Mối liên quan giữa lao và thuốc lá

Một chuyên đề về lao và thuốc lá. Trong chuyên đề trình bày về dịch tễ học lao và thuốc lá, mối liên quan giữa chúng, các yếu tố gây nhiễu lên mối liên quan này và cơ chế giải thích mối liên quan giữa chúng. Chuyên đề cũng trình bày về các biện pháp điều trị lao kết hợp giảm thiểu tác hại thuốc lá. Tài liệu có giá trị tham khảo tốt với sinh viên và học viên cao học y khoa

Trước đây, mối quan hệ giữa HTL và lao chưa được quan tâm đúng mức Các nhàkhoa học cho rằng các yếu tố khác như nghiện rượu, mật độ dân cư đông đúc, nghèo đói v.v.

là những yếu tố nguy cơ chính gây nhiễm lao và mắc bệnh lao Tuy nhiên, nhiều nghiên cứutrong vòng hai thập kỷ vừa qua đã chứng minh được mối liên quan này Các nghiên cứu đãchỉ ra rằng những người HTL có khả năng nhiễm lao, mắc lao và tử vong do lao cao hơn sovới người không HTL Bên cạnh đó, cơ chế gây lao ở người HTL cũng phần nào được hé

mở khi các nghiên cứu phát hiện khói thuốc làm giảm khả năng hệ thống miễn dịch củangười HTL từ đó làm tăng nguy cơ nhiễm và mắc bệnh lao Mặc dù đã chứng minh đượcmối quan hệ giữa lao và HTL nhưng những bằng chứng khoa học vẫn chưa thể khẳng địnhmột cách chắc chắn bởi vì mối quan hệ này vẫn còn bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác như

sử dụng rượu, nghèo đói, nhiễm HIV v.v Các yếu tố này cùng với yếu tố HTL tạo thành mộtphức hợp tương tác lẫn nhau cùng gây ra tình trạng nhiễm lao và mắc lao ở bệnh nhân

Sự hiểu biết về mối quan hệ giữa lao và HTL ngày nay đã góp phần làm thay đổi cácchiến lược trong phòng chống lao toàn cầu Bên cạnh các chương trình can thiệp vào các yếu

tố như nghèo đói, dinh dưỡng kém, các quốc gia hiện nay đã ban hành nhiều chính sách,chương trình phòng chống HTL trong cộng đồng từ đó giảm thiểu số mắc cũng như số tửvong do lao tại quốc gia đó Đối với thầy thuốc điều trị bệnh lao, việc tìm hiểu, cập nhật cáckiến thức về mối quan hệ giữa lao và thuốc lá cũng hết sức quan trọng vì nó góp phần giúpngười thầy thuốc giáo dục và tư vấn những bệnh nhân lao HTL cách phòng ngừa và điều trịlao một cách hiệu quả hơn thông qua việc từ bỏ thói quen hút thuốc lá có hại cho sức khỏe

2 Dịch tễ học lao và thuốc lá

2.1 Dịch tễ học lao

Hiện nay, theo thống kê của tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tỷ suất lao mắc mới trêntoàn thế giới có xu hướng giảm dần theo thời gian Vào giữa những năm 1990, tỷ suất laomắc mới tăng lên 1,5% nhưng đến giai đoạn 2003 - 2004 thì tỷ suất lao mắc mới giảm xuốngcòn 1% Đến năm 2005 tỷ suất này giữ nguyên và thậm chí giảm xuống tại một số khu vựctrên thế giới Tỷ suất lao mắc mới giảm dần chủ yếu là do đại dịch HIV/AIDS được kiểmsoát tốt tại nhiều quốc gia, đặc biệt tại khu vực hạ Sahara[9]

Mặc dù tỷ suất lao mắc mới có giảm xuống nhưng số ca mắc mới lại tăng lên với tốc

độ khá chậm và thậm chí giảm trong một vài năm gần đây Năm 2005, số lao mắc mới toàncầu ước khoảng 8,8 triệu ca và theo ước tính của WHO đến năm 2015 sẽ có khoảng 10 triệu

ca lao mắc mới[9, 30] Đến năm 2007, số ca lao mắc mới đã là 9,27 triệu ca với 1,75 triệu ca

tử vong và 5% trong số này là các ca lao kháng thuốc Tuy nhiên, số liệu mới nhất trong báocáo lao năm 2012 của WHO ước tính năm 2011 có tổng cộng 9 triệu ca lao mắc mới và 1,4triệu ca lao tử vong[32]

Mọi quốc gia trên thế giới đều bị tác động bởi bệnh lao, tuy nhiên hầu hết các ca laoxảy ra ở Đông Nam Á và khu vực Châu Á Thái Bình Dương (chiếm đến 60% số ca lao toàncầu) Khu vực Châu Phi chiếm 24% số ca lao toàn cầu và là khu vực có tỷ suất ca mắc và tửvong cao nhất

Hiện nay thế giới cũng đang phải đối mặt với tình trạng lao đa kháng thuốc ngày càngtăng cao ở nhiều nơi trên thế giới Có khoảng 420.000 ca lao đa kháng thuốc mỗi năm, trong

đó bao gồm các ca điều trị mới và các ca đã điều trị trước đó Số ca lao kháng thuốc tạiTrung Quốc, Ấn Độ, Nga và Nam Phi chiếm đến 60% số ca lao kháng thuốc toàn cầu Tuynhiên các quốc gia có tỷ lệ bệnh nhân lao đa kháng thuốc cao nhất phải kể đến là các quốcgia ở khu vực Đông Âu và Trung Á Các số liệu thống kê cũng cho thấy tình trạng lao xảy ra

ở người nhiễm HIV cũng tăng cao Có khoảng 10% số ca lao mắc mới là người nhiễm HIV

và 80% số này sống tập trung tại Châu Phi

2.2 Dịch tễ học thuốc lá

Hiện nay, trên toàn thế giới có khoảng 1,3 tỷ người HTL hoặc các sản phẩm khác từthuốc lá, trong đó có trên 900 triệu người HTL sống tại các nước đang phát triển Số hiệnHTL toàn cầu là 29% dân số chung trong đó 47,5% là nam và 10,3% là nữ > 15 tuổi[29]

Thuốc lá là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ hai trên thế giới Thuốc lá có thểgiết chết một nửa số người HTL suốt đời và một nửa số này chết trong độ tuổi từ 35-69 tuổi.Các số liệu thống kê cho thấy cứ 10 đàn ông HTL thì có 1 người tử vong, cứ 6,5 giây thì trênthế giới có 1 người HTL tử vong vì các bệnh liên quan đến thuốc lá Một thống kê số ca tửvong do thuốc lá vào năm 2000 cho thấy các bệnh liên quan đến thuốc lá gây ra khoảng 100triệu ca tử vong trong thế kỷ 20 Nếu xu hướng này vẫn tiếp tục thì sẽ có khoảng 150 triệungười tử vong trong 1/4 đầu của thế kỷ 21 và 300 triệu người tử vong vào nửa đầu thế kỷ 21.Còn theo ước tính của WHO có khoảng 4,9 triệu người tử vong hằng năm do HTL Nếukhông có các biện pháp hạn chế sử dụng thuốc lá thì số tử vong hằng năm sẽ tăng lên 8,3triệu người vào năm 2030, và 80% số này là ở các nước đang phát triển[18]

3 Mối liên quan giữa thuốc lá và lao

Mối liên quan giữa thuốc lá và bệnh lao đã được nghiên cứu từ rất lâu Vào giai đoạnđầu những năm 1900 tại Mỹ những người nhai thuốc lá được khuyến khích nên chuyển sangHTL bởi vì người ta cho rằng việc phun thuốc lá nhai sẽ làm lây truyền vi khuẩn lao Tuynhiên chính sự thay đổi trong cách sử dụng thuốc lá lại dẫn đến nguy cơ nhiễm lao Một sốnghiên cứu trong giai đoạn này tìm hiểu về mối liên quan giữa HTL và bệnh lao đã chỉ rarằng HTL có thể gây ra lao phổi Mặc dù vậy, các nghiên cứu này đều được tiến hành vớithiết kế nghiên cứu đơn giản, kết quả nghiên cứu lại không thể nào loại bỏ được các yếu tốgây nhiễu như uống rượu, nghèo đói… nên kết luận về mối quan hệ giữa HTL và bệnh laokhông nhận được quan tâm nhiều từ cộng đồng khoa học Cho đến cuối những năm 1980,các nhà nghiên cứu mới lại tìm hiểu về mối quan hệ giữa HTL và bệnh lao

Các nghiên cứu trong giai đoạn cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21 phần nào đã chứngminh được sự kết hợp giữa HTL và lao Trong năm 2007, ba nghiên cứu phân tích dữ liệu(meta-analysis) của ba tác giả Slama, Lin và Bates đã hệ thống hóa các nghiên cứu ủng hộcho mối liên quan giữa HTL và bệnh lao Cả ba nghiên cứu này đều rút ra kết luận rằng có

mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa HTL chủ động và nhiễm lao, mắc bệnh lao và tửvong do lao[4, 17, 27]

3.1 Mối liên quan giữa HTL và nhiễm lao

Một yếu tố quan trọng nhất trong việc nghiên cứu bất kỳ mối quan hệ nào giữa mộtbiến số phơi nhiễm và một biến số kết cục chính là phải định nghĩa được một cách chi tiết,

cụ thể biến số phơi nhiễm và biến số kết cục Trong việc tìm hiểu mối liên quan giữa HTL

và bệnh lao, các nhà khoa học đều định nghĩa rõ ràng hai biến số này Để đánh giá tình trạngnhiễm lao (biến số kết cục), tất cả các nghiên cứu đều sử dụng xét nghiệm lẩy da hay còn gọi

là phản ứng tuberculin hoặc phản ứng da Mantoux Căn cứ vào đường kính ban sẩn sau khitiêm tuberculin, người ta có thể xác định được rằng một người có bị nhiễm lao hay không.Đối với người bình thường nếu đường kính ban sẩn ≥ 10 mm thì có nghĩa người đó cho kếtquả dương tính tức nhiễm lao Ở người nhiễm HIV thì đường kính ban sẩn phải ≥ 15 mm thìmới kết luận người đó nhiễm lao Còn ở người đã tiêm BCG thì đường kính ban sẩn chỉ cần

≥ 5 mm là đã có thể xác định người đó nhiễm lao

Để đánh giá mức độ HTL hay mức độ tiếp xúc với khói thuốc lá, các nghiên cứu sửdụng nhiều loại biến số hay chỉ số khác nhau Chỉ số đo lường tiếp xúc thuốc lá thường được

sử dụng là thời gian HTL, số điếu thuốc hút/ngày hoặc năm, số gói thuốc hút/năm, hoặc theohình thái HTL là chủ động hay thụ động

Để kết quả phân tích mang tính giá trị cao, các nghiên cứu thường khử các yếu tố gâynhiễu mối quan hệ giữa phơi nhiễm thuốc lá và nhiễm lao Các yếu tố này bao gồm tuổi,giới, tình trạng sử dụng rượu bia, các biến số kinh tế xã hội học như thu nhập, trình độ họcvấn…

Kết quả của nhiều nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ có ý nghĩa thống kê giữa thờigian HTL và nhiễm lao Cụ thể người HTL > 15 năm có thể có khả năng nhiễm lao cao gấp1,9 – 2,12 lần so với người không HTL hoặc HTL ít hơn 15 năm[7]

Về mức độ HTL, những người HTL với số lượng càng nhiều thì nguy cơ nhiễm laocàng cao Một nghiên cứu cho thấy những người hút 1-5 điếu thuốc/ngày thì khả năng nhiễmlao tăng gấp 2,6 lần, hút 6-10 điếu thuốc/ngày thì khả năng nhiễm lao tăng gấp 2,8 lần và

nếu hút > 10 điếu thuốc/ngày thì khả năng nhiễm lao tăng gấp 3,2 lần nếu so với nhữngngười không HTL[13].

Nếu xét dưới khía cạnh chung là phơi nhiễm với thuốc lá và phản ứng tuberculindương tính, nhiều nghiên cứu cho thấy người HTL sẽ có khả năng cho phản ứng tuberculin

dương tính cao gấp 1,72 - 3,1 lần so với những người không HTL[25] Một nghiên cứu cho

thấy nếu chọn mức dương tính cho test tuberculin là 5 mm thì những người HTL > 6điếu/ngày sẽ có khả năng mắc lao gấp 2,6 lần so với người không HTL (OR = 2,6; KTC95%

= 1,08 – 6,26), nếu chọn mức dương tính cao hơn thì khả năng phát hiện mối quan hệ này sẽrất thấp Tuy nhiên, nghiên cứu vấp phải hạn chế ở chỗ trong trường hợp lấy ngưỡng thấp là5mm, kết quả của test tuberculin có thể sai lệch vì không thể chẩn đoán phân biệt lao với cácloại bệnh khác do vi khuẩn mycobacteria không gây lao tạo nên[21]

Đối với HTL thụ động, đối tượng chịu ảnh hưởng thường là trẻ em hoặc những ngườilớn sống chung nhà hoặc cùng môi trường với người HTL Một nghiên cứu khảo sát mốiquan hệ giữa HTL thụ động ở trẻ em và nhiễm lao cho thấy trẻ em có tiếp xúc với người lớnHTL có mẫu đàm dương tính có khả năng nhiễm lao cao hơn những trẻ tiếp xúc với ngườilớn không HTL có mẫu đàm dương tính

3.2 Mối liên quan giữa HTL và bệnh lao

Để đánh giá tình trạng bệnh lao ở đối tượng khảo sát, hầu hết các nghiên cứu trên thếgiới đều sử dụng kết quả soi AFB trong mẫu đàm hoặc kết quả nuôi cấy BK trong mẫu đàmcủa bệnh nhân

Tương tự trong các nghiên cứu khảo sát mối liên quan giữa HTL và nhiễm lao, để đolường mức độ phơi nhiễm với thuốc lá, các nghiên cứu sử dụng các chỉ số như thời gian hútthuốc, số gói thuốc/năm, hình thái HTL chủ động hay thụ động

Kết quả của các nghiên cứu đã đi đến kết luận rằng những người hút số lượng thuốccàng nhiều thì khả năng chuyển từ nhiễm lao sang các thể lao hoạt tính càng cao Cụ thểnhững người hút nhiều gói/năm có khả năng kết quả soi AFB trong đàm dương tính cao gấp1,01 lần so với những người hút với số lượng ít[5] Những người HTL trong thời gian dài và

số lượng điếu thuốc cao có khả năng cho kết quả soi AFB dương tính và cấy BK dương tínhcao gấp 2,24 lần so với nhóm còn lại[14] Những người hút từ 1-9 điếu/ngày có khả năng

mắc bệnh lao cao gấp 2,67 lần trong khi người hút từ ≥ 20 điếu/ngày có khả năng mắc bệnhlao cao gấp 6,26 lần so với nhóm còn lại Những người HTL > 400 điếu/năm có khả năngmắc bệnh lao gấp 2,17 lần so với nhóm hút ít.

Những trẻ em HTL thụ động có khả năng mắc bệnh lao cao hơn so với những trẻkhông HTL thụ động (OR = 2,7 - 5,39) Tuy nhiên những nghiên cứu trong thập kỷ vừa qualại cho thấy HTL thụ động không có mối kết hợp với bệnh lao Một nghiên cứu chứng minhđược rằng những người HTL thụ động với thời gian tiếp xúc khói thuốc > 3 lần/tuần tại công

sở hay hàng xóm có khả năng mắc lao cao hơn (OR 4,62, KTC95% =1,47-14,51) nhữngngười không HTL thụ động[3] Còn trong nghiên cứu của Tekkel năm 2002 thì những ngườiHTL thụ động ở nhà có khả năng mắc lao cao gấp 2,31 lần so với người không HTL thụđộng, tuy nhiên mối quan hệ này chưa khử được tương tác với yếu tố HTL chủ động nên vẫn

có thể ước lượng lệch mối quan hệ này[28] Còn một nghiên cứu của Tipayamongkholgulcho thấy trẻ em HTL thụ động có khả năng mắc bệnh lao gấp 9,31 lần, tuy nhiên kết quảnghiên cứu có thể bị ảnh hưởng bởi sai lệch gợi nhớ hay không thể quan sát trực tiếp

Những người HTL trên > 30 năm có khả năng mắc lao cao hơn những người HTL ≤

30 năm Một nghiên cứu khác cho kết quả những người HTL > 10 năm cũng có khả năngmắc bệnh lao cao hơn (OR = 2.70, KTC95% = 1,04 - 6,97)[3] Nghiên cứu của Miguez-Burbano năm 2003 lại cho thấy những người HTL > 20 năm thì khả năng bị bệnh lao tănglên gấp 3 lần so với nhóm HTL ≤ 20 năm[20]

Những người cao tuổi HTL có khả năng cho kết quả cấy BK dương tính cao hơn sovới những người cao tuổi không HTL[16] Những người bắt đầu hút vào độ tuổi 15 – 20 tuổicũng mắc bệnh lao cao hơn (OR 3,2, KTC95%: 1,2 – 8,8)

Riêng nghiên cứu của Bates, như đã đề cập ở phần trên là một nghiên cứu phân tích

dữ liệu trong đó khảo sát dữ liệu của 24 nghiên cứu về mối liên quan giữa HTL chủ động vàlao Kết quả nghiên cứu cho thấy, đối với nhiễm lao, nguy cơ tương đối (RR) tính được từcác nghiên cứu là 1,73 (KTC95%: 1,46 – 2,04) còn đối với bệnh lao hoạt tính, RR dao động

từ 2,33 (KTC95%: 1,97 – 2,75) cho đến 2,66 (KTC95%: 2,15 – 3,28) Do đó nghiên cứu nàyrút ra kết luận HTL chính là một yếu tố nguy cơ đối với nhiễm lao và bệnh lao[4]

3.3 Mối liên quan giữa HTL và đặc điểm lâm sàng, theo dõi điều trị các ca lao

Các nghiên cứu tìm hiểu về ảnh hưởng của HTL lên các đặc điểm của bệnh lao và cácvấn đề liên quan đến quản lý ca bệnh như sự chậm trễ trong việc đi khám chẩn đoán hoặcđiều trị, tình trạng âm hóa đàm của bệnh nhân, và mức độ nặng của bệnh Ngoài ra cácnghiên cứu còn khảo sát mối liên quan giữa HTL và bỏ điều trị lao, cũng như tình trạng mắclao kháng thuốc ở bệnh nhân Các nghiên cứu mặc dù cũng chỉ ra được mối liên quan giữaHTL và các đặc điểm nêu trên, nhưng tính giá trị của chúng vẫn chưa có một nghiên cứuphân tích dữ liệu nào kiểm chứng được

Đặc điểm lâm sàng của bệnh lao ở người HTL

Một nghiên cứu của Ngô Thành Bình được tiến hành từ 2009-2012 khảo sát 328 bệnhnhân nam mắc lao phổi chia thành hai nhóm HTL và không HTL Các đặc điểm lâm sàngcủa cả hai nhóm được so sánh trong nghiên cứu này Nghiên cứu cho thấy bệnh nhân namlao phổi HTL có tỷ lệ các triệu chứng lâm sàng lao phổi xảy ra nhiều hơn ở bệnh nhân namlao phổi không HTL Cụ thể là các triệu chứng ho kéo dài, ho ra máu, đau ngực, khó thở, sốt

về chiều và mệt mỏi ở bệnh nhân lao HTL đều cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) so vớibệnh nhân lao không HTL

Nghiên cứu của Trifunovic vào năm 2009 khảo sát mối liên quan giữa HTL và bệnhlao tại Serbia Kết quả cho thấy bệnh nhân HTL có nhiều tổn thương dạng hang hơn so vớibệnh nhân không HTL Bệnh nhân HTL cũng bị suy giảm miễn dịch và có chỉ số BMI cũngthấp hơn so với người không HTL

Nghiên cứu của Chiang tiến hành vào năm 2005 tìm hiểu mối kết hợp giữa HTL vàbệnh lao Kết quả cho thấy người HTL bị lao phổi có các triệu chứng ho, ho ra máu, tổnthương ngực vùng thùy trên, xuất hiện tổn thương hang và lao kê nhiều hơn người khôngHTL nhưng lại ít tổn thương ngoại phổi độc lập so với người không HTL

Nghiên cứu của Altet-Gomez tiến hành vào năm 2005 nhằm mục đích tìm hiểu mốiliên quan giữa HTk và bệnh lao về các đặc điểm lâm sàng và đặc điểm ca bệnh Kết quả chothấy, bệnh nhân HTL có khả năng mắc lao phổi cao hơn, đồng thời có nhiều tổn thươngdạng hang hơn so với người không HTL

Còn trong nghiên cứu của Leung vào năm 2003 tìm hiểu mối liên quan giữa thuốc lá

và lao, mô hình hồi quy đa biến cho thấy HTL là một trong những yếu tố tiên đoán trong môhình dự đoán các triệu chứng của bệnh lao như ho (OR = 1,69), khó thở (OR = 1,84), tổnthương vùng trên phổi (OR = 1,67), tổn thương hang (OR = 1,76), lao kê (OR = 2,77), nuôicấy đàm dương tính (OR = 1,43)[16]

Như vậy, có thể thấy về đặc điểm lâm sàng bệnh nhân lao HTL luôn có những biểuhiện lâm sàng nhiều hơn so với bệnh nhân không HTL, đặc biệt là các tổn thương dạng hantại phổi Ngoài ra bệnh nhân lao HTL thường mắc lao phổi nhiều hơn so với bệnh nhânkhông HTL

Chậm trễ trong điều trị của bệnh nhân lao HTL

Một nghiên cứu của Altet- Gomez được tiến hành vào năm 2005 khảo sát tình trạngchậm trễ của bệnh nhân trong điều trị và chẩn đoán lao với tình trạng HTL nhưng khôngchứng minh được sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa người HTL và không HTL[2]

Tình trạng bỏ trị ở bệnh nhân lao HTL

Đối với mối quan hệ giữa HTL và bỏ điều trị lao, nghiên cứu của Chang được tiếnhành vào năm 2004 cho thấy người HTL có khả năng bỏ điều trị cao gấp 3 lần so với ngườikhông HTL, nhưng nghiên cứu này có điểm hạn chế là không mô tả cách thu thập dữ kiện vềtình trạng HTL của bệnh nhân[6] Nghiên cứu của Salamin năm 2003 tại Nigeria so sánhnhững bệnh nhân lao phổi tuân thủ và không tuân thủ điều trị với các yếu tố liên quan Kếtquả cho thấy giữa HTL và bỏ điều trị lao có mối liên kết có ý nghĩa thống kê với OR = 1,6,tuy nhiên mô hình hồi quy cuối cùng lại không có yếu tố HTL Các tác giả tin rằng chínhnhu cầu xã hội hay nhu cầu của bản thân bệnh nhân có thể dẫn đến việc HTL trở lại và uốngrượu trước khi hoàn tất điều trị Tuy nhiên nghiên cứu không làm rõ là các bệnh nhân ngừnghút thuốc hoặc dừng uống rượu trong quá trình điều trị hay không[23]

Tình trạng âm hóa đàm ở bệnh nhân lao HTL

Đối với mối liên quan giữa tình trạng âm hóa đàm và HTL, Abal và cộng sự tiến hànhmột nghiên cứu khảo sát mối liên quan này và kết quả cho thấy nếu các yếu tố nguy cơ khác

ở bệnh nhân không thay đổi thì việc HTL không ảnh hưởng đến tình trạng âm hóa đàm sớm

ở bệnh nhân Nghiên cứu cũng cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa giữa người HTL và

không HTL về số lượng trực khuẩn, các tổn thương khi chụp phim X –quang, tuy nhiên các

số liệu này lại không được trình bày trong nghiên cứu[1] Nghiên cứu của Leung và cộng sựnăm 2003 được thực hiện với mục đích so sánh mức độ đáp ứng điều trị của 851 ca lao cótình trạng HTL khác nhau (HTL nhiều/ít, HTL chủ động/thụ động) cho kết quả giữa HTL vàtình trạng âm hóa đàm khi soi lam trực tiếp hoặc nuôi cấy không có mối liên quan có ý nghĩathống kê Nghiên cứu của Durban với mục tiêu tìm hiểu khi tiêm M vaccae vào cơ thể bệnhnhân thì hệ thống miễn dịch của bệnh nhân có được tăng cường kích thích, nhờ đó rút ngắnthời gian âm hóa đàm hay không Kết quả nghiên cứu cho thấy tình trạng đã HTL làm chothời gian âm hóa đàm ở bệnh nhân kép dài thêm và mối liên quan này có ý nghĩa thống kê

Đối với mối liên quan giữa HTL và mức độ nặng nhẹ của bệnh lao, Altet-Gomez tiếnhành một nghiên cứu vào năm 2005 trên 13.000 bệnh nhân lao thấy rằng HTL làm tăng cáctổn thương dạng hang (OR = 1,9) và tăng nguy cơ nhập viện ở bệnh nhân lao (OR = 1,8).Các kết quả này đều có ý nghĩa thống kê và đã được hiệu chỉnh theo tuổi, giới, sử dụng rượubia và vị trí tổn thương[2]

Đối với mối liên quan giữa HTL và lao kháng thuốc, nghiên cứu của Barroso khảo sátlao kháng thuốc và tình trạng HTL cho thấy có rượu và HTL tương tác với nhau làm tăngkhả năng mắc lao kháng thuốc ở bệnh nhân Tuy nhiên giá trị của nghiên cứu không cao vìchưa định nghĩa rõ ràng về tình trạng HTL và các thu thập dữ liệu cũng đặt ra nhiều nghivấn Nghiên cứu của Ruddy nghiên cứu các yếu tố nguy cơ lao kháng thuốc tại Nga thì thấyHTL có liên quan đến kháng isoniazid (OR =3,3)[22]

3.4 Mối liên quan giữa HTL và tử vong trong và sau khi điều trị

Đối với mối liên quan này, chỉ có một vài nghiên cứu khảo sát Nghiên cứu củaLeung khảo sát trên người già tại Trung Quốc, Hồng Kông với mục đích tìm hiểu về tử vongsau khi điều trị lao Nghiên cứu cho thấy nam HTL có khả năng tử vong sau khi điều trị gấp4,66 lần so với nữ HTL[16] Nghiên cứu của Altet-Gomez năm 2005 cho thấy có một sựkhác biệt nhỏ có ý nghĩa thống kê ở những người HTL và không HTL về tỷ lệ tử vong khiđiều trị ở bệnh nhân tại Tây Ban Nha[2]

3.5 Mối liên quan giữa HTL và số ca tử vong do lao

Cho đến thời điểm hiện nay đã có nhiều nghiên cứu với quy mô lớn tìm hiểu về mốiliên quan giữa HTL và số tử vong do lao Đa số nghiên cứu đều cho kết quả là HTL ảnhhưởng rất lớn đến số ca tử vong do lao phổi Tuy nhiên, một vấn đề thường hay xảy ra vớicác nghiên cứu này chính là độ chính xác của số liệu tử vong do lao Số ca tử vong do lao,nếu không định nghĩa một cách rõ ràng, cụ thể sẽ dễ nhầm lẫn với các ca tử vong do cácbệnh phổi khác liên quan đến thuốc lá như COPD chẳng hạn Ngoài ra nguồn số liệu về các

ca tử vong chủ yếu là từ các hồ sơ chứng tử, hồ sơ bệnh án và báo cáo của gia đình bệnhnhân thường có thể không chính xác do đó không thể ước lượng đúng số ca tử vong do lao

Mối liên quan giữa HTL và tử vong đã được nghiên cứu từ rất sớm thông qua nghiêncứu nổi tiếng của Doll và Hill về tử vong do HTL ở các bác sĩ tại Anh Nghiên cứu này chothấy nguy cơ tương đối của các ca tử vong do lao phổi ở nhóm HTL cao gấp 2,8 lần so vớinhóm không HTL, trong đó tỷ số nguy cơ (RR) ở những người HTL > 25 điếu/ngày là 5

Nghiên cứu của Gajalakshmi và cộng sự so sánh những người đàn ông HTL chết vìbệnh Kết quả cho thấy người HTL có khả năng chết do lao cao gấp 4 lần so với ngườikhông hút và 1/3 số ca tử vong ở người HTL liên quan đến bệnh đường hô hấp Các tác giảcho rằng HTL có mối liên quan chặt chẽ đến số mắc bệnh lao chứ không phải số tử vong dolao[11]

Nghiên cứu của Lam và cộng sự về các ca tử vong do mọi nguyên nhân có kết hợpvới HTL hay không ở các dân tộc Trung Quốc Kết quả cho thấy ở đàn ông từ 35 – 69 tuổithì khả năng tử vong do lao cao gấp 2,52 lần còn ở đàn ông từ 70 tuổi trở lên thì gấp 1,63lần[15]

Nghiên cứu của Liu là một nghiên cứu hồi cứu về mối liên quan giữa HTL và tử vong

ở đối tượng tuổi từ 35 – 69 tuổi tại Trung Quốc Kết quả cho thấy nếu HTL ở độ tuổi càngnhỏ và số lượng điếu thuốc càng nhiều thì nguy cơ tử vong do lao càng cao

Nghiên cứu của Sita điều tra tiền sử HTL 5 năm trước khi xảy ra tử vong của các đốitượng được khảo sát trong nghiên cứu Kết quả cho thấy những người HTL có khả năng tửvong do lao cao gấp 1,6 lần và tử vong do ung thư phổi cao gấp 4,79 lần so với người khôngHTL[26]