đ c nhi u n ng l ng, tránh đ c các đ ng tác đã tr nên “l c h u” so v i đi u ki n s ng m i

+ c ch ch m: đ thành l p đ ng liên h t m th i, tác nhân kích thích có

đi u ki n ph i tác đ ng tr c hay đ ng th i v i tác nhân kích thích không đi u ki n

Tu th i gian gi a hai kích thích đó mà ph n x có đi u ki n có th x y ra đ ng th i

v i s tác đ ng c a kích thích hay b ch m tr Ph n x s x y ra ch m khi mà kho ng cách th i gian gi a hai kích thích có và không đi u ki n t ng đ i l n

S thành l p ph n x có đi u ki n ch m là k t qu c a s phát tri n c ch trong đây x y ra quá trình phát tri n gi ng nh c ch t t S c ng c t o nên h ng

ph n, h ng ph n này d n d n làm m t c ch , ph n x có đi u ki n l i x y ra

Nh ng ph n x trì hoãn có đi u ki n đ c luy n t p và hoàn thi n theo l a tu i

và có ý ngha to l n đ i v i s hình thành hành vi chính xác, phù h p v i các đi u ki n

s ng

+ c ch phân bi t: m i kích thích bên ngoài dùng đ thành l p ph n x có

đi u ki n lúc đ u đ u mang tính ch t khái quát c tính c a v não có kh n ng khái quát nh ng kích thích có đi u ki n gi ng nhau g i là tính ph c p hay lan r ng

Nh th , giai đo n đ u tiên trong vi c thành l p ph n x có đi u ki n là giai đo n khái quát, ph c p Sau này, n u kích thích có đi u ki n c s đ c th ng xuyên c ng

c , còn kích thích g n gi ng nó không đ c c ng c , thì kích thích này m t d n tác

d ng nh là m t kích thích có đi u ki n c ch làm cho ph n x không x y ra v i kích thích không đ c c ng c g i là c ch phân bi t (ngh a là giúp c th “phân bi t” kích thích đ c c ng c v i kích thích không đ c c ng c )

Vi c hình thành s phân bi t tinh vi tr em x y ra d n d n hình thành s phân bi t tinh vi thì lúc đ u ph i hình thành s phân bi t đ n gi n và d dàng h n N u không chuy n d n d n t các nhi m v d dàng sang các nhi m v khó thì ho t đ ng TKCC c a tr có th b r i lo n

2.2.2 Nhi m v và đánh giá

2.2.2.1 Nhi m v

Nhi m v 1: đ c k các thông tin trên.

Nhi m v 2: th o lu n nhóm: th nào là ho t đ ng TKCC? M i nhóm c đ i di n phát bi u

Nhi m v 3: l p b ng so sánh nh ng đ c đi m khác nhau gi a ph n x có đi u

ki n và ph n x không đi u ki n theo m u sau:

Nh ng đ c đi m c a ph n x không đi u

Nhi m v 5: phân lo i các c ch ph n x có đi u ki n.

2.2.2.2 ánh giá

Hãy gi i thích câu nói c a Wells: “phát minh vô cùng v đ i mà I.P Pavlov đã

th c hi n đ c là tìm th y ph n x có đi u ki n chi c chìa khoá đ hi u đ c các

hi n t ng tâm lí”

2.3 Nêu và gi i thích các quy lu t c b n c a ho t đ ng th n kinh c p cao

2.3.1 Thông tin

2.3.1.1 Các quy lu t c b n trong ho t đ ng th n kinh c p cao

- Toàn b ho t đ ng TKCC đ c xây d ng trên c s s ho t đ ng c a hai quá trình th n kinh c b n là h ng ph n và c ch Chúng ho t đ ng nh th nào, ph i h p

và chuy n hoá l n nhau ra sao, theo nh ng quy lu t nào?

Quy lu t chuy n t h ng ph n sang c ch

Pavlov đã nêu n i dung c a quy lu t này nh sau: “b t c m t kích thích nào kéo dài ít nhi u, khi đã ch m đ n m t đi m nh t đ nh c a bán c u đ i não, dù cho ý ngh a sinh t n c a nó to l n đ n đâu đi n a, và t t nhiên là n u nó ch ng có h u qu gì đ i

v i đ i s ng, n u kích thích y không đi đôi v i nh ng kích thích đ ng th i c a nh ng

đi m khác, thì nh t đ nh s m hay mu n nó s d n đ n tr ng thái bu n ng và đ n gi c

ng ”

Trong cu c s ng h ng ngày, quy lu t này đ c th hi n r t rõ ràng: h c sinh s

bu n ng khi th y gi ng bài đ u đ u, bu n t ; Ti ng ru nhè nh , kéo dài c a bà m s làm cho em bé đi d n vào gi c ng

Quy lu t này có ý ngh a b o v r t l n đ i v i các t ch c th n kinh v não, và

đ i v i toàn b c th

Quá trình chuy n t h ng ph n sang c ch có th di n ra m t cách nhanh chóng,

đ t ng t

Ví d , có nh ng cháu bé v a m i r i còn c i đùa, mà ngay sau đó đã l n ra ng

Nh ng nó c ng có th di n ra m t cách d n d n, qua m t s giai đo n (pha) quá đ ó

là nh ng giai đo n “san b ng”, “trái ng c” hay “c c kì trái ng c” pha (giai đo n)

“san b ng” thì các kích thích m nh hay y u đ u gây ra ph n ng nh nhau; pha “trái

Quy lu t này ch mang tính ch t t ng đ i, ngh a là không đúng trong m i tr ng

h p N u kích thích quá y u (d i ng ng) ho c quá m nh (trên ng ng) thì khi

c ng đ kích thích càng t ng, c ng đ ph n x s càng gi m, vì xu t hi n c ch

v t h n

- Quy lu t lan to và t p trung

Các quá trình h ng ph n và c ch xu t hi n trên v não không d ng l i đi m chúng sinh ra, mà lan r ng ra m i h ng trên v não (s lan to hay khu ch tán) M c

đ lan to ph thu c vào h ng tính c a các tiêu đi m trên v não và vào c ng đ c a kích thích tác đ ng Sau khi đã lan r ng ra xung quanh, chúng l i thu h p d n ph m vi

ho t đ ng, cu i cùng rút v v trí xu t phát – đó là hi n t ng t p trung S lan to và

t p trung c a h ng ph n và c ch trên v não là m t hi n t ng mang tính quy lu t

Ví d , quá trình t bu n ng , ngáp, “díp m t”, ng gà ng g t, r i ng say th t s chính là quá trình lan to c a c ch t m t đi m ban đ u nào đó trên v não ra toàn b

v não Và quá trình ng c l i, t ng đ n th c d y, là quá trình t p trung c a c ch sau khi đã lan r ng kh p v não

- Quy lu t c m ng qua l i

C m ng là kh n ng gây ra quá trình đ i l p xung quanh mình (không gian)

ho c ti p sau mình (th i gian) c a các quá trình th n kinh c b n (h ng ph n và c

ch )

Ví d , m i h c bài mà không nghe th y ng i khác g i – đó là c m ng theo không gian, hay c m ng đ ng th i Nh m m t l i vài phút r i m m t ra, ta s th y các s v t rõ h n đó là c m ng theo th i gian hay c m ng n i ti p

Có 2 lo i c m ng: d ng tính và âm tính C m ng d ng tính là lo i c m ng

xu t hi n do quá trình c ch gây nên, còn c m ng âm tính là lo i c m ng xu t hi n

do quá trình h ng ph n gây nên

S phát tri n c a hi n t ng c m ng càng làm t ng tính tinh vi và chính xác trong vi c thành l p trên v não nh ng đi m kích thích d ng tính ho c âm tính b o

đ m cho m i liên h chính xác nh t gi a c th v i môi tr ng luôn luôn bi n đ i

C m ng âm tính là c ch bên trong c a s hình thành c ch ngo i lai

- Quy lu t ho t đ ng có h th ng c a v não

Trong đi u ki n t nhiên c a đ i s ng, các kích thích không t n t i riêng r

Th ng chúng t o thành m t t h p kích thích đ ng th i ho c n i ti p M i m t s v t

là m t t h p đ ng th i c a nhi u kích thích: th giác, thính giác, xúc giác, kh u giác

Rõ ràng là, đ thích nghi m t cách hoàn thi n v i môi tr ng, não b c n ph i hình thành kh n ng ph n ng l i toàn b nh ng h th ng kích thích, trong khi phân bi t

m t cách chính xác h th ng này v i h th ng khác Cùng v i đi u đó, ph n ng c a

c th đ c thích ng v i nh ng đi u ki n c a môi tr ng bên ngoài c ng không di n

ra m t cách riêng l B t c m t ho t đ ng nào c a con ng i và con v t đ u là nh ng

t h p hay h th ng ho t đ ng c a nhi u ph n ng

Ho t đ ng t ng h p c a v não cho phép h p nh t nh ng kích thích riêng l hay

nh ng ph n ng riêng l thành m t t h p hoàn ch nh, hay thành các h th ng, g i là tính ho t đ ng có h th ng c a v não

M t trong nh ng bi u hi n rõ r t nh t c a quy lu t này là s hình thành các “đ nh hình đ ng l c” (mà ta quen g i là “đ ng hình”) ó là m t h th ng các ph n x có

đi u ki n đ c l p đi l p l i theo m t trình t nh t đ nh và theo m t kho ng cách th i gian xác đ nh trong m t th i gian dài, mà sau đó ch c n m t ph n x đ u x y ra, thì toàn b các ph n x ti p theo s x y ra theo “dây chuy n”, ngh a là m t kích thích có

th đ i di n cho toàn b các kích thích khác đ gây ph n x

H th ng nh ng đ ng liên h th n kinh t m th i đ c hình thành trên v não do

“h ” hay “v t” là con trâu đ ng l i ho c r ngang!

Tuy nhiên, ngôn ng là m t v t kích thích có đi u ki n đ c bi t, ch có con

ng i ây là đi u r t quan tr ng, vì tuy c ng có ph n ng v i ngôn ng , nh ng con

ng i ph n ng khác v i con v t Nhi u ng i l m t ng con v t “hi u” đ c ti ng

ng i S th t không ph i v y, đ i v i con v t, ngôn ng ch là m t âm thanh hay hình

nh c th nh m i hình nh hay âm thanh khác mà thôi, không h n không kém Con

v t ch ph n ng l i v i ngôn ng theo nh ng tính ch t v t lí c a nó (c ng đ âm thanh, âm s c, âm đi u) k t h p v i đi u b c a con ng i, ch không th ph n ng

v i n i dung, khái ni m ch a trong ngôn ng N u ta nói m t cách m n tr n, d u dàng:

“Xéo ngay đi!” thì con chó s m ng r ch y l i

Trái l i, con ng i ph n ng ch y u v i n i dung, khái ni m ch a trong ngôn

ng Ch ng h n, n u thành l p ph n x có đi u ki n ti t n c b t v i t “chanh” m t

em h c sinh l p 2 và m t con v t, thì sau đó khi nghe th y t “chua”, con v t ch có

ph n x đ nh h ng quay v phía có ti ng nói, còn em h c sinh v n ti t n c b t nh lúc nghe th y t “chanh”!

Ngôn ng là tín hi u c a tín hi u: trong ph n x có đi u ki n ti t n c b t v i ánh đèn con chó, ch ng h n, thì ánh đèn (v t c th ) đ i di n cho th c n (v t c th ) Pavlov g i đó là “tín hi u c a s v t”, hay “tín hi u lo t 1” Còn con ng i

ti ng “đèn” đ i di n cho ánh đèn th c, và ánh đèn th c l i đ i di n cho th c n Do đó, Pavlov g i ngôn ng là “tín hi u c a tín hi u” hay “tín hi u lo t 2”

So v i h th ng tín hi u th nh t, h th ng tín hi u th hai có đ c đi m n i b t là

nó có kh n ng tr u t ng hoá và khái quát hoá các s v t, hi n t ng T ng không

ch làm v t đ i di n, làm tín hi u cho m t s v t, hi n t ng mà còn có th thay th cho c m t lo t s v t, hi n t ng t ng t , ho c liên quan m t thi t v i nhau Vì v y,

h th ng tín hi u th hai là c s sinh lí c a t duy con ng i

- M i quan h gi a hai h th ng tín hi u m t và hai

con ng i, hai h th ng tín hi u m t và hai có liên quan ch t ch v i nhau, chúng th ng xuyên tác đ ng qua l i v i nhau, trong đó, h th ng tín hi u th hai

chi m u th H th ng tín hi u th hai đ c xây d ng trên c s h th ng tín hi u th

nh t và nó có nh h ng tr l i v i h th ng tín hi u th nh t

S nh n th c đ y đ hi n th c khách quan ch có th có đ c khi có s tác đ ng qua l i ch t ch gi a hai h th ng tín hi u Vì v y, trong vi c giáo d c các cháu h c sinh nh r t c n k t h p các bài gi ng b ng l i v i các bi u t ng tr c quan

2.3.1.3 c đi m ho t đ ng th n kinh c p cao h c sinh ti u h c

c đi m n i b t c a l a tu i này là các ph n x có đi u ki n d ng tính và âm tính đ u đ c c ng c nhanh chóng; các ph n x đó có đ n đ nh cao đ i v i nh ng tác đ ng bên ngoài, các quá trình th n kinh đ c t p trung nhanh h n

tr 10 – 12 tu i, các ph n x có đi u ki n d ng tính đ i v i nh ng kích thích

đ n gi n hay ph c t p đ u xu t hi n nhanh, th ng tr thành b n v ng ngay l p t c

Nh ng c đ ng th a và không phù h p nào đó c a ph n ng đ u b m t đi Các ph n

x có đi u ki n có đ b n v ng cao đ i v i các kích thích bên ngoài B t đ u d dàng làm l i các ph n x có đi u ki n

nh h ng c m ng khá m nh và s m t đi nhanh chóng c a các h u qu c a các tác nhân gây c ch ch ng t các quá trình th n kinh có kh n ng t p trung nhanh

2.3.1.4 Các ki u ho t đ ng th n kinh c p cao tr em

Trên c s s 3 thu c tính c b n c a các quá trình th n kinh (c ng đ , tính cân

b ng, tính linh ho t), Pavlov đã chia các ki u ho t đ ng TKCC chung cho c ng i và

đ ng v t làm 4 ki u sau:

- Ki u m nh, cân b ng, linh ho t: h ng ph n và c ch đ u m nh, hai quá trình này cân b ng nhau và chuy n hoá l n nhau m t cách linh ho t

- Ki u m nh, cân b ng, không linh ho t: c ng đ c a h ng ph n và c ch đ u

m nh, hai quá trình h ng ph n và c ch cân b ng nhau, nh ng s chuy n hoá gi a chúng không linh ho t

- Ki u m nh, không cân b ng: các quá trình h ng ph n và c ch đ u m nh,

nh ng không cân b ng, h ng ph n chi m u th rõ r t so v i c ch

- Ki u y u: các quá trình h ng ph n và c ch đ u y u, c ch th ng chi m u

th so v i h ng ph n

Gi a các ki u trên còn có nh ng ki u trung gian

Pavlov đã xác đ nh đ c s trùng h p c a các ki u TKCC trên đây v i các ki u khí ch t ng i

Riêng ng i, c n c vào m i quan h gi a hai h th ng tín hi u, Pavlov đã chia

ra 3 ki u th n kinh riêng cho ng i:

- Ki u “bác h c”: h th ng tín hi u th hai chi m u th so v i h th ng tín hi u

th nh t

- Ki u “ngh s ”: h th ng tín hi u th nh t chi m u th so v i h th ng tín hi u

th hai

- Ki u “trung gian”: hai h th ng tín hi u cân b ng nhau a s ng i thu c ki u này.

Riêng tr em, có nh ng cách phân lo i khác

Kraxnôgorxki đã d a trên m i t ng quan gi a h ng tính c a v não và các ph n

d i v não đ chia thành 4 ki u sau:

- Ki u cân b ng, hay trung ng: các quá trình v não và d i v não t ng đ i cân b ng nhau

- Ki u v não: các quá trình v não chi m u th so v i các quá trình d i v não

- Ki u d i v não: các quá trình d i v não chi m u th

Nhi m v 1: đ c k các thông tin trên

Nhi m v 2: nêu n i dung c a các quy lu t c b n c a ho t đ ng TKCC

Nhi m v 3: tìm nh ng ví d trên h c sinh ti u h c minh ho cho t ng quy lu t

Bài t p 1: tìm ví d v nh ng bi u hi n hay hi n t ng tâm lí có c s sinh lí là các quy lu t c b n c a ho t đ ng TKCC.

Bài t p 2: m t ph n b ng t x u khi ch ng ki n m t tai n n ô tô kh ng khi p

M i ng i xung quanh ho ng h t kêu thét, g i bà ta đ bà ta t nh l i song vô hi u Khi bác s c p c u t i, ông ta tr c tiên yêu c u m i ng i yên l ng, r i nói th m v i n n nhân: “Hãy t nh d y đi!” Và ng i ph n đã t nh d y!

Hãy gi i thích c s sinh lí c a hi n t ng trên b ng quy lu t chuy n t h ng

ph n sang c ch (Các giai đo n quá đ t h ng ph n sang c ch )

2.4 Tìm hi u chung v c quan phân tích

2.4.1 Thông tin

Các c quan phân tích

* Khái quát v các c quan phân tích

C quan phân tích là c quan ti p nh n và phân tích các tác nhân kích thích tác

đ ng vào c th gây ra c m giác

C m giác là hình nh c a th gi i khách quan đ c não ph n ánh thông qua c quan phân tích

M t c quan phân tích g m 3 ph n:

Ph n ngo i biên (c quan th c m): ti p nh n tác nhân kích thích và bi n n ng

l ng c a các tác nhân kích thích thành xung đ ng th n kinh

Ph n d n truy n – các s i th n kinh h ng tâm: d n truy n các xung đ ng th n kinh t c quan th c m vào não

Ph n trung ng g m các trung khu c m giác n m v não và các ph n d i v : phân tích các xung đ ng th n kinh, gây ra c m giác

* Các quy lu t chung c a c quan phân tích

Mã hoá thông tin giác quan: m i lo i kích thích cho m t lo i c m giác t ng ng

i u đó ch ng t xung đ ng th n kinh t các giác quan g i v não có nh ng đ c đi m khác nhau, ngh a là xung đ ng th n kinh mang trong nó nh ng m t mã nh t đ nh

S tác đ ng l n nhau gi a các c quan phân tích: khi m t c quan phân tích ho t

đ ng s nh h ng đ n ho t đ ng c a các c quan phân tích khác m t cách đ ng th i hay n i ti p

2.4.1.1.Các c quan phân tích c b n

*C quan phân tích th giác

C u t o: g m m t (c quan th c m), dây th n kinh th giác, não gi a và vùng

m t

- Trong cùng là màng l i ch a các t bào th n kinh và các c quan c m th

th giác ó là nh ng t bào que (130 tri u) và t bào nón (7 tri u) có ch a các s c t

th giác Trong t bào que có ch a rodopxin, trong t bào nón ch a photopxin (Theo Bách khoa toàn th Sinh h c)

- H th ng quang h c g m màng giác, th thu tinh và ch t d ch trong su t

ch a đ y c u m t H th ng này ho t đ ng th ng nh t, có tác d ng h i t ánh sáng đ

t o thành nh trên màng l i Th thu tinh có d ng th u kính l i 2 m t, có kh n ng đàn h i, có vai trò ch y u trong vi c h i t ánh sáng.

Hình 2.4 C u t o c a c u m t ph i b d c.

–C ch c m th ánh sáng

Quá trình c m th ánh sáng x y ra màng l i Ánh sáng t v t ph n chi u vào

m t, qua h th ng quang h c s h i t và t o thành nh màng l i D i tác d ng c a ánh sáng, ch t rodopxin phân gi i thành opxin và retinen

Retinen làm thay đ i đi n th c a t bào que gây ra xung đ ng th n kinh Xung

đ ng đó đ c g i v não và não phân tích cho c m giác Ho t đ ng c a iodopxin c ng

t ng t Retinen đ c t ng h p t vitamin A, nên vitamin A r t c n cho m t

T bào que có đ nh y c m r t cao nên ti p nh n ánh sáng y u T bào nón có đ

nh y c m th p nên ti p nh n ánh sáng m nh và màu s c Có 3 lo i t bào nón ti p nh n

3 màu c b n: đ , l c, tím Còn các màu khác là s pha tr n c a 3 màu này v i các thành ph n và t l khác nhau Tu t ng màu mà thành ph n và t l t bào nón tham gia khác nhau Não c m nh n các lo i xung đ ng, mã hoá, phân tích và t ng h p, t o thành c m giác v hình nh và màu s c

– S đi u ti t c a m t

Mu n nhìn rõ s v t nh ng kho ng cách khác nhau thì m t ph i đi u ti t b ng cách thay đ i đ h i t ánh sáng c a thu tinh th nh s co dãn c a th mi N u kho ng cách t v t đ n m t thích h p thì nh c a v t hi n đúng trên màng l i, nên nhìn rõ v t.

N u v t xa h n thì nh hi n tr c màng l i Mu n nh hi n đúng trên màng

l i thì đ h i t ánh sáng ph i gi m nên th thu tinh x p

N u v t g n h n thì nh hi n sau màng l i Mu n nh hi n đúng trên màng

l i thì đ h i t ánh sáng ph i t ng, nên th thu tinh ph i ph ng thêm lên

Tính đàn h i c a th thu tinh gi m d n theo tu i, nên kh n ng đi u ti t c ng

gi m d n

– Các t t c a m t

Ng i b c n th ch có kh n ng nhìn v t r t g n Nguyên nhân là do c u

m t quá dài ho c th thu tinh quá ph ng Mu n kh c ph c ph i đeo kính lõm hai m t

N u tr em nhìn quá g n, m t th ng xuyên ph i đi u ti t thì th thu tinh ph i luôn luôn ph ng, lâu d n thành t t, gây ra c n th

Ng i vi n th ch có kh n ng nhìn v t khá xa Nguyên nhân là do c u m t quá ng n Mu n kh c ph c ph i dùng kính l i hai m t ng i già, vi n th là do gi m tính đàn h i c a th thu tinh, nên c ng dùng kính l i hai m t

*C quan phân tích thính giác

– C u t o: g m tai, dây th n kinh thính giác và thu thái d ng c a bán c u não Tai g m 3 ph n (hình 2.5; hình 2.6 và hình 2.7):

+ Tai ngoài g m vành tai và ng tai ngoài, có ch c n ng d n sóng âm ng tai ngoài đ c ng n cách v i tai gi a b i màng nh Màng nh r t m ng (0,1 mm), có tính đàn h i cao, có hình ph u, đ nh h ng v phía trong, ti p giáp v i x ng búa

+ Tai gi a: g m khoang tai gi a, h th ng x ng tai (búa, đe, bàn đ p) và vòi eustach thông v i h ng đ đ m b o cân b ng áp l c hai bên màng nh

+ Tai trong, có c u t o ph c t p: mê l x ng bên ngoài, mê l màng bên trong và các dch ch a đ y các xoang.

Tai trong g m b máy ti n đình, ba ng bán khuyên và c nh Trong c nh có c quan Corti làm nhi m v c m th âm thanh C quan Corti g m:

- Màng c s : có kho ng 24.000 s i dài ng n khác nhau (Ch ng ngang t thành

c t i tr c)

- 4 – 5 hàng t bào thính giác v i kho ng 23.500 t bào

- Màng mái, ph trên các t bào thính giác

- H ch corti

Hình 2.5 C u t o c a tai

Hình 2.6 Mê l x ng

Hình 2.7 S đ c u t o tai trong

–C ch c m th âm thanh:

Tai ng i có kh n ng thu nh n âm thanh có t n s 16 – 20.000 Hz

Âm thanh qua màng nh , h th ng x ng tai, vào tai trong làm cho các ch t d ch

c a tai trong dao đ ng, các s i c a màng c s dao đ ng, các t bào thính giác dao

đ ng và ch m vào màng mái S va ch m đã làm thay đ i đi n th màng c a t bào thính giác, làm xu t hi n xung đ ng th n kinh g i v não, gây ra c m giác

S c m th t n s âm thanh ph thu c vào s ho t đ ng c a các nhóm s i khác nhau trên màng c s Ph n g c c a c nh c m th các âm thanh cao và ph n đ nh

c m th các âm thanh th p

S c m th c ng đ âm thanh ph thu c vào s hàng t bào thính giác Các hàng

n m g n màng c nh c m th âm to, các hàng phía trong c nh c m th âm thanh

ch nh cho c th ngay ng n

B máy ti n đình g m 2 b ph n: ti n đình và các ng bán khuyên

Ti n đình ch a đ y n i d ch, trong đó có nh ng h t nh là mu i photpho, g i là

nh th ch hay bình th ch

S thay đ i v trí c a c th , đ c bi t là c a đ u, kéo theo s thay đ i c a bình

th ch n m trên các th quan c a ti n đình Các th quan đó n i li n v i nhánh ti n đình

c a dây th n kinh thính giác S thay đ i v trí c a bình th ch kích thích các th quan, gây h ng ph n các th quan Nh các h ng ph n này mà có s thay đ i ph n x

đ i v i th quan c a nhánh th n kinh ti n đình và do đó, gây ra m t lo t ph n x nh

ph n x thay đ i c ng tính c a các c thân, c , m t, các chi S co các c đó góp ph n vào vi c gi t th c a đ u m t v trí nh t đ nh và vào vi c làm thay đ i v trí

c a toàn thân

Nh ng ng i v a câm v a đi c th ng b h ng b máy ti n đình, nên khi nhào

xu ng n c, h m t kh n ng đ nh h ng trong không gian, do đó th ng b ch t đu i.Trong đi u ki n bình th ng, vi c thi u b máy ti n đình có th b khuy t b ng các giác quan khác

Các ch ng say sóng, chóng m t khi đi tàu bi n, ô tô…là bi u hi n c a s t ng

c ng h ng tính c a c quan ti n đình

2.4.1.2 c đi m phát tri n các c quan phân tích h c sinh ti u h c

Lúc 7 tu i, th tích các vùng v não c a các c quan phân tích v n đ ng t ng

c ng g n b ng 80% so v i th tích ng i l n S t ng tr ng nhanh c a c quan phân tích v n đ ng di n ra lúc 7 và 12 tu i S phân hoá c a vùng v não c a c quan phân tích th giác di n ra đ c bi t nhanh vào lúc 7 – 12 tu i

l a tu i h c sinh ti u h c, các ch c n ng c a các c quan phân tích đ t t i s hoàn thi n rõ r t Lúc 10 tu i, đi m nhìn th y rõ g n nh t n m kho ng cách 7 cm t

m t, và th tích đi u ti t b ng 14 diop M c đ m r ng c a đ ng t trong bóng t i đ t

t i đ l n trung bình ng i l n Thành c a ng tai đ c c t hoá khi t i 10 tu i và s phát tri n c a các c quan thính giác nói chung đ c k t thúc vào lúc 12 tu i Lúc 8 –

10 tu i thì ng ng th i gian c a thính giác là l n nh t

2.4.2 Nhi m v và đánh giá

2.4.2.1 Nhi m v

Nhi m v 1: đ c k các thông tin trên

Nhi m v 2: hãy s đ hoá các thành ph n tham gia vào c quan phân tích