Kinh nghiệm sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học môn Công nghệ 8 góp phần đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh ở trường THCS

Bản thân tôi những năm học gần đây tôi đã từng bước nghiên cứu và sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học môn công nghệ nói chung và môn công nghệ khối 8 nói riêng kết quả thu được cũng rất khả quan, học sinh đã chủ động tiếp thu kiến thức hơn, nhớ được kiến thức nhanh hơn và lâu quên hơn vì vậy tôi mạnh dạn xin được trình bày “Kinh nghiệm sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học môn Công nghệ 8 góp phần đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh ở trường THCS Nga Trường huyện Nga Sơn”

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6

2.3.1 Sử dụng sơ đồ tư duy vào việc hình thành kiến thức mới

2.3.2 Sử dụng bản đồ tư duy trong hệ thống hóa kiến thức sau

2.3.3 Sử dụng bản đồ tư duy trong kiểm tra đánh giá 15

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động

giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 17

1 Mở đầu.

- Lí do chọn đề tài

Bước vào giai đoạn mới của cách mạng, giai đoạn đẩy mạnh sự nghiệp côngnghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, để đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc tế, đòi hỏi sựnghiệp giáo dục Việt Nam cũng ngày càng phát triển Để phát triển giáo dục trướchết phải nâng cao chất lượng giáo dục, trong đó đổi mới phương pháp dạy vàphương pháp học là một trong những con đường quan trọng và công cụ thiết yếu.Bên cạnh các phương pháp dạy học truyền thống được sử dụng ở các nhà trườngtrung học cơ sở , có nhiều trường đã và đang kết hợp sử dụng các phương pháp dạyhọc tích cực

Môn Công nghệ là một trong những môn học quan trọng trong hệ thống kiếnthức của học sinh THCS, và là môn học đặc thù có thể sử dụng kết hợp các phươngpháp để nâng cao chất lượng dạy của giáo viên và chất lượng học của học sinh.Những năm qua, thực hiện chỉ đạo của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh ThanhHóa, đội ngũ giáo viên Trường THCS Nga Trường Huyện Nga Sơn đã từngbước áp dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ tư duy (mind map) vào một sốmôn như Công nghệ, Sinh học, Vật lý, Hóa học , và đã thu được những kếtquả khả quan Nhưng vấn đề đặt ra là làm sao giúp học sinh đang quen vớicách dạy học theo phương pháp truyền thống, chuyển sang học theo phương

hay bản đồ tư duy (Mind Map) là một phương pháp học tập hiệu quả, tíchcực, hiện đại và nhiều lí thú Nhưng làm thế nào để sử dụng sơ đồ tư duy mộtcách có hiệu quả trong từng tiết dạy, từng kiểu bài, đặc biệt là đối với bộ mônCông nghệ đó là vấn đề mà nhiều giáo viên gặp phải khi đưa sơ đồ tư duy vàogiảng dạy Bản thân tôi những năm học gần đây tôi đã từng bước nghiên cứu

và sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học môn công nghệ nói chung và môn côngnghệ khối 8 nói riêng kết quả thu được cũng rất khả quan, học sinh đã chủđộng tiếp thu kiến thức hơn, nhớ được kiến thức nhanh hơn và lâu quên hơn

vì vậy tôi mạnh dạn xin được trình bày “Kinh nghiệm sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học môn Công nghệ 8 góp phần đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh ở trường THCS Nga Trường huyện Nga

Sơn” để từ đó tôi muốn đưa ra những ý kiến, kinh nghiệm của cá nhân mình,

trong thời gian vừa qua để cùng các bạn đồng nghiệp thảo luận tìm ra nhữnggiải pháp tốt nhất cho những tiết dạy của mình và các hoạt động ngoại khóa

- Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề xuất nội dung biện pháp sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) vào dạy

học môn công nghệ 8, góp phần đổi mới phương pháp dạy học truyền thống sangphương pháp dạy học tích cực, nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinhvào dạy và học môn Công nghệ 8 ở trường THCS Nga Trường Huyện NgaSơn

- Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy, học môn Công nghệ 8 bằng sơ đồ tư duy của Trường THCS

Nga Trường, Huyện Nga Sơn

- Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam; sáng kiến được nghiên cứu và vậndụng các phương pháp sau:

- Phương pháp hệ thống - cấu trúc: được sử dụng trong quá trình hệ thống hóakiến thức các tác phẩm và thể hiện bằng SĐTD

- Phương pháp thực nghiệm: Được sử dụng trong quá trình áp dụng đề tài đốivới các lớp được chọn làm đối tượng thực nghiệm

- Phương pháp so sánh: Được sử dụng trong quá trình so sánh đối chiếu kếtquả bài kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

- Phương pháp phân tích - tổng hợp: Được sử dụng trong quá trình khảo sát,phân tích kết quả thực nghiệm và tổng hợp kết quả thực nghiệm

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng một ýtưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức… bằng cách kết hợpviệc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duytích cực Tác giả của SĐTD là Tony Buzan, ông là người đã thúc đẩy làn sóngcách mạng học tập bùng nổ tại nhiều nước trên thế giới và khu vực, trong đó

có Việt Nam Có thể nói, SĐTD là con đường dẫn học sinh đến với phươngpháp “học cách học”

Ở Việt Nam, từ năm 2010, phương pháp dạy học tích cực bằng SĐTD đãđược triển khai thí điểm tại 355 trường trên toàn quốc Trong dịp hè 2011, đểchuẩn bị các điều kiện cần thiết cho việc tiến hành giảm tải nội dung dạy học

ở các nhà trường bậc phổ thông từ năm học 2011 -2012, phương pháp dạy họcbằng SĐTD là 1 trong 5 chuyên đề dạy học tích cực đã được tập huấn chohơn 4.000 giáo viên cốt cán bậc THCS cả nước Đây là một trong nhữngphương án nhận được nhiều sự ủng hộ của học sinh cũng như cán bộ trongngành giáo dục, đặc biệt là đội ngũ giáo viên

Tuy nhiên, việc chuyển đổi các dòng chữ dài và đơn điệu trong sách giáokhoa thành các bài học với những hình vẽ, đường cong sinh động và dễ hiểu

không phải là vấn đề dễ dàng đối với giáo viên và học sinh hiện nay Việcthay đổi cách nghĩ, cách học đối với các em học sinh nông thôn, những họcsinh cá biệt, hay các lớp học mà học sinh có mặt bằng nhận thức không đồngđều, lại càng khó khăn và phức tạp hơn Bởi vì, từ lâu các em đã quen vớiviệc chỉ cần ghi chép các nội dung mà thầy, cô truyền đạt, khi về nhà chỉ cầnhọc thuộc lòng bài cũ, không cần hiểu sâu hay áp dụng vào thực tế, tất cảnhững điều đó đã ăn mòn trong cách học của các em bấy lâu nay, do vậy, việcvận dụng phương pháp SĐTD lại càng trở nên nan giải đối với giáo viên

Từ những vấn đề lý luận nêu trên, có thể khẳng định SĐTD là một công

cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập Bằng phương pháp này, giáo viên vàhọc sinh có thể trình bày ý tưởng và nội dung bài học một cách rõ ràng, sángtạo, thông tin được tóm tắt cô động, đưa ra được nhiều ý tưởng mới… Trong

đó, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, tổ chức, nhận xét, bổ sung và đánh giátrong tiết học; học sinh không phải ghi chép nhiều, thời gian của tiết học đượcdùng để thảo luận nghiên cứu và báo cáo; đồng thời học sinh được rèn luyệnnhiều kỹ năng, tự tin viết và báo cáo trước tập thể, qua đó giúp các em vượtqua rào cản tự ti và dám thể hiện chính bản thân mình trước thầy, cô và các bạntrong lớp…

Trong bối cảnh và thực trạng như vậy, là một giáo viên có hơn mười nămthâm niên giảng dạy học sinh THCS, đã từng thử nghiệm phương pháp dạyhọc theo SĐTD, tôi nhận thấy việc đưa ra những giải pháp nhằm giúp thầy vàtrò chuyển đổi cách học từ phương pháp cũ sang phương pháp mới tích cực,phối hợp các phương pháp dạy học tích cực với nhau để tạo hiệu quả caotrong tiết học là rất cần thiết

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm ở Trường THCS Nga Trường Huyện Nga Sơn

Học sinh của Trường đa số là con em nông thôn nên rất ngoan ngoãn biếtnghe lời và chịu khó học tập Bản thân tôi là giáo viên người địa phương nênviệc tìm hiểu hoàn cảnh, nắm bắt được khả năng tiếp thu bài của học sinhcũng như phát hiện ra những học sinh có năng khiếu rất thuận tiện Bên cạnh

đó Ban Giám hiệu luôn quan tâm, chỉ đạo kịp thời nên giáo viên có những ýtưởng mới hay những biện pháp dạy học mới mang tính sáng tạo sẽ được ủng

hộ và triển khai vào thực tế

* Khó khăn:

Bên cạnh những thuận lợi nói trên, khi thực hiện sáng kiến kinh nghiệmnày tôi cũng gặp không ít những khó khăn ví dụ như phòng thí nghiệm và đồdùng dạy học của môn Công nghệ còn thiếu thốn; học sinh là con em nôngthôn, hay một số học sinh cá biệt; mặt bằng kiến thức không đồng đều, các emquen với lối học thụ động, một số gia đình Bố mẹ đi làm ăn xa, đi làm công

ty nên việc quan tâm tới con cái chưa được thường xuyên… Chính những khókhăn trên đã khiến tôi luôn mong muốn tìm ra biện pháp tốt nhất để giúp các

em bù lấp những khoảng trống kiến thức ở lớp dưới, hỗ trợ để các em tiếp thutốt chương trình đang học, từng bước nâng cao chất lượng đào tạo củaTrường

Hiện nay trong thực tế, sơ đồ tư duy đã được đưa vào giảng dạy nhưngchưa thường xuyên hoặc có sử dụng cũng chỉ là việc trình chiếu của giáo viênhọc sinh chưa có kĩ năng vẽ và trình bày kiến thức dưới dạng sơ đồ tư duy dẫnđến việc nhiều học sinh học tập một cách thụ động, đơn thuần là chỉ nhớ kiếnthức một cách máy móc mà không rèn luyện kỹ năng tư duy hay thuyết trình.Với cách học truyền thống đã khiến tư duy của nhiều học sinh đi vào lối mòn,học sinh chỉ ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng… với cách ghichép này chúng ta không kích thích được sự phát triển của trí não, điều đó làmcho một số học sinh tuy học tập rất chăm chỉ nhưng sự tiếp thu vẫn hạn chế,thụ động Học sinh học bài nào biết bài đó, cô lập nội dung của các môn màchưa nhận thấy sự liên hệ của kiến thức vì thế chưa phát triển được tư duy logic

và tư duy hệ thống, việc vận dụng kiến thức vào các bài học tiếp theo và ứngdụng trong thực tiễn còn rất hạn chế Các em không nắm bắt được kiến thứctrọng tâm, mối liên kết của chúng, bài học trở nên đơn điệu, khó nhớ kiến thức,không kích thích được tính sáng tạo, tích cực học tập của cá nhân và tập thể Vìthế cuối tiết học tôi đặt câu hỏi để kiểm tra xem các em có ghi nhớ được gìkhông Câu trả lời là hầu hết các em không thể nhớ được nội dung và hệthống hóa được kiến thức của bài Qua một số bài kiểm tra tôi cũng nhận rađược thực trang chung là làm bài kiểm tra cũng hay bị thiếu hoặc sót nộidung

Đầu năm học 2014-2015 tôi đã thử nghiệm ở hai lớp 8A, 8B bằng haiphương pháp khác nhau Sử dụng phương pháp truyền thống ở lớp 8A, sửdụng sơ đồ tư duy ở lớp 8B cho bài “ Bản vẽ chi tiết” môn Công nghệ 8 Sau

đó tôi đặt câu hỏi củng cố bài:

Em hãy cho biết nội dung của bản vẽ chi tiết? Trình tự đọc bản vẽ chitiết?

Kết quả đạt được như sau:

Lớp

Trả lời đầy

đủ kiến thức

Trả lời đượcnội dungchính

Đến hết năm học 2014-2015 kết quả học tập của hai lớp có sự khác biệt rõ rệt.

Từ thực tế trên tôi đã phần nào thấy được sự cần thiết của việc áp dụng

sơ đồ tư duy vào dạy học môn công nghệ 8 để giúp các em nâng cao trình độnhận thức, tiếp thu bài học nhanh, nhớ kiến thức được lâu hơn, phát huy tínhsáng tạo, khả năng tư duy và tích cực học tập Tôi đã nghiên cứu, áp dụng vàmạnh dạn đưa ra biện pháp sử dụng SĐTD trong môn Công nghệ khối lớp 8bằng các giải pháp thiết thực nhất cho từng kiểu bài để thực hiện như sau:

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Sử dụng sơ đồ tư duy vào việc hình thành kiến thức mới trong dạy học công nghệ khối lớp 8

Để giúp học sinh đạt được kết quả cao trong việc hình thành kiến thứcmới bằng sơ đồ tư duy chúng ta cần phải dẫn dắt học sinh làm quen dần theomức độ từ dễ đến khó bằng một số hình thức tổ chức như sau:

a Giáo viên cùng học sinh khai thác nội dung bài học mới bằng Sơ đồ tư duy:

chìa khóa

Để áp dụng được phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy giáo viên cần có tiếtngoại khóa hoặc phụ đạo để giúp các em hiểu khái niệm sơ đồ tư duy là gì, bài

phỏng vấn với tác giả của sơ đồ tư duy, các hình ảnh thực tế, thông qua hoạtđộng này giúp các em say mê hứng thú trong việc tiếp cận với phương pháphọc mới

+ Giáo viên cho học sinh tập “ Đọc hiểu” và tự vẽ sau từng bài học.

giới thiệu về SĐTD giáo viên nên hướng dẫn học sinh cách phân tích nộidung bài học và thể hiện nó bằng SĐTD thông qua một số tiết học có thể bằnghình thức vẽ trực tiếp hoặc sử dụng giáo án powerpoint để tiết kiệm thời gian.Với cách này giáo viên vẽ SĐTD ở trung tâm bảng – là nội dung chínhcủa bài học sau đó giới thiệu các nội dung tiếp theo của bài học qua các nhánhcấp 1, cấp 2, cấp 3… kết hợp phương pháp đàm thoại, vấn đáp gợi mở, thuyếttrình của giáo viên và học sinh hoàn thiện dần SĐTD Cuối cùng khi sơ đồhoàn thiện chính là nội dung bài học mà học sinh cần phải nắm được.

Ví dụ: Khi dạy bài “Hình chiếu” theo các bước như sau:

+ Bước 1: Giáo viên đặt vấn đề vào bài và vẽ (hoặc trình chiếu) chủ đềtrung tâm của bài học “ Hình chiều”

+ Bước 2: Giáo viên đặt câu hỏi để học sinh tự tìm hiểu những nội dungchính của bài ( nhánh cấp 1)

Qua việc nghiên cứu trước bài mới ở nhà em hãy cho biết bài này gồmnhững nội dung chính nào? (Khái niệm về hình chiếu, Các phép chiếu, Cáchình chiếu vuông góc, Vị trí các hình chiếu) Sau đó giáo viên khẳng định đóchính là các nhánh cấp 1 của sơ đồ tư duy và vẽ từng nội dung ứng với cácnhánh bằng các màu phấn khác nhau

+ Bước 3: Giáo viên dẫn dắt học sinh cùng nghiên cứu nội dung bài họcbằng cách phối hợp các phương pháp khác như đàm thoại, vấn đáp, thuyết

trình…từ đó hoàn thành tiếp các nhánh cấp 2, cấp 3 của từng nội dung bàihọc.

Như vậy qua việc làm này học sinh vừa hoàn thành việc nghiên cứu nộidung bài học vừa nhẹ nhàng tiếp cận và học cánh vẽ sơ đồ tư duy

Giáo viên cần chú ý cho học sinh kỹ năng ghi chép trên sơ đồ tư duy đólà: Dùng từ khóa và ý chính; Viết cụm từ, không viết thành câu; Dùng các từviết tắt Có tiêu đề Đánh số các ý; Liên kết ý nên dùng nét đứt, mũi tên, số,màu sắc; Ghi chép nguồn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng; Sử dụngmàu sắc để ghi

Những tiết tiếp theo tập cho các em tự vẽ bằng cách cho key words- tênchủ đề hoặc một hình ảnh, hình vẽ của chủ đề chính vào vị trí trung tâm rồiđặt các câu hỏi gợi ý để các em tiếp tục vẽ ra các nhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3,…vào một trang giấy Có thể vẽ chung trên một cuốn vở hoặc để thành các tranggiấy rời, rồi kẹp thành một tập Mỗi bài học được vẽ kiến thức trọng tâm trênmột trang giấy giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần, chỉ cần rút tờ

sơ đồ tư duy của bài đó ra là các em nhanh chóng ôn lại kiến thức một cách dễdàng

Ví dụ: Sau khi học chương I – Công nghệ 8 “ Bản vẽ các khối hình học”,

mỗi em đã có một tập BĐTD: Bản vẽ các khối đa diện, Bản vẽ các khối trònxoay, …

Bản vẽ các khối đa diện

Bản vẽ các khối tròn xoay

b- Phối hợp hoạt động nhóm, thảo luận, báo cáo của cá nhân trong dạy,

học môn công nghệ 8

Sau khi các em đã hình thành được khả năng tự vẽ sơ đồ tư duy chúng ta

sẽ sử dụng sơ đồ tư duy để tìm chiến lược giải quyết một vấn đề bằng phươngpháp hoạt động nhóm theo các bước tiến hành như sau:

+ Đánh giá tình tình cụ thể của đối tượng dạy để phân nhóm

Trước tiên cần kiểm tra học lực và kết quả môn Công nghệ của học sinhthông qua bảng điểm của những năm học trước, tiếp theo giáo viên đưa ranhững câu hỏi có cấp độ khó nâng cao dần để chọn lọc và đánh giá đúng thựcchất của học sinh

Sau đó giáo viên tiến hành phân nhóm để các em hoạt động cố định trongcác tiết học Thông thường với sĩ số học sinh trung bình của trường tôi là 25học sinh/lớp, tôi chia mỗi lớp thành 5 nhóm, trong đó có cả học sinh giỏi, khá,trung bình và yếu xen lẫn nhau Kết quả hoạt động của mỗi thành viên chính

là kết quả hoạt động chung của cả nhóm Trong đó thành viên nào của nhóm

sẽ báo cáo không được biết trước để tránh trường hợp ỷ lại

Việc chia nhóm ngay từ những ngày đầu rất quan trọng vì nó sẽ ảnhhưởng tới kết quả hoạt động và điểm số của các em sau này

+ Tiến trình phối hợp hoạt động nhóm, thảo luận, báo cáo của cá nhân trong việc sử dụng sơ đồ tư duy

*Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:

Đối với giáo viên: soạn bài và thiết kế bài học theo SĐTD Dựa vào nội

dung bài mới để đưa ra hệ thống câu hỏi Phần câu hỏi này có thể được ghichép sẵn trên bảng phụ hoặc viết lên bảng Chuẩn bị một số đồ dùng dạy họcnhư tranh ảnh, sơ đồ, ảnh động, máy chiếu… với nội dung tương ứng để minh

họa cho kiến thức được thể hiện trên SĐTD bởi vì khi sử dụng SĐTD, sẽkhông đủ diện tích bảng để học sinh vẽ hay lồng ghép tranh ảnh vào sơ đồ.Chuẩn bị danh sách học sinh và đối tượng học sinh nào giáo viên muốn đánhgiá trong buổi học hôm đó.

Muốn việc tổ chức hoạt động nhóm không bị mất thời gian và gây ồn khihọc sinh quay lại với nhau để thảo luận sau đó lại trở về vị trí thì điều cầnthiết là phải bố trí không gian lớp học phù hợp cho nên tôi thường bố trí theohình chữ U để các nhóm thuận tiện trong các hoạt động

Đối với học sinh: Toàn bộ học sinh đã được hướng dẫn thiết kế SĐTD sẽ

chuẩn bị bài mới ở nhà bằng cách tự thiết kế sơ đồ theo ý tưởng của mình.Bên cạnh đó các em chuẩn bị thêm một số hình ảnh có liên quan tới bài học,giải thích các hình vẽ và sơ đồ có trong nội dung bài mới Lớp học phải cóphấn màu và nơi treo tranh, bảng phụ

*Tiến trình bài mới:

Ví dụ khi dạy – học bài “ Vật liệu cơ khí”.

Bước 1: Giáo viên kiểm tra công tác chuẩn bị ở nhà của học sinh

Giáo viên dành khoảng 5 phút để kiểm tra việc chuẩn bị sơ đồ ở nhà củahọc sinh Khoảng thời gian này tương ứng với việc kiểm tra bài cũ theo cáchdạy truyền thống Giáo viên chọn ra những bài làm đạt chất lượng tốt về hìnhthức, có tính sáng tạo cao và một số bài làm sơ sài, có tính chống đối Sau đóphân tích những điểm được và chưa được của công việc chuẩn bị bài của họcsinh, khuyến khích các em đã chuẩn bị tốt bằng những lời khen, chỉ ra cácđiểm mạnh mà các em này đã làm được Bên cạnh đó nhắc nhở các em chưatích cực, chỉ ra các điểm tồn tại của học sinh bằng những câu nhận xét hàihước, tránh làm các em cảm thấy bị tổn thương vì khả năng vẽ, phối màu, tổchức và thiết kế bài học cần có năng khiếu và thời gian làm quen làm Quahoạt động kiểm tra bài soạn ở nhà giáo viên sẽ khởi động tiết học, gây hứngthú cho học sinh ngay khi mới vào giờ học