GIAI CẤP VÀ ĐẤU TRANH GIAI CẤP

Trong tác phẩm “Sáng kiến vĩ đại” năm 1919, Lênin đã đưa ra một định nghĩa về giai cấp như sau: “Người ta gọi là giai cấp, những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau về địa vị của h

GIAI CẤP VÀ ĐẤU TRANH GIAI CẤP

Các cuộc cách mạng xã hội là nguyên nhân dẫn tới sự thay thế nhau của các hình thái kinh tê- xã hội, nhưng nguyên nhân sâu xa là mâu thuẫn giai cấp, đấu tranh giai cấp Vậy giai cấp là gì?, và đấu tranh giai cấp là gì?

I GIAI CẤP:

Trong lịch sử phát triển của loài người, từ thời kỳ cổ đại xã hội loài người đã phân chia thành các giai cấp đối lập nhau, chẳng hạn ở thời kỳ chiếm hữu nô lệ có giai cấp chủ nô với nô lệ, ở thời kỳ phong kiến có giai cấp địa chủ với giai cấp nông dân, ở thời kỳ tư bản có giai cấp tư sản với giai cấp vô sản Ngoài ra, còn có các tầng lớp các nhóm xã hội gắn với hệ thống giai cấp này hay hệ thống giai cấp khác

Và việc phát hiện ra các giai cấp, tầng lớp không phải đến thời kỳ của Mác mới có Trước Mác đã có những tác phẩm nổi tiếng viết về đề tài giai cấp, đấu tranh giai cấp của các sử gia tư sản như Chie, Ghidô, Minhê Phần lớn các “Lý thuyết phân tầng” của xã hội học tư sản hiện đại cũng thừa nhận sự tồn tại của các giai cấp

Song đối với câu hỏi “giai cấp là gì” thì các lý thuyết xã hội phi mácxít chỉ đưa ra những định nghĩa mơ hồ, và hầu như chưa chính xác và đầy đủ

Với hai phát kiến vĩ đại là quan điểm chủ nghĩa duy vật lịch sử và học thuyết giá trị thặng dư của Mác là cơ sở lý luận khoa học để làm sáng tỏ bản chất của quan hệ giai cấp Trong tác phẩm “Sáng kiến vĩ đại” năm 1919, Lênin đã đưa

ra một định nghĩa về giai cấp như sau: “Người ta gọi là giai cấp, những tập đoàn

to lớn gồm những người khác nhau về địa vị của họ trong một hệ thống sản xuất xã hội nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ của họ (thường thường thì những quan hệ này được pháp luật quy định và thừa nhận), đối với những tư liệu sản xuất, về vai trò của họ trong tổ chức lao động xã hội, và như vậy là khác nhau về cách thức hưởng thụ và về phần của cải xã hội ít hoặc nhiều mà họ được hưởng Giai cấp là những tập đoàn người, mà tập đoàn này thì có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác nhau trong một chế độ kinh tế xã hội nhất định”

Định nghĩa này của Lênin cho phép chúng ta nắm được những đặc trưng chung, cơ bản nhất, những dấu hiệu phổ biến, ổn định nhất của giai cấp dù đó là giai cấp ở thời kỳ lịch sử nào

Lênin đã tìm nguyên nhân của sự khác nhau của những tập đoàn người để hình thành lý luận về giai cấp từ trong kinh tế gắn với chế độ kinh tế, quan hệ kinh tế, tuy nhiên không nên xem giai cấp là một phạm trù kinh tế thuần tuý mà giai cấp là một phạm trù kinh tế – xã hội có tính lịch sử, bởi vì ngoài sự khác biệt bởi những yếu tố vật chất (các quan hệ vật chất trong quan hệ sản xuất) thì các

giai cấp còn khác nhau về lối sống tâm lý và tư tưởng Nhưng đây chỉ là những yếu tố thứ 2 phụ thuộc vào yếu tố kinh tế

Các tập đoàn người trong một phương thức sản xuất nhất định là các giai cấp khi họ có sự khác nhau ở ba phương diện cơ bản trong quan hệ sản xuất:

Thứ nhất là khác nhau về quan hệ đối với tư liệu sản xuất Đây là sự khác

nhau cơ bản nhất Chính quan hệ này quy định giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột Trong các phương thức sản xuất trong lịch sử, các tập đoàn người chiếm giữ tư liệu sản xuất luôn giữ vai trò thống trị không chỉ về kinh tế mà còn cả về chính trị và tư tưởng Chủ nô, địa chủ phong kiến, tư sản là những tập đoàn người giữ địa vị thống trị trong hệ thống kinh tế xã hội mà họ là đại biểu, trước hết vì các tập đoàn người này chiếm hữu tư liệu sản xuất xã hội, tức là nắm phương tiện, điều kiện vật chất quan trọng nhất để chi phối lao động của các tập đoàn người không có hoặc rất ít tư liệu sản xuất Những tập đoàn người bị mất tư liệu sản xuất (nô lệ, nông dân, vô sản) buộc phải phụ thuộc về kinh tế vào các tập đoàn thống trị

Thứ hai là khác nhau về vai trò trong tổ chức lao động xã hội, trong tổ

chức quản lý sản xuất Tập đoàn nào chiếm hữu tư liệu sản xuất đương nhiên giữ

vai trò lãnh đạo, chỉ huy hoạt động sản xuất, lưu thông trên quy mô toàn xã hội cũng như từng đơn vị kinh tế Các giai cấp lao động là những tập đoàn người trực tiếp sản xuất dưới sự điều khiển của giai cấp thống trị trong phương thức sản xuất Mặc dù ngày nay chủ nghĩa tư bản đã điều chỉnh các quan hệ sản xuất bằng cách cổ phần hoá các công ty, công nhân nắm một phần cổ phần, cổ phiếu của công ty, hay công nhân có người đại diện ở hội đồng quản trị, song về thực chất vai trò quản lý vẫn thuộc về các tập đoàn tư bản

Thứ ba là khác nhau về phương thức thu nhận của cải xã hội Những tập

đoàn người nào chiếm hữu tư liệu sản xuất, nắm tổ chức lao động và tổ chức quản lý xã hội thì đương nhiên họ sẽ nhận phần nhiều trong việc phân chia của cải làm

ra Trong xã hội có giai cấp đối kháng, chế độ phân phối sản phẩm là chế độ bất công Giai cấp thống trị (chỉ chiếm thiểu số trong dân cư, không trực tiếp sản xuất) chiếm phần lớn của cải xã hội, còn giai cấp lao động (chiếm phần đông dân số, trực tiếp sản xuất) chỉ chiếm một phần ít ỏi của cải mà họ là ra Chẳng hạn trong xã hội Mỹ ngày nay, giai cấp giàu có chỉ chiếm 10% dân số nhưng lại chiếm đến hơn 90% của cải của xã hội, trong khi đó các giai cấp, tầng lớp nghèo thì chiếm đến hơn 90% dân số nhưng chỉ chiếm chưa đầy 10% của cải toàn xã hội Giai cấp tư sản, nhất là đại tư bản, chiếm hữu của cải xã hội dưới hình thức thu lợi nhuận, tính bằng giá trị thặng dư Lao động càng có trình độ cao thì giá trị thặng

dư càng lớn Sự bóc lột giá trị thặng dư ngày càng tăng trong xã hội tư bản nhưng đời sống của người lao động không được cải thiện là bao

Chính sự khác nhau về những yếu tố trên của các tập đoàn người là nguyên nhân dẫn tới sự bóc lột trong xã hội có đối kháng giai cấp Trong xã hội tư bản

đương đại, bộ mặt các giai cấp và các quan hệ giai cấp có những biến đổi đáng kể Với hàm lượng tri thức trong một đơn vị sản phẩm ngày càng tăng thì đội ngũ công nhân kỹ thuật cao, lao động trí tuệ ngày một nhiều, trở thành bộ phận tiêu biểu cho giai cấp công nhân hiện đại, đồng thời với nó, lượng công nhân “áo xanh” ngày càng giảm Bên cạnh đó, Sự phát triển của các công ty cổ phần, về hình thức đã làm thay đổi một phần quan hệ giai cấp - tức là xu thế xã hội hoá tư sản, nhưng về thực chất nó không làm thay đổi bản chất của giai cấp tư bản và giai cấp công nhân, không làm thay đổi bản chất quan hệ giữa tư bản và lao động Giai cấp tư sản vẫn là những người chiếm hữu tư liệu sản xuất của xã hội, những người chỉ huy sản xuất, những người chiếm hữu giá trị thặng dư

Theo Mác, giai cấp không tồn tại trong mọi xã hội, mà :”Sự tồn tại của các giai cấp chỉ gắn liền với những giai đoạn phát triển lịch sử nhất định của sản

xuất” Sự hình thành giai cấp là do nguyên nhân về kinh tế.

Trong xã hội nguyên thuỷ, khi lực lượng sản xuất còn thấp kém, con người làm ra của cải vật chất chỉ đủ để tồn tại, chưa có sản phẩm dư thừa, do đó chưa xuất hiện giai cấp Cuối xã hội nguyên thuỷ, lực lượng sản xuất phát triển (công cụ bằng kim loại được phổ biến) dẫn đến phân công lao động: thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp Trao đổi sản phẩm trở thành hoạt động thường xuyên, phổ biến Quan hệ sản xuất nguyên thuỷ không còn phù hợp với lực lượng sản xuất mới nữa Chế độ tư hữu xuất hiện dần dần thay thế chế độ công hữu nguyên thuỷ về tư liệu sản xuất Các gia đình có tài sản riêng ngày càng nhiều, trong xã công xã xuất hiện sự chênh lệch về tài sản Những người có quyền lực trong thị tộc, bộ lạc đã có thể lợi dụng địa vị của mình để chiếm đoạt của cải của công xã làm của riêng Sự phát triển của lực lượng sản xuất sang trình độ mới tạo khả năng và tiền đề phân hoá xã hội thành giai cấp Chế độ công hữu về tư liệu sản xuất là cơ sở trực tiếp của sự hình thành các giai cấp

Theo Mác và Ăngghen, xã hội có giai cấp không tồn tại vĩnh cửu mà chỉ là một giai đoạn tất yếu của lịch sử loài người Hai ông cho rằng sự phân chia xã hội thành giai cấp sẽ bị sự phát triển đầy đủ của những lực lượng sản xuất hiện đại xoá bỏ Và 2 ông dự kiến về một xã hội tương lai, trong đó khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, một nền sản xuất tự động hoá cao cho phép người lao động tách khỏi quá trình sản xuất trực tiếp, trở thành những người điều khiển sản xuất Sự phát triển rất cao của lực lượng sản xuất làm cho sự phân chia giai cấp mất tính tất yếu; đặc biệt là sự phát triển cao và toàn diện của con người Đó sẽ là một xã hội không còn phân chia giai cấp Hai ông cũng chứng minh sự phát triển của chủ nghĩa tư bản sẽ tạo tiền đề kinh tế – xã hội cho xã hội không còn giai cấp Song các giai cấp không tự mất đi, để tiến tới một xã hội không còn giai cấp thì giai cấp công nhân, nhân dân lao động phải tiến hành cuộc đấu tranh tự giác, có tổ chức, tiến tới giành lấy dân chủ, thiết lập chính quyền của giai cấp công

nhân và nhân dân lao động, dựa vào công cụ đó để thực hiện công cuộc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hộâi mới không có giai cấp Đó là một thời kỳ lịch sử lâu dài, phải trải qua nhiều bước trung gian quá độ hết sức phức tạp

2 ĐẤU TRANH GIAI CẤP

Đây là hệ quả tất yếu của xã hội có giai cấp, như Mác nói, ở đâu có áp bức là ở đó có đấu tranh Trong xã hội có giai cấp, giai cấp thống trị chiếm đoạt lao động của các giai cấp và tầng lớp bị trị Các giai cấp và tầng lớp bị trị không những bị chiếm đoạt kết quả lao động mà họ còn bị áp bức cả về chính trị, tinh thần

Thực chất của cuộc đấu tranh giai cấp là cuộc đấu tranh giải quyết mâu thuẫn về mặt lợi ích giữa quần chúng bị áp bức, vô sản đi làm thuê chống lại giai cấp thống trị, chống lại bọn đặc quyền, đặc lợi, những kẻ đi áp bức, bóc lột Lênin nhấn mạnh rằng, đấu tranh giai cấp trong lịch sử và trong thời đại ngày nay thực chất là “cuộc đấu tranh của quần chúng bị tước hết quyền, bị áp bức và bị lao động, chống bọn có đặc quyền, đặc lợi, bọn áp bức và bọn ăn bám, cuộc đấu tranh của những người công nhân làm thuê hay những người vô sản chống những người hữu sản hay giai cấp tư sản”

Đấu tranh giai cấp là một tất yếu lịch sử, có nguyên nhân khách quan từ sự phát triển mang tính xã hội hoá ngày càng sâu rộng của lực lượng sản xuất với quan hệ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất Biểu hiện của mâu thuẫn này về phương diện xã hội là mâu thuẫn giữa một bên là giai cấp cách mạng, tiến bộ, đại diện cho phương thức sản xuất mới, với một bên là giai cấp thống trị, bóc lột, đại biểu cho những lợi ích gắn với quan hệ sản xuất lỗi thời, lạc hậu

Các cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau tuỳ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử, vào các giai cấp tham gia đấu tranh, vào giai đoạn phát triển của cuộc đấu tranh Chẳng hạn, trong xã hội tư bản mới hình thành, đấu tranh của giai cấp công nhân diễn ra dưới hình thức các cuộc đấu tranh lẻ tẻ, cục bộ, tự phát như đấu tranh của một xí nghiệp, một địa phương, đòi tăng lương, giảm giờ làm, cải thiện điều kiện lao động, và thường là không có hiệu quả do thiếu tổ chức, thiếu đoàn kết Lênin cho rằng các cuộc đấu tranh đó chỉ là “mầm mống yếu ớt” của đấu tranh giai cấp Đấu tranh của giai cấp công nhân chỉ trở thành cuộc đấu tranh giai cấp công nhân thực sự khi nó phát triển thành cuộc đấu tranh toàn quốc hoặc ít nhất cũng có quy mô rộng lớn, nhằm chống lại quyền lực chính trị của giai cấp tư sản

Trong xã hội tư bản, đấu tranh của giai cấp công nhân có ba hình thức cơ bản đó là đấu tranh kinh tế, đấu tranh chính trị và đấu tranh tư tưởng cả ba cuộc đấu tranh này đều rất quan trọng; giai cấp công nhân muốn giành được thắng lợi cuối cùng thì sử dụng cả ba hình thức đấu tranh trên

Đấu tranh giai cấp là một trong những động lực phát triển quan trọng của các xã hội có giai cấp Trong một phương thức sản xuất, lực lượng sản xuất bao giờ cũng là yếu tố động, còn quan hệ sản xuất là yếu tố tĩnh Sự phù hợp giữa LLSX và QHSX là điều kiện cơ bản để sản xuất phát triển thuận lợi, tạo cơ sở cho sự phát triển mọi mặt của đời sống xã hội Khi LLSX phát triển nhanh làm cho QHSX lỗi thời, trở thành xiềng xích của LLSX dẫn đến cuộc khủng hoảng phá hoại LLSX Trong các xã hội có đối kháng giai cấp, những QHSX lỗi thời không tự động nhường chỗ cho QHSX mới Chúng được giai cấp thống trị bảo vệ bằng tất cả sức mạnh chính trị, kinh tế, tư tưởng, đặc biệt là bằng bạo lực có tổ chức Muốn thay đổi QHSX để giải phóng sức sản xuất chỉ có thể thực hiện được qua đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội

Đỉnh cao của đấu tranh giai cấp tất yếu sẽ dẫn đến cách mạng xã hội thay thế phương thức sản xuất cũ bằng một phương thức sản xuất mới tiến bộ hơn Có thể nói, cách mạng xã hội như là đòn bẩy thay đổi các hình thái kinh tế – xã hội

Vì vậy, “Đấu tranh giai cấp là động lực trực tiếp của lịch sử các xã hội có giai cấp”

Đấu tranh giai cấp góp phần xoá bỏ các thế lực phản động, lạc hậu, đồng thời cải tạo bản thân giai cấp cách mạng Giai cấp nào đại diện cho phương thức sản xuất mới gia cấp đó sẽ lãnh đạo cách mạng

Đấu tranh giai cấp giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản là cuộc đấu tranh cuối cùng trong lịch sử xã hội có giai cấp Nó là cuộc đấu tranh khác về chất so với các cuộc đấu tranh trước đó trong lịch sử Mục tiêu của cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân là thay đổi về căn bản sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất bằng sở hữu xã hội qua đó giai phóng toàn xã hội khỏi ách áp bức, bóc lột, khỏi sự phân chia giai cấp và đấu tranh giai cấp

Đây là một quá trình đấu tranh rất lâu dài và vô cùng phức tạp Kể cả khi giai cấp công nhân giành được chính quyền thì đấu tranh giai cấp cũng chưa biến mất mà nó sẽ diễn ra trong điều kiện mới Trong thời kỳ giai cấp công nhân giành được chính quyền đó – thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, mục tiêu đấu tranh cũng thay đổi từ giành chính quyền chuyển sang củng cố chính quyền và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Đồng thời hình thức đấu tranh của giai cấp công nhân cũng thay đổi, Lênin nói:”Trong điều kiện chuyên chính vô sản, những hình thức đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản không thể giống như trước được” Cuộc đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ diễn ra trên tất cả các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá, tư tưởng Do đó, giai cấp công nhân phải sử dụng tổng hợp và linh hoạt các hình thức đấu tranh mới, trong đó có đấu tranh bằng bạo lực và hoà bình, bằng giáo dục thuyết phục và bằng hành chính, pháp chế, bằng chính trị, quân sự và bằng kinh tế,

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta , xã hội vẫn tồn tại lâu dài các giai cấp, các mâu thuẫn giai cấp Đấu tranh giai cấp là một thực tế khách quan không thể tránh khỏi Do bối cảnh lịch sử của quá trình hình thành giai cấp và điều kiện mới của xu thế quốc tế hoá mà đấu tranh giai cấp ở Việt Nam có những đặc điểm riêng Vì vậy, vấn đề không phải là lảng tránh mà là phải nhận thức cho đúng tính chất, nội dung , hình thức của cuộc đấu tranh giai cấp và xử lý đúng đắn các qua hệ xã hội – giai cấp

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Đảng ta tiếp tục khẳng định: Hiện nay và cả trong thời kỳ quá độ của nước ta vẫn tồn tại một cách khách quan các giai cấp và đấu tranh giai cấp Nhưng đấu tranh giai cấp ở nước ta diễn ra trong điều kiện mới với những nội dunh mới và bằng những hình thức mới Bởi vì cùng với những biến đổi to lớn về kinh tế xã hội, dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của nhà nước, cơ cấu giai cấp, nội dung, tính chất, vị trí của các giai cấp trong xã hội ta cũng đã thay đổi nhiều, nó khác với thời kỳ cách mạng dân tộc dân chủ trong những năm đầu chúng ta mới giành được chính quyền Mối quan hệ giữa các giai cấp không còn như trước nữa Ngày nay mối quan hệ giữa các giai cấp, các tầng lớp chủ yếu là mối qua hệ hợp tác và đấu tranh trong nội bộ nhân dân nhằm tăng cường khối đoàn kết trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc dưới sự lãnh đạo của Đảng Lợi ích của giai cấp công nhân thống nhất với lợi ích của toàn dân tộc trong mục tiêu chung là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh giữa hai con đường xã hội chủ nghĩa và

tư bản chủ nghĩa gắn liền với cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc, chống áp bức bất công, chống bóc lột, chống nghèo nàn lạc hậu, khắc phục tình trạng đói nghèo, kém phát triển Vì vậy, nội dung chủ yếu của đấu tranh giai cấp trong giai đoạn hiện nay ở nước ta là thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá theo định hướng xã hội chủ nghĩa, khắc phục tình trạng nước nghèo, kém phát triển, thực hiện công bằng xã hội, chống áp bức bất công, đấu tranh ngăn chặn, khắc phục những tư tưởng và hành động tiêu cực, sai trái, đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu và hành động chống phá của các thế lực thù địch; bảo vệ độc lập dân tộc, xây dựng nước ta thành một nước xã hội chủ nghĩa phồn vinh, nhân dân hạnh phúc Đồng thời Đảng ta khẳng định: Động lực chủ yếu để phát triển đất nước là đại đoàn kết toàn dân trên cơ sở liên minh giữa công nhân với nông dân và trí thức do Đảng lãnh đạo, kết hợp hài hoà các lợi ích cá nhân, tập thể và xã hội, phát huy mọi tiềm năng và quyền lực của các thành phần kinh tế, của toàn xã hội

Trong xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa phải nắm vững quan điểm giai cấp của chủ nghĩa Mác – Lênin Đó là quan điểm khoa học và cách mạng Sự tuyệt đối hoá đấu tranh giai cấp, sự cường điệu đấu tranh

giai cấp cũng như sự mơ hồ về đấu tranh giai cấp đều trái với quan điểm giai cấp của chủ nghĩa Mác – Lênin, điều này gây tổn hại cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội