QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH GIỮA CÁC MẶT ĐỐI LẬP

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập gọi tắt là quy luật mâu thuẫn là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng.. Trong mâu thuẫn biện chứng, các mặt đối lập của m

QUY LUẬT MÂU THUẪN

Triết học Mác ra đời, với phép biện chứng duy vật, đã trở thành phương pháp luận khoa học cho nhận thức và cải tạo thế giới của con người Để tìm hiểu rõ hơn về phép biện chứng duy vật chúng ta đi tìm hiểu “hạt nhân của phép biện chứng” đó là quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (gọi tắt là quy luật mâu thuẫn) là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng V.I.Lênin gọi quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của phép biện chứng vì nó đã đề cập đến vấn đề quan trọng nhất của phép biện chứng là nguồn gốc của sự phát triển Đồng thời là cơ sở để tìm hiểu các quy luật và phạm trù cơ bản khác của phép biện chứng

Quan niệm về mâu thuẫn đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử

Ngay từ thời cổ đại đã có những phỏng đoán thiên tài về sự tác động qua lại của các mặt đối lập và xem sự tác động qua lại đó là cơ sở vận động của thế giới Chẳng hạn như nhà triết học Hy Lạp cổ đại, người được xem là ông tổ của phép biện chứng, cho rằng trong sự vận động biện chứng vĩnh viễn của mình, các sự vật đều có khuynh hướng chuyển sang các mặt đối lập

Hay Platôn, nhà duy tâm khách quan, đã đi tới quan điểm xem phép biện chứng là học thuyết về sự vận động của khái niệm Bản chất phép biện chứng của Platôn là ở chỗ, ông cho rằng khi giải quyết bất kỳ vấn đề nào cũng phải xuất phát từ hai luận điểm đối lập,…

Còn ở triết học phương Đông, mà tiêu biểu là triết học trung quốc, quan niệm về mâu thuẫn cũng xuất hiện trong thuyết Aâm – Dương Thuyết Aâm – Dương cho rằng, Aâm và dương là hai mặt đối lập cơ bản trong vũ trụ Aâm và dương tồn tại không tách rời nhau mà liên hệ với nhau, tương tác lẫn nhau và chuyển hoá lẫn nhau trong một thể thống nhất là thái cực Sự tác động qua lại giữa hai mặt đối lập Aâm và dương là cơ sở của mọi sinh thành và biến hoá trong vũ trụ

Tư tưởng mâu thuẫn đạt đến đỉnh cao trong triết học trước Mác là ở Triết học cổ điển Đức với hai nhà Triết học tiêu biểu là I Cantơ và G.V Hêghen I Cantơ là người mở đầu cho triết học cổ điển Đức, ông cho rằng các mâu thuẫn được tạo thành từ hai mặt đối lập biện chứng và tồn tại dưới hình thức các atinômi Tuy nhiên, I Cantơ chỉ thừa nhận mâu thuẫn trong tư tưởng và phủ nhận tính khách quan và phổ biến của Mâu thuẫn

Hêghen, khi nghiên cứu phép biện chứng trong sự vận động và phát triển của “ý niệm tuyết đối”, đã kịch liệt phê phán quan điểm về sự đồng nhất tuyệt đối ( tức là sự đồng nhất loại trừ mọi sự khác biệt và mâu thuẫn)

Oâng cho rằng, sự đồng nhất tuyệt đối là sự đồng nhất trừu tượng, trống rỗng, không bao hàm một nhân tố chân lý nào Oâng quan niệm bất kỳ sự đồng nhất nào cũng bao hàm sự khác biệt và mâu thuẫn Oâng khẳng định: “mâu thuẫn là nguồn gốc của tất cả mọi sự vận động và của tất cả mọi sức sống, chỉ trong chừng mực một vật chứa đựng trong bản thân nó một mâu thuẫn, thì nó mới vận động, mới có xung lực và hoạt động” và “tất cả mọi vật đều có tính chất mâu thuẫn trong bản thân nó” Song do bị chi phối bởi quan niệm duy tâm và lợi ích giai cấp mà ông đại diện nên Hêghen đã không thể phát triển học thuyết mâu thuẫn biện chứng đến độ triệt để

Kế thừa có phê phán tất cả những thành tựu có giá trị nhất trong toàn bộ lịch sử hơn 2000 năm của triết học, dựa trên những thành quả mới nhất của khoa học hiện đại và khái quát thực tiễn thời đại mình, C Mác và P Aêngghen đã phát triển học thuyết mâu thuẫn lên một tầm cao mới mang tính khoa học và triệt để Đó là quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Để có thể nắm được nội dung quy luật này trước hết chúng ta phải tìm hiểu các khái niệm cơ bản của nó như mâu thuẫn, mặt đối lập, sự thống nhất,

Mặt đối lập là những mặt, những thuộc tính, những yếu tố có xu hướng biến đổi trái ngược nhau trong cùng một sự vật hay hệ thống sự vật Sự tồn tại của các mặt đối lập là khách quan và phổ biến trong tất cả các sự vật Chẳng hạn, trong nguyên tử có hạt mang điêïn tích dương, có hạt mang điện tích âm; Trong cơ thể động vật, có yếu tố di truyền , có yếu tố biến dị; trong xã hội có đối kháng giai cấp, có giai cấp bóc lột, có giai cấp bị bóc lột,…

Các mặt đối lập nằm trong sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng Mâu thuẫn biện chứng cũng tồn tại khách quan và phổ biến trong tự nhiên, xã hội và tư duy Đây chính là sự khác biệt giữa quan điểm biện chứng với quan điểm duy tâm, siêu hình về mâu thuẫn, cũng như sự khác biệt về chất giữa mâu thuẫn biện chứng với mâu thuẫn lôgic hình thức Mâu thuẫn lôgic hình thức chỉ tồn tại trong tư duy, nó xuất hiện do sai lầm trong tư duy Mâu thuẫn lôgic hình thức là mâu thuẫn được tạo thành từ hai phán đoán phủ định nhau về cùng một sự vật và cùng một quan hệ tại cùng một thời điểm; trong hai phán đoán đối lập đó chỉ một cái là chân lý Việc giải quyết mâu thuẫn lôgíc hình thức được thực hiện bàng cách loại bỏ nó khỏi tư duy Việc thủ tiêu như vậy là điều kiện để có nhận thức đúng đắn về sự vật

Trong mâu thuẫn biện chứng, các mặt đối lập của mỗi sự vật hiện tượng vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau Sự thống nhất của các mặt đối

lập là sự nương tựa vào nhau, không tách rời nhau giữa các mặt đối lập, sự tồn tại của mặt này phải lấy sự tồn tại của mặt kia làm tiền đề

Các mặt đối lập tồn tại không tách rời nhau nên giữa chúng bao giờ cũng có những nhân tố giống nhau Những nhân tố giống nhau đó gọi là

“đồng nhất” của các mặt đối lập Với ý nghĩa đó, “sự thống của các mặt đối lập” còn bao hàm sự “đồng nhất” của các mặt đó Do có sự “đồng nhất” của các mặt đối lập mà trong sự triển khai của mâu thuẫn, đến một lúc nào đó, có thể chuyển hoá lẫn nhau.(ví dụ)

Các mặt đối lập không chỉ thống nhất mà còn luôn luôn “đấu tranh” với nhau Đấu tranh của các mặt đối lập là sự tác động qua lại theo xu hướng bại trừ và phủ định lẫn nhau Hình thức đấu tranh của các mặt đối lập hết sức phong phú, đa dạng, tuỳ thuộc vào tính chất, vào mối quan hệ qua lại giữa các mặt đối lập và tuỳ điều kiện cụ thể diễn ra cuộc đấu tranh giữa chúng

Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập không tách rời nhau, trong quá trình vận động, phát triển của sự vật Sự thống nhất gắn liền với đứng im, với sự ổn định tạm thời của sự vật Sự đấu tranh gắn liền với tính tuyệt đối của sự vận động và phát triển Điều đó có nghĩa là sự thống nhất của các mặt đối lập là tương đối, tậm thời; sự đấu tranh của các mặt đối lập là tuyệt đối V.I Lênin viết: “sự thống nhất … của các mặt đối lập là có điều kiện, tạm thời, thoáng qua, tương đối Sự đấu tranh của các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối, cũng như sự phát triển, vận động là tuyệt đối”

Trong sự tác động qua lại của các mặt đối lập thì đấu tranh của các mặt đối lập quy định một cách tất yếu sự thay đổi của các mặt đang tác động và làm cho mâu thuẫn phát triển Lúc đầu mới xuất hiện, mẫu thuẫn chỉ là sự khác nhau căn bản, nhưng theo khuynh hướng trái ngược nhau Sự khác nhau đó càng ngày càng phát triển và đi đến đối lập Khi hai mặt đối lập xung đột gay gắt đã đủ điều kiện, chúng sẽ chuyển hoá lẫn nhau, mâu thuẫn được giải quyết Nhờ đó mà thể thống nhất cũ được thay thế bằng thể thống nhất mới; sự vật cũ mất đi sự vật mới ra đời thay thế (ví dụ) V.I Lênin viết: “sự phát triển là một cuụoc “đấu tranh” giữa các mặt đối lập” Tuy nhiên, không có thống nhất của các mặt đối lập thì cũng không có đấu tranh giữa chúng Thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là không thể tách rời nhau trong mâu thuẫn biện chứng Sự vận động và phát triển bao giờ cũng là sự thống nhất giữa tính ổn định và tính thay đổi Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập quy định tính ổn định và tính thay đổi của sự vật Do đó, mâu thuẫn chính là nguồn gốc của sự vận động và phát triển

Mâu thuẫn tồn tại trong tất cả các sự vật hiện tượng cũng như trong tất cả các giai đoạn phát triển của chúng Do đó, mâu thuẫn hết sức đa dạng và phong phú tính đa dạng và phong phú này không chỉ được quy định bởi tính

đa dạng của các sự vật hiện tượng mà còn được quy định bởi đặc điểm của các mặt đối lập, bởi điều kiện tác động qua lại của chúng, bởi trình độ tổ chức của hệ thống mà trong đó mâu thuẫn tồn tại

Dựa vào những căn cứ khác nhau ta có thể chia thành các mâu thuẫn khác nhau chẳng hạn, căn cứ vào quan hệ đối với sự vật được xem xét, có thể chia mâu thuẫn thành mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài Mâu thuẫn bên trong là sự tác động qua lại giữa các mặt, các khuynh hướng đối lập của cùng một sự vật, hiện tượng Còn mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn diễn ra trong mối quan hệ giữa sự vật đó với sự vật khác trong mỗi sự vật, hiện tượng, mâu thuẫn bên trong giữ vai trò quyết định trực tiếp đối với quá trình vận động và phát triển, còn mâu thuẫn bênh trong cũng có vai trò quan trọng hai mâu thuẫn này không ngừng tác động qua lại lẫn nhau việc giải quyết mâu thuẫn bên trong không thể tách rời việc giải quyết mâu thuẫn bên ngoài; việc giải quyết mâu thuẫn bên ngoài là điều kiện để giải quyết mâu thuẫn bên trong (ví dụ)

Căn cứ vào ý nghĩa đối với sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, có thể chia thành mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản mâu thuẫn

cơ bản là mâu thuẫn quy định bản chất của sự vật, quy định sự phát triển ở tất cả các giai đoạn của sự vật, nó tồn tại trong suốt quá trình tồn tại của sự vật Mâu thuẫn cơ bản được giải quyết thì sự vật sẽ thay đổi căn bản về chất còn mâu thuẫn không cơ bản là mâu thuẫn chỉ đặc trưng cho một phương diện nào đó của sự vật, nó không quy định bản chất của sự vật mâu thuẫn đó nảy sinh hay được giải quyết không làm cho sự vật thay đổi căn bản về chất

căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng trong một giai đoạn nhất định, có thể chia thành mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn nổi lên hàng đầu ở một giai đoạn phát triển nhất định của sự vật, nó chi phối các mâu thuẫn khác trong giai đoạn đó giải quyết được mâu thuẫn chủ yếu trong từng giai đoạn là điều kiện cho sự vật chuyển sang giai đoạn phát triển mới mâu thuẫn chủ yếu có quan hệ chặt chẽ với mâu thuẫn cơ bản mâu thuẫn chủ yếu có thể là một hình thức biểu hiện nổi bật của mâu thuẫn cơ bản hay là kết quả vận động tổng hợp của các mâu thuẫn cơ bản ở một giai đoạn nhất định việc giải quyết mâu thuẫn chủ yếu tạo điều kiện giải quyết từng bước mâu thuẫn cơ bản

Trong lĩnh vực xã hội, căn cứ vào tính chất của các quan hệ lợi ích, có thể chia mâu thuẫn thành mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng mâu thuẫn đối kháng là mâu thuẫn giữa những giai cấp, những tập đoàn người có lợi ích cơ bản đối lập nhau ví dụ như mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân với giai cấp điạn chủ trong xã hội phong kiến; giữa giai cấp vô sản

với tư sản trong xã hội tư bản,… Còn mâu thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn giữa những lực lượng xã hội có lợi ích cơ bản thống nhất với nhau, chỉ đối lập về những lợi ích không cơ bản, cục bộ, tạm thời ví dụ như mâu thuẫn giữa lao động trí óc với lao động chân tay; mâu thuẫn giữa thành thị với nông thôn,… việc phân biệt hai loại mâu thuẫn này sẽ giúp tìm ra phương pháp để giải quyết mâu thuẫn mâu thuẫn đối kháng phải giải quyết bằng phương pháp đối kháng, còn mâu thuẫn không đối kháng thì giải quyết bằng phương pháp trong nội bộ nhân dân

như vâïy từ những nội dung trên ta có thể rút ra nội dung quy luật mâu thuẫn là mọi sự vật đều chứa đựng những mặt có khuynh hướng biến đổi ngược chiều nhau gọi là những mặt đối lập mối liên hệ của hai mặt đối lập tạo nên mâu thuẫn các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau và chuyển hoá lẫn nhau làm cho mâu thuẫn được giải quyết, sự vật biến đổi và phát triển, cái mới ra đời thay thế cái cũ

nghiên cứu quy luật mâu thuẫn có một ý nghĩa rất quan trọng trong nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn

………

Trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay, việc nhận thức và vận dụng sáng tạo quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, có ý nghĩa cực kỳ quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn

Trước hết, vì mâu thuẫn là một hiện tượng khách quan, phổ biến; mâu thuẫn là nguồn gốc của sự vận động và phát triển Thực chất của hoạt động thực tiễn là nhằm biến đổi sự vật, là quá trình giải quyết mâu thuẫn Sự đi lên, phát triển của lịch sử xã hội loài người, chẳng qua cũng chỉ là những kết quả của việc giải quyết những mâu thuẫn Quá trình đổi mới ở nước ta hiện nay cũng thế Vì vậy, chúng ta không được né tránh mâu thuẫn, phải chấp nhận mâu thuẫn; Phải đẩy mạnh công tác nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn với tinh thần cách mạng, khoa học; nhằm phát hiện, tìm tòi, xác định đúng và đủ các loại mâu thuẫn hiện có trong nước và trên thế giới; cùng những trạng thái, biểu hiện của các loại mâu thuẫn ấy Đây chính là cơ sở khoa học đặc biệt quan trọng cho việc Đảng và Nhà nước ta, các cấp, các ngành định ra các quyết sách chính trị sáng suốt, cùng các giải pháp… tích cực nhằm giải quyết các mâu thuẫn thúc đẩy sự nghiệp đổi mới phát triển theo đúng định hướng xã hội chủ nghĩa

Thậm chí đối với những mâu thuẫn đã được Đảng ta xác định lâu nay, nhưng trong tình hình mới, vẫn phải được nghiên cứu, phân tích kỹ lưỡng để xác định trạng thái, cùng những biểu hiện phong phú của nó

Chẳng hạn khi bàn đến những mâu thuẫn cơ bản của thời đại ngày nay: mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản, mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản với giai cấp công nhân trong các nước tư bản chủ nghĩa, mâu thuẫn giữa chủ nghĩa đế quốc với các dân tộc, mâu thuẫn giữa các nước tư bản với các nước tư bản, Đảng ta đã khẳng định: “Các mâu thuẫn cơ bản trên thế giới biểu hiện với những hình thức và mức độ khác nhau vẫn tồn tại và phát triển; Có mặt sâu sắc hơn”

Đối với những mâu thuẫn cơ bản ở nước ta trong thời kỳ quá độ về thực chất đó chính là mâu thuẫn giữa hai con đường, hai xu hướng phát triển (xu hướng tự phát tư bản chủ nghĩa và xu hướng tự giác xã hội chủ nghĩa) nhưng để tránh lập lại những sai lầm cũ do hiểu đơn giản về đấu tranh giữa hai con đường, cùng với những biến động phức tạp trong nước và trên thế giới Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng cộng sản Việt Nam đã nhất trí, không dùng thuật ngữ mâu thuẫn cơ bản và đề nghị trình bày như sau: “Để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh theo con đường xã hội chủ nghĩa, điều quan trọng nhất là phải cải biến căn bản tình trạng kinh tế - xã hội kém phát triển, chiến thắng những lực lượng cản trở việc thực hiện mục tiêu đó, trước hết là các thế lực thù địch chống độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội” Cách trình bày này đã bao hàm được cả hai mặt độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Đây chính là cơ sở khoa học để Đảng ta xây dựng, hoạch định đường lối, chiến lược cách mạng trong thời kỳ đổi mới

Thứ hai, quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập đã chỉ ra

rằng hai mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn biện chứng trong sự thống nhất với nhau Sự thống nhất của các mặt đối lập là sự nương tựa vào nhau, đòi hỏi có nhau của các mặt đối lập, sự tồn tại của mặt này phải lấy sự tồn tại của mặt kia làm tiền đề Giữa hai mặt đối lập bao giờ cũng có những nhân tố giống nhau, “đồng nhất” với nhau Quan điểm lý luận cơ bản này đã được Đảng ta vận dụng sáng tạo vào trong quá trình đổi mới Điều đó, thể hiện trong một loạt các chủ trương về việc phát triển kinh tế nhiều thành phần; Kết hợp kế hoạch với thị trường, mở rộng giao lưu và hợp tác quốc tế; khuyến khích đầu

tư nước ngoài, kể cả với các nước tư bản thậm chí có những nước truớc đây vốn là kẻ thù của dân tộc; Chính sách phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân… như vậy chính chúng ta đã chủ động vượt lên trên sự khác biệt về kinh tế, chính trị, văn hóa, tôn giáo, quá khứ… giữa các dân tộc, cộng đồng, giai cấp… để tìm thấy ở đó những điểm tương đồng, mẫu số chung - những sự

“đồng nhất” qúy giá, nhằm phát huy được sức mạnh của cả cộng đồng, dân tộc; Kết hợp được sức mạnh của dân tộc với sức mạnh của thời đại, sức mạnh của những yếu tố nội sinh để thâu biến những yếu tố ngoại sinh; Thực hiện được mục tiêu của sự nghiệp đổi mới đất nước

Đề cập tới vấn đề trên, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX đã khẳng định: “Thực hiện đại đoàn kết các dân tộc, tôn giáo, giai cấp, tầng lớp, thành phần kinh tế, mọi giới, mọi lứa tuổi, mọi vùng của đất nước, người trong Đảng và người ngoài Đảng, người đang công tác và người đã nghỉ hưu, mọi thành viên trong đại gia đình Việt Nam dù sống trong nước hay ở nước ngoài phát huy sức mạnh của cả cộng đồng dân tộc, truyền thống yêu nước, ý chí tự lực tự cường và lòng tự hào dân tộc, lấy mục tiêu giữ vững độc lập, thống nhất, vì dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh làm điểm tương đồng; Tôn trọng những ý kiến khác nhau không trái với lợi ích chung của dân tộc, xóa bỏ mặc cảm, định kiến, phân biệt đối xử về quá khứ, giai cấp, thành phần, xây dựng tinh thần cởi mở, tin cậy lẫn nhau, hướng tới tương lai”

Thứ ba, song song sự tồn tại của những nhân tố giống nhau, đồng nhất

với nhau là những nhân tố trái ngược nhau giữa các mặt đối lập trong mâu thuẫn biện chứng Việc định lượng và định tính các nhân tố giống nhau và trái ngược giữa các mặt đối lập là cơ sở để chúng ta xác định các loại mâu thuẫn cụ thể Đặc biệt việc xác định đó đối với những mâu thuẫn đang tồn tại trong xã hội ta và trên thế giới còn có ý nghĩa giúp chúng ta lựa chọn những hình thức, mức độ hợp tác và đấu tranh sao cho phù hợp, có hiệu quả

Sẽ là “hữu khuynh” khi chúng ta chỉ thấy mặt “hợp tác” không thấy mặt “ đấu tranh” trong bối cảnh trong nước và quốc tế vẫn còn tồn tại những

tư tưởng, thế lực thù địch luôn tìm mọi cách phá hoại nền độc lập, công cuộc đổi mới của đất nước Chính vì vậy, Văn kiện Đại hội IX của Đảng đã khẳng định: “Toàn cầu hóa kinh tế là một xu thế khách quan, lôi cuốn ngày càng nhiều nước tham gia; Xu thế này đang bị một số nước phát triển và các tập đoàn kinh tế tư bản xuyên quốc gia chi phối, chứa đựng nhiều mâu thuẫn, vừa có mặt tích cực vừa có mặt tiêu cực, vừa có hợp tác vừa có đấu tranh”

Vừa “thống nhất” vừa “đấu tranh” của các mặt đối lập trong mâu thuẫn biện chứng là hai mặt không thể tách rời Trong sự nhận thức và vận dụng tuyệt đối hóa mặt này, phủ nhận mặt kia là tước đi tinh thần cơ bản của phép biện chứng duy vật - mâu thuẫn là nguồn gốc của sự vận động và phát triển