ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT DƯƠNG HẢI YẾN CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁP LÝ VỀ DÂN SỰ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
DƯƠNG HẢI YẾN
CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁP LÝ VỀ
DÂN SỰ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành : Luật Dân sự
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS HÀ THỊ MAI HIÊN
HÀ NỘI - 2008
Trang 2MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
DANH MỤC BẢNG BIỂU 3
LỜI MỞ ĐẦU 5
CHƯƠNG 1 10
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LÝ VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN 10
1 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ TRONG VIỆC CHĂM SÓC, BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN 10
1.1.1 QUYỀN CON NGƯỜI VÀ QUYỀN TRẺ EM 10 1.1.2 KHÁI NIỆM CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC
BIỆT KHÓ KHĂN VÀ VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰError! Bookmark not
defined.
2 BẢN CHẤT PHÁP LÝ VÀ ĐẶC ĐIỂM CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN Error! Bookmark not defined
3 KHÁI QUÁT PHÁP LUẬT CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN Ở VIỆT NAM QUA CÁC GIAI ĐỌAN PHÁT TRIỂNError!
Bookmark not defined
3.1 GIAI ĐOẠN TỪ NĂM 1980 TRỞ VỀ TRƯỚCError! Bookmark not defined 3.2 THỜI KỲ SAU NĂM 1980 ĐẾN NAY Error! Bookmark not defined.
CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT DÂN SỰ VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 2.1 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ
EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN Error! Bookmark not defined
2.1.1 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ Error! Bookmark not defined 2.1.2 NGUYÊN TẮC PHÁP LÝ Error! Bookmark not defined.
2.1.3 QUY ĐỊNH VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH KHÓ
KHĂN Error! Bookmark not defined.
Trang 32.2 THỰC TIỄN THI HÀNH VÀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO
VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined.
CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined TIẾP TỤC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 3.1 NHU CẦU KHÁCH QUAN CỦA VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂNError! Bookmark
not defined
3.1.1 NHẬN THỨC VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI VÀ QUYỀN TRẺ EM NÓI
RIÊNG Error! Bookmark not defined.
3.1.2 TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNGError! Bookmark not defined.
3.1.3 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ CÁC THIẾT CHẾ CHƯA ĐÁP ỨNG ĐƯỢC
YÊU CẦU CỦA THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined.
3.1.4 NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG TRONG CÁC CHỦ TRƯƠNG, CHÍNH SÁCH CỦA
ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC Error! Bookmark not defined 3.1.5 TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HÓA, VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ Error!
Bookmark not defined.
3.2 PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN Ở VIỆT NAMError! Bookmark not
defined
PHƯƠNG HƯỚNG THỨ NHẤT Error! Bookmark not defined PHƯƠNG HƯỚNG THỨ HAI Error! Bookmark not defined PHƯƠNG HƯỚNG THỨ BA Error! Bookmark not defined PHƯƠNG HƯỚNG THỨ TƯ Error! Bookmark not defined.
3.3 NHỮNG GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN Ở VIỆT NAMError! Bookmark not
defined
GIẢI PHÁP 1 SỬA ĐỔI, BỔ SUNG, BAN HÀNH MỚI MỘT SỐ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT Error! Bookmark not defined.
GIẢI PHÁP 2 TUYÊN TRUYỀN, GIÁO DỤC, NÂNG CAO NHẬN THỨC CỦA
CỘNG ĐỒNG, CỦA LÃNH ĐẠO CHÍNH QUYỀNError! Bookmark not defined.
Trang 4GIẢI PHÁP 3 GIẢI QUYẾT CÁC NGUYÊN NHÂN CHỦ QUAN DẪN ĐẾN TRẺ
RƠI VÀO HOÀN CẢNH KHÓ KHĂN Error! Bookmark not defined GIẢI PHÁP 4 ĐẦU TƢ HIỆU QUẢ Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 5DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1 Kinh phí dành cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn
giai đoạn 2001 - 2005
69
Trang 6LỜI MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Việt Nam sau 20 năm tiến hành đổi mới đã đạt được những thành tựu to lớn
về kinh tế, chính trị, xã hội và tạo được những chuyển biến rõ rệt trên mọi mặt đời sống xã hội Mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong đó các quyền con người được quan tâm và là một trong những nội dung chính của quá trình đổi mới ở nước ta hiện nay
Hoạt động chăm sóc và bảo vệ trẻ em được Đảng và Nhà nước quan tâm và
đã đạt được những thành tựu nhất định, và vị thế của nước ta trên trường quốc tế ngày càng được khẳng định Tuy nhiên, sự tác động của quá trình hội nhập kinh tế thế giới, toàn cầu hóa và đô thị hóa, sự chuyển đổi cơ chế quản lý và định hướng kinh tế thị trường cũng đồng thời làm nảy sinh hàng loạt các vấn đề khác như khoảng cách giàu nghèo ngày một tăng… cùng với nhu cầu thực tiễn của công việc khi thực hiện dự án chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn tại một số địa phương, cho thấy hoạt động chăm sóc và bảo vệ cho trẻ em, đặc biệt là trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề, chẳng hạn như sử dụng lao động trẻ em mồ côi/ trẻ em khuyết tật…
Để tiếp tục sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền và bảo đảm các quyền con người, nhu cầu cần thực hiện nghiên cứu để có những giải pháp pháp lý hữu hiệu trong chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn là rất cần thiết Nhằm góp phần vào việc nghiên cứu cơ sở thực tiễn và cơ sở lý luận cho việc xây dựng và hoàn thiện cơ sở pháp lý của hoạt động chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, tôi đã chọn đề tài: “ Chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn: cơ sở lý luận và thực tiễn pháp lý về dân sự ở Việt Nam hiện nay” làm luận văn tốt nghiệp cao học Luật
Trang 72 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Trong những năm gần đây đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học về các khía cạnh xung quanh vấn đề trẻ em, như: “Bảo vệ quyền trẻ em trong pháp luật Việt Nam” (1996) của GS Nguyễn Đình Lộc, “ Bảo vệ Quyền trẻ em trong pháp luật Việt Nam” (2005) của UNICEF, “Quyền trẻ em đối với tài sản và thừa kế tài sản: một vấn đề lý luận và thực tiễn” (1998) của PGS Hà Thị Mai Hiên, “Cơ chế pháp ý bảo vệ quyền trẻ em ở Việt Nam” của ThS Chu Mạnh Hùng (2005)… Nhìn chung, các bài viết, các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến những vấn
đề liên quan đến đề tài của luận văn Tuy nhiên, phần lớn những công trình nghiên cứu này mới chỉ đề cập đến quyền trẻ em nói chung mà chưa có công trình nghiên cứu quan tâm riêng đến khía cạnh lý luận và thực tiễn pháp lý dành cho đối tượng
là trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn Ngoài ra, một số bài viết trên các tạp chí
đề cập đến vấn đề trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn nhằm làm rõ một số quy
định của pháp luật cũng đã được tham khảo Đề tài: “Chăm sóc và bảo vệ trẻ em có
hoàn cảnh đặc biệt khó khăn: cơ sở lý luận và thực tiễn pháp lý về dân sự ở Việt Nam hiện nay” mong muốn tìm hiểu các quy định hiện hành về chăm sóc và bảo vệ
trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn trên cơ sở nghiên cứu bản chất của quyền trẻ em trong pháp luật dân sự, để từ đó đưa ra một số phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả của hoạt động chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn trong thực tiễn
3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm rõ những khía cạnh lý luận và thực tiễn pháp lý về dân sự trong việc chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn trên cơ sở nghiên cứu các quy định của luật thực định, tìm hiểu thực tiễn
Trang 8áp dụng các quy định này; từ đó đề ra một số phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật chăm sóc và bảo vệ trẻ em nói chung trong điều kiện hiện nay
Để thực hiện mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ sau:
- Tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn pháp lý về dân sự trong chăm sóc, bảo vệ trẻ em nói chung và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn nói riêng tại Việt Nam
- Phân tích, làm rõ các quy định của pháp luật Việt Nam về chăm sóc và bảo
vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn cũng như việc thi hành trong thực tiễn để thấy được những điểm phù hợp và những điểm chưa phù hợp, làm cơ
sở đưa ra các khuyến nghị
- Đề xuất một số giải pháp và phương hướng để các quy định của pháp luật Việt Nam về chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn có tính khả thi trong thực tiễn
Do điều kiện hạn chế, đề tài chủ yếu được nghiên cứu tập trung trong phạm
vi luật thực định
4 Cơ sở phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu
Quá trình thực hiện đề tài đã sử dụng phép biện chứng duy vật của triết học Mác – Lênin như: pháp luật là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng xã hội, được hình thành từ một cơ sở hạ tầng phù hợp, nhưng có tác động trở lại nhất định đối với cơ sở hạ tầng và tư tưởng Hồ Chí Minh làm phương pháp luận cho việc nghiên cứu Ngoài ra, luận văn còn vận dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể, phù hợp với từng mặt, từng lĩnh vực của đề tài, như: phương pháp tổng hợp, so sánh luật, phương pháp phân tích lịch sử, thống kê, điều tra xã hội học …
Trang 9Các Nghị quyết của Đảng cộng sản Việt Nam về vấn đề trẻ em, các quy định của Hiến pháp trong lĩnh vực dân sự, các quy phạm pháp luật dân sự, pháp luật hôn nhân và gia đình, pháp luật lao động … được sử dụng với tư cách là cơ sở lý luận,
cơ sở pháp lý cho quá trình nghiên cứu về các quy định của hệ thống pháp luật quốc gia về chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn dưới góc độ pháp lý của ngành luật dân sự
5 Ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài
Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo hữu ích phục vụ cho công tác giảng dạy, học tập khi nghiên cứu những vấn đề về chăm sóc
và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn Đồng thời, nó cũng có giá trị nhất định đối với các nhà hoạch định chính sách, các cơ quan, tổ chức trong việc nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện những quy định về vấn đề này dưới góc độ pháp luật
6 Cấu trúc của luận văn
Phù hợp với mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu, ngoài phần mở đầu, kết luận,
và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn về đề tài “Chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn: cơ sở lý luận và thực tiễn pháp lý về dân sự ở Việt Nam hiện nay” được chia làm 3 chương như sau:
- Chương 1 Những vấn đề lý luận pháp lý về chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn
- Chương 2 Thực trạng pháp luật dân sự và thực tiễn thi hành pháp luật về chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn ở Việt Nam
Trang 10- Chương 3 Tiếp tục hoàn thiện pháp luật về chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn ở Việt Nam
Trang 11CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LÝ VỀ CHĂM SÓC VÀ BẢO VỆ TRẺ
EM CÓ HOÀN CẢNH ĐẶC BIỆT KHÓ KHĂN
1 Khái niệm và vai trò của pháp luật dân sự trong việc chăm sóc, bảo vệ trẻ
em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn
Từ thực tiễn phát triển của Việt Nam, đặc biệt qua hơn 20 năm thực hiện đường lối đổi mới toàn diện đời sống xã hội, trong đó đề cao hoạt động bảo vệ quyền con người được coi là nhân tố tạo dựng nên một xã hội dân chủ, văn minh
và tiến bộ Báo cáo chính trị tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định : “Chăm lo cho con người, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi người, tôn trọng và thực hiện các điều ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia” [1] Điều này đã trở thành nền tảng, định hướng chính trị quan trọng trong hoạt động thực tiễn bảo vệ, thúc đẩy và phát triển quyền con người tại Việt Nam
1.1.1 Quyền con người và quyền trẻ em
Quyền con người
Trẻ em cũng là một con người, một thực thể tự nhiên – xã hội Nghiên cứu
về trẻ em, trước hết, cần nghiên cứu trẻ em với tiếp cận từ quyền của con người Vậy quyền con người là gì?
Khái niệm quyền con người có thể được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau (kinh tế, triết học, chính trị học…), vì vậy, đây là khái niệm rộng và phức tạp Căn
cứ vào những cách tiếp cận khác nhau đó nên cũng tồn tại những cách xử lý, thái
độ khác nhau khi giải quyết các vấn đề về quyền con người Hiện đang tồn tại 3 quan điểm về quyền con người: 1) nhìn con người như một thực thể tự nhiên và quyền con người là quyền lợi “bẩm sinh” và là
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
I NGHỊ QUYẾT CỦA ĐẢNG
1 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ IX, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
2 Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ X, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
II VĂN BẢN PHÁP LUẬT CỦA VIỆT NAM
3 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (1992)
4 Bộ Luật Dân sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2005
5 Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em năm 1991
6 Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em năm 2004
7 Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân năm 1989
8 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000
9 Luật Quốc tịch năm 1998
10 Pháp lệnh về Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 1979
11 Pháp lệnh về người tàn tật năm 1998
12 Nghị định 36/2005/NĐ – CP ngày 17/3/2005 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em
13 Nghị định 67/2007 ngày 13/4/2007 của Chính phủ về chính sách trợ giúp các đối tượng bảo trợ xã hội
14 Thông tư liên tịch số 10/2004/TTLB-BLĐTBXH-BTC ngày 28/6/2004 của
Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Quyết định số 38/2004/QĐ-TTg ngày 17/3/2004 của Thủ tướng Chính phủ
Trang 13về chính sách trợ giúp kinh phí cho gia đình, cá nhân nhận nuôi dưỡng trẻ
em mồ côi và trẻ em bị bỏ rơi
15 Thông tư liên bộ số 08/2006/TTLB ngày 23/1/2006 của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội – Bộ Tài chính hướng dẫn kinh phí thực hiện Quyết định số 65/2005/QĐ-TTg ngày 25/3/2005 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Đề án: “Chăm sóc trẻ em mồ côi không nơi nương tựa, trẻ em bị
bỏ rơi, trẻ em tàn tật nặng, trẻ em là nạn nhân của chất đọc hóa học và trẻ em nhiễm HIV/AIDS dựa vào cộng đồng giai đọan 2005 – 2010”
16 Quyết định số 23/2001/QĐ-TTg ngày 26/2/2001 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam giai đoạn
2001 – 2010
17 ), Quyết định số 38/2004/QĐ – TTg ngày 17/3/2004 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách trợ giúp kinh phí cho gia đình, cá nhân nhận nuôi dưỡng trẻ em mồ côi và trẻ em bị bỏ rơi
18 Quyết định 65/2005/TTg ngày 25/3/2005 của Thủ tướng Chính phủ (2005),
về việc phê duyệt Đề án: “Chăm sóc trẻ em mồ côi không nơi nương tựa, trẻ
em bị bỏ rơi, trẻ em tàn tật nặng, trẻ em là nạn nhân của chất đọc hóa học và trẻ em nhiễm HIV/AIDS dựa vào cộng đồng giai đọan 2005 – 2010”
III TÀI LIỆU CHUYÊN MÔN
19 Vũ Ngọc Bình (1991), Hỏi – Đáp về Công ƣớc của Liên hợp quốc về Quyền
trẻ em, Nhà xuất bản Sự thật
20 Nguyễn Văn Huyên (1995), Văn minh Việt Nam ngày xƣa, Nhà xuất bản
Thế giới
21 Phan Thi Mai Hương (2007), Cách ứng phó của trẻ em vị thành niên với
hoàn cảnh khó khăn, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội