Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là hai vấn đề, hai mặt đối lập có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, ngày càng có ý nghĩa thiết thực trong đời sống xã hội. Việc vận dụng triệt để nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật “thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” theo quan điểm chủ nghĩa MácLênin sẽ giúp chúng ta có được nhận thức đúng đắn về quá trình vận động của mâu thuẫn này đối với sự phát triển xã hội. Qua đó, ta có thể từng bước thúc đẩy sự chuyển hóa của mâu thuẫn, hài hòa giữa phát triển kinh tế và môi trường, vì mục tiêu phát triển bền vững đất nước.
Trang 1M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC
A.MỞ ĐẦU 2
B.NỘI DUNG 3
I Quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về quy luật “thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” 3
1.1 Khái niệm mâu thuẫn và các tính chất chung của mâu thuẫn 3
1.2 Quá trình vận động của mâu thuẫn 3
1.3 Ý nghĩa phương pháp luận của quy luật 4
II Vận dụng nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật “thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” để lý giải quan hệ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay 4
2.1 Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay là hai mặt đối lập của mâu thuẫn 4
2.2 Quá trình vận động của mâu thuẫn trong quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay 5
2.2.1 Sự thống nhất 5
2.2.2 Sự đấu tranh 6
2.2.3 Sự chuyển hóa 7
2.3 Vận dụng ý nghĩa phương pháp luận của quy luật để đảm bảo phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường 7
C.KẾT LUẬN 9
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10
Trang 2A.MỞ ĐẦU
Nguyên lý về sự phát triển của chủ nghĩa Mác – Lênin từ lâu đã được coi là “hạt nhân” của phép biện chứng có ý nghĩa quan trọng trong nhận thức
và thực tiễn của con người Nguyên lý này được biểu hiện cụ thể thông qua
ba quy luật, trong đó có quy luật “thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” (hay còn gọi là quy luật mâu thuẫn) Quy luật trên đã chỉ ra rằng nguồn gốc, động lực cơ bản ở mọi quá trình vận động và phát triển chính là mâu thuẫn khách quan vốn có của sự vật hiện tượng Xét thấy trong thời kỳ công nghiệp hóa- hiện đại hóa đất nước ở Việt Nam hiện nay, kinh tế đang dần được chú trọng phát triển và có mối liên hệ mật thiết, tác động qua lại tới vấn
đề bảo vệ môi trường vốn luôn rất cấp thiết Chính vì vậy, em xin được lựa
chọn đề tài: Vận dụng nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật
“thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” để lý giải quan hệ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay,
Trang 3B.NỘI DUNG
I Quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về quy luật “thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập”
I.1 Khái niệm mâu thuẫn và các tính chất chung của mâu thuẫn
1.1.1.Khái niệm:
- Khái niệm mâu thuẫn trong phép biện chứng dùng để chỉ sự tác động
qua lại, ràng buộc lẫn nhau giữa hai mặt đối lập của một sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau
- Khái niệm mặt đối lập dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính có
khuynh hướng phát triển trái ngược nhau nhưng đồng thời lại là điều kiện, tiền đề tồn tại của nhau Mặt đối lập là một nhân tố tạo thành mâu thuẫn
1.1.2 Theo quan điểm chủ nghĩa Mác:
Mâu thuẫn có ba tính chất chung là tính khách quan, tính phổ biến và tính đa dạng, phong phú
Thứ nhất, mâu thuẫn có tính khách quan Bởi vì mâu thuẫn là cái vốn
có của mỗi sự vật, hiện tượng Mà sự vật, hiện tượng lại tồn tại khách quan, không phụ thuộc ý chí con người do chúng đều là vật chất
Thứ hai, mâu thuẫn có tính phổ biến Bởi vì mâu thuẫn xuất hiện ở cả
ba mặt: trong giới tự nhiên, trong xã hội và trong tư duy
Thứ ba, mâu thuẫn có tính đa dạng, phong phú Mâu thuẫn ở mỗi sự
vật, hiện tượng khác nhau thì khác nhau trong từng lĩnh vực và điều kiện lịch
sử, cụ thể Từ đó, xuất hiện nhiều loại mâu thuẫn như: mâu thuẫn bên trong
và bên ngoài, mâu thuẫn chủ yếu và thứ yếu, mâu thuẫn cơ bản và không cơ bản,
I.2 Quá trình vận động của mâu thuẫn
Trong mâu thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất, vừa đấu tranh với nhau, và giữa chúng còn có sự chuyển hóa khi ở một hoàn cảnh, điều kiện thích hợp
Sự thống nhất giữa các mặt đối lập là sự tác động qua lại, quy định lẫn
nhau, ràng buộc nhau cùng tồn tại của các mặt đối lập Trong đó, mặt này lấy mặt đối lập kia làm tiền đề cho sự tồn tại của mình Sự thống nhất giữa các mặt đối lập có vai trò tạo điều kiện để sự vật, hiện tượng tồn tại khi cùng nằm trong một chỉnh thể; tạo điều kiện để các mặt đối lập đấu tranh với nhau Sự
Trang 4thống nhất này mang tính tạm thời, thoáng qua, tương đối, cũng như trạng thái đứng im của sự vật, hiện tượng
Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập theo nghĩa đen là sự bài trừ, phủ
định lẫn nhau của các mặt đối lập; nhưng hiểu rộng ra theo nghĩa bóng thì đó
là sự tác động qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau của các mặt đối lập Sự đấu tranh
có vai trò là nguồn gốc, động lực cho sự vận động phát triển của sự vật hiện tượng Nó mang tính tuyệt đối khi diễn ra từ đầu đến cuối và diễn ra ở mọi sự vật, hiện tượng, tương ứng với sự vận động
Sự chuyển hóa giữa các mặt đối lập là sự thay thế các mặt đối lập, là
một tất yếu sau quá trình thống nhất và đấu tranh Quá trình chuyển hóa diễn
ra hết sức phong phú đa dạng tùy vào tính chất của các mặt đối lập cũng như điều kiện, hoàn cảnh lịch sử- cụ thể
Sự tác động qua lại dẫn đến chuyển hóa giữa các mặt đối lập là một quá trình Mâu thuẫn mới đầu được hình thành bởi hai mặt đối lập Khi hai
mặt đối lập của mâu thuẫn xung đột gay gắt và khi điều kiện đã chín muồi thì chúng sẽ chuyển hóa lẫn nhau, mâu thuẫn được giải quyết Mâu thuẫn cũ mất
đi, mâu thuẫn mới được hình thành và quá trình tác động, chuyển hóa giữa hai mặt đối lập lại tiếp diễn, làm cho sự vật, hiện tượng luôn luôn vận động
và phát triển
I.3 Ý nghĩa phương pháp luận của quy luật
Thứ nhất, trong nhận thức và thực tiễn cần tôn trọng mâu thuẫn, phát
hiện mâu thuẫn, phân tích đầy đủ các mặt đối lập, nắm được bản chất, nguồn gốc, khuynh hướng của sự vận động và phát triển
Thứ hai, trong việc nhận thức và giải quyết mâu thuẫn cần phải có quan
điểm lịch sử- cụ thể, tức là phải biết phân tích cụ thể từng loại mâu thuẫn và
có phương pháp giải quyết phù hợp Ngoài ra cần phân biệt đúng vai trò, vị trí, đặc điểm của các loại mâu thuẫn trong từng hoàn cảnh, điều kiện nhất định để giải quyết mâu thuẫn đó một cách đúng đắn nhất
II Vận dụng nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật
“thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” để lý giải quan hệ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay
2.1 Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay là hai mặt đối lập của mâu thuẫn
Sở dĩ nói phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam là hai mặt đối lập của mâu thuẫn bởi chúng có khuynh hướng phát triển trái ngược nhau
Trang 5Phát triển kinh tế là một nhu cầu tất yếu của con người và xã hội khi
phát triển đến một mức độ nhất định Đó là việc tập trung khai thác và sử dụng các nguồn nguyên liệu để sản xuất ra của cải vật chất Nguồn nguyên liệu này lại chủ yếu được lấy từ tự nhiên do tính chất các ngành kinh tế mũi nhọn ở Việt Nam luôn gắn liền với tự nhiên như: nông nghiệp, kinh tế biển,
Trong khi đó, bảo vệ môi trường lại là việc bảo đảm an toàn cho các
nguồn tài nguyên thiên nhiên tránh khỏi sự xâm hại của con người, đồng thời khắc phục những hậu quả môi trường do con người, do tình trạng biến đổi khí hậu (mà nguyên nhân một phần cũng là do con người) gây ra
Như vậy, việc phát triển kinh tế và việc bảo vệ môi trường ở Việt Nam
là hai mặt đối lập tạo nên mâu thuẫn Mâu thuẫn này là khách quan, tồn tại
phụ thuộc vào hiện thực khách quan Có thể xét đây là mâu thuẫn bên ngoài, giữa các sự vật hiện tượng với nhau; nhưng nếu đặt hai mặt đối lập này ở một mối quan hệ khác thì đây lại là mâu thuẫn bên trong quá trình phát triển bền vững của xã hội Việt Nam
2.2 Quá trình vận động của mâu thuẫn trong quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay
2.2.1 Sự thống nhất
Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là hai yếu tố quan trọng và bắt buộc phải thực hiện để tiến tới sự phát triển bền vững của một quốc gia, xã hội “Tiêu chí để đánh giá sự phát triển bền vững là sự tăng trưởng kinh tế ổn định; thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội; khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao chất lượng môi trường
sống.”1 Đảng và Nhà nước ta cũng đã nêu quan điểm về điều này trong
Quyết định số 432/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược Phát triển bền vững Việt
Nam giai đoạn 2011 – 2020: “Phát triển bền vững là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình phát triển đất nước; kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội và bảo vệ tài nguyên, môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội.”
Trong đó, mặt này lấy mặt đối lập kia làm tiền đề cho sự tồn tại của mình Phát triển kinh tế lấy bảo vệ môi trường là tiêu chí để nâng cao chất lượng hoạt động và đảm bảo sự tăng trưởng ổn định Ngược lại, việc phát triển kinh tế tốt lại hỗ trợ chi phí và điều kiện thực hiện các hoạt động bảo vệ môi trường, qua đó nâng cao chất lượng môi trường sống
Trang 6Như vậy, chúng ràng buộc lẫn nhau, cùng tồn tại Nếu không có phát triển kinh tế thì khó thực hiện tốt được bảo vệ môi trường và ngược lại
2.2.2 Sự đấu tranh
Sự đấu tranh giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay đã diễn ra theo một quá trình cụ thể
Mới đầu, khi nền kinh tế nước ta còn chưa phát triển thì nhìn chung các hoạt động kinh tế không làm ảnh hưởng nhiều tới vấn đề bảo vệ môi trường; hoặc giữa chúng có xảy ra xung đột nhưng đó chỉ là những xung đột nhỏ và diễn ra cục bộ Lấy ví dụ vào những năm trước thời kỳ Đổi mới
(1986), nước ta chủ trương thực hiện nền kinh tế hàng hóa tập trung bao cấp, hoạt động chính là nông nghiệp Với kỹ thuật và công nghệ lạc hậu thời bấy giờ thì hoạt động kinh tế không gây xáo trộn các nhân tố tự nhiên như đất, nước, không khí Có chăng chỉ là những trường hợp phát rừng, đốt rừng làm nương rẫy một cách bừa bãi, trái phép tại một vài đại phương dẫn đến tình trạng đất trống đồi trọc, khiến bầu không khí bị nhiễm khói bụi trên phạm vi địa phương đó
Năm 1986, nước ta bước vào thời kỳ Đổi mới Đảng đã đề ra chủ trương tiến hành công nghiệp hóa- hiện đại hóa đất nước nên trong cơ cấu nền kinh tế từ lâu công nghiệp và dịch vụ luôn có sự phát triển vượt bậc,
giảm tỉ trọng của nông nghiệp Từ đây, vấn đề phát triển kinh tế và vấn đề bảo vệ môi trường bắt đầu có sự xung đột gay gắt
Phát triển kinh tế đã phá hủy nguồn tài nguyên thiên nhiên và làm ô
nhiễm môi trường Trong lĩnh vực nông nghiệp, việc lạm dụng các hóa chất
như thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ gây ô nhiễm đất, ô nhiễm nguồn nước xung quanh, và khiến bản thân các sản phẩm nông nghiệp có nguy cơ gây ngộ độc
nếu ăn phải Trong lĩnh vực công nghiệp, việc khai thác tràn lan khoáng sản
khiến cho nguồn tài nguyên này ở nước ta đang dần cạn kiệt Tài nguyên rừng cũng bị khai thác để xây dựng thủy điện một cách ồ ạt “Theo các chuyên gia sinh quyển, để tạo ra 1 MW điện, phải ‘đổi’ ít nhất 10-30 ha rừng, và để có 1.000 ha hồ chứa nước cũng cần san phẳng, giải phóng từ 1.000 – 2.000 ha đất rừng ở phía thượng nguồn.” Không chỉ khai thác tài nguyên thiên nhiên
mà các hoạt động công nghiệp còn làm ô nhiễm môi trường trầm trọng Nhiều nhà máy, xí nghiệp xả nước thải và khí thải độc hại trực tiếp ra ngoài môi trường mà không qua hệ thống xử lí Một ví dụ điển hình là vụ công ty sản xuất gang thép Formosa đã xải thải trực tiếp ra vùng biển Vũng Áng tại Hà Tĩnh, kết quả là nước biển nhiễm độc lan ra đến bốn tỉnh duyên hải Trung Bộ,
Trang 7gây ảnh hưởng đến môi trường nhất là hoạt động du lịch Việc biến thiên nhiên thành khu vui chơi nghỉ dưỡng kéo theo một lượng lớn người đổ về sinh hoạt, trong khi chính quyền các cấp lại không làm tốt công tác quản lý khiến môi trường bị quá tải, suy thoái
Khi môi trường bị tàn phá đến một mức độ nhất định, nó sẽ tác động ngược trở lại đối với việc phát triển kinh tế Cụ thể, việc chặt phá rừng làm
đất đồi núi mất sự che chắn, khiến lũ đầu nguồn đổ về Việc thải nhiều khí CO2 ra ngoài môi trường đẩy nhanh tốc độ biến đổi khí hậu, thời tiết cũng trở nên khắc nghiệt hơn với các hiện tượng mưa bão, hạn hán, lốc xoáy, Hậu quả từ những thiên tai này là rất lớn: mất mùa màng, phá hủy công trình, cướp đi sinh mạng của người dân, Các nguồn tiền dành cho phát triển kinh
tế nay phải sử dụng cho các hoạt động khắc phục thiệt hại và bảo vệ môi trường “Đánh giá của Ngân hàng Thế giới cho thấy, ô nhiễm môi trường, ô nhiễm không khí tại Việt Nam đã gây thiệt hại đến 5% GDP hàng năm.”2 Như vậy, môi trường đã gián tiếp làm giảm khả năng sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, ảnh hưởng đến hoạt động của các doanh nghiệp dịch vụ, qua đó kìm hãm sự phát triển kinh tế
2.2.3 Sự chuyển hóa
Theo quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin, khi phát triển kinh tế và bảo
vệ môi trường đấu tranh gay gắt và đạt đến một mức độ nhất định, chúng sẽ tất yếu chuyển hóa cho nhau Sự chuyển hóa này diễn ra như thế nào là phụ thuộc vào nhận thức của con người và điều kiện, hoàn cảnh cụ thể
Đó là khi ta hài hòa được giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường Các doanh nghiệp không còn xả thải gây ô nhiễm, cân đối được việc khai thác và tái tạo các nguồn tài nguyên thiên nhiên Mâu thuẫn lúc này được giải quyết, và một mâu thuẫn khác hình thành, bởi trong xã hội luôn tồn tại rất nhiều mâu thuẫn Hiện nay, ngay cả khi một bộ phận các doanh nghiệp, công
ty ý thức được việc bảo vệ môi trường và thực hiện các biện pháp bảo vệ thiết thực, họ vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức khác Đó có thể là mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội, với sự tiến bộ công bằng, Quá trình tác động, chuyển hóa giữa hai mặt đối lập lại tiếp diễn, khiến cho
xã hội Việt Nam không ngừng phát triển
2.3 Vận dụng ý nghĩa phương pháp luận của quy luật để đảm bảo phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường
Trên cơ sở tiếp tục thực hiện chiến lược phát triển bền vững được đề ra bởi Đảng và Nhà nước, các cá nhân và tổ chức trong xã hội cần có nhận thức
Trang 8đúng đắn và hành động thiết thực trong việc đảm bảo phát triển kinh tế hài hòa, gắn liền với bảo vệ môi trường
Thứ nhất, cần có sự quan tâm sâu sắc tới mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay Mỗi người đều phải trang
bị cho mình những kiến thức đầy đủ về vấn đề này, từ đó có ý thức trong việc thể hiện thái độ với môi trường sống xung quanh Để có được sự tiếp nhận đông đảo của mọi người, các cấp chính quyền và tổ chức xã hội phải thường xuyên tổ chức các buổi giao lưu, chia sẻ và giáo dục ý thức cho mọi người Hơn nữa, “trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và xây dựng đất nước phát triển bền vững thì việc tiếp tục xây dựng, hoàn thiện pháp luật về bảo vệ môi trường là hết sức cần thiết.”3 Bởi pháp luật có tính quy phạm phổ biến, tính bắt buộc chung, điều chỉnh ý thức và hành vi của tất cả mọi người và có những chế tài phù hợp với những ai vi phạm
Thứ hai, cần nhận thức đầy đủ về tính chất của mỗi mặt đối lập để từ
đó có giải pháp đúng đắn Về phát triển kinh tế, cần chú trọng hơn nữa tới
việc phát triển chiều sâu bên cạnh phát triển chiều rộng, tức là đẩy mạnh chất lượng lao động, nguồn nhân lực, bộ máy quản lý cũng như áp dụng các tiến
bộ khoa học công nghệ Các doanh nghiệp nên được khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo, các nguyên vật liệu mới, thân thiện với môi trường Về việc bảo vệ môi trường, nên lấy chất lượng sống của người dân là trọng tâm; tăng cường bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai ngay từ đầu chứ
không phải chờ đến khi có hậu quả mới đi khắc phục
Thứ ba, cần xét đến các điều kiện, hoàn cảnh ở riêng từng vùng miền
để có được biện pháp giải quyết mâu thuẫn phù hợp Vì mâu thuẫn có tính đa
dạng, phong phú nên quá trình vận động của nó ở từng nơi cũng khác nhau
Ví dụ như ở vùng nông thôn thì cần tập trung hơn vào bảo vệ môi trường trong hoạt động nông nghiệp, và không thể áp dụng các biện pháp đó tại các thành phố Trong quá trình trao đổi, học hỏi kinh nghiệm, áp dụng các mô hình phát triển tiến bộ từ bạn bè quốc tế thì cần phải đối chiếu với thực tiễn phát triển tại Việt Nam để có thể đạt được hiệu quả tốt nhất khi thực hiện chiến lược phát triển bền vững
Trang 9C.KẾT LUẬN
Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là hai vấn đề, hai mặt đối lập có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, ngày càng có ý nghĩa thiết thực trong đời sống xã hội Việc vận dụng triệt để nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật “thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” theo quan điểm chủ nghĩa Mác-Lênin sẽ giúp chúng ta có được nhận thức đúng đắn về quá trình vận động của mâu thuẫn này đối với sự phát triển xã hội Qua đó, ta có thể từng bước thúc đẩy sự chuyển hóa của mâu thuẫn, hài hòa giữa phát triển kinh tế và môi trường, vì mục tiêu phát triển bền vững đất nước
Trang 10DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
I Văn bản pháp luật
1 Quyết định số 432/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược Phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020
II Tạp chí, luận văn, trang web
1 Nguyễn Văn Hùng (2011), Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ môi trường ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay, luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại
học Luật Hà Nội
2 Nguyễn Đức Long (2010), “Các giải pháp đảm bảo phát triển bền vững và
bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay”, Luật học, (8), tr 38 – 43.
3 https://vov.vn/kinh-te/tac-dong-moi-truong-de-doa-tang-truong-kinh-te-580936.vov